# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2020 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 1 memorandum from the November 2020, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2020-memo/40e67b56-3086-46ca-8d5a-8956677e86f8
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2020
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2020-memo/40e67b56-3086-46ca-8d5a-8956677e86f8)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · November · 2020 · xitsonga. Memorandum, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2020/e2bbf9b7-663a-4b3c-9c42-76bc2b268bec) — QP · 2020 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        GRADE 12

                                  SENIOR CERTIFICATE/
                              NATIONAL SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREDI YA 12

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                PAPILA RO SUNGULA (P1)

                                       HUKURI 2020

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

TIMARAKA: 80

                       Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na 7 wa tipheji.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          2                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

XITSHURIWA XA A

MAKOREKETELO YA XIKAMBELANTWISISO

     Hikuva ntshikelelo wu le ka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a swa
      ha xupuriwi handle ka loko swihoxo swi cinca nhlamuselo/matwisiselo. (Swihoxo
      swi fanele ku kombisiwa.)

     Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka ririmi leri a kamberiwaka hi rona,
      u nga ma tekeli enhlokweni marito lawa, kambe loko nhlamulo yi twala u nga
      xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kambe ri nyika
      nhlamulo leyi lavekaka ra amukeriwa.

     Ku hava maraka leyi nga nyikiwaka eka swivutiso swo pfuleka eka nhlamulo ya
      INA/EE kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. A ku na timaraka ti nga ta
      nyikiwa eka nhlamulo ya HI SWONA/A HI SWONA kumbe MHAKA/VONELO. Ku
      seketela hi kona ku nga ta nyikiwa timaraka.

     Loko ku laveka tinhlamulo ta rito rin'we. Kutani mukamberiwa a nyika xivulwa
      hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile/
      dzwihatiwile.

     Loko ku laveka timhaka timbirhi/tinharhu kutani mukamberiwa a nyika to tala
      koreketa to sungula timbirhi/tinharhu ntsena.

     Amukela marin'wana yo hambanahambana.

     Eka swivutiso swo hlawula, amukela havumbirhi letere leri faneleke NA/KUMBE
      nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          3                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.1       Xurhani.√                                                                             (1)
1.2       Loko a yimisa movha marito ya yena yo sungula a vula ku “lulamisa”.                 (2)
1.3       EPitori, 1989.                                                                      (2)

1.4       A tsakisiwa hi leswi vachayeri a va chava ngopfu swipitikopo.                       (2)
1.5       Vukungundzwana.                                                                      (1)
1.6       A endlela leswaku Magumo a ta n'wi yimisa a ta kota ku n'wi kuma eka
          matirhelo ya yena yo humesisa mali ematshan'weni yo tsala mathikithi.               (2)

1.7       1.7.1        Ku hatlisa u twisisa.                                                  (2)

          1.7.2        Ku vhela a khomiwa.                                                    (2)

1.8       ku tlhariha./C.√                                                                      (1)

1.9       Hi swona. A ku ri yena mabulandlela emugangeni wa ka vona.√                           (1)
1.10      A a ehleketa mali leyi a dizisa vanhu leswaku a nga ka a nga ha yi kumi.            (2)

1.11      Loko swi tshika vachayeri lava tlulaka milawu ya patu na mimovha leyi nga
          lulamangiki swi veka vachayeri, vakhandziyi na vafambi hi milenge
          ekhombyeni.                                                                         (2)

1.12      Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xik.: A ndzi ta n'wi tsundzuxa ku
          a hambana na matirhelo yo homboloko a nga si onhekela hi ntirho. 
          (Amukela na yan'wana mavonelo lama twisisekaka.)                                      (2)

1.13      Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xik.: Swi fanerile, hikuva
          leyin'wana mali a tihakerile epatwini/A swi ta chavisa swipitikopo swin'wana
          ku tirha hi vukungundzwana.

                                                  KUMBE

          A swi fanelangi, ku n'wi tekela mali ya yena a va fanele va lo n'wi khoma a ya
          ejele.
          (Amukela na yan'wana mavonelo lama twisisekaka.)                                      (2)

1.14     Eka vana va xikolo/eka vanhu lava va lavaka ku sungula siku hi Milo va ta
         kuma matimba.√ Hi vona hi xifanyetana lexi nga yimisa xibakele ku kombisa
         matimba.√                                                                              (2)
1.15     Ri kombisa matimba.√√                                                                  (2)
1.16     Hinkwaswo swi kombisa nkarhi lowu MILO yi dyiwaka/nwiwaka hi wona. √√                  (2)

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA A:           30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          4                      DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2

     MINTSHAHO                                         TIPOYINTI
1.   'Vulavisisi bya swa rihanyu byi paluxa         1. Magwava ma pfuna ku tshungula vuvabyi
     leswaku magwava na matluka ya wona                bya mukhuhlwani.
     swa pfuna swinene ku horisa
     mukhuhlwana hi xihatla.'
2.   '... Mati ya magwava lama virisiweke           2.   Mpimo wa chukela emirini wa lawuleka loko
     ma lawula mpimo wa chukela emirini                  u nwa mati ya magwava.
     wa munhu.'
3.   'Nxungeto wa vuvabyi bya mfukuzani             3. Munhu a nga khomiwi hi vuvabyi bya
     wa hunguteka loko munhu a dya                     mfukuzani loko a dya magwava.
     magwava.'
4.   'Byongo byi tshama byi xalamukile no           4. Byongo byi tirha hi mfanelo loko munhu a
     hanya kahle loko munhu a nwa mati ya              nwa mati ya matluka ya mugwava.
     matluka ya magwava.'
5.   'Vaxisati lava karhatekaka loko va ri          5.   Loko vaxisati va ri emasikwini a va twi ku
     emasikwini va nga hunguta swivavi na                vava ngopfu loko va tirhisa mati ya matluka
     switlhavi hi ku nwa mati lama                       ya mugwava.
     swekiweke ya matluka ya mugwava.'
6.   'Mahlo ya munhu ma hlayiseka a vona            6.   Mahlo ma vona kahle handle ko tirhisa
     hi mfanelo handle ko pfuniwa hi                     manghilazi loko munhu a dya magwava.
     manghilazi ya mahlo loko a dya
     magwava swinene.'
7.   'Magwava ma tlhela ma pfuna ku                 7. Nxungeto wa vuvabyi bya mbilu wa
     hlayisa mbilu yi tshama yi hanye kahle.'          hunguteka loko munhu a dya magwava.
8.   'Mikarhalo na ntshiketo wa miehleketo          8. Magwava ma susa ku tikeriwa ka
     swa suka loko munhu a dya magwava.'               miehleketo.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          5                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka:

