# Xitsonga FAL Grade 12 P2 NSC May June 2022 Question Paper

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 2 question paper from the NSC May June 2022, 19 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2022/25b9d2fb-4ddf-4956-8f24-d8fef37e9c88
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Question paper
- Year: 2022
- Exam period: NSC May June
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 19

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 P2 NSC May June 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2022/25b9d2fb-4ddf-4956-8f24-d8fef37e9c88)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · NSC May June · 2022 · xitsonga. Question paper, 19 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                               PAPILA RA VUMBIRHI (P2)

                                             2022

                                                                             TIMARAKA: 70

                                                                     NKARHI: Tiawara ti2½
                                                                          TableMountain

                          Papila leri ra swivutiso ri na 19 wa tipheji.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      2                             DBE/2022
                                                   SC/NSC

SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO

1.        Hlaya swiletelo leswi hi vukheta u nga si sungula ku hlamula swivutiso.

          U nga ringeti ku hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra
          nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji leyi landzelaka kutani u fungha
          tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke tona lembe leri.

2.        Papila leri ri na SWIYENGE swa MUNE:

          XIYENGE XA A:         Novhele                        (35)
          XIYENGE XA B:         Ntlangu                        (35)
          XIYENGE XA C:         Swirungulwana/Swihungwana      (35)
          XIYENGE XA D:         Vutlhokovetseri                (35)

3.        Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI ntsena, xivutiso XIN'WE ku suka eka
          SWIYENGE swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI.

          XIYENGE XA A: NOVHELE
          Hlamula xivutiso xo huma eka novhele leyi u yi dyondzeke.

          XIYENGE XA B: NTLANGU
          Hlamula xivutiso xa ntlangu lowu u wu dyondzeke.

          XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA
          Hlamula    swivutiso   swimbirhi      swo    huma eka             buku       ya
          swirungulwana/swihungwana leyi u yi hlawuleke.

          XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI
          Hlamula swivutiso swimbirhi swo huma eka buku leyi u yi hlawuleke.

          Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba ku vona loko u hlawurile swivutiso hi
          mfanelo.

4.        Landzelela swiletelo leswi nga emasungulweni ya XIYENGE XIN'WANA na
          XIN'WANA hi vukheta.

5.        Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hileswi ti nga xiswona eka phepha ra
          swivutiso.

6.        Sungula XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA.

7.        Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 75 eka XIYENGE
          XIN'WANA na XIN'WANA.

8.        Tsala swi basa no vonaka.
                                                                  TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      3                  DBE/2022
                                                   SC/NSC

TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI

XIYENGE XA A: NOVHELE

Hlamula swivutiso swa novhele leyi u yi DYONDZEKE.
NOMBORO YA XIVUTISO                     TIMARAKA             NOMBORO YA PHEJI
1.  Ndzi ngo tinciki!                       35                     5

XIYENGE XA B: NTLANGU

Hlamula swivutiso swa ntlangu lowu u wu DYONDZEKE.
2.  Byokota Madlayisana                   35                        8

3.   Ku dyela nyama ematlukeni                          35          11

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA

Hlamula swivutiso leswi vutisiweke eka swirungulwana HINKWASWO.
4.1 'Ndzi khoma nsinya muni ke?'            18                  14

4.2 'Ndlela ya Nyasune'                                 17          15

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

Hlamula swivutiso leswi vutisiweke eka switlhokovetselo HINKWASWO.
5.1 'Xifaki'                                 17                  17

5.2 'Xana swi ta hela rini?'                            18          18
                                                               TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                  Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      4                   DBE/2022
                                                   SC/NSC

TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO U HLAWURILE SWIVUTISO
HI MFANELO:

Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa nghwaju ku kombisa
leswaku u hlawurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso.

                                   NONGONOKO WO TIKAMBA
         XIYENGE                  NOMBORO    NOMBORO YA SWIVUTISO      MFUNGHO WA
                                 YA XIVUTISO   LESWI FANELEKE KU       NGHWAJU ()
                                                  HLAMURIWA

A: NOVHELE                              1                   1

    (Swivutiso swa
    ximbangu)

B: NTLANGU                             2/3                  1

    (Swivutiso swa
    ximbangu)

C: SWIRUNGULWANA/                   4.1 + 4.2               1
   SWIHUNGWANA

    (Swivutiso swa
    ximbangu)

D: VUTLHOKOVETSERI                  5.1 + 5.2               1

   (Swivutiso swa
   ximbangu)
LEMUKA: Tiyisisa leswaku u hlamurile swivutiso eka swiyenge SWIMBIRHI ntsena.
                                                                   TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                     Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      5                             DBE/2022
                                                   SC/NSC

XIYENGE XA A: NOVHELE

XIVUTISO XA 1: NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi
ka wona.

