# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Question Paper

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 2 question paper from the Feb March 2017, 16 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-feb-march-2017/48f2928a-5040-4a0c-acec-9ae307f6b1ab
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Question paper
- Year: 2017
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 16

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-feb-march-2017/48f2928a-5040-4a0c-acec-9ae307f6b1ab)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · Feb March · 2017 · xitsonga. Question paper, 16 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P2 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-feb-march-2017-memo/daf21f23-ae43-449a-8e80-17babd317cca) — Memo · 2017 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                           GIREDI YA 12

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                  PAPILA RA VUMBIRHI (P2)

                         NYENYANYANA/NYENYANKULU 2017

TIMARAKA: 70

NKARHI: Tiawara ti2

                                    Papila leri ri na 16 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     2               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO

1.        Hlaya swiletelo leswi u nga si sungula ku hlamula swivutiso.

2.        U nga ringeti ku hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra
          nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji leyi landzelaka kutani u fungha
          tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke tona lembe leri. Endzhaku
          ko endla tano, hlaya swivutiso swoleswo kutani u hlawula leswi u lavaka ku
          hlamula swona.

3.        Papila leri ri na SWIYENGE swa MUNE:

          XIYENGE XA A:          Novhele                                      (35)
          XIYENGE XA B:          Ntlangu                                      (35)
          XIYENGE XA C:          Swirungulwana/Swihungwana                    (35)
          XIYENGE XA D:          Vutlhokovetseri                              (35)

4.        Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI ntsena, xivutiso XIN'WE ku suka eka
          SWIYENGE swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI.

          XIYENGE XA A: NOVHELE
          Hlamula xivutiso xo huma eka novhele leyi u yi dyondzeke.

          XIYENGE XA B: NTLANGU
          Hlamula xivutiso xa ntlangu lowu u wu dyondzeke.

          XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA
          Hlamula swivutiso HINKWASWO swa swirungulwana/swihungwana.

          XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI
          Hlamula swivutiso leswi vutisiweke eka switlhokovetselo HINKWASWO.

5.        Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba ku vona loko u hlawurile swivutiso hi
          mfanelo.

6.        Landzelela swiletelo leswi nga emasungulweni ya XIYENGE XIN'WANA na
          XIN'WANA hi vukheta.

7.        Nombora swivutiso swa wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke
          hakona eka phepha ra swivutiso.

8.        Sungula XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA.

9.        Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 60 eka XIYENGE
          XIN'WANA na XIN'WANA.

10.       Tsala swi saseka no vonaka.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     3               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI

XIYENGE XA A: NOVHELE

Hlamula swivutiso swa novhele leyi u yi DYONDZEKE.
NOMBORO YA XIVUTISO                    TIMARAKA                              NOMBORO YA PHEJI

1.    Ndzi ngo tinciki!                                   35                            5

XIYENGE XA B: NTLANGU

Hlamula swivutiso swa ntlangu lowu u wu DYONDZEKE.
2.  Byokota Madlayisana                  35                                             8

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA

Hlamula swivutiso leswi vutisiweke eka swirungulwana HINKWASWO.
3.1 'Ndzi na timfanelo'                    18                   11

3.2   'U nga hlawuli ndluwa u siya                        17                           12
      hove'

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

Hlamula swivutiso leswi vutisiweke eka switlhokovetselo HINKWASWO.
4.1 'Kumbe a ndzo lorha.'                  17                    14

4.2   'Ra dzindza'                                        18                           15

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     4               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO U HLAWURILE SWIVUTISO
HI MFANELO:

Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa nghwaju ku kombisa
leswaku u hlawurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso.

                                    NONGONOKO WO TIKAMBA
         XIYENGE                   NOMBORO    NOMBORO YA SWIVUTISO                       MFUNGHO WA
                                  YA XIVUTISO   LESWI FANELEKE KU                        NGHWAJU ()
                                                   HLAMURIWA

A: NOVHELE                                1                            1

    (Swivutiso swa
    xikambelantwisiso)

B: NTLANGU                                2                            1

    (Swivutiso swa
    xikambelantwisiso)

C: SWIRUNGULWANA/                         3                            1
   SWIHUNGWANA

    (Swivutiso swa
    xikambelantwisiso)

D: VUTLHOKOVETSERI                        4                            1

   (Swivutiso swa
   xikambelantwisiso)
LEMUKA: Tiyisisa leswaku u hlamurile swivutiso eka swiyenge SWIMBIRHI ntsena.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     5               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

XIYENGE XA A: NOVHELE

XIVUTISO XA 1: NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA A

U te lowa jaha a ku wa ri petsa-petsa, Ntekele o ta ta ku ndzi fikeke, a namba a
ku ri wutlo, a sungula ku ri hlaya. Ni mbilu ya yena ya ku sihalala, u te loko a
ku chapu, o namba a tlhandleka mavoko enhlokweni: 'Kunene u ndzi swathile
n'wanangooo! Ndzi se ni xinyela n'wanangooo! Yooo, n'wanango!'

