# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 November 2014 Question Paper

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 2 question paper from the November 2014, 17 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2014/fdd28751-8f8c-40a3-84d2-57a0616ba154
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Question paper
- Year: 2014
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 17

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 2 November 2014 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2014/fdd28751-8f8c-40a3-84d2-57a0616ba154)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · November · 2014 · xitsonga. Question paper, 17 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P2 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2014-memo/8f2b1847-6306-4bad-8a44-9a779ec349b9) — Memo · 2014 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                           GIREDI YA 12

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                         PAPILA RA 2 (P2)

                                             HUKURI 2014

TIMARAKA: 70

NKARHI: tiawara ti2

                                   Papila leri ri na 17 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            2                 DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

SWITSUNDZUXO

1.        Hlaya swiletelo leswi u nga si sungula ku hlamula swivutiso.

2.        U nga ringeti ku hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra
          nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji leyi landzelaka kutani u fungha
          tinomboro ta swivutiso swa tibuku leti u dyondzeke tona lembe leri. Endzhaku
          ko endla tano, hlaya swivutiso swoleswo kutani u hlawula leswi u lavaka ku
          hlamula swona.

3.        Papila leri ri na SWIYENGE swa MUNE:

          XIYENGE XA A: Novhele                                        (35)
          XIYENGE XA B: Ntlangu                                        (35)
          XIYENGE XA C: Swirungulwana/Swihungwana                      (35)
          XIYENGE XA D: Vutlhokovetseri                                (35)

4.        Hlamula SWIVUTISO SWIMBIRHI ntsena, xivutiso XIN'WE ku suka eka
          SWIYENGE swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI.

          XIYENGE XA A: NOVHELE
          Hlamula xivutiso xo huma eka novhele leyi u yi dyondzeke.
          XIYENGE XA B: NTLANGU
          Hlamula xivutiso xa ntlangu lowu u wu dyondzeke.
          XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA
          Hlamula swivutiso HINKWASWO swa swirungulwana/swihungwana.
          XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI
          Hlamula swivutiso leswi vutisiweke eka switlhokovetselo HINKWASWO.

5.        Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba ku vona loko u hlawurile swivutiso hi
          mfanelo.

6.        Landzelela swiletelo leswi nga emasungulweni ya xiyenge xin'wana             na
          xin'wana hi vukheta.

7.        Nombora swivutiso swa wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke
          hakona eka phepha ra swivutiso.

8.        Sungula xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA.

9.        Nkarhi lowu pimanyetiweke: Tirhisa timinete ta kwalomu ka 60 eka xiyenge
          xin'wana na xin'wana.

10.       Tsala hi vurhon'wana swi hlayeka no vonaka.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            3                      DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI

XIYENGE XA A: NOVHELE

Hlamula swivutiso swa novhele leyi u yi dyondzeke.
NOMBORO YA XIVUTISO                    TIMARAKA                             NOMBORO YA PHEJI

1.    Ndzi ngo tinciki                                   35                        5

XIYENGE XA B: NTLANGU

Hlamula swivutiso swa ntlangu lowu u wu dyondzeke.

2.    Byokota Madlayisana                                35                        8

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA

Hlamula swivutiso swivutiso leswi vutisiweke eka swirungulwana HINKWASWO.
3.1 'Hambikona!'                          17                      11

3.2 'Ndzi tlakuseni ...!'                                18                        12

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

Hlamula swivutiso swivutiso leswi vutisiweke eka switlhokovetselo HINKWASWO.
4.1 Kumbe a ndzo lorha                    18                        14

4.2 Ndzi wisise                                          17                        16

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                     Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            4                DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO U HLAWURILE SWIVUTISO HI
MFANELO:

Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa nghwaju ku kombisa
leswaku u hlawurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso.