XITSHURIWA XA A

A vulavula tano nkulukumba Ntekele ku kondza hi ku helela hi marito a ku: 'Aamen!'
'Aamen,' ku hlamula vanhu lava a va ri ekerekeni.
Ndzhaku ka risimu ni xikhongelo xo pfala, kereke yi huma. Vunyingi bya majaha ni
tintombhi leti a ti ri kwalaho, va huma tani hi ntlhambi wa timbuti lowu nga pfaleriwa
vhiki hinkwaro etshangeni, va va hi ku tsopeta ka tihlo va nyamalala. Van'wana va 5
kongoma emakaya, van'wana emitlangweni, van'wana nakambe, lomu ku tiviwaka hi
vona vini, ku vula ka nkulukumba Ntekele. Laha jarateni ra kereke, ko sala
ntlawanyana wa lavakulu, lava tani hilaha swi talaka ku va hakona, a va yime hi
vumbirhi-mbirhi, hi vunharhu-nharhu ni hi mintlawa, va ri karhi van'wana va ri eku
nyiketaneni ka miehleketo ehenhla ka dyondzo ya nkulukumba Ntekele, van'wana va ri 10
eku tibuleleni, eku rungurisaneni ne ku hlevaneni.
'Hakunene vanhu va tihluphekela loko ri xile,' ku vula manana Nkulunge eka manana
Risimelo na manana Mahime lava a a yime na vo kusuhana ni heke ya laha kerekeni.
'I, u vula hi yini ka Betty?' ku vutisa manana Risimelo. 'Ndzi vula nkata Rinono, njhe mi
yi vonile rhoko leyi a nga yi ambala?' ku vutisa manana Nkulunge.                         15
'Ina hi yi vonile,' ku hlamula manana Mahime hi ku hleka. 'U ri rhoko, i rhoko vholo-
saka leriya?' … 'Loko ndzi nga ri na xo ambala a swi antswi ndzi namba ndzi tiwisela
ku ri ni ku famba ndzi tihlekisa hi vanhu.'

1.1       Xana vavasati lava vulavulaka ka ntshaho lowu va le ka mbangu wihi?                  (1)

1.2       I yini lexi a xi endla leswaku Ntekele a vula marito lawa … 'loko a wonge ndzo
          va ni ra mina tiko leri ndzi nga va rhurhiselaka eka rona …'                         (2)

1.3       Hi ku ya hi nkulukumba Ntekele, n'wana loyi a nga yingisiki u fanele ku ...

          A     bambateriwa.
          B     xupuriwa.
          C     tshikiwa.
          D     lan'wiwa.                                                                      (1)

1.4       Pimanyisa swiendlo swa Ntekele mayelana na Vukriste bya yena na leswi a
          swi endleke Rice.                                                                    (3)

1.5       Hikokwalaho ka yini Ntekele a a nga n'wi rhandzi Jamboti?                            (2)

1.6       Ku pfumala ntshamiseko endyangwini wa Ntekele swi endlile leswaku wu
          hangalaka. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi leswi humeleleke eka tsalwa.             (3)

1.7       Xana Manayila na Jamboti a va tshembisanile yini loko vo aleriwa ku tekana? (1)
                                                                        TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      6                             DBE/2022
                                                   SC/NSC

1.8       Aneka vonelo ra wena mayelana na leswi nga kaneriwa hi manana Nkulunge,
          manana Mahime na manana Risimelo loko va huma endhawini leyi u yi
          tsaleke eka 1.1.                                                                      (2)

1.9       Manayila na Jamboti a va rhandzana hi rirhandzu leri tlurisaka mpimo.
          Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi leswi nga eka tsalwa.                                (3)

                                                      NA

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga
hansi ka wona.

XITSHURIWA XA B

'Va ha karhata?'
'Swinene, i vile masiku lawa va nga sungula ni leyo nwa swo nyanya ku karhata ka
swona.'
'Hayi! Nayi, u vula leswaku va-Papa va nwa masiku lawa?'
'Swinene, a va nwi vo chela ndlala wena sesi.'                                              5
'Kasi xana ku humelela yini na?'
'U nga swi tiva n'wana mhani.'
'Hmmmm!' Ku vula Mpfuleni hi ku hlakahla nhloko. 'Mukriste luya.'
'A ka ha ri na mukriste a nga lahaya,' ku hlamula Manayila. 'Phela masiku lawa ni
nyangwa wa kereke a vo ho yi tiva.'                                                         10
'Wa hemba Nayi!'
'A ndzi hembi sesi, a va ha yi ni le kerekeni,' ku hlamula Manayila.
'Phela masiku lawa ni nyangwa ya kereke a vo ho yi tiva.'
'Wa hemba Nayi!'
'A ndzi hembi sesi, a va ha yi ni le kerekeni,' ku hlamula Manayila. 'Tolo kunene a hi lo   15
mpoti, ku holova.'
'Mi holovela yini kutani?'
'Phela leswi endliwaka hi va-Papa masiku lawa swi hlambisa timbilu. Ndzi le ku
xavisiweni leswi ndzi nga tani.'
'Wa xavisiwa!'                                                                              20
'Ina wena sesi, ndzi xaviseriwa wanuna un'wana wa xifumi.'
'Wa hemba Nayi.'
'A ndzi hembi sesi, va ndzi xavisa eka xikhalabyana xin'wana … Futhi mina!'
'Xana kasi va-Papa va lo engheniwa hi yini na, xana vo lava ku hlangana nhloko?'
'A ku na ku hlangana nhloko vo tiendla,' ku hlamula Manayila.                               25

