# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 November 2009 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 2 memorandum from the November 2009, 21 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2009-memo/227b944b-47a9-4168-aece-24fac761919d
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2009
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 21

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 November 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2009-memo/227b944b-47a9-4168-aece-24fac761919d)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · November · 2009 · xitsonga. Memorandum, 21 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P2 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2009/4202341d-729a-4fb5-8fe3-58b49c086823) — QP · 2009 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                            GIREDI YA 12

             XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                          PAPILA RA 2 (P2)

                                             HUKURI 2009

                                          MEMORANDAMU

TIMARAKA: 80

                             Memorandamu leyi yi na 21 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2  2                                    DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A: NOVHELE

NDZI NGO TINCIKI – FA THUKETANA

XIVUTISO XA 1

TINXAKA TA SWIMUNHUHATWA

•   Ximunhuhatwankulu

-Ximunhuhatwankulu i ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi, hileswaku xitori xi
rhendzeleka eka xona. Munhu loyi u na ntlimbo, hi yena a kayakayaka ku kuma
xitshunxo. √√√

-Vadyondzi va nga ha boxa Ntekele tanihi ximunhuhatwankulu. Ntekele a a navela ku
va na mabindzu. A a ri na khumembirhi wa mabazi lama a ma rhwala vanhu ku suka
eRixongile ku ya eBedford. Mabazi lama ma hisiwile hi vuthu ra Lefty. √√√

-Ntekele u na ntlimbo (xiphiqo), hikuva a nga koti ku pfuxa bindzu ra yena. U heleriwe
na hi mali leyi a a ri na yona. √√√

•   Xisihalari

-Ximunhuhatwa lexi sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela ku navela ka xona. √√√

-Manayila a a endla leswaku bindzu ra tata wa yena Ntekele ri nga tlheli ri pfuxiwa,
hikwalaho ka leswi a a ala ku tekiwa hi Muzayiwe. √√√

-Muzayiwe a a ta pfuxa mabindzu ya Ntekele loko Manayila a pfumela ku tekiwa hi
yena. √√√

•   Muluthanyi

-Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku                      ku    va    na      dzolonga   exikarhi   ka
ximunhuhatwankulu na xisihalari. √√√

-Loyi a a endla leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka Ntekele na Manayila i
Muzayiwe. √√√

-Muzayiwe a a fanele ku pfuxa bindzu ra Ntekele ntsena loko Manayila a pfumela ku
tekiwa hi yena. √√√

-Manayila a a nga swi lavi ku tekiwa hi yena, u hetelele a pfumela hi ku sindzisiwa,
kambe hi siku ra nkhuvo u nyamalarile. √√√

-Hambiswiritano, Muzayiwe u pfuxile bindzu leri a nga rhanga hi ku ri fambisa leswaku
a ta kuma mali ya yena, kutani endzhaku a ri tlherisela eka Ntekele. √√√

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                     Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2  3                                    DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

Mudyondzi a nga ha humelerisa na miehleketo leyi landzelaka:

TINXAKA TA SWIMUNHUHATWA

•   Ximunhuhatwankulu

-Ximunhuhatwankulu i ximunhuhatwa lexi nga na ku navela ko karhi. Munhu loyi xitori
xi rhendzeleka eka yena. Hi yena a nga na ntlimbo/hi yena a kayakayekaka ku kuma
xitshunxo. √√√

-Vadyondzi van'wana va nga boxa Manayila tanihi ximunhuhatwankulu. Manayila u
navela ku tekana na Jamboti kambe hikokwalaho ka rivengo exikarhi ka Ntekele na
Dodovha, loko va fanele ku tekana, a va ta boheka ku baleka. √√√

-Ntekele a a lava leswaku Manayila a tekana na Muzayiwe, kambe Manayila u boxe
leswaku u ta tekana na Jamboti. Tata wa Ntekele wa ala leswaku Manayila na Jamboti
va tekana. √√√

•   Xisihalari

-Ximhunhuhatwa lexi sivelaka ximunhuhatwankulu ku fikelela ku navela ka xona.
Ntekele hi yena xisihalari, hikuva u alela Manayila ku tekana na Jamboti√√√.

-U tlhela a n'wi sindzisa ku tekana na Muzayiwe loyi a ri mukhalabye, tlhelo
n'anga. √√√

•   Muluthanyi

-Ximunhuhatwa lexi endlaka leswaku                      ku    va    na      dzolonga   exikarhi   ka
ximunhuhatwankulu na xisihalari. √√√

-Muzayiwe a a endla leswaku ku va na dzolonga exikarhi ka Manayila na Ntekele,
hikuva loko Manayila a ala ku tekiwa hi Muzayiwe, Ntekele a a nga ta pfuxeriwa bindzu
ra yena. √√√

-Manayila u kale a pfumela loko a sindzisiwa, kambe a nyamalala hi siku ra
nkhuvo √√√.