NONGONOKO WO TIKAMBA
     XIYENGE       NOMBORO                            NOMBORO YA SWIVUTISO    MFUNGHO WA
                  YA XIVUTISO                           LESWI FANELEKE KU     NGHWAJU (√)
                                                           HLAMURIWA

A: NOVHELE                                1                            1

    (Swivutiso swa
    xikambelantwisiso)
                                                    KUMBE
B: NTLANGU                                2                            1

    (Swivutiso swa
    xikambelantwisiso)
                                                    KUMBE
C: SWIRUNGULWANA/                         3                            1
   SWIHUNGWANA

    (Swivutiso swa
     xikambelantwisiso)

                                                    KUMBE
D: VUTLHOKOVETSERI                        4                            1

LEMUKA: Tiyisisa leswaku u hlamurile swivutiso eka swiyenge SWIMBIRHI ntsena.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            5                   DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

XIYENGE XA A: NOVHELE

NDZI NGO TINCIKI – FA Thuketana

XIVUTISO XA 1

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

'Nyandhayeeeyo! Nyandhayeeeyo!' Ku huwelela mufana loyi a a ri karhi a enghena
emutini wa Ntekele hi ku tsutsuma.
'Ina, ku ni munhu la baka nyandhayeeyo,' ku vula nkata Pitori hi ku valu, a va a humela
ehandle hi rivilo.
Kwalaho hi loko nkulukumba Ntekele, Jaffet Mboweni, nkata Humana ni vanhwanyana
lava a va ri kwalaho ndlwini, lava kutani na vona a va ri karhi va twa mukhosi lowu a
wu twala wu ri kusuhi, va siyisana ku ya enyangweni, va va va huma tani hi ntlhambi
wa timbuti loko wu huma etshangeni. Loko va fika hala handle, va kuma ya vanhu yi lo
ki, ki, ki, ki, ki, hi ku hlamala ni hi ku pfumala ku twisisa. Ku yimbelela lokuya ka lava va
majaha, swivuvuna swa vavasati leswi a swi ri karhi swi hlakata mpfhuka ni ku cina swi
xaxile. Vanhu va lo milomu gabaaa!
'Nyandhayeeeyo! Hatlisani mananoooo! Manayila u tihoxe eka N'wana-Nghanyana
mananoooo!' Ku huwelela lowa mufana, loyi a a ri karhi a ha ta hi ku tsutsuma a
enghena emutini, a huma hi tlhelo ra le nambyeni wa Mulungwe. A a vonaka a chavile
swinene, mahlo ya yena ya humele ya ri tani! 'Hatlisani, hatlisaaani, hi ri Manayila u
tihoxe eka N'wana-Nghanyana mananooo! Hatlisaneee!'
'Hi, u ri swi lo yini?' Ku vutisa Ntekele hi ku tlula a ku lowa mufana hi makatla a ku n'wi
gi, a va a n'wi ndzingindza.

1.1       Xana a ku lava ku humelela yini eka Ntekele hi siku leri lowa mufana a ri karhi
          a ba nyandhayeyo?                                                                       (2)

1.2       Boxa xivangelo xo va Manayila a nyamalarile hi siku leri.                               (2)

1.3       Kombisa leswi nga endliwa hi Ntekele loko a heta ku hlaya papila leri nga
          suka ri tsariwile hi Manayila.                                                          (2)

1.4       Hlamusela swilo swimbirhi leswi a swi vuriwa hi tlhelo ra nyoka leyi a yi
          ehleketeleriwa leswaku yi kona exidziveni lexi ku nga nyamalala Manayila.               (4)

1.5       Xana a swi fanerile leswaku Ntekele a rhamba vanhu va ya londzota
          swakudya endzhaku ka ku nyamalala ka n'wana wa yena? Seketela nhlamulo
          ya wena.                                                                                (2)

1.6       I mani loyi a ri na nandzu exikarhi ka Manayila na tata wa yena? Nyika vonelo
          ra wena.                                                                                (3)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2             6               DBE/Hukuri 2014
                                                            NSC

1.7       Kun'wana kwala etsalweni ndhuna Makapana u byela Ntekele a ku: 'Rila
          xinuna ndhoda, rilela endzeni u kota nyimpfu.' Marito lawa ya vula xin'we xa
          leswi swi landzelaka:

          A      Ku rila hi matimba.
          B      Ku rila hi mbilu u nga humesi mihloti.
          C      Ku tsaka na van'wana.                                                         (1)

1.8       I ncini lexi kombisaka leswaku mufundhisi Chavani a a khumbeka ngopfu hi
          ku nyamalala ka Manayila?                                                            (2)

                                                       NA

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga hansi
ka wona.