1.10      I yini lexi nga endla leswaku Manayila a nga swi tivi leswaku Lefty a a lovile?        (2)

1.11      Boxa vito ra xigevenga lexi a xi sele eka ntlawa wa tiVultures.                        (1)

1.12      Xana Lefty na vandla ra yena a va duvuleriwa yini?                                     (2)

1.13      Boxa vito ra phorisa leri nga duvula Lefty.                                            (1)

1.14      Xana vito ra xikhalabyana lexi a xi xaviseriwa Manayila hi Ntekele i mani? (1)
                                                                         TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      7                          DBE/2022
                                                   SC/NSC

1.15      Hlamusela leswi Ntekele a a tshembisile swona xikhalabyana lexi u xi tsaleke
          eka 1.14.                                                                         (2)

1.16      Eka nkarhi lowu Manayila a a ri eku xavisiweni hi tata wa yena, Jamboti a a ri
          kwihi naswona a a endla yini kona?                                                (2)

1.17      Eka hinkwaswo leswi a swi vuriwa hi Manayila mayelana na tata wa yena
          Ntekele, hi kwihi ku cinca ko hlamarisa loku a ku voniwa hi Mpfuleni eka tata
          wa yena?                                                                          (2)

1.18      Xana u dyondzile yini eka leswi humeleleke Lefty na vandla ra yena?               (2)

1.19      Kombisa xikhovolelo exikarhi ka leswi swi vuriweke hi Ntekele loko a
          dyondzisa ekerekeni na vutomi lebyi a byi hanyiwa hi vana va yena.                (2)

                                                            NTSENGO WA XIYENGE XA A: 35
                                                                         TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                           Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      8                              DBE/2022
                                                   SC/NSC

XIYENGE XA B: NTLANGU

XIVUTISO XA 2: BYOKOTA MADLAYISANA – MM Marhanele

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA C

MAVUNDZA:              He wena N'wa-Ngoveni, swi lo yini masiku lawa u ngo tikohlwisa
                       vuxaka bya mina na wena?
MAKHANANA:             Loko a ri mina a ndzi tikohlwisi, ntsena ndzo chava swicele leswi
                       ndzi nga swi twa swi huma enon'wini wa nsati wa wena wa
                       vunharhu. Swi vonaka wonge u swi kumile leswaku mina na wena            5
                       ha rhandzana.
MAVUNDZA:              A ndzi kholwi leswaku u swi kumile. Wena vula xikan'we leswaku u
                       yengiwa hi xiphukuphuku lexa le tingotini.
MAKHANANA:             Lexiya a ndza ha xi lavi, hikuva xi ndzi vengisa hi swigangu swa
                       xona swa le ntirhweni.                                                  10
MAVUNDZA:              Wa tiva vundhuna bya xona bya xi hundzeleta. Hinkwako laha xi
                       nga kona xo ehleketa wonge xo va ndhuna, xa rivala leswaku xi
                       hanya hi tin'anga, vona tihosi ta tiko. Ndzi twile nsati wa mina
                       lonkulu a ku lexi xi tisaka ndhuna leyi emutini wa mina i rirhandzu
                       ra xona ni nsati loyi u nge wa ku kwela.                                15
MAKHANANA:             Kasi hi kona mi swi tiva? Hina i khale hi swi tiva.
MAVUNDZA:              Hakunene ndzi ni vumbhoni byo tiya, se ndzi ta xi khoma hi voko ra
                       ximatsi loko xi nga ndzi tivi. Ndzi ta xi hlantisa mahele loko xi nga
                       chavi vun'anga bya mina.
MAKHANANA:             Mo n'wi tshika u ta tihumba hi yexe.                                    20

2.1       I mani ximunhuhatwankulu eka tsalwa ra Byokota Madlayisana?                               (1)

2.2       Xana marito ya 'He wena N'wa-Ngoveni ...', na '… xiphukuphuku lexa le
          tingotini …' ya hi byela yini hi vumunhu bya Mavundza?                                    (2)

2.3       Boxa vito ra nsati wa Mavundza lonkulu.                                                   (1)

2.4       Marito ya Makhanana loko a ku: 'Kasi hi kona mi swi tiva? Hina i khale hi swi
          tiva,' ya kombisa yini hi mahanyelo ya yena?                                              (2)

2.5       Kombisa ntiyiso wa marito ya Mathebula eka tsalwa leri loko a ku:

          'Phela va te: a wu dlawi kule u dlawa kwala xivandza-nyongeni.'                           (2)

2.6       Marito lama landzelaka ya vuriwile hi Mavundza '... se ndzi ta xi khoma hi
          voko ra ximatsi loko xi nga ndzi tivi ...' kombisa leswi a swi endleke ku tiyisisa
          leswi a swi vuleke.                                                                       (2)

2.7       Kanela vumunhu bya Makhanana ehenhla ka ku va a kotile ku va endhawini
          yin'we na nuna wa yena Mathebula na Maluleke na Mavundza.                                 (2)
                                                                            TableMountain
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                               Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2      9                                 DBE/2022
                                                   SC/NSC