Ko va loko xirilo xelexo xa nkulukumba Ntekele, xi tlhontlhe eya maxaka ni 5
vanghana, ngopfu-ngopfu eya ka manana. Va ta timbeya-mbeya eva ka manana
swi vava. Xi va xiyowe-yowe, ku hlangana ku ku nturhe! Swihlahla, switsunga
ni nambu wa Malungwe, swi amukela ku rila koloko, swi va swi ku halalata
empfhukeni wa tilo. Ina, a swo fanela leswaku vanhu va vanhu va kalakala, loko
va tsundzuka nkuvo lowu kutani a wu nga ha ri nkhuvo kambe manyala. Ina, a swi 10
vavisa ku tlula mpimo, lero a va nga ri vangani lava a va kota ku tikhoma.

'Ringetani ku tikhoma, tikhomeni vamanana,' Ku huwelela mufundhisi Chavani
hi rito ro rhurhumela, leri a ri heleketiwa hi mihloti leyi a yi ri karhi yi tengatenga
ematihlweni ya yena.
'Majaha lama kotaka ku hlambela, enghenani mi lava ntsumbu.' Ku huwelela 15
Makapana ndhuna ya muganga.

'Yooo! N'wana wa minooo! Swa antswa na mina ndzi namba ndzi tihoxa ndzi lova
ni n'wana wa minoo!' Ku kalakala nkulukumba Ntekele hi ku tlula a kongoma xidziva,
kambe vavanuna lava a va ri ekusuhi na yena, va tlula va n'wi khoma.

1.1       I mani n'wana loyi a ku ririwa yena hi vanhu lava?                                             (1)

1.2       Boxa hi ku komisa leswi a swi humelela hi siku leri.                                           (2)

1.3       Hikwalaho ka yini mutsari a ku: 'Ni mbilu ya yena ya ku sihalala' loko a vula
          Ntekele?                                                                                       (2)

1.4       I ncini lexi susumeteke n'wana loyi ku endla leswi a swi endleke?                              (2)

1.5       Eka swivulwa leswi landzelaka hlamula u ku hi swona kumbe a hi swona,
          u tlhela u seketela nhlamulo ya wena:

          1.5.1        Mufundhisi Chavalala na Ntekele a va tsakelana ngopfu hi
                       nkarhi lowu.                                                                      (2)

          1.5.2        Ntsumbu wa Manayila va wu kumile emakorhweni ya xidziva.                          (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     6               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

1.6       Hi ku vona ka wena a swi fanerile ku va tatana Ntekele a rila loko a heta ku
          hlaya papila? Seketela nhlamulo ya wena.                                                       (3)

1.7       Leswi nga endliwa Ntekele hi n'wana loyi wena swi ku khoma njhani naswona
          hikokwalaho ka yini?                                                                           (2)

1.8       Hlawula nhlamulo yin'we eka leti landzelaka:

          Nkongomelo wa tsalwa leri i ku …

          A      kombisa ntwanano exikarhi ka vatswari na vana.
          B      kombisa vatswari khombo ro hlawulela vana leswi va faneleke ku
                 hanyisa xiswona.
          C      kombisa vatswari ku saseka loku va ka kona loko va hlawulela vana
                 leswi va faneleke ku hanyisa xiswona.
          D      nyika vatswari rhengu ra leswaku vana va fanele va va kurisa njhani.                    (1)

                                                    NA

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA B

A tshama tano nkulukumba Ntekele. Nhloko ya yena yi ri karhi yo huuu! Miehleketo
ya yena yi ri ka Lefty. Hi mahlo ya yena ya miehleketo, a ve a n'wi vona na Lefty ni
nomu wa yena lowo tshama wu lo gabaa, loko a ri karhi a n'wi xungetaxungeta hi
ncengula a nga si n'wi mineka. Ku chava ku n'wi tsandzisa ku tshama a rhula,
kwalaho a ku nyakwi, a sungula ku rhendzeleka-rhendzeleka ni kamara hi milenge 5
leyi a yo dyu, dyu, dyu, dyu! Ana a vuya a ta ta ku ticukucukuu, esofeni a
tikhomelela nhloko a ri karhi handle ka ku titwa a ku: 'Ohohooo, ndzi file. Xi ta ndzi
cakanyetela hi mukwana, xi ta ndzi dlaya. Hambi a ndzi endlela yini, a ndzi endlela
yini ku ba Mpfuleni? Yoo, ndzi hlakulele munga, hi leswi namuntlha wo na kula wo
ndzi tlhavoo!'                                                                         10