Ti yima tano tinsula-voya, ti ri karhi ti kanganyisela hi ku vulavula ni ku hleka. Swi te
swa ha ri tano, Manayila u te a languta, o vona xandla xa yin'wana ya tona, leyi a yi
yime kusuhana swinene ni wanuna loyi a a tshame na yena, xi ri karhi xi tlhotlhovela xi
enghena exikhwameni xa baji ra lowanuna. Tsotsi yi langute le, yi ri karhi yi hlekelela
ongeti a yi endli nchumu. Ndzhaku hi loko Manayila a vona xandla xelexo xi ri karhi xi
huma ha switsongo, ha switsongo swinene ni xipaci xa lowanuna, n'wini wa xona ni
leswaku ku humelela yini. Ku te kwala tsotsi yi nge kusuhi swinene ni ku xi humesa,
Manayila handle ka ku ehleketa kumbe ku titwa, o lowanuna hi xisungunu tlhi, a ri karhi
a huwelela a ku: 'Xipaci xa wena xa famba, va ku yivela vavo.'
Hi ku tshuka lokukulu, lowanuna o namba o voko ra tsotsi hi khehele ma, a va a ku yi
ntli, hi mikolo hi voko lerin'wana.
'U ringeta ku endla yini xigevenga ndzina?' Xifoma xa wanuna lexa nhamu yo tani!
Xifuva xa kona, xigubu xinene. Swiphanga swi lo mpfi, hi tinyama, ku leha xi lahayaaa!
Lowa nsulavoya-kulobye, ku na vona munghana a wele emavokweni ya xifoma lexi, ni
leswaku u ye hi kwihi. Yi ta chukuvanya yi tiphina tsotsi.

1.9       Boxa vito ra wanuna loyi a lava ku tekeriwa mali hi titsotsi.                        (1)

1.10      Hlamusela leswi tsotsi leyi ku vulavuriwaka hi yona yi nga phonyokisa
          xiswona.                                                                             (3)

1.11      Xana Jamboti a a ri kwihi hi nkarhi lowu Manayila a nga baleka ekaya
          naswona a lava yini eka ndhawu leyi?                                                 (2)

1.12      Hi xihi xivangelo xo va Jamboti a tikuma a ri eka ndhawu leyi ?                      (2)

1.13      Xana a swi fanerile leswaku Manayila a lemukisa wanuna hi ta ku yiviwa ka
          xipaci? Seketela nhlamulo ya wena.                                                   (2)

1.14      I mani munhu loyi a nga tivisa Jamboti hi ta rifu ra Manayila naswona a ri na
          vuxaka muni na Jamboti?                                                              (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            7                DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

1.15      Xana i mani ximunhutwankulu xa tsalwa? Seketela nhlamulo ya wena.                    (2)

1.16      Nyika dyondzo leyi u yi kumaka eka tsalwa ra 'Ndzi ngo tinciki'.                     (2)

1.17      Boxa vito ra munghana wa Jamboti loyi a nga n'wi miyeta loko a ri karhi a rila
          hi xihluku emasirheni.                                                               (1)
                                                                                               [35]

                                                   KUMBE/NA

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                  Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            8                      DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

XIYENGE XA B: NTLANGU

BYOKOTA MADLAYISANA – MM Marhanele

XIVUTISO XA 2

Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

GEZANI:              ... Phela wo twa vanhu va ku va tirha eJoni, Joni ra yini loko ku nga ri
                     ku olelela Manganyi, Maponya, Mabuza na Tshabalala, swigwili swa
                     Joni, nkuma.
                     (MATHEBULA tlatlamukuu! A khoma ndhuna hi voko.)

MATHEBULA:           Kasi hi wena u tshovaka muti wa mina? (A n'wi teka hi xibakele, a
                     n'wi teka hi nhloko ndhuna yi khoma mberha.)

MAKHANANA:           Yoo, minoo! Ndzi file mino Mi nga dlayi munhu mi nga ta
                     khomiwoo ...! (Ya vanhu loko yi twa leswi yo ta yi lo twilililii! Vavasati
                     ni vavanuna, n'anga MAVUNDZA yi rhangile emahlweni yi fika yi
                     kuma MATHEBULA a ri ehenhla ka xifuva xa ndhuna, a ri karhi a
                     n'wi fumbutela milomo hi swibakele.)

MAVUNDZA:            (A lamula MATHEBULA.) N'wi tshike Thebuyi, u n'wi bile swi
                     ringene, u nga dlayi.