2.8       Hi ku vona ka wena ku nga va ku ri ntiyiso leswaku nsati wa n'anga Mavundza
          a a twanana na Gezani? Seketela nhlamulo ya wena.                                            (3)

2.9       Kanela vubihi bya ku va Mavundza a vulavula hi vasati va yena eka
          Makhanana.                                                                                   (2)

                                                    NA

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA D

VANHU:               Tiko ri file.
MAVUNDZA:            Leswi mi ngo vanhu va dlawa hi tin'anga xana i tin'anga ti nga dlaya
                     ndhuna?
MBODOYA:             Kasi wanuna loyi u dlawe hi mani?
MADLAZI:             Wanuna loyi u fumbuteriwile tolo hi Mathebula.                               5
MHLANGA:             Xidyoho xi ri xihi?
MAVUNDZA:            Nyimpi ya vavanuna ya nonoha ku yi twisisa. Swi ngo twisisa hi
                     yena muendli wa swona.
MADLAZI:             Wa hemba laha a hi le Joni. Hosi ya hina a yi na nkarhi wa
                     matlangwani. Loko u dlaya munhu na wena u ta dlayiwa.                        10
MHLANGA:             Nawu wolowo wu na ntikelo.
MAVUNDZA:            He n'wina vavanuna, a hi tshineteni swipombondzwana swa hina
                     etlhelweni leri, leswaku xitulu xa hosi xi ta va endzhutini. (Hosi yi fika
                     yi rhurheriwa.)
GEZANI:              Vavanuna a hi lombeni hosi tindleve hi twa leswi timhaka ti nga              15
                     fambisa xiswona. (Hosi yi yima.)
VANHU:               Mayeke, hi chava wena.
MAGAMANA:            Hi ku hlundzuka lokukulu ndzi rhandza ku tivisa nakambe vanhu va
                     tiko ra mina ta nawu lowukulu etikweni ra mina. Nawu lowu wu nga
                     siyiwa hi tatana, yena a wu kumile eka vakokwa wa yena. Nawu                 20
                     lowu hi wona wo sungula ku tumbuluka eka vukosi bya ka Maluleke.
                     Na sweswi loko ndza ha fuma tiko ra mina, nawu lowu wa ha ta
                     tirhisiwa …

2.10      Xana vanhu lava va vulavula va ri endhawini yihi?                                           (1)

2.11      Boxa tiko leri hosi Magamana a a fuma eka rona.                                             (1)

2.12      A ku lo humelela yini ke, ku kondza va tikuma va ri endhawini leyi u yi tsaleke
          eka 2.10?                                                                                   (2)

2.13      Nawu wa 'loko u dlaya munhu … u ta dlayiwa ...' wu vuriwa yini?                             (1)

2.14      Hi wahi marito lama vuriweke hi Mavundza ku lahla vuthala bya leswaku hi
          yena a nga dlaya Gezani?                                                                    (2)

2.15      Boxa mavito ya miganga leyi a yi fanele ku ya hlota Mathebula na
          Makhanana.                                                       (2)
                                                              TableMountain
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                 Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     10                       DBE/2022
                                                   SC/NSC

2.16      Hosi Magamana eku vulavuleni ka yena u tshikelela marito 'nawu lowu' leswi
          kombisaka ...

          A     matimba ya yena.
          B     nkoka wa wona.
          C     ku tikukumuxa.
          D     nsele wa yena.                                                           (1)

2.17      Hikokwalaho ka yini Mathebula a kumekile a ambarile swiambalo swa
          vavasati?                                                                      (2)

2.18      Xana mutsari u fikelerile ku thya tsalwa ra Byokota Madlayisana. Seketela
          nhlamulo ya wena hi leswi nga eka tsalwa?                                      (2)

2.19      Kanela nkoka wa ku va Mathebula a rivalele Makhanana hambileswi a
          xanisekile swinene.                                                            (2)

2.20      Xiboho lexi tekiweke hi hosi ehenhla ka nandzu wa Mavundza a xi amukeleki.
          Seketela mhaka leyi.                                                    (2)
                                                                                  [35]
                                                                       TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     11                             DBE/2022
                                                   SC/NSC

XIVUTISO XA 3: KU DYELA NYAMA EMATLUKENI – DJ Risenga

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA E

                       (Va landzelela muongori kutani va fika laha ku nga na Vukosi.
                       Va n'wayitela.)
VHAKISA:               Hi vuyisile ka N'waMzamani. Hambi kona! Yhi! (Muongori u ta na
                       n'wana a n'wi tlakurile. U n'wi nyiketa mana wakwe a n'wi xinga.
                       Hinkwavo va n'wayitela ku katsa na muongori.) Ma yi vona mihlolo       5
                       ka! I Piet hi yexe! Futhi loko wo kaneta u ta va u hlola!
PIET:                  Hi n'wina mi nga na tihlo ra gama. Mina yo na yi xa.
MUONGORI:              Kambe ko va n'wina buti hi n'wexe. Hambi va ku yini, mi lo tiveleka.
                       (Vhakisa na Piet va huma. Va siya Vukosi a ha ri emubedweni.
                       Muongori u tlherisela n'wana ekamareni laha ku nga na vana             10
                       van'wana.)
PIET:                  …, a mi titwisa ku yini loko Vukosi a wela ehansi nkarhi lowuyani
                       loko a lava ku mi hambanisa na Xilavi?
VHAKISA:               Ebyongweni bya mina a ku hlangenehlangene, ndzi vuya ndzi
                       pembunuka ku n'wi vona a wela ehansi. Ku ta ku chava ka leswaku        15
                       a nga onhakeriwa, kasi va ka Munene va ta hi vhikela va tlhela va
                       amukela n'wana exibedhlele.
PIET:                  Mi swi tekise ku yini swa vamanana lavaya?
VHAKISA:               A ku na swin'wana i byalwa lebyi va karhatisaka. Loko a yi nga ri
                       mhaka ya Vukosi a ndzi lava ku n'wi rhidimba loyi Xilavi. Yena         20
                       byalwa a byi n'wi lawuli ngopfu, kambe ku pyopyiwa a a pyopyiwile.