Swi n'wi tsona vurhongo, ana a ku valu, a tlhela a rhendzeleka ni kamara. Ndzhaku
a ya a ya enghena ekhixini laha a nga fika a ku ndzheko wa mati u kwihi? A ku wu
pa, khwiri a wu vo, yi ri ndlela yo ringeta ku titimula mikolo leyi kutani a yi lo khwaxa,
hi ku chava. Ndzhaku a tlhelela nakambe ekamarini ya yena ya ku tshama eka
yona, laha a nga fika nakambe a ticukumeta kunene esofeni, ya va mavoko ya ya 15
enhlokweni handle ka ku swi anakanya. Mbilu ya yena a yi ri karhi yi ba hi ndlela leyi
a swi sa swi n'wi tsandzisa ni ku hefemula.

1.9       Lefty loyi i mani naswona a ku lo humelela yini ku kala miehleketo ya Ntekele
          yi nga suki eka yena?                                                                          (2)

1.10      Hi ku vona ka wena i yini lexi a xi endla leswaku Jamboti a nga tiveki leswaku
          a ri xirho xa ti-'Vultures'?                                                                   (2)

1.11      Hlamusela hi ku komisa hilaha ku chava ka Ntekele ku veke ntiyiso hakona.                      (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     7               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

1.12      Boxa xivangelo xa ku va Ntekele a bile Mpfuleni.                                               (2)

1.13      Xana mhaka ya ku biwa ka Mpfuleni hi tata wakwe yi ku dyondzisa yini?                          (2)

1.14      Kombisa ku yelana ka swiendlo swa Mpfuleni na Manayila hi tlhelo ra timhaka
          ta rirhandzu.                                                                                  (1)

1.15      Xana i yini lexi a xi endla leswaku Ntekele a xiximeka swinene.                                (1)

1.16      Loko a ku ri wena Ntekele n'wana wa wena a cata wena tanihi mutswari u
          nga swi tivi ku fana na leswi Mpfuleni a swi endleke, a wu ta titwa njhani?
          Seketela nhlamulo ya wena.                                                                     (2)

1.17      Manayila na Jamboti a va rhandzana swinene kambe va ri karhi va swi tiva
          leswaku mindyangu ya ka vona a yi dzahisani fole. Ku ya hi tsalwa i yini
          xivangelo xa rivengo leri.                                                                     (2)

1.18      Hlamusela leswi humeleleke hi bindzu ra Ntekele ekuheteleleni ka tsalwa.                       (2)
                                                                                                         [35]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:                35

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     8               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

XIYENGE XA B: NTLANGU

XIVUTISO XA 2: BYOKOTA MADLAYISANA – MM Marhanele

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA C

MABOKORO: Wansati loyi u ni nhlana o swi thya, thya, hi xin'we xin'we, hambi
          leswi va nge vavasati va ehleketa hi timbilu loyi u ehleketa hi
          byongo.

MAMBURU:           Leswi nga vuriwa hi wansati loyi swa yelana ni leswi hi nga swi twa
                   tolo navusiku endlwini ya Mathebula.                                5

MAGAMANA: Hi ku komisa u nga yima wena Mamburu u hlamusela tiko leswi
          wena ni vandla ra wena mi swi tweke tolo endlwini ya Thebuyi.
          (MAMBURU a yima a hlamusela hinkwaswo.)

VANHU:             Mayeke, n'anga hi yona mudlayi lonkulu laha tikweni.

M'SAPA:            N'anga Mavundza yi pariwile swi le rivaleni.                                   10

MAZIBUKO:          (A hlevetela.) Mavundza u tidlayisile hi ku thathela ncuva wa xingoni
                   a tshika wa Xitsonga.

MAGAMANA: Vumbhoni bya vudyohi bya n'anga byi ringene ni tiko ri xurhile hi
          ntiyiso lowu ri wu kumeke. Ndzi nga si nyumisa maxaka, vana,
          vanakulobye, vasati ni swigangu swa n'anga Mavundza, hi leswi ndzi 15
          nga ta endla swona, ndzi rhandza ku tisola eka nkulukumba
          Mathebula. Wena Mathebula ndzi hosi ya wena, kambe namuntlha
          ndzi nandza wa wena. Ndzi ku dyoherile ngopfu, hikuva ndzi lavile
          ku humesa vutomi bya wena u nga ri na xidyoho nandzu. Ndzi ta
          basisa vito ra wena. ...                                           20

2.1       Boxa vito ra wansati loyi ku vulavuriwaka hi yena.                                             (1)

2.2       Xana nsati lonkulu wa Mavundza i mani?                                                         (1)

2.3       Xana vanhu lava va vulavula va ri kwihi?                                                       (1)

2.4       Boxa xivangelo xa ku va vanhu lava va tikuma va ri endhawini leyi.                             (2)

2.5       Magamana loko a ku eka Thebuyi: 'kambe hi wena ndhuna leyi nga ndzi
          pfuna ku mayaxa tshumba ...' a vula leswaku u n'wi pfunile ku ...