MATHEBULA:           Mina a ndzi na mhaka na munhu. Ndzi lava ku dlaya mbyana leyi.
                     (N'anga yi ringetile ku khongotela MATHEBULA hi matimba a
                     kondza a hola. NDHUNA mpfhuka yi nga lo nakanaka.
                     MAKHANANA o na swi vonisa xisweswo o tsema a ri vona, a nga ha
                     vonanga hi munhu vusiku byebyo. Vavasati va rhumiwile ku kelela
                     mati va cheletela ndhuna. MATHEBULA a yime hi le tlhelo a nga ha
                     tivi ni lexi a nga xi endlaka. Hiloko ndhuna yi ku phaphaa, kutani
                     n'anga yi vona ku pfuleka ka tindlela to endla leswi yi nga twanana
                     swona na MAKHANANA eka MAKARINGE.)

2.1       Xana vanhu lava a va ta va longolokile a va huma kwihi?                                     (1)

2.2       Hikokwalaho ka yini Gezani a biwile hi Mathebula?                                           (2)

2.3       Leswi vuriweke hi Gezani eka ntshaho lowu a swi kombisa yini hi mahanyelo
          ya yena?                                                                                    (2)

2.4       'Vavasati va rhumiwile ku kelela mati va cheletela ndhuna' hikuva a a …

          A        vavisekile swinene.
          B        rila hi xiviti.
          C        titivarile.                                                                        (1)
2.5       Kombisa vuxaka bya Makhanana na Mavundza.                                                    (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                         Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            9                  DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

2.6       Boxa vito ra nsati wa Mavundza loyi a a nga ha rhandziwi hi nuna wa yena
          kun'we na xivangelo xa kona.                                                           (2)
2.7       Xana vumunhu bya n'anga Mavundza bya amukeleka? Seketela nhlamulo ya
          wena.                                                                                  (2)
2.8       Boxa lexi lemukiseke vanhu lava a va ri eka Mavundza leswaku Mathebula a
          a ri eku fumbuteleni ka Maluleke hi swibakele?                                         (2)
2.9       Hlamusela leswi endliweke hi Mavundza endzhaku ka ku phaphama ka
          Gezani.                                                                                (1)
2.10      Loko a wu ri xaka ra Mathebula a wu ta va u n'wi tsundzuxile yini endzhaku
          ka ku tiva leswaku Makhanana a a ri na xigangu?                                        (2)
Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka wona.

MAMBURU:             A hi tshameni laha hansi ka lwangu ra yindlu leyi. Ma swi vona na
                     n'wina leswaku hi yona ntsena yi tikombaka yi ri yo etlela vanhu.
MAZIBUKO:            Mathebula na yena wa loloha. I tindlu ta xitirhi leti?

MAMBURU:             Ti kahle tindlu leti ti tlula laha a nga kona sweswi.

MAZIBUKO:            (A hlevetela) Ndzi twa matonorho ya xinuna kambe swi nga endleka
                     wansati luya nakona mpama-phyembye ra xilo ri va na matonorho yo
                     tano?

MABOKORO:            Swa endleka, kambe u ri leswi u vonisaka xiswona vavasati ni
                     nhlekanhi swa fana ni leswi nga xiswona ni vusiku?

MAMBURU:             Swa endleka, u ri wansati loko o zela a twanana ni
                     n'anga kumbe noyi wa ha ri na wona matonorho ya ximunhu?

MAZIBUKO:            U vurisile Mamburu, u ba wona ya xin'anga.

MAKHANANA:           (Wa lorha) Yoo! nuna wa mina u dlawa hi vavanuna va hosi.
                     U dlawela xo ka a nga xi tivi. Yoo, hosi n'wi tshike a nga dyohanga
                     nchumu! Ndhuna yi dlawe hi n'anga Mavundza hi xiganama.
                     (Hi ku twa huwa leyi nga va kona ya nkarhinyana n'anga yo
                     phaphuu!)
MAVUNDZA:            Swi lo yini?

MAKHANANA:           A hi mina ndzo lorha. Leswi nga ta humelela vhiki leri taka swa ndzi
                     chavisa.

MAVUNDZA:            U nga chavi nchumu. Kasi a wu tshembi leswaku ximudyana lexi
                     ndzi nga na xona xi tirha masingita?