3.1       Boxa vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka Piet na Vhakisa.                                 (1)

3.2       Vhakisa a tela yini emutini wa Piet?                                                    (2)

3.3       I mani a kombeleke Vhakisa leswaku a ya emutini wa Piet?                                (1)

3.4       Hikwalaho ka yini 'vamanana lavaya' va nga swi kotangi ku heleketa Vukosi
          exibedhlele?                                                                            (1)

3.5       Vula vito ra n'wana loyi a tisiweke hi muongori.                                        (1)

3.6       Muongori u vula yini loko a ku, 'I Piet hi yexe!'?                                      (2)

3.7       Marito ya Vhakisa loko a ku, 'Hambi kona! Yhi!' ya paluxa yini mayelana na
          leswi nga humelela eka Vukosi?                                             (2)
                                                                       TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     12                            DBE/2022
                                                   SC/NSC

3.8       Hlawula nhlamulo yin'we leyi nga yona eka leti landzelaka:

          Hi ku ya hi nhlamuselo ya masiku hinkwawo, xilavi i nchumu lowutsongo lowu
          weleke eka xo …

          A         famba.
          B         nwa.
          C         ambalo.
          D         tirhisa.                                                                  (1)

3.9       Vito ra Xilavi ri yelana swinene na swiendlo swa yena le ka Piet. Seketela
          mhaka leyi hi leswi nga humelela loko va nga si yisa Vukosi exibedhlele.            (2)

3.10      U nga vula yini hi vumunhu bya Vhakisa?                                             (2)

3.11      Hi ku vona ka wena Vhakisa a nga va a wela eka vupfumeri byihi? Seketela hi
          leswi nga eka ntshaho lowu.                                                         (3)

                                                    NA

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

XITSHURIWA XA F

MA'AM JOYCE:           Mina ndza tifambela ndzi ya vona matshamelo ya n'wana. A ndzi
                       mi kombeli, ndzo mi byela.
MZAMANI:               Na siku u nga famba u lo siya xipapilana ntsena. A ka ha lelaniwi
                       kahle hi tshame hansi u ta famba na makungu, i ncini lexi a wu
                       jahela xona?                                                         5
MA'AM JOYCE:           Dyambu a ri rhengile, na mathekisi ya kala hi nkarhi wolowo.
MZAMANI:               Ku rhenga a swi nga siveli leswaku ndzi kala ndzi vuya nie! Se u
                       ambala na maburuku na kepisi, ra ala buruku eka wena, wonge u
                       gorilla hala switshan'wini. A wu ri tano na kwale a wu ye kona?
                       Ahaa!                                                                10
MA'AM JOYCE:           Swiambalo leswi ndzi lo tixavela hi mali ya mina. A mi ndzi nyikangi
                       na sente, se mi nga ndzi vutisi nchumu hi swiambalo, ndzi ta
                       ambarisa leswi ndzi swi rhandzaka, rini kumbe rini. (U vula hi ku
                       tlakuka, a ya ekamareni yo etlela.)
MZAMANI:               Mina a ndzo vula ndzi kombisa ku jila loku u nga ku sungula. A 15
                       ndzi nga vuli leswaku a ku sunguli hoyihoyi. Ringeta ku lawula
                       mbilu yi nga ri mbilu yi ku lawulaka.
MA'AM JOYCE:           A swi ndzi tshike mina!
MZAMANI:               Ri khome ri nga peli.

                       (Ma'am Joyce u nghenile ekamareni yo etlela a pambula 20
                       swiambalo swin'wana a swi paka esutukheyisini, u longile na
                       mihivahivani yin'wana. … u yile eka Xilavi a nga si ya eKremetart.)