-Leswi swi endle leswaku Muzayiwe a pfuxa bindzu ra Ntekele, kambe a a ta fanela ku
rhanga hi ku ri fambisa leswaku a ta kuma mali ya yena, se endzhaku a ri ta tlhlelela
eka Ntekele. √√√

Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.                                (25)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                     Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2                                4                                                      DoE/Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na
Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                           XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                             Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa                         maandlalelo.
                                           matsalwa.                                                       Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                           lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 7            Vuswikoti bya       -Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti         Vuswikoti bya   -Xivumbeko xa kahle.
                       le henhla           naswona swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.      le henhla       -Masungulo na mahetelelo
 80 – 100%             ngopfu              -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla            ngopfu          ya kahle ngopfu.
                       20 – 25 wa          ngopfu:                                         8 – 10 wa       -Nkanelo wa mahungu lama
                       timaraka            90%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu.           timaraka        andlariweke kahle.
                                           -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo                             -Xitayili, thoni, na ririmi swi
                                           huma eka tsalwa.                                                 kahle naswona swi pfumala
                                           -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka                            swihoxo.
                                           matsalwa.
 Khodi ya 6            Vuswikoti bya       -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka,        Vuswikoti bya   -Xitsalwana xi andlariwile kahle.
                       le henhla           ku katsiwa ka swilaveko mayelana na             le henhla       -Masungulo na mahetelelo
 70 – 79%              17½ – 19½ wa        nhlokomhaka.                                    7 – 7½ wa        ya kahle.
                       timaraka            -Nhlamuselo hi vuenti.                          timaraka        -Vuxokoxoko bya mahungu
                                           -Miehleketo leyi boxiweke yo                                    swa olova ku byi landzelela.
                                           hambanahambana yo huma eka matsalwa.                            -Xitayili, thoni na ririmi
                                           -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo huma                         ra kahle swi fambelana na
                                           eka matsalwa.                                                   xikongomelo.
                                                                                                           -Maandlalelo lamanene.
 Khodi ya 5            Vuswikoti bya       -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.          Vuswikoti bya   -Xivumbeko xa kahle na
                       le                  -Miehleketo yo amukeleka mayelana na            le              nkhulukelano.
 60 – 69%              henhlanyana         nhlokomhaka.                                    henhlanyana     -Masungulo, mahetelelo na
                       15 – 17 wa          -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a hinkwayo      6 – 6½ wa        tindzimana tin'wana ti
                       timaraka            yi nga na nseketelo lowu enerisaka.             timaraka        andlariwe kahle.
                                           -Vumbhoni byo twisisa matsalwa.                                 -Nkanelo wu nga landzeleleka.
                                                                                                           -Ririmi, thoni na xitayili
                                                                                                            swo pfumala swihoxo.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                      Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2                               5                                                   (DoE) Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                           XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                             Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa                         maandlalelo.
                                           matsalwa.                                                       Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                           lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 4            Vuswikoti byo       -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka,             Vuswikoti byo   -Vumbhoni byin'wana bya
                       amukeleka           swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.              amukeleka       xivumbeko.
 50 – 59%              12½ – 14½ wa        -Vumbhoni bya kahle byo seketela                5 – 5½ wa       -Xitsalwana xo pfumala
                       timaraka            nhlokomhaka.                                    timaraka        xivumbeko na nkhulukelano
                                           -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.                     wa miehleketo.
                                           -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.                                -Swihoxo switsongo swa ririmi,
                                                                                                            thoni na xitayili. Xivumbeko
                                                                                                            xa tindzimana xa kahle.
 Khodi ya 3            Vuswikoti byo       -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa mahlamulelo    Vuswikoti byo   -Xivumbeko xi na xihoxo xa
                       enela               ya xivutiso.                                    enela            nkunguhato.
 40 – 49%              10 – 12 wa          -Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya          4 – 4½ wa       -Nkanelo a wu andlariwangi
                       timaraka            nhlokomhaka.                                    timaraka         kahle.
                                           -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi,                          -Xivumbeko xa tindzimana
                                           naswona wu na vumbhoni byitsongo byo                            xi na swihoxo.
                                           huma eka tsalwa.                                                -Swihoxonyana eka ririmi,
                                           -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.                      thoni na xitayili.
 Khodi ya 2            Vuswikoti bya       -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi              Vuswikoti bya   -Maandlalelo yo ka ya nga
                       madyondza           yin'wana miehleketo a yi fambelani na           madyondza        enerisi na xivumbeko xo ka
 30 – 39%              7½ – 9½ wa          nhlokomhaka.                                    3 – 3½ wa        xi nga kunguhatiwangi,
                       timaraka            -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.            timaraka        leswi kavanyetaka nkhulukelano.
                                           -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo                     -Swihoxo swa ririmi na xitayili
                                           ya xitshuriwa na tsalwa.                                        xo hoxeka leswi endlaka
                                                                                                           xitshuriwa xo ka xi nga
                                                                                                           amukeleki.
                                                                                                           -Xihoxo eka xivumbeko
                                                                                                            xa tindzimana.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                     Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2                               6                                                    (DoE) Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                           XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                             Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku twisisa                         maandlalelo.
                                           matsalwa.                                                       Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                           lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 1            Vuswikoti byo       -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi     Vuswikoti byo   -A swi olovi ku vona loko
                       ka byi nga          kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka         ka byi nga       nhlokomhaka yi kaneriwile.
 0 – 29%               enelangi            byitsongo na nhlokomhaka.                       enelangi        -Ku pfumaleka ka vumbhoni
                       0 – 7 wa            -Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula         0 – 2½ wa        bya nkunguhato.
                       timaraka            xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka      timaraka        -Ku pfumaleka ka tindzimana
                                           titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya                       to twisiseka.
                                           leswaku ti huma ebukwini.                                       -Ririmi ro tsana.
                                           -Miehleketo yo tsana swinene ya matwisiselo                     -Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
                                           ya xitshuriwa na tsalwa.