MAKHANANA:           Ndza kholwa, yo va milorho ya chavisa.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            10                  DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

2.11      Xana vanhu lava vulavulaka laha i va mani?                                              (2)

2.12      Vula xivangelo xa leswi a va tshamele swona emutini wa Mathebula.                       (2)

2.13      Mathebula a ri kwihi loko vanhu lava va ri emutini wa yena?                             (2)

2.14      Boxa nawu lowu a wu tirhisiwa ku ahlula vadlayi etikweni ra hosi Magamana.              (1)

2.15      Xana ku humelele yini hi Mavundza endzhaku ka ku voniwa nandzu wa ku
          dlaya Gezani?                                                                           (2)

2.16      Makhanana a a ri mpama-phyembye. Hlamusela leswaku mpama-phyembye
          i munhu wa njhani.                                                                      (2)

2.17      Ehandle ka vumbhoni bya N'wa-Rimbelule hi byihi byin'wana vumbhoni lebyi
          tiyisiseke leswaku Mavundza hi yena a nga dlaya Gezani.                                 (2)

2.18      Hi ku vona ka wena hosi Magamana a wu ahlule kahle nandzu wa ku dlayiwa
          ka Gezani. Seketela nhlamulo ya wena.                                                   (3)

2.19       Nyika dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi.                                  (2)
                                                                                                  [35]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:         35

                                                   KUMBE/NA

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                  Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            11                  DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

XIYENGE XA C: SWIRUNGULWANA/SWIHUNGWANA

NDZI NA TIMFANELO – SJ Malungana na NJ Maluleke

XIVUTISO XA 3

3.1       'HAMBIKONA!' – SJ Malungana

          Hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi
          nga ehansi ka wona.

          'Siku rin'wana Vulambi u pfukile ka ha ri mixo swinene. Kutani a byela nsati
          leswaku a n'wi lulamisela mati yo hlamba ni swiambalo, hikuva a a lava ku
          famba. Nsati wa yena swi n'wi hlamarisile ku twa hi ta rendzo ra nuna wa
          nimixo, handle ka ku va a byeriwile leswaku u ya kwihi? Handle ka swivutiso,
          u lo hatla a lulamisela nuna swiambalo endzhaku kaloko a hlambile. Mavila
          se a a dyondzile leswaku nuna wa yena a a nga swi rhandzi ku vutisiwa
          leswaku a ya kwihi. A a swi tiva leswaku loko o ringeta ku n'wi vutisa a a ta
          vuyisa nenge ni voko. Movha xi nga ni vunwa, o endzeni ka xona swee!
          O tlhava khiya, xo pfumela 'Audi'. Kovaloko a fambile.
          Mavila, tanihi nsati wa murhangeri, a swi n'wi boha ku hlamusela
          nhlengeletano leswaku mufundhisi u yile kwihi. Mhaka leyi a yi n'wi tikela
          swinene, hikuva hambi a ri yena nsati wa kona, a a nga swi tivi leswaku
          Vulambi a nga va a ye kwihi. Nkarhi wo ya ekerekeni loko wu fika, u sukile a
          kongoma kona ni vana va yena. Vutomi a byi sungula ku n'wi bavela. Vana va
          yena loko va vona tata wa vona a nga ri kona. Va sungule ku vutisa mana wa
          vona ni ku hlamala ku va va famba hi milenge siku rero. Mavila u tsandzekile
          ku tikhoma, hiloko mihloti yi ku harahara!

          3.1.1        Xana Vulambi a a tirha yini?                                               (1)

          3.1.2        Boxa vito nhlangano wa swa tipolitiki lowu Vulambi a a wu
                       nghenerile? Hlawula vito rin'we eka lama landzelaka:

                       A    NUN
                       B    UPA
                       C    NAN                                                                   (1)

          3.1.3        I yini lexi a xi endla leswaku Vulambi a nga yi ekerekeni?                 (2)

          3.1.4        Loko a wu ri munghana wa Vulambi a a wu ta n'wi tsundzuxa yini?            (2)

          3.1.5        Hlamusela xivangelo xa ku rila ka Mavila loko a ri endleleni yo ya
                       ekerekeni na vana va yena.                                                 (2)