3.12      Hi wahi mahungu lawa Ma'am Joyce a tisa wona eka Mzamani?                           (2)

3.13      I ncini xi endlaka leswaku Ma'am Joyce a sungula ku delela Mzamani?      (1)
                                                                       TableMountain
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                            Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     13                               DBE/2022
                                                   SC/NSC

3.14      Marito lawa, 'A wu ri tano na kwale a wu ye kona?' ya paluxa yini hi ku titwa
          ka Mzamani?                                                                            (2)

3.15      Mzamani u vula yini loko a ku, 'Ri khome ri nga peli'?                                 (2)

3.16      Marito ya Mzamani eka 3.15 ya ve ntiyiso hi ndlela yihi eka tsalwa leri'?              (2)

3.17      Hi xihi xihundla lexi Ma'am Joyce a xi tumbetela Mzamani eka siku leri?                (2)

3.18      Hikokwalaho ka yini Ma'am Joyce a hundza eka Xilavi a nga si ya
          eKremetart?                                                                            (2)

3.19      Ma'am Joyce wa ti twisisa timfanelo ta vavasati ke? Seketela nhlamulo ya
          wena.                                                                                  (2)

3.20      Hi ku leteriwa hi swiendlo swa Ma'am Joyce, xana u vona onge i ncini lexi a xi
          endla leswaku a lava ku ya tshama eKremetart?                                          (2)
                                                                                                 [35]

                                                            NTSENGO WA XIYENGE XA B: 35
                                                                         TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                               Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     14                            DBE/2022
                                                   SC/NSC

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA

XIVUTISO XA 4: XAMUGANGA – SJ Malungana na KA Khosa

4.1       'NDZI YA KHOMA NSINYA MUNI KE?' – KA Khosa

          Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi
          nga ehansi ka wona.

          XITSHURIWA XA G

          Jameson, na Patricia a vo va fole na nhlava. Hambiswiritano, xihundla
          Patricia a nga lavanga ku xi humesa. Ndza tshemba a ko va swona ntsena a
          a fihlela Jameson, n'wana wa vanhu, o twa ku hundzuluxeriwa-
          hundzuluxeriwa hi marito wonge o va xifaki emakaleni. Rirhandzu na rona
          ro pfa ri tiendla pesa leri funengetaka ntiyiso.                         5

          'Jimmy, murhandziwa, ndzi ni xiphiqo lexikulu eka nkarhi wa sweswi,' Patricia
          a vula a a karhi a n'wi khoma-khoma malebvu. Hi nkarhi lowu a va lo mbaa,
          eLimpopo Lodge. Jameson a ha ku veka 'grapetiser' ehansi.
          'Ndza swi twa, hlamusela lexi ku yivelaka ntshamiseko. U nga rivali leswaku
          loko ndzi rhandza wena, ndzi ringeta ku tsutsuma swirhalanganya le kaya,' 10
          Jameson a vula wonge a swi n'wi vavi.
          'Hi leswaku hi masiku ndzi etlela ndzi lorha wena, wa tiva. Namuntlha ndzi
          kile ndzi tiboha ku ku byela. I khale swi ri tano, se swi na tin'hweti tinharhu.'
          'Timhaka ta wena a ti twali. Kasi a wu si kula murhandziwa loko munhu u n'wi
          rhandza hi ntiyiso swa fanela ku pfa u n'wi vona emilorhweni.'                    15
          'Ina, ndzi twa wonge ndzi ngo ta kwaleyo ka Mphambo hi milenge nivusiku ...'
          U nga ringeti sweswo. Swa antswa loko u ri laha ntirhweni u ndzi bela
          riqingho lerinene.'

          4.1.1      Xana Patricia a a tirha kwihi naswona a a tirha yini?                    (2)

          4.1.2      Jameson a a famba hi movha wa njhani?                                    (1)

          4.1.3      Hi byihi vutlhari lebyi Patricia a byi tirhiseke ku vona leswaku
                     Jameson a a tiyimiserile yini hi yena?                                   (2)

          4.1.4      Xana Patricia a a vula yini loko a ku vatirhikulobye va to n'wi bela
                     bembele?                                                                 (2)

          4.1.5      'Jameson, na Patricia a vo va fole na nhlava' leswi vulaka leswaku
                     a va ...

                     A        dzaha fole.
                     B        vengana.
                     C        nga hambani.
                     D        tirha swin'we.                                             (1)
                                                                             TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                            Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     15                           DBE/2022
                                                   SC/NSC

          4.1.6      Hi xihi xiphiqo lexi Patricia a a ri na xona?                           (2)

          4.1.7      Kombisa ku yelana ka mahanyelo ya Priscilla na Patricia.                (2)

          4.1.8      Vula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo
                     ya wena. Makumu ya Patricia ya vile lamanene.                           (2)

          4.1.9      Hi yihi dyondzo eka xirungulwana lexi?                                  (2)

          4.1.10     Priscilla a a ri ni nhlohlotelo wo biha eka vatirhikulobye. Tiyisisa
                     mhaka leyi hi leswi nga eka tsalwa.                                     (2)

                                                    NA

4.2       'NDLELA YA NYASUNE' – KA Khosa

          Tlhela u hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi nga ehansi ka wona.