MAAVELO YA TIMARAKA:

N     = 25

R&X = 10

NTSENGO: 35

                                                                        KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                       Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2           7                   DoE/Hukuri 2009
                                                   NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 2

2.1        A va yime kusuhi na heke ya kereke ya Rixongile. √√                                    (2)

2.2       Vavasati lava a va lava ku hleva Ntekele/Betty/Jamboti/N'wa-Mugwana√√ na
          ku sola dyondzo leyi a a yi dyondzisiwile hi Ntekele. √√                                (4)

2.3       A a lava ku dyondzisa vatswari leswaku va fanele ku tshinya vana va vona.
          √√√                                                                                     (3)

2.4       Vavasati lava a va sola ku va Ntekele a vule leswaku yena u na vana lava
          nga lulama. √√√                                                                         (3)

2.5       B. Ntekele a a ri murhangeri ekerekeni ya Rixongile. √√                                 (2)

2.6       Manayila na Jamboti. √√                                                                 (2)

2.7       Khale Xoxololo kokwana wa Ntekele√ na Mafela-nkantini kokwa wa
          Dodovha√ va tshame va pumbana vuloyi. √ Xoxololo hikwalaho ko leva√,
          ematshan'wini yo humesana mungoma √ na yena, u yile a ya hisela vavasati√
          va Mafela-nkantini√ na swirho swin'wana swa ndyangu etindlwini. √                       (8)

2.8       A ku ri wa Muchipi√√, a a ta hi le phatini ya ka Nkavana. √√                            (4)

2.9       Ku chayisiwa hi movha a wela ehansi. √√                                                 (2)

2.10      Muchayeri wa wona a a dakwile. √√                                                       (2)

2.11      Rice a a onhile Khanyisa, √ kutani tata wa yena Ntekele a n'wi hlongola
          ekaya√√.                                                                                (3)
                                                                                                  [35]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:         35

                                               KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2           8                DoE/Hukuri 2009
                                                   NSC – Memorandamu

XIYENGE XA B: NTLANGU

BYOKOTA MADLAYISANI – MM MARHANELE

XIVUTISO XA 3

-Eka tsalwa leri a ku ri na ndyangu wa Mathebula nuna wa Makhanana loyi a tirha
 exilungwini. √√√

-Makhanani a rhandzana na Gezani Maluleke, ndhuna ya le swikwengeni.

-Mavundza a a ri n'anga naswona a a ri na ndyangu wa yena. Ku rhandzana ka
 Mavundza na Makhanana ku endlile leswaku Mavundza a hamba a ya emutini wa
 Mathebula loko a nga ri kona. √√√

-Mavundza u vile na makungu ya ku tekana na Makhanana hikuva a a lava ku hlongola
 nsati wa yena n'wa-Rimbelule. √√√

-Mavundza u rhambile Gezani na Mathebula xikan'we na Makhanani exirhwaleni.

-Loko va ri kwale byalweni, Makhanana u nyamalarile na Gezani, kutani Mathebula,
 nuna wa yena a va kuma va ri swin'we. √√√

-Mathebula u bile Gezani a titivala, kutani yena a baleka. √√√

-Endzhaku ka loko a pfukile, Mavundza u chelerile Gezani xiganama leswaku vanhu va
 ta ehleketa leswaku u dlayiwile hi swibakela swa Mathebula. √√√

-Mathebula u khomiwile naswona leswi a a dlayile, na yena a a fanele a dlayiwa hi ku
 landza nawu wa tihlo hi tihlo. √√√

-N'wa-Rimbelule u boxile leswaku mudlayi wa Gezani i Mavundza, hikuva a a lava ku
 dlayisa Mathebula a ta sala na Makhanana. √√√

-Vugangu bya Mavundza na Makhanana, lava a va hamba va hlangana Ebyalweni, byi
 hahlurile muti wa Mavundza na N'wa -Rimbelule. √√√

-Vuxaka bya Makhanana na Gezani, xikan'we na Mavundza, byi endle leswaku
 endzhaku ka rifu ra Gezani, Mathebula a hambanela makumu na Makhanana.

-Ku hela ka mindyangu leyi boxiweke laha henhla, a ku ri mihandzu ya ku tinyiketela
 ebyalweni na timhaka ta vugangu. √√√

Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.                     (25)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso         Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2                              9                                                           DoE/Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na
Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                           XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                             Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku                                 maandlalelo.
                                           twisisa matsalwa.                                               Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                           lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 7            Vuswikoti bya       -Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti         Vuswikoti       -Xivumbeko xa kahle.
                       le henhla           naswona swilaveko hinkwaswo swi                 bya le henhla   -Masungulo na mahetelelo
 80 – 100%             ngopfu              katsiwile.                                      ngopfu          ya kahle ngopfu.
                       20 – 25 wa          -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla            8 – 10 wa       -Nkanelo wa mahungu lama
                       timaraka            ngopfu:                                         timaraka        andlariweke kahle.
                                           90%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu.                           -Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona
                                           -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo                             swi pfumala swihoxo.
                                           huma eka tsalwa.
                                           -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka
                                           matsalwa.
 Khodi ya 6            Vuswikoti bya       -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka,        Vuswikoti       -Xitsalwana xi andlariwile kahle.
                       le henhla           ku katsiwa ka swilaveko mayelana na             bya le henhla   -Masungulo na mahetelelo
 70 – 79%              17½ – 19½ wa        nhlokomhaka.                                    7 – 7½ wa        ya kahle.
                       timaraka            -Nhlamuselo hi vuenti.                          timaraka        -Vuxokoxoko bya mahungu
                                           -Miehleketo leyi boxiweke yo                                    swa olova ku byi landzelela.
                                           hambanahambana yo huma eka matsalwa.                            -Xitayili, thoni na ririmi
                                           -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo                              ra kahle swi fambelana na
                                           huma eka matsalwa.                                              xikongomelo.
                                                                                                           -Maandlalelo lamanene.
 Khodi ya 5            Vuswikoti bya       -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.          Vuswikoti       -Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
                       le                  -Miehleketo yo amukeleka mayelana na            bya le          -Masungulo, mahetelelo na
 60 – 69%              henhlanyana         nhlokomhaka.                                    henhlanyana      tindzimana tin'wana ti
                       15 – 17 wa          -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a               6 – 6½ wa       andlariwe kahle.
                       timaraka            hinkwayo yi nga na nseketelo lowu               timaraka        -Nkanelo wu nga landzeleleka.
                                           enerisaka.                                                      -Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala
                                           -Vumbhoni byo twisisa matsalwa.                                 swihoxo.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                         Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2                               10                                                     DoE/Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                       XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                         Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku                             maandlalelo.
                                           twisisa matsalwa.                                           Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                       lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 4            Vuswikoti byo       -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka,             Vuswikoti   -Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
                       amukeleka           swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.              byo         -Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na
 50 – 59%              12½ – 14½ wa        -Vumbhoni bya kahle byo seketela                amukeleka    nkhulukelano wa miehleketo.
                       timaraka            nhlokomhaka.                                    5 – 5½ wa   -Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na
                                           -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.    timaraka     xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa
                                           -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.                             kahle.
 Khodi ya 3            Vuswikoti byo       -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa                Vuswikoti   -Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
                       enela               mahlamulelo ya xivutiso.                        byo enela   -Nkanelo a wu andlariwangi kahle.
 40 – 49%              10 – 12 wa          -Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya          4 – 4½ wa   -Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
                       timaraka            nhlokomhaka.                                    timaraka    -Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
                                           -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi,
                                           naswona wu na vumbhoni byitsongo byo
                                           huma eka tsalwa.
                                           -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
 Khodi ya 2            Vuswikoti bya       -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi              Vuswikoti   -Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na
                       madyondza           yin'wana miehleketo a yi fambelani na           bya          xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi,
 30 – 39%              7½ – 9½ wa          nhlokomhaka.                                    madyondza    leswi kavanyetaka nkhulukelano.
                       timaraka            -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.            3 – 3½ wa   -Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka
                                           -Miehleketo yo tsana swinene ya                 timaraka     leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga
                                           matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.                         amukeleki.
                                                                                                       -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                     Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2                               11                                                     DoE/Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                          XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                            Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku                                maandlalelo.
                                           twisisa matsalwa.                                              Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                          lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 1            Vuswikoti byo       -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi     Vuswikoti      -A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi
                       ka byi nga          kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka         byo ka byi      kaneriwile.
 0 – 29%               enelangi            byitsongo na nhlokomhaka.                       nga enelangi   -Ku pfumaleka ka vumbhoni bya
                       0 – 7 wa            -Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula         0 – 2½ wa       nkunguhato.
                       timaraka            xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka      timaraka       -Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka.
                                           titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya                     -Ririmi ro tsana.
                                           leswaku ti huma ebukwini.                                      -Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
                                           -Miehleketo yo tsana swinene ya
                                           matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.

MAAVELO YA TIMARAKA:

N     = 25

R&X = 10

NTSENGO: 35

                                                                            KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                     Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     12                        DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 4

4.1       Eswikwengeni√√ nandzhenga.√√                                                           (4)

4.2       A ku ri xigangu xa yena. √√                                                            (2)

4.3       Gezani u nyikile Makhanana mali yo ringana khume ra macheleni leswaku a
          ya xava byalwa, √√ leyin'wana a ya xava huku, √√ kasi leyi saleke a xava
          xinefu. √√                                                                             (6)

4.4       Makhanana. √√                                                                          (2)

4.5       A va suka emutini wa Mavundza√√ a va rhambiwile ku ya nwa byalwa. √√                   (4)

4.6       U bile Gezani hi xibakele, √√ kutani a ku nakanaka!√√ Vavasati va n'wi
          cheleterile hi mati kutani a pfuka. √√                                                 (6)

4.7       Miehleketo yin'wana na yin'wana leyi nga ta yelana na leyi landzelaka yi ta
          amukeleka.
          - A ya amukeleki.√ Wansati loyi a nga tekiwa a nga fanelangi ku endla
             timhaka ta vugangu. √√
          - Matikhomelo ya Makhanana ya endle leswaku Gezani a cheleriwa hi
             Mavundza √ leswaku a ta kota ku teka √ Makhanana a va nsati wa yena. √
          - Ndyangu wa yena na Mathevula wu vuye wu hahluka hikwalaho ka
             matikhomelo ya yena. √√
          - Mavundza u hambanile na nsati wa yena N'warimbelule hikwalaho ka
             matikhomelo ya Makhanana. √√                                                        (8)