          3.1.6        Hikokwalaho ka yini Mavila a a tsakisiwile hi mbuyelo wa leswaku
                       vandla leri Vulambi a ri rhangela ri hluriwile?                            (2)

          3.1.7        Hlamusela leswi murhangeri wa vafundhisi a a tele swona
                       ekerekeni ya va Mavila?                                                    (3)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            12                   DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

          3.1.8        Xana swi kahle kumbe a swi kahle ku va vafundhisi va nghenela
                       swa tipolitiki. Nyika vonelo ra wena mayelana na mhaka leyi.                (2)

          3.1.9        Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xirungulwana lexi?                     (2)

                                                   NA

3.2       'NDZI TLAKUSENI ...!' – NJ Maluleke

          Tlhela u hlaya ntshaho lowu landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso
          leswi nga ehansi ka wona:

          Enkarhini lowu vatswari va vona ha vambirhi a va vitaniwile hi va le hansi.
          Lava xisati vona, Xitsonga i vhele xi swi veke xi ku: Wa xirhundzu i huku yo
          khomela vayeni'.
          Hi nkarhi wa ku huma ka livhi kumbe hi holideni, Xitereke a a tala ku endzela
          vanghana vakwe ... A swi ya hi lomu mbilu yakwe a yi navela ku ya kona.
          Laha a endzela kona, a a nga weli ni le hansi. Na yena a va pfa va n'wi
          endzela-vu. Kunene swandla swa hlantswana. 'Nkarhi ni nkarhi loko a ndzi
          ku endzela ndzi tlhela ndzi nga vonanga nghamu ya wena, ku vula Gamboko
          wa ku huma ePhalaborwa. 'Mina,' a n'wi hlamula, 'mutshiveri ndzi hava. A
          ndzi si n'wi lava.' 'Swa twala. Xana lava ndzi va vonaka loko ndzi tile i va
          makwenu –ke?' Gamboko a n'wi vutisa nakambe a lo nchaa, emahlweni.
          'Luya a nga hetelela ku ku xeweta i n'wana hahani … Lexin'wana i munghana
          wa kona. Ndza tshemba u nge he va rivali.' A n'wi hlamusela. 'Makwerhu, hi
          fanele ku tsundzuxana loko hi tshamile. Sweswi u kurile ku ringana ku va ni
          mutshiveri wo ku hlantswela.' Gaboko a n'wi veka erivaleni. 'A ndzi kaneti.
          Mhaka yoleyo ndzi ta yi tekela enhlokweni. Kunene swa fanela.' Mhaka leyi
          nga boxiwa hi Gamboko yi twala swinene.

          3.2.1        Nyika vito ra hahlwa ra Xitereke?                                           (1)

          3.2.2        Andlala leswi mutsari a vulaka swona loko a ku wa xirhundzu
                       i huku yo khomela vayeni.                                                   (2)

          3.2.3        Ku ya hi Xitereke hi xihi xiphiqo lexi vangiweke hi hahlwa ra yena
                       emutini wa ka vona?                                                         (2)

          3.2.4        Boxa vito na xivongo swa hahani wa Xitereke?                                (2)

          3.2.5        Kombisa swilo SWIMBIRHI eka leswi va ka Mapuve a va fanele ku
                       ta na swona loko va ta hetisa ku lovola?                                    (2)

          3.2.6        I yini lexi a xi endla leswaku hahlwa ra Xitereke ri vondzokela             (2)
                       makwavo?

          3.2.7        Hlamusela timhaka leti ku vulavuriweke hi tona hi ndyangu wa
                       Mapuve mayelana na timhaka ta 'mcato'?                                      (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            13                  DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

          3.2.8        Hi ku vona ka wena va ka Mapuve a va endlile kahle ku va va
                       tshemba vanhu lava nga ta va ta kutsula cuma xa Xitereke.
                       Seketela vonelo ra wena.                                                   (3)

          3.2.9        Kombisa swilo SWIMBIRHI leswi a swi paluxa mahanyelo yo biha
                       ya hahlwa ra Xitereke.                                                     (2)
                                                                                                  [35]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:         35

                                                   KUMBE/NA

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                  Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            14                  DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

XIYENGE XA D: VUTLHOKOVETSERI

XIVUTISO XA 4

4.1       Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso
          leswi swi nga ehansi ka xona.