          A        aka yindlu.
          B        bindzimuxa tshuka.
          C        kuma xitshunxo.
          D        kurisa tiko.                                                                          (1)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2       9             DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                      NSC

2.6       Hlamusela ku yelana ka leswi wansati a swi vuleke na leswi Mamburu a vula
          swona loko a ku: leswi nga vuriwa hi wansati loyi swa yelana ni leswi hi nga
          swi twa tolo navusiku endlwini ya Mathebula.'                                                  (2)

2.7       Hi ku vona ka wena hosi yi nga va yi kombisa yini hi ku vitana Mathebula
          Thebuyi?                                                                                       (2)

2.8       Hlamusela leswi hosi yi n'wi khensiseke xiswona Mathebula.                                     (2)

2.9       Nyika vumunhu bya Magamana.                                                                    (2)

2.10      I yini lexi kombaka leswaku tindhuna ta hosi Magamana a ti swi kota ku
          fambisa timhaka ta tiko. Seketela hi leswi swi nga eka tsalwa.                                 (2)

2.11      Xana loko vanhu va tiko va phata hosi Magamana a va ku yini?                                   (1)

                                                     NA

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA D

MAVUNDZA:          Mina a ndzi dyohanga nchumu, hikuva Maluleke u dlawe hi
                   Mathebula.

MAGAMANA: Mavundza, u ehleketa wonge ndzi le ku hlahluveni laha? Kumbe
          u ehleketa wonge swimidyana swa wena swi ta ku hundzisa eka
          xinwelo xa rifu? U fanele ku tiva leswi: Mina ndzi huma ekule, a ndzi 5
          fani na wena wo thwasa eXitlhela-Vavasati, mina ndzi kambe kule-
          eMinxanatsini. Vulavula man' ndzi nga si dya viriviri.

MAVUNDZA:          Mina a ndzi si dlaya munhu mpfhuka ndzi velekiwa. Hambi xi ri
                   xiganama a ndzi xi tivi.

MAGAMANA: Ohoho! Xana tiko ra byi twa vun'wa bya xitsotso lexi. (MAZIBUKO 10
          a tisa xidzobyana. Hosi yi xi yimisela ehenhla tiko ri xi vona) Hii, u
          ri a wu xi tivi? (A nga hlamuli MAVUNDZA.) Hlamula, hlamula!

MAVUNDZA:          Ndza ... xi ... A ... ndzi ... xi ...

MAGAMANA: Veka mhaka ya wena erivaleni. U vula yini loko u ku 'Ndza ... xi ...
          A ... ndzi ... xi ...'                                               15

MAVUNDZA:          (A rhurhumela wonge i murisi a neriweke hi mpfula ya xihangu)
                   Xa ... mi ... na, kambe a xi nga ri na nchumu.

MAGAMANA: Nchumu wo fana na yini.

MAVUNDZA:          Wo ... wo ... fan ... i ... x ... xiganama?

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     10              DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

MAGAMANA: A ndzi si vulavula hi xiganama. Xana tiko ri ndzi twile ndzi vulavula 20
          hi xiganama?

VANHU:             A wu zanga Mayeke.

MAGAMANA: Se Mavundza u swi kuma kwihi leswaku xidzobyana lexi xi
          na xiganama?

2.12      Nyika vonelo ra wena mayelana na vumunhu bya Mavundza.                                         (2)

2.13      Magamana a a ri na nyiko ya ku kota ku lavisisa mhaka. Tiyisisa mhaka leyi hi
          leswi nga eka ntshaho lowu.                                                                    (3)

2.14      Boxa vito ra wansati loyi a nga vanga timhaka leti tiko ri tikumaka ri ri eka
          tona.                                                                                          (1)

2.15      Mavundza u lo tipota hi yexe eka Magamana. Seketela mhaka leyi hi leswi a
          swi vuleke eka xitshuriwa xa D.                                                                (2)

2.16      Hlamusela leswi xidzobyana lexi a xi ri na xiganama xi nga fikisa xiswona
          emavokweni ya hosi?                                                                            (2)

2.17      Xana maendlelo ya hosi yo rhamba tiko eku tengeni ka milandzu ya kahle ke?
          Seketela nhlamulo ya wena.                                                                     (3)