   Maavelo ya timaraka:
    o 7 wa timaraka i ta 7 wa tipoyinti : N (7) (maraka ya1 hi poyinti)
    o 3 wa timaraka i ta ririmi         : R (3)
    o Ntsengo wa timaraka               : 10

   Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi:
    o 1–3 wa tipoyinti leti nga tona: nyika maraka yi1
    o 4–5 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti2
    o 6–7 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti3

   Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene:

    o    6–7 wa tipoyinti: a nga nyikiwi maraka
    o    1–5 wa tipoyinti: nyika maraka yi1.

LEMUKA:

   Ntsengo wa marito:
    o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
    o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito
       lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hi ndlela yo hoxeka.
    o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa xo
       hetelela xa marito lama ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli
       enhlokweni marito lama nga ta landzela eka nkomiso.

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA B:           10

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          6                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA C: RIRIMI EKA MBANGU

XIVUTISO XA 3

XITSHURIWA XA D: XINAVETISO

3.1       U tirhisile xifaniso xa tinyama to oxiwa.√√                                           (2)

3.2       Eka vanhu hinkwavo lava rhandzaka nyama yo oxiwa.√                                    (1)

3.3       Vanhu a va ye hi xitalo./C.√                                                          (1)

3.4       Ya hina nyama yi oxiwa hi vavanuna ntsena.√√                                          (2)

3.5       I ku endlela leswaku vanhu va nga lahleki/Vanhu va nga yi kun'wana kambe
          va ya eRolle laha yi kumekaka kona.√√
          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                             (2)

3.6       Ya hi kombisa mboyamelotlhelorin'we na xihlawuhlawu xa leswaku nyama ya
          ka Mia Chisanyama a yi oxiwi hi mani na mani kambe yi oxiwa hi vavanuna
          ntsena. √√
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.)                                    (2)
                                                                                                [10]

XIVUTISO XA 4

XITSHURIWA XA E: KHATHUNI

4.1       Ekaya.√                                                                               (1)

4.2       Nuna na nsati.√√                                                                      (2)

4.3       U lava ku papalata ku holova/ku vulavula ngopfu.√√                                    (2)

4.4       Vito ra vun'winyi bya khathuni./C.√                                                   (1)

4.5       Ya kombisa leswaku na yena munhu wa A u le ku vileleni kambe a nga
          humeseli matitwelo ya yena ehandle.√√                                                 (2)

4.6       Ri kombisa leswaku minkarhi yo tala u va a ri eku vileleni.√√                         (2)
                                                                                                [10]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          7                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIVUTISO XA 5

XITSHURIWA XA F: PROSI

5.1       5.1.1        Man.√                                                                    (1)

          5.1.2        Mukamberiwa u ta nyika xivulwa xa yena. Xik.:Kokwana u kukula
                       rivala ra le kaya leswaku ri tshama ri basile.√√                         (2)

          5.1.3        Hakunene mintirho yi ta vulavula.√√                                      (2)

          5.1.4        Ku avelana leswintsongo leswi mi nga na swona.√√                         (2)

          5.1.5        Vana va yena a va rhandza ngopfu.√√                                      (2)

          5.1.6        Ndleveni. √                                                              (1)

          5.1.7        Swivanana swa yena a swi hlayisa hi mfanelo.√√                           (2)

          5.1.8        Hambileswi a a nga tirhi ntirho wo nyawula vana va yena a a va
                       hlayisa hi mfanelo.√√                                                    (2)
                                                                                                [14]

XITSHURIWA XA G: XIFANISO

5.2       5.2.1        Ehandle.√                                                                (1)

          5.2.2        Ndzi nga xi tirhisa loko ku ri na migingiriko laha un'wana na
                       un'wana a nga ku endleni swo karhi.√√                                    (2)

          5.2.3        A hi tlangeli ku hlula ntsena.√√                                         (2)

          5.2.4        I xirhangi lexi kombaka vundhawu. √                                      (1)
                                                                                                [6]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA C:           40
                                                                NTSENGO WA TIMARAKA:            80

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2019-memo/60eaf05d-dc09-4ff0-87a9-af191c340093) — Xitsonga FAL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2018-final-memo/bf85dd71-812e-4a9d-9c05-14616996dd56) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2017-memo/7fac09a5-a244-4935-bf0b-9d87035e8bd4) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2014-memo/31204b26-9996-45e9-8332-ce7baf894a03) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2012-memo/de852d3e-31f6-4244-95e1-a712ae6a957a) — Xitsonga FAL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2009-memo/7e9acd1f-732a-49ca-b51e-34a76d2934ca) — Xitsonga FAL · Memo · 2009 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