          KUMBE A NDZO LORHA – JM Magaisa

          1        A byi ri vusiku bya nhlekanhi;
          2        A ndzi etlele hi tihlo rin'we
          3        Ndzi vona misava yi andlariwa bya sangu;
          4        Hinkwaswo swa vutomi swi hlangana;
          5        A ndzi ri xirho xa swa vutomi.
          6        Ndzi vona mimfumo yi mbundzuka;
          7        Yi hlanhleka bya tinyeleti to helela empfhukeni,
          8        Miako ya tintshava yi n'oka;
          9        Ku pfumaleka ni un'we wo hoxa nomo;
          10       A ndzi ri hava nomo na mina.

          11       Ndzi yimile ndzi halahala hi ku chava,
          12       Ndzi halahala ndzi languta manana Afrika,
          13       Mihloti ya tingana yi lema mahlo bya xilemu,
          14       Ndzi twa rito, rito ntsena;
          15       'Rhandza warikwenu ku kota loko u tirhandza.'

          16       Ndzi halahala ku vona l'a byeriwa;
          17       Ndzi tlherile ndzi languta manana Afrika;
          18       Nhloko yakwe a yi tika hi tingana,
          19       Swi ndzi vavisile ku vona tihosi ti kasa,
          20       Rito a ri tswongile mongo wa matsolo ya tona.

          21       Ndzi vona vantshuxeki va nyama va bohiwa hi moya,
          22       Ndzi vona vabohiwa va nyama va ntshuxiwa hi moya,
          23       Tipecana ta milenge ni mavoko ti vulula,
          24       Tipecana ta byongo ti tsemeka va ntshuxeka,
          25       Ndzi va vona va tlalamba hi ntlalambo wa vumunhu.

          26       Ndzi langutile ndzi vona nkwangulatilo
          27       A ndzi hatlanga ku twisisa nhlamuselo ya wona,
          28       Ndzi tlhele ndzi twa rito, rito ntsena:
          29       'Lowu i mujeko wa nhlangano wa vumunhu'
          30       Ndzi te embilwini wu tlula mijeko ya misava.

          4.1.1        Hi mintila leyi nga tluriki mune nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi.      (3)

          4.1.2        Xana mutlhokovetselo u vula yini hi xivulwa lexi kumekaka eka ntila
                       wa 2 loko a ku: 'A ndzi etlele hi tihlo rin'we.'                           (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                  Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            15                 DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

          4.1.3        Nyika nhlamuselo ya rito 'ku halahala' leri kumekaka eka ntila
                       wa 11.                                                                    (2)

          4.1.4        Eka ntila wa 10, mutlhokovetseri u ri: 'A ndzi ri hava nomo na
                       mina.' Xana ku va u ri 'hava nomo' swi vula yini ke?                      (2)

          4.1.5        Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku tinxaka hinkwato ti fanele ti
                       tshika ku vengana.                                                        (2)

          4.1.6        Hi wihi nkoka wa xivulwa lexi kumekaka eka ntila wa 24 lowu nge:
                       'Tipecana ta milenge ni mavoko ti vulula.'                                (2)

          4.1.7        Rito nkwangulatilo eka ntila wa 26, ri yimela yini?
                       Hlawula nhlamulo yin'we eka leti landzelaka:

                       A    Ku hambana ka mimfumo.
                       B    Ku hlangana ka tinxaka.
                       C    Ku sungula ka Afrika.                                                (1)

          4.1.8        Ku ya hi xitlhokovetselo, xana i mhaka ya kahle ku va ku yimisiwile
                       mujeko wa nhlangano wa vumunhu? Seketela nhlamulo ya wena.                (2)

          4.1.9        Tsavula ntila lowu kombisaka leswaku mutlhokovetseri na yena u
                       tekile xiave eka ku cinca loku a ku ri eku humeleleni.                    (2)

                                                   NA

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            16                  DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

4.2       Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka hi vukheta, kutani u hlamula swivutiso
          leswi swi nga ehansi ka xona.

          NDZI WISISE – RK Gum'sani

          1        Loko dyambu ri ku n'wee!
          2        Un'wana na un'wana u ya esin'wini yakwe;
          3        Lomu a pfukelaka kona hi masiku,
          4        Wena u teka tindhulwana ta wena hahlu!
          5        U ndzi swondzolota hi tihlo ra xikunguva.