2.18      Ku ya hi tsalwa i mani loyi hi nga vulaka leswaku hi yena Byokota
          Madlayisana?                                                                                   (1)

2.19      Hosi Magamana a a kombisa yini hi rito 'xitsotso' loko a ku: 'Xana tiko ra byi
          twa vun'wa bya xitsotso lexi.'                                                                 (2)

2.20      Magamana a a vula yini loko a ku eka Mavundza: 'Vulavula man' ndzi nga si
          dya viriviri'?                                                                                 (2)

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:                35

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     11              DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA

XIVUTISO XA 3: NDZI NA TIMFANELO – SJ Malungana na NJ Maluleke

3.1       'NDZI NA TIMFANELO' – NJ Maluleke

          Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi
          nga ehansi ka wona.

          XITSHURIWA XA E

          Hi siku leri tlhandlamaka, loko nhloko ya xikolo a kumile xiviko xo huma eka
          thicara Billy Mhangeni, yena thicara wa Masungulo, lexi a xi vika ta
          mahanyelo ya Masungulo lawa a ya hlambisa timbilu, a nga ha tlhavelanga
          hi sana, u lo hlengeleta matichara hinkwawo ehofisini ya yena, kutani a
          va chela hi tona. Kutani u hetelele hi ku kombela yena Mhangeni leswaku 5
          a hlamusela hilaha a tivaka mhaka leyi hakona. Handle ko tipfinyinga, hiloko
          Mhangeni a hlamusela leswaku mhaka leyi n'wi vilerisaka ngopfu i
          mahanyelo ya Masungulo lama ya nga amukelekiki.

          Ni loko a ringeta ku n'wi tshinya, u n'wi hlamula leswaku yena u ni timfanelo
          to endla leswi a swi rhandzaka. Yena a nga ha lavi ku hanya eka Afrika- 10
          Dzonga lowa khale, wa ntshikelelo. U te na yena u ni timfanelo ta yena
          tanihi muaka-tiko wa Afrika-Dzonga. Thicara Mhangeni u yile emahlweni
          a kombisa leswaku, Masungulo i n'wana loyi a nga tsakeriki ku endla ntirho
          wa xikolo.

          Loko a nyikiwa ntirho a nga tikarhateli wona, xa yena i ku teka mintirho ya 15
          vana van'wana a kopulula. U yile emahlweni a hlamusela leswaku eka vana
          hinkwavo va ntangha khume, hi yena a xwaka exikolweni. U boxe ni
          leswaku u hlwela ku fika exikolweni. Nhloko ya xikolo u nyiketile mhaka leyi
          eka vatirhi-kulobye leswaku va chukisana na yona. Un'wana wa mathicara
          hiloko a hlamula leswaku, mhaka leyi i khale yi ri kona, kambe a va nga tivi 20
          leswaku va ta endlisa ku yini.

          3.1.1        Nyika xivongo xa mudyondzi loyi ku vulavuriwaka hi yena eka
                       ntshaho lowu.                                                                     (1)

          3.1.2        Xana mudyondzi loyi a a ri eka ntangha mani?                                      (1)

          3.1.3        Xana mudyondzisi Mhangeni a a vilerisiwa hi yini eka maendlelo
                       ya Masungulo?                                                                     (1)

          3.1.4        Xana Masungulo a ya endla yini ehofisini ya nhloko ya xikolo?                     (2)

          3.1.5        Nyika vito ra nchumu lowu kumekeke wu ri mavokweni ya
                       Masungulo loko a ri ku tsaleni ka xikambelo.                                      (1)

          3.1.6        Xana nhloko ya xikolo a yi vule leswaku ku ta humelela yini hi
                       Masungulo loko a lo yisa emahlweni leswi a swi endla?                             (1)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     12              DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

          3.1.7        Longoloxa swilo SWIMBIRHI leswi a swi endliwa hi Masungulo
                       exikolweni.                                                                       (2)

          3.1.8        Hlamula hi swona kumbe a hi swona, u tlhela u seketela nhlamulo
                       ya wena.

                       Mhangeni u rhumile mudyondzisi un'wana ku ya vitana nhloko ya
                       xikolo a ta vona leswi a swi endliwa hi Masungulo exikambelweni.                  (2)

          3.1.9        Nyika nhlamuselo ya ntila lowu landzelaka: 'Masungulo onge a lo
                       tlhomiwa tinsiva.'                                                                (1)

          3.1.10       Nyika dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi.                             (2)

          3.1.11       Xana wena u yima na matwisiselo ya Masungulo ya ntshuxeko eka
                       tiko ra Afrika-Dzonga ke? Seketela vonelo ra wena.                                (3)

                                                    NA

3.2       'U NGA HLAWULI NDLUWA U SIYA HOVE' – SJ Malungana

          Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi
          nga ehansi ka wona.