4.8       Mavundza a a rhandza swa vugangu hikuva a a rhandzana na Makhanana.
          Hi tlhelo Makhanana na yena a a rhandza swa vugangu hikuva a Rhandzana
          na Mavundza, a tlhela a rhandzana na Gezani. √

                                                 KUMBE

          Mavundza a a ri mudlayi, hikuva u chelerile Mathebula xiganama √, kasi
          Makhanana na yena a a ri mudlayi, hikuva u kunguhatile na Mavundza
          leswaku ku ta dlayiwa Mathebula. √                                                     (3)
                                                                                                 [35]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:        35

                                                 KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso              Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2  13                        (DoE) Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA

NDZI NA TIMFANELO – SJ MALUNGANA NA NJ MALULEKE

XIVUTISO XA 5

XIMANGA XI HUMA ESAKENI – SJ MALUNGANA

Mukamberiwa a nga boxa miehleketo yo yelana na leyi:

-Nkulunkumba Joel Nukeri a a ri mufambisi wa xitichi xa maphorisa xa Mkhuhlu, tlhelo
xirho xa ntlawa wa makhamba lowu a wu tiviwa hi vito ra Vhoks. √√√

-Ntlawa wa vaVhoks a wu yiva mali na tihomu ta vanhu. √√√

-Nukeri a a nyikiwa nenge eka homu yin'wana na yin'wana leyi va yi yivaka, kasi eka
gidi ra tirhandi rin'wana na rin'wana a a kuma madzana manharhu ya tirhandi. √√√

-Loko vinyi va tihomu va ya pfula milandzu, maphorisa a va tsandzeka ku khoma
makhamba hikuva Nukeri a lemukisa swigevenga. √√√

-Vukhamba byi ye byi tinyika matimba eka lava nga na mabindzu laha swi koxeke na
vutomi bya vo tala. √√√

-Nukeri a a pfa a byela maphorisa leswaku va nga hatliseli ku lava makhamba. √√√

-Maphorisa hi ku kanakanisa hi endlelo ra Nukeri va kunguhatile ku n'wi fihlela kungu
ra vona ro ya endla "road block" eka mapatu hinkwawo yo nghena eMkhuhlu. √√√

-Loko ri ya eku xeni, movha wa vaVhoks lowu a wu ta hi tlhelo ra Hazyview, wu
rhwarile tihomu tinharhu leti a ti dlayiwile, wu yimisiwile hi maphorisa. √√√

-Maphorisa va kumile swibamu swa mune, leswi a ku ri hava na phemiti ya swona. √√√

-Vhoks u byele maphorisa leswaku tiphemiti u hava, loyi a nga na tona i Nukeri, hikuva
swibamu i swa yena. √√√

-Loko va fika exitichini xa maphorisa Vhoks u sindzisile leswaku Nukeri a ya tsema
milenge minharhu eka tihomu leti a ti ri emovheni.

-Vubihi bya Nukeri byi hetelele byi humerile erivaleni hi ku khomiwa ka vaVhoks. √√√√

Nhungu wa timhaka kambe mhaka yo hetelela yi ta averiwa mune wa timaraka.                       (25)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso            Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2                                14                                                       (DoE) Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa MATSALWA
Xiya ku hambana ka maavelo ya timaraka exikarhi ka Nkoka wa mahungu na
Xivumbeko, ku katsa na matirhiselo ya Ririmi