          6        Wena ntirho wa wena i ku vona ye' mina,
          7        U ndzi himetela hi tihlo ra rivengo,
          8        U ndzi ndzondzometela endzhopeni,
          9        U luma na majejeku onge wo dlaya nyoka,
          10       U ndzi seletela ndza ha hanya leswaku ndzi nga hefemuli.

          11       Wena loko u ku bulumuku, u ehlekete ye' mina,
          12       Kasi mina ndzi dlele mani?
          13       Loko ndzi tilola milenge u ndzhuti wanga,
          14       U ndzi landzelela na le swihundleni swanga,
          15       U phebelana na nyuku u nga tlheli.

          16       Hinkwako laha u nga kona u tshama hi mina,
          17       U ndzi funya ndzi kala ndzi ku bii!
          18       Ku nga sali na nsisi wa mhamba lowu,
          19       U kutsa na rhambu u nga siyeli Bobi ya wena,
          20       U khula murhu u tsona ticece,
          21       U lakatsela xikambani xi ku caca!

          22       Xana u ta languta rini tshanga raku?
          23       Xana u ta hlakula rini yaku nsimu?
          24       Loko wa ha heta nkarhi waku hi mina,
          25       Hi ku lava ku ndzi vona eswirhendzeni swaku,
          26       Leswo mbyana yo dya yin'wana a yi noni wa swi tiva wena?

          27       Tiva leswi wena macingelani,
          28       Laha ehansi ka tilo ni sava ra nambu,
          29       Leswi u swi endlaka eka mina hi manyanga,
          30       Xana u cingerile exikosini xa wena ke?
          31       … Un'wana munhu u langute wena.

          4.2.1        Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mintila leyi nga hundziki
                       mune.                                                                      (3)

          4.2.2        Hikwalaho ka yini mutlhokovetseri a thyile xitlhokovetselo lexi a ku:
                       'Ndzi wisise.'                                                             (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                  Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P2            17                    DBE/Hukuri 2014
                                                           NSC

          4.2.3        Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rito leri tikisiweke eka
                       ntila lowu: 'U khula murhu u tsona ticece.'                                  (1)

          4.2.4        Boxa leswi endlaka leswaku mutlhokovetseri a va na ku vilela
                       hikwalaho ko landzeleriwa hi munhu un'wana.                                  (2)

          4.2.5        Mutlhokovetseri eka ntila wa 13 u ri:
                       'Loko ndzi tilola milenge u ndzhuti wanga,'

                       Loko a ku ri wena u nga eka xiyimo lexi xa muvileri a wu ta endla
                       yini xana?                                                                   (2)

          4.2.6        Xana mutlhokovetseri a nga va a titwisa ku yini hi leswi a
                       vulavulaka hi swona eka xitlhokovetselo lexi? Seketela nhlamulo
                       ya wena.                                                                     (3)

          4.2.7        Nyika nhlamuselo ya ntila wa 30 lowu nge: 'Xana u cingerile
                       exikosini xa wena ke?'                                                       (2)

          4.2.8        Nyika dyondzo leyi u yi kumeke eka xitlhokovetselo lexi.                     (2)
                                                                                                    [35]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA D:           35
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:            70

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 Nov 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2014/66c11c0a-dba2-4730-a1d2-01dea1ac64d4) — Xitsonga FAL · QP · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2014/a29f6b3c-f677-4390-8321-daf943194dc4) — Xitsonga FAL · QP · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga NSC FAL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-fal-p2-qp-nov-2022/bdab747b-680f-4805-9b2b-3e19e2a6a005) — Xitsonga FAL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2021/a7f35914-95e5-48c7-9e11-5077934acbfd) — Xitsonga FAL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2020/439b9204-a410-4344-a20e-05b1d07d9580) — Xitsonga FAL · QP · 2020 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2019/d591a87f-bf4d-4177-82fb-ec2cc04a19bc) — Xitsonga FAL · QP · 2019 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/b22bd3e6-ea9f-4fd9-a78b-79060233a1f1) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/9a411270-a0e6-40c8-ae27-389ae9b8036f) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/f7f20b8d-0892-4cb5-8609-f82091278e66) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2023/41380a30-b546-46e2-85b6-c62115fa88a7) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2023/0beab161-1941-4a75-b450-74a17aa69dfd) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