          XITSHURIWA XA F

          Mabihana u swi vone xikan'we leswaku a nga ha rhandziwi. Hiloko a namba
          a teka leswi nga swa yena a khoma ndlela. A a nga tivi leswaku u ya kwihi.

          Hi ku tshemba ka mina Xikwembu xi nga ka xi nga tshiki n'wana wa Xona.
          Mabihana u te a ha famba endleleni, o hlangana ni wanuna un'wana.
          Wanuna loyi a a ri mininjhere eka kontiraka yin'wana yo aka, hiloko 5
          Mabihana a n'wi tshwetela leswi nga n'wi humelela. U n'wi hlamuserile
          leswaku a nga tivi laha a yaka kona, naswona u khome hi ndlala. Hiloko
          wanuna luyani a n'wi twela vusiwana. U n'wi teke a famba na yena ekaya
          kakwe.

          U fike a va tivisa hi ta Mabihana, hiloko va n'wi fihluta hi swakudya, va tlhela 10
          va n'wi chelela na mati a hlamba. Wanuna loyi a nga n'wi thumba a a ri wa
          ka Mtileni. Tanihi leswi a a ri mininjhere, William Mtileni u nambe a ya n'wi
          nghenisa entirhweni laha a a tirha kona. Kontiraka leyi yi ve yi rhurhela
          eCape Town, laha Mabihana a nga famba na yona kona.
          Kona u fike a tiphina hi vutomi. Ekaya a a nga ha tiveki leswaku u nghene 15
          lomu ko yini.

          3.2.1        Xana Mabihana a a ri n'wana wa mani?                                              (1)

          3.2.2        Xana Mabihana a a lo endla yini ku kala a tikuma a ri exitarateni
                       a nga tivi laha a ya kona?                                                        (1)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2       13            DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                      NSC

          3.2.3        Tiyisisa marito lama ya nge: '… Xikwembu xi nga ka xi nga tshiki
                       n'wana wa xona', eka ntshaho lowu hi leswi humeleleke Mabihana.                   (2)

          3.2.4        Xana Mtileni a a tirha eka kontiraka ya yini naswona a ri eka xiyimo
                       xihi entirhweni wa kona?                                                          (2)

          3.2.5        Xana Mabihana u vile a ya tirhela kwihi loko a ta va a sukile eJoni?              (1)

          3.2.6        Nyika vito ra n'wana wa Mabihana.                                                 (1)

          3.2.7        Xana i mhaka yihi leyi endleke leswaku manana wa Mabihana a
                       amukela ntukulu wa yena loyi a ku a nga n'wi lavi ekusunguleni
                       emutini wa yena?                                                                  (1)

          3.2.8        Hlamula hi swona kumbe a hi swona, u tlhela u seketela nhlamulo
                       ya wena.

                       Manana wa Mabihana a rhandza vandyangu wa yena ku ringana.                        (2)

          3.2.9        Nyika nhlamuselo          ya    ntila   lowu landzelaka: 'Ku phahlelana
                       mariyeta.'                                                                        (1)

          3.2.10       Nyika dyondzo leyi u yi kumeke hi vumunhu bya n'wana wa
                       Mabihana.                                                                         (2)

          3.2.11       Wena a wu ta va u n'wi tsundzuxile yini manana wa Mabihana hi
                       makuriselo ya vatukulu va yena?                                                   (2)

          3.2.12       Xana Mabihana u endlile kahle loko a nga lavangi ku tiva n'wana
                       wa yena loyi a nga n'wi hlongorisa ekaya? Seketela vonelo
                       ra wena.                                                                          (2)

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:                35

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     14              DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

XIVUTISO XA 4

4.1       Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi swi nga ehansi ka xona.

          KUMBE A NDZO LORHA – JM Magaisa

          1            A byi ri vusiku bya nhlekanhi;
          2            A ndzi etlele hi tihlo rin'we
          3            Ndzi vona misava yi andlariwa bya sangu;
          4            Hinkwaswo swa vutomi swi hlangana;
          5            A ndzi ri xirho xa swa vutomi.
          6            Ndzi vona mimfumo yi mbundzuka;
          7            Yi hlanhleka bya tinyeleti to helela empfhukeni,
          8            Miako ya tintshava yi n'oka;
          9            Ku pfumaleka ni un'we wo hoxa nomo;
          10           A ndzi ri hava nomo na mina.

          11           Ndzi yimile ndzi halahala hi ku chava,
          12           Ndzi halahala ndzi languta manana Afrika,
          13           Mihloti ya tingana yi lema mahlo bya xilemu,
          14           Ndzi twa rito, rito ntsena;
          15           'Rhandza warikwenu ku kota loko u tirhandza.'