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                           XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                             Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku                                 maandlalelo.
                                           twisisa matsalwa.                                               Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                           lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 7            Vuswikoti bya       -Nhlokomhaka yi hlamuseriwile hi vuenti         Vuswikoti       -Xivumbeko xa kahle.
                       le henhla           naswona swilaveko hinkwaswo swi                 bya le henhla   -Masungulo na mahetelelo
 80 – 100%             ngopfu              katsiwile.                                      ngopfu          ya kahle ngopfu.
                       20 – 25 wa          -Ku kombisa mahlamulelo ya le henhla            8 – 10 wa       -Nkanelo wa mahungu lama
                       timaraka            ngopfu:                                         timaraka        andlariweke kahle.
                                           90%+. Vuswikoti bya le henhla ngopfu.                           -Xitayili, thoni, na ririmi swi kahle naswona
                                           -Nkanelo wa mahungu hi vumbhoni byo                             swi pfumala swihoxo.
                                           huma eka tsalwa.
                                           -Ku twisisa ka xiyimo xa le henhla ka
                                           matsalwa.
 Khodi ya 6            Vuswikoti bya       -Nhlamuselo ya le henhla ka nhlokomhaka,        Vuswikoti       -Xitsalwana xi andlariwile kahle.
                       le henhla           ku katsiwa ka swilaveko mayelana na             bya le henhla   -Masungulo na mahetelelo
 70 – 79%              17½ – 19½ wa        nhlokomhaka.                                    7 – 7½ wa        ya kahle.
                       timaraka            -Nhlamuselo hi vuenti.                          timaraka        -Vuxokoxoko bya mahungu
                                           -Miehleketo leyi boxiweke yo                                    swa olova ku byi landzelela.
                                           hambanahambana yo huma eka matsalwa.                            -Xitayili, thoni na ririmi
                                           -Matsalwa ya kahle na vumbhoni byo                              ra kahle swi fambelana na
                                           huma eka matsalwa.                                              xikongomelo.
                                                                                                           -Maandlalelo lamanene.
 Khodi ya 5            Vuswikoti bya       -Ku kombisa ku twisisa ka nhlokomhaka.          Vuswikoti       -Xivumbeko xa kahle na nkhulukelano.
                       le                  -Miehleketo yo amukeleka mayelana na            bya le          -Masungulo, mahetelelo na
 60 – 69%              henhlanyana         nhlokomhaka.                                    henhlanyana      tindzimana tin'wana ti
                       15 – 17 wa          -Miehleketo leyi vupfeke, kambe a               6 – 6½ wa       andlariwe kahle.
                       timaraka            hinkwayo yi nga na nseketelo lowu               timaraka        -Nkanelo wu nga landzeleleka.
                                           enerisaka.                                                      -Ririmi, thoni na xitayili swo pfumala
                                           -Vumbhoni byo twisisa matsalwa.                                 swihoxo.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                         Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2                               15                                                   (DoE) Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                       XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                         Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku                             maandlalelo.
                                           twisisa matsalwa.                                           Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                       lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 4            Vuswikoti byo       -Ku kombisa ku twisisa nhlokomhaka,             Vuswikoti   -Vumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
                       amukeleka           swilaveko hinkwaswo swi katsiwile.              byo         -Xitsalwana xo pfumala xivumbeko na
 50 – 59%              12½ – 14½ wa        -Vumbhoni bya kahle byo seketela                amukeleka    nkhulukelano wa miehleketo.
                       timaraka            nhlokomhaka.                                    5 – 5½ wa   -Swihoxo switsongo swa ririmi, thoni na
                                           -Miehleketo leyi seketeriweke a yi khorwisi.    timaraka     xitayili. Xivumbeko xa tindzimana xa
                                           -Matwisiselo ya kahle ya tsalwa.                             kahle.
 Khodi ya 3            Vuswikoti byo       -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa                Vuswikoti   -Xivumbeko xi na xihoxo xa nkunguhato.
                       enela               mahlamulelo ya xivutiso.                        byo enela   -Nkanelo a wu andlariwangi kahle.
 40 – 49%              10 – 12 wa          -Ku twisisa kutsongo ka mahlamulelo ya          4 – 4½ wa   -Xivumbeko xa tindzimana xi na swihoxo.
                       timaraka            nhlokomhaka.                                    timaraka    -Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili.
                                           -Nkanelo wa nhlokomhaka a wu khorwisi,
                                           naswona wu na vumbhoni byitsongo byo
                                           huma eka tsalwa.
                                           -Mudyondzi u pfumala ku twisisa ka tsalwa.
 Khodi ya 2            Vuswikoti bya       -Mbuyelelo wa mahlamulelo, mikarhi              Vuswikoti   -Maandlalelo yo ka ya nga enerisi na
                       madyondza           yin'wana miehleketo a yi fambelani na           bya          xivumbeko xo ka xi nga kunguhatiwangi,
 30 – 39%              7½ – 9½ wa          nhlokomhaka.                                    madyondza    leswi kavanyetaka nkhulukelano.
                       timaraka            -Ku pfumaleka ka vundzeni bya nkoka.            3 – 3½ wa   -Swihoxo swa ririmi na xitayili xo hoxeka
                                           -Miehleketo yo tsana swinene ya                 timaraka     leswi endlaka xitshuriwa xo ka xi nga
                                           matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.                         amukeleki.
                                                                                                       -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                     Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula-(FAL)/P2                               16                                                    (DoE) Hukuri 2009
                                                                       NSC – Memorandamu

 TIKHODI NA MAAVELO YA                     NKOKA WA MAHUNGU (25)                                          XIVUMBEKO NA RIRIMI (10)
 TIMARAKA                                  Nhlamuselo ya nhlokomhaka. Vundzeni                            Xivumbeko, nkhulukelano na
                                           bya nkanelo, ku amukeleka na ku                                maandlalelo.
                                           twisisa matsalwa.                                              Ririmi, thoni na maendlelo
                                                                                                          lama tirhisiwaka eka xitsalwana.
 Khodi ya 1            Vuswikoti byo       -A swi olovi ku landzelela nhlokomhaka leyi     Vuswikoti      -A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka yi
                       ka byi nga          kaneriwaka hikuva nhlamulo yi na vuxaka         byo ka byi      kaneriwile.
 0 – 29%               enelangi            byitsongo na nhlokomhaka.                       nga enelangi   -Ku pfumaleka ka vumbhoni bya
                       0 – 7 wa            -Leswi a ringetisaka xiswona ku hlamula         0 – 2½ wa       nkunguhato.
                       timaraka            xivutiso i swa xiyimo xa le hansi. Timhaka      timaraka       -Ku pfumaleka ka tindzimana to twisiseka.
                                           titsongo leti twalaka a ti na vumbhoni bya                     -Ririmi ro tsana.
                                           leswaku ti huma ebukwini.                                      -Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
                                           -Miehleketo yo tsana swinene ya
                                           matwisiselo ya xitshuriwa na tsalwa.