          XITSHURIWA XA H

          Movha wu ndzundzile wu rhendzeleka na patu ro enghena eDuiwelskloof lera
          xisohesohe. A hi nga si fika egaraji ya Duiwelskloof loko muchayeri a
          ndziwilita xivhilwana xo chayela a wu komba xindledyana xa maxangu. Loko
          hi enghenile eka xona a hi nga ha swi koti ku vona swa le mahlweni, a ho
          vona ntsena xindledyana xi ku thwaaa! wonge i nyoka ya rihlamalala. Ndzi 5
          teriwile hi miehleketo yo tlula hi fasitere, kambe loko ndzi tsundzuka leswaku
          ndzi ambarile xibelana xo fuwa ndzo yi bakanya. Ndzi vona Laura a ndzi
          languta kambirhi kanharhu. Swivutiso leswi a a ri na swona hi leswi na mina a
          ndzi ri na swona. A hi ta burisa ku yini hikuva a hi tshamile exitulwini xa le
          mahlweni hi lo timiyelela hi khuluka hi xindledyananyana xexiya xa singita. 10
          Gondzo ro ya eNkowankowa a hi swi vona leswaku a ha ha ri eka rona,
          kambe a swi nga vutiseki hi ku olova.

          Awara ya nhungu yi lo na ku ngolo, muchayeri o lumeka xiya-ni-moya; ko
          vulavula Vatsonga. A ku ri nkarhi wa mahungu exitichini xa Vatsonga. Hi lo
          rhiya tindleve hi ku hwii!                                                 15
          'Maphorisa va ka Malamulele va tivisa leswaku Jane Malunghela u tekeriwile
          movha hi wanuna loyi a kombeleke ku khandziyisiwa. Wanuna wa kona
          a yimile eMangondi Bottle Store, Jane a a suka eThohoyandou, tolo hi
          Ra-Vuntlhanu ...'

          4.2.1      Xana Laura na Sharon a va ya kwihi?                                     (1)

          4.2.2      I yini lexi a xi endla leswaku va nga soli nchumu eka wanuna loyi
                     loko a va khandziyisile movha?                                          (2)

          4.2.3      Hlamusela leswi pfuleke mahlo ya Laura na Sharon ku vona
                     leswaku a va ri ekhombyeni?                              (2)
                                                                 TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                            Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     16                          DBE/2022
                                                   SC/NSC

          4.2.4      Hlamula hi swona kumbe a hi swona kutani u seketela nhlamulo ya
                     wena. Manana Jacobs a a vulavula ngopfu.                               (2)

          4.2.5      Hikokwalaho ka yini Sharon loko a vula vito ra Jane a ku, 'Jane
                     Malunghela kumbe sirha Jane?'                                          (2)

          4.2.6      Ehandle ka ku tekela Jane movha, hlamusela swin'wana swa leswi
                     kombisaka leswaku Louis a a ri xigevenga.                              (2)

          4.2.7      I yini leswi a swi tsandzekisa Laura na Sharon ku baleka?              (1)

          4.2.8      Andlala vonelo ra wena ehenhla ka ku va Sharon na Laura va
                     kombele lifiti.                                                        (2)

          4.2.9      Xana mutsari u swi kotile ku thya xirungulwana lexi? Seketela
                     nhlamulo ya wena.                                                      (3)

                                                            NTSENGO WA XIYENGE XA C: 35
                                                                         TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     17                               DBE/2022
                                                   SC/NSC

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

XIVUTISO XA 5

5.1       Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi swi nga ehansi ka xona.

          XIFAKI – KG Baloyi

          1       Lexi hi xona xifaki xa mina,
          2       Hi xona ximiyeta nyoka xa mina,
          3       Hi xona tlhari ra ndlala eka mina,
          4       I xitlhangu xa khwiri ra mina,
          5       Ndzi tshikeni ndzi xi lilinga.

          6       Loko mi ndzi twa ndzi vulavulela emarhameni,
          7       Ndzi va ndzi fundze xona enon'weni,
          8       Phela xona i xiaka miri xa mina,
          9       Hinkwako ndzi famba naxo,
          10      Ndzi nge xi siyi, ndlala i yikulu etikweni.

          11      Ndzi tshikeni ndzi dya swa nyuku wa mina,
          12      Ndzi khumuza ndzi khavuta,
          13      A ndzi lo yiva ndzi tshikeni ndzi khojeta,
          14      I mintirho ya mavoko ya mina,
          15      I ntamu wa mina lowu.

          16      Mi nga ndzi vangisi n'wina malolo,
          17      A mi ri kwihi loko ndzi rima,
          18      I 'ndza kombela' wa yini?
          19      A va kombeli ko rimiwa la,
          20      Kasi swandla sweswo i swa yini?
          21      A hi swo tirha xana?

          22      Mina ndzi dya hi mbilu yo basa paa!
          23      Phela i nyuku wa mina,
          24      Hayi n'wina va-marhandza-teka
          25      N'wina mi ta dya ku vona.

          5.1.1        Hi mitila leyi nga tluliki mune nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.         (3)

          5.1.2        Ku vuyeleriwa ka rito ra 'mina' eka mitila ya 1 ku fika eka 4 swi
                       komba ntshikelelo. Hi yihi mhaka leyi ku tshikeleriwaka yona?                (2)

          5.1.3        Hlamusela xifaniso xa le miehleketweni lexi mutlhokovetseri a
                       vumbelaka vahlayi xona eka mitila ya 6 na 7.                                 (2)

          5.1.4        Hlamusela leswi ntila wa 11 lowu nge: 'Ndzi tshikeni ndzi dya swa
                       nyuku wa mina,' wu vulaka swona.                                  (2)
                                                                         TableMountain
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                   Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     18                             DBE/2022
                                                   SC/NSC

          5.1.5        Nyika nhlamuselo ya rito khojeta eka ntila wa 13.                       (2)

          5.1.6        Hlawula nhlamulo yin'we leyi nga yona eka leti landzelaka:

                       Rito 'khumuza' eka ntila wa 12 ri vula ku … ta xifaki?