          16           Ndzi halahala ku vona l'a byeriwa;
          17           Ndzi tlherile ndzi languta manana Afrika;
          18           Nhloko yakwe a yi tika hi tingana,
          19           Swi ndzi vavisile ku vona tihosi ti kasa,
          20           Rito a ri tswongile mongo wa matsolo ya tona.

          21           Ndzi vona vantshuxeki va nyama va bohiwa hi moya,
          22           Ndzi vona vabohiwa va nyama va ntshuxiwa hi moya,
          23           Tipecana ta milenge ni mavoko ti vulula,
          24           Tipecana ta byongo ti tsemeka va ntshuxeka,
          25           Ndzi va vona va tlalamba hi ntlalambo wa vumunhu.

          26           Ndzi langutile ndzi vona nkwangulatilo
          27           A ndzi hatlanga ku twisisa nhlamuselo ya wona,
          28           Ndzi tlhele ndzi twa rito, rito ntsena:
          29           'Lowu i mujeko wa nhlangano wa vumunhu'
          30           Ndzi te embilwini wu tlula mijeko ya misava.

          4.1.1        Hi mintila leyi nga tluliki mune hlamusela hungu ra xitlhokovetselo
                       lexi.                                                                             (3)

          4.1.2        Nhlokomhaka ya xitlhokovetselo lexi yi sungula hi rihlanganisi ra
                       'kumbe'. Xana rihlanganisi leri ri paluxa mhaka yihi?                             (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     15              DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

          4.1.3        Xana 'rito' leri mutsari a vulavulaka hi rona eka mintila ya 14 na 28
                       leyi nge: 'Ndzi twa rito, rito ntsena', 'Ndzi tlhele ndzi twa rito, rito
                       ntsena', ku nga va ku ri rito ra mani?'                                           (1)

          4.1.4        Hlamusela xifaniso xa le miehleketweni lexi vumbiwaka hi ntila
                       wa 3 'Ndzi vona misava yi andlariwa bya sangu'.                                   (2)

          4.1.5        Xana hi wihi nkoka wa ku va mutsari a tirhisile marito ya 'tlalamba'
                       na 'ntlalambo' eka ntila wa 25 lowu nge: 'Ndzi va vona va tlalamba
                       hi ntlalambo wa vumunhu'?                                                         (1)

          4.1.6        Hlawula xin'we eka leswi landzelaka: Rito ra 'mongo' eka ntila
                       wa 20 lowu nge: 'Rito a ri tswongile mongo wa matsolo ya tona',
                       ri vula yini hi nhlamuselo ya masiku hinkwawo?

                       A    Nchumu lowu kumekaka endzeni ka nyungu ya kanyi.
                       B    Ngati leyi humaka etinhompfini hi ku va munhu a vavisekile
                            kumbe hikwalaho ka ku karhatiwa hi mumu.
                       C    Nchumu lowu kumekaka endzeni ka rhambu lowu wu pfunaka
                            ku endla ngati.
                       D    Mhaka leyi xitlhokovetselo xi vulavulaka hi yona.                            (2)

          4.1.7        Kombisa ku hambana ka tinhlamuselo ta mintila ya 21 na 22 leyi
                       nge: 'Ndzi vona vantshuxeki va nyama va bohiwa hi moya', 'Ndzi
                       vona vabohiwa va nyama va ntshuxiwa hi moya, …'.                                  (2)

          4.1.8        Nkwangulatilo i nchumu lowu hi vupfumeri bya Xikriste wu nga
                       mfungho wa ku xa ka mpfula na ku kombisa leswaku misava a yi
                       nga ha herisiwi hi mpfula nakambe. Xana rito ra 'nkwangulatilo' eka
                       ntila wa 26 ri paluxa yini eka xitlhokovetselo lexi?                              (2)

          4.1.9        Xana mutsari u titwa njhani hi mhaka leyi a hi rungulelaka yona?
                       Hlamusela u tlhela u tshaha ntila wun'we eka xitlhokovetselo ku
                       seketela mhaka ya wena.                                                           (2)
                                                    NA
4.2       Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi swi nga ehansi ka xona.

          RA DZINDZA – Bruce Ngobeni

          1       Mindyangu ya namuntlha yi khome hi ritukulu,
          2       Yi orha switiko swa khombo,
          3       Ndlati ya madzolonga ya baleka,
          4       Xipulula xi tshikele mandza ya xona emindyangwini,
          5       Mindyangu yo khoma timbilu loko ri dzindza ri hatima.