MAAVELO YA TIMARAKA:

N    = 25

R&X =10

NTSENGO: 35

                                                                            KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                     Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     17                               DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 6

HAMBIKONA! – SJ MALUNGANA

6.1       Vulambi Shitlhangu. √√                                                                        (2)

6.2       A a nga swi tivi leswaku Vulambi a a ye kwihi. √√                                             (2)

6.3       J.S.C. √                                                                                      (1)

6.4       Ximunhuhatwankulu i Vulambi√ Shitlhangu√, Vulambi a a navela leswaku
          vandla ra NAN √ leri yena a a ri murhangeri wa rona ri humelela eka nhlawulo
          wa tipolitiki. √ Ku navela ka yena a ku kavanyetiwa hi leswi tinhlengeletano a
          ti khomiwa hi Sonto. √ Yena tanihi Mufundhisi a a languteriwa ku hemba
          mavunwa ekerekeni loko a xwile. √ Eku heteleleni u tengisiwile hi vurhangeri
          bya kereke, √ hikwalaho ko nghenela migingiriko ya tipolitiki. √                              (8)

6.5       A a tinyiketele ngopfu eka tipolitiki. √√√                                                    (3)

6.6       A a famba hi miti √√ a hlamusela leswaku vanhu va n'wi hlawula. √√                            (4)

6.7       Vadyondzi va nga ha boxa miehleketo yo yelana na leyi landzelaka: A ndzi ta
          hlawula ku ya ekerekeni, √ hikuva kereke ya pfuna√ ku lulamisa vutomi bya
          munhu, √ naswona loko hi ri na Makhombo√ kumbe hi ri na mikhuvo √ ya
          kereke, vafundhisi va hi pfuna swinene. √

                                                     KUMBE

          A ndzi ta hlawula ku ya eka vandla ra NAN√, ku va munhu a nghenela
          tipolitiki√ swa pfuna swinene hikuva munhu u va a tikumerile ntirho √ lowu a
          kotaka na ku hola √ loko vandla ra yena ri hlawuriwile, √ na ku pfuna
          vaakatiko ku fikelela swikongomelo swa vona. √                                                (6)

6.8       U n'wi byele leswaku a khongela Xikwembu,√√                       hi xona xi nga ta n'wi
          pfuna. √√                                                                                     (4)

6.9       Mufundhisi Davhida Ndhovana√√ wo huma eBraamfontein. √√                                       (4)

6.10      A. Loko kereke yo kumisisa leswaku Vulambi Shitlhangu hi yena murhangeri
          wa vandla ra NAN u ta tshikisiwa ntirho wa vufundhisi. √                                      (1)
                                                                                                        [35]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:               35

                                                     KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                     Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2  18                         DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

XIVUTISO XA 7: XITLHOKOVOTSELO XA RA DZINDZA – B NGOBENI

7.1       Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi madzolonga ya le mindyangwini. √
          Nuna na nsati a va xiximani. √
          Nuna u dlaya nsati na vana hi xibalesa a tshika ku ahlula madzolonga hi
          ndlela yo rhula. √                                                                    (3)

7.2       U vula leswaku ku na xiphiqo lexikulu ku fana na loko tilo ri dzindza. √√             (2)

7.3       U vula leswaku va tshinya vatatana/varhangeri va miti/vavanuna
          emindyanwini leswaku va nga hlundzuki/vukari byi ta ya ehansi. √√                     (2)

7.4       Vanhu va bomba hi ku endla swo biha leswi siringaka ngopfu. √√                        (2)

7.5       U vula leswaku vubihi byo tala emindyangwini a byi tiviwi hi vanhu va le
          handle/byi tumberile. √√                                                              (2)

7.6       Vanhu lava tshivelaka ndzilo. √
          Laha ku vuriwa vaxisati lava tekiweke. √ na ½ ya maraka.                              (2½)

7.7       Xikhohlolarifu. √
          Xigwitsi. √                                                                           (2)

7.8       Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik.
          Nuna na nsati va fanele ku hanyisana kahle emutini/Swiphiqo swa ndyangu
          swi fanele ku ahluriwa hi ku rhula. √√                                                (2)
                                                                                                [17½]

                                               KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso             Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2  19                        DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 8: XITLHOKOVOTSELO XA SWA NDZI KWEVA – B NGOBENI

8.1       Mutlhokovetseri u vilerisiwa hi ku tlakuka ka nxavo wa mafurha/petirolo. √
          Hikwalaho ka sweswo vanhu se va paka mimovha va famba hi milenge. √
          Tihakelo ta mathekisi na mabazi ta tlakuka hikwalaho ka swona, lero munhu u
          sala a ri hava mali. √                                                              (3)

8.2       U vula leswaku swa n'wi vilerisa swinene. √√                                        (2)

8.3       Ku kecela i ku va swilo loko swi dyiwa swi twala onge swi na swiribyana/
          misava. √ Laha xitlhokovetselweni ri vula ku nonoha ka vutomi. √√                   (3)

8.4       Leswaku mutlhokovetseri wa vilela/u twa ku vava swinene ku fana na nchumu
          wa pulasitiki loko wu hisiwa hi ndzilo. √√                                          (2)