                       A      mitetela tindzoho
                       B      fundzetela tindzoho
                       C      cakunyetela tindzoho
                       D      susetela tindzoho                                                (1)

          5.1.7        Marito lawa, 'I "ndza kombela" wa yini?' ya humesa thoni ya
                       muxaka muni?                                                            (2)

          5.1.8        Xana mutlhokovetseri loko a vulavula hi 'va-marhandza-teka' eka
                       ntila wa 24 u vula vanhu va njhani?                                     (1)

          5.1.9        Hi ku vona ka wena a swi fanerile ku va mutlhokovetseri a humesa
                       ku titwa loku ke? Seketela nhlamulo ya wena.                            (2)

5.2       Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi swi nga ehansi ka xona.

          XANA SWI TA HELA RINI? – KG Baloyi

          1         Ku tshama ka hina hi nga tekanangi
          2         swi ya helela kwihi?
          3         U tshama mbilu u khome hi swandla
          4         Hi ku chava vafundhisi
          5         Kasi swi ta hela rini?

          6         Kasi swi ya hela rini ku va hi kumeka
          7         swin'we hi nga chavi
          8         Hayi, ya fehla maendlelo lawa yo tani,
          9         A swi kahle ku va hi tshama
          10        swin'we hi ku tumbela,
          11        Van'wana va tshama erivaleni.

          12        Swona hi rini u ndzi tshembisile?
          13        Kasi wena u rindzele yini?
          14        Murhandziwa, ndzi ta kala ndzi nyakapfala,
          15        Vuntshwa byi ta ka' byi vungula,
          16        Vumbhuri byi phya tanihi mati ya dyandza.
          17        Leswi a hi rirhandzu,

          18        Leswi a swi nga tlhaveli hi sana,
          19        Leswi a swi na vumundzuku,
          20        A swi na vuyo,
          21        Ko va matshopetana ni matlangwana.
          22        Murhandziwa, mina ndzi karhele,
          23        Ndzi karhele ku phunta,
          24        Ndzi karhele ku khomelela pala ndzi rindza xinyami.
                                                                       TableMountain
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     19                             DBE/2022
                                                   SC/NSC

          5.2.1        Hi mitila leyi nga hundziki mune boxa hungunkulu                 leri
                       mutlhokovetseri a lavaka ku ri fikisa hi xitlhokovetselo lexi.          (3)

          5.2.2        I munhu wa rimbewu rihi loyi a vulavulaka eka xitlhokovetselo lexi?     (1)

          5.2.3        Mutlhokovetseri u vula yini eka ntila wa 3 lowu nge:

                       'U tshama mbilu u khome hi swandla'                                     (2)

          5.2.4        Rito 'kasi' eka ntila wa 5 ri hi paluxela mhaka muni?                   (2)

          5.2.5        Kombisa nkoka wa ku tirhisiwa ka mimfungho ya swivutiso eka
                       mitila ya 12 na 13.                                                     (2)

          5.2.6        Xana rito 'nyakapfala' eka ntila wa 14 ri vula yini?                    (2)

          5.2.7        Marito 'ndzi karhele' eka mitila ya 22 ku fika ka 24 ya kombisa
                       ntlhaviketo. Xana ntlhaviketo lowu wu tshikelela mhaka yihi?            (2)

          5.2.8        Hi ku vona ka wena i ncini xi endlaka leswaku mutlhokovetseri a
                       chava vafundhisi eka ntila wa 4?                                        (2)

          5.2.9        Xana swi kahle ku va munhu a hanya hi ku chava vafundhisi ke?
                       Seketela nhlamulo ya wena.                                              (2)

                                                            NTSENGO WA XIYENGE XA D:           35
                                                               NTSENGO WA TIMARAKA:            70
                                                                               TableMountain

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2022/2803acd8-71aa-4385-a48b-627900a3c387) — Xitsonga FAL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2022/d788dfec-2e16-400b-8750-2345be67c4d8) — Xitsonga FAL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga NSC FAL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-fal-p2-qp-nov-2022/bdab747b-680f-4805-9b2b-3e19e2a6a005) — Xitsonga FAL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-nsc-p2-may-june-2021/5111ede4-08fa-4276-bf90-b56180264589) — Xitsonga FAL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2019/6c87a55a-3fe7-4f84-bb66-243e2a5473b6) — Xitsonga FAL · QP · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2018/acf680ad-b5e6-480a-9e1d-7a2d08994bdd) — Xitsonga FAL · QP · 2018 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/b22bd3e6-ea9f-4fd9-a78b-79060233a1f1) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/9a411270-a0e6-40c8-ae27-389ae9b8036f) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/f7f20b8d-0892-4cb5-8609-f82091278e66) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2023/41380a30-b546-46e2-85b6-c62115fa88a7) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2023/0beab161-1941-4a75-b450-74a17aa69dfd) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