          6       Tinxangu ta mindyangu ti khomisa nsululwana,
          7       Namuntlha emindyangwini ku handza n'hwari,
          8       Matsune ni nkati a yi vhikeki,
          9       Yi minya ku minya,
          10      Ku sala switlakati swa swiketi ni maburuku.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     16              DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017
                                                    NSC

          11      Mahlo yanga ya phutsela hi riphimela,
          12      Ku vona mintsumbu ya ndyangu yi lo nhavululu!
          13      Bombo ra namuntlha ra nuha,
          14      I bombo muni ro bomba hi xikhohlola-rifu,
          15      Tinhlampfu ta xona ti dlidlimbetela vukati emasirheni.
          16      I nkuzi muni yo loko ti gomolana,
          17      Yi yayarhela ntlhambi hinkwawo bii!
          18      Ni mugulugudela wa marhole wo hava xisandzu wu kukuriwa,
          19      Ku sala xivala na migogo ya tingana,
          20      Hakunene mapapa ya fuwe mpfula na ndlati.
          21      Mindyangu i mpfurhampfurha,
          22      Wun'wana u ri xa n'hwari loko un'wana a ku xa nkengere,
          23      Tinghumendhlana ta tiko tshovani swiphundla mi timela nhova,
          24      Layani tinhloko ta mindyangu ti ta kota ku vohla vukarhi,
          25      Hikuva minete yin'wana na yin'wana xigitsi xi hlanta rifu emindyangwini,
          26      Vatshiveri na swiciwana va dyela enghinghiyeni,
          27      Swihlungwana swi fihle swo tala,
          28      Phela mpfula ya xihangu yi siya maphokolo emindyangwini.

          4.2.1        Hi mintila leyi nga tluliki mune nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.            (3)
          4.2.2        Eka ntila wa 1 lowu nge: 'Mindyangu ya namuntlha yi khome hi
                       ritukulu', mutsari u tirhisile rito 'ritukulu' ku hlamusela hungu ra
                       yena. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo na ya le ka
                       xitlhokovetselo lexi.                                                            (2)
          4.2.3        Eka ntila wa 8 lowu nge: 'Matsune ni nkati a yi vhikeki', marito ya
                       'matsune' na 'nkati' ya yimela yini?                                             (2)
          4.2.4        Hlawula xin'we eka leswi landzelaka: Ntila wa 22 lowu nge,
                       'Wun'wana u ri xa n'hwari loko un'wana a ku xa nkengere', wu
                       vula yini?
                       A    Ku pfunana na ku seketelana.
                       B    Ku rhandzana na ku hlayisana.
                       C    Ku kanetana na ku holova.
                       D    Ku cina swin'we.                                                            (1)
          4.2.5        Xana nhlokomhaka leyi ya 'Ra dzindza' yi ku tisela xifaniso muni
                       emiehleketweni?                                                                  (2)
          4.2.6        Mutsari u na mhaka leyi a yi solaka eka mintila ya 16 na 18 leyi
                       nge: 'I nkuzi muni yo loko ti gomolana, Ni mugulugudela wa
                       marhole wo hava xisandzu wu kukuriwa', Kombisa mhaka ya kona.                    (2)
          4.2.7        Tsavula marito MAMBIRHI eka xitlhokovetselo lama vulaka vana.                    (2)
          4.2.8        Nyika nhlamuselo ya ntila wa 13 lowu nge, ' Bombo ra namuntlha
                       ra nuha'.                                                                        (2)
          4.2.9        Xitlhokovetselo lexi xi endla leswaku u titwa njhani tanihi muhlayi?
                       Seketela.                                                                        (2)
                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA D:               35
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:                70
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2017/e605c90f-b213-4c97-9967-0f6c6e23bbb8) — Xitsonga FAL · QP · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2017/da53755d-0450-47e5-bda7-b0c6815fc833) — Xitsonga FAL · QP · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May June 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2017/6b7434a0-eb50-405d-9098-5822a9293d7c) — Xitsonga FAL · QP · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2017/82d63379-beff-46f0-b405-f3b8f376aef6) — Xitsonga FAL · QP · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Feb March 2012](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-feb-march-2012/927ee822-16ee-400c-af87-937b07379e81) — Xitsonga FAL · QP · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Feb March 2011](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-feb-march-2011/f3685e55-781b-4c9e-856e-ec65bfbdd67c) — Xitsonga FAL · QP · 2011 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/b22bd3e6-ea9f-4fd9-a78b-79060233a1f1) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/9a411270-a0e6-40c8-ae27-389ae9b8036f) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/f7f20b8d-0892-4cb5-8609-f82091278e66) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2023/41380a30-b546-46e2-85b6-c62115fa88a7) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2023/0beab161-1941-4a75-b450-74a17aa69dfd) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