8.5       I vanhu lava va nga na mali yo tala/va nga na rifuwo/lava fumeke. √√                (2)

8.6       Ku famba hi milenge, u nga khandziyi swifambo. √ na ½ ya maraka.                    (1½)

8.7       I mali leyi vekeriwaka etlhelo leswaku yi ta tirha ntsena loko ku tshuka ku
          humelela mhangu yo fana na rifu kumbe loko ku laveka mali hi xihatla. √√            (2)

8.8       Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik.
          Munhu u fanele a tshama a tilulamiserile, a tiva leswaku nxavo wa mafurha/
          petirolo wu nga gonya nkarhi wun'wana na wun'wana. √√ Munhu u fanele ku
          va na mali ya ndzindzakhombo. √√ Ku gonya ka nxavo wa mafurha/petirolo
          swi endla leswaku vanhu va heleriwa hi mali/mixavo ya tihakelo to khandziya
          swifambo yi gonya. √√ (Nhlamulo yin’we ntsena.)                                     (2)
                                                                                              [17½]

                                               KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso          Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2  20                         DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 9: XITLHOKOVOTSELO XA N'WINI WANGA – M MALUNGANA

9.1       Mutlhokovetseri u vulavula na Xikwembu/Yehovha, wa tisola ku va a nga
          hanyangi vutomi lebyinene. √
          U vula leswaku kun'wana u nghenile endzingweni a nga tiyimiselangi. √
          U lumbeta Sathana leswaku hi yena a nga n'wi yenga. √                                (3)

9.2       Mutlhokovetseri u vulavula na Yehovha loyi a nga n'wi voniki. √√                     (2)

9.3       U vula leswaku u tikuma a werile endzingweni a nga tiyimiselangi. √√                 (2)

9.4       Mhaka ya leswaku miringo leyi mutlhokovetseri a welaka eka yona yi fana na
          loko a rhiyiwa kutani a phasiwa. √√                                                  (2)

9.5       Ku humesiwa ekhombyeni. √√                                                           (2)

9.6       "Kambe a hi ku rhandza ka mina/ A hi ku rhandza ka mina Tatana, i Sathana
          xi nga ni mavondzo". √
          U lumbeta Sathana. √ na ½ ya maraka.                                                 (2½)

9.7       U vula leswaku a pfa a nghena endzingweni/eswiphiqweni a nga
          tiyimiselangi. √√                                                                    (2)

9.8       Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik.
          Loko munhu a dyohile u fanele ku kombela ku rivaleriwa/Munhu u fanele ku
          xiyaxiya evuton'wini leswaku a nga weli endzingweni. √√
          (Nhlamulo yin'we ntsena)                                                             (2)
                                                                                               [17½]

                                                     KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso           Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2     21                          DoE/Hukuri 2009
                                          NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 10: XITLHOKOVOTSELO XA XIRERESA XO BASA –
                MM MARHANELE

10.1      Mutlhokovetseri u vulavula hi mhaka ya mahanyelo yo biha ya wansati wo
          saseka/wo tshwuka/wa ribungu. √
          U vula leswaku ku saseka ka kona a ku pfuni nchumu. √
          U tsundzuxa leswaku munhu swa antswa a teka nsati wa ntima/wo ka a nga
          sasekangi, kumbexana a nga kuma ku rhula. √                                              (3)

10.2      U vula leswaku wansati wo saseka u na vutlhari byo phuntisa√ van'wana ku
          fana na kondlo loko ri luma munhu ri huhutela√ leswaku a nga swi twi
          leswaku u le ku vavisiweni. √                                                            (3)

10.3      Leswaku wansati u tumbeta vubihi bya yena ku funa na mamba leyi lurhaka
          onge a yi na vuxungu. √√                                                                 (2)

10.4      Ku vuriwa huku. √
          Eka xitlhokovetselo lexi ku vuriwa wansati. √                                            (2)

10.5      I ku va wanuna a teka nsati wa ntima/ wo ka a nga sasekangi. √√                          (2)

10.6      Ku endla vunghana/vuxaka. √ na ½ ya maraka.                                              (1½)

10.7      I vutlatla/ku endla swo ka swi nga sasekangi hi vomu. √√                                 (2)

10.8      Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitlhokovetselo, Xik. U
          nga voni ku saseka ka munhu u ehleketa leswaku na mahanyelo ya yena ya
          sasekile. Vanhu van'wana va swi kota ku tumbeta vubihi bya vona, hikwalaho
          va fanele ku xiyisisiwa swinene loko munhu a lava ku endla xinghana na
          vona. √√
          (Nhlamulo yin'we ntsena)                                                                 (2)
                                                                                                   [17½]

                                                                NTSENGO WA XIYENGE XA D:           35

                                                                      NTSENGO WA TIMARAKA:         70

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2009-memo/7e9acd1f-732a-49ca-b51e-34a76d2934ca) — Xitsonga FAL · Memo · 2009 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2009-memo/60ada93b-b0e5-41d7-b8ec-c169ba7b258c) — Xitsonga FAL · Memo · 2009 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2019-memo/a7fc7d34-adb0-427e-84bd-29ee00d05ad7) — Xitsonga FAL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2018-final-memo/6a96f25e-e60f-4a75-bb1a-ba04f000ffa0) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2017-memo/8829e5fe-0eb5-4249-b297-c07d3e497774) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2014-memo/8f2b1847-6306-4bad-8a44-9a779ec349b9) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
