# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2013 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 3 memorandum from the Feb March 2013, 14 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2013-memo/4335b060-827e-4fd6-a15b-685522f0a8d4
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2013-memo/4335b060-827e-4fd6-a15b-685522f0a8d4)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · Feb March · 2013 · xitsonga. Memorandum, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2013/7a53a1f8-9ff8-476d-8071-74b3bfd96ba8) — QP · 2013 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                        NATIONAL
                                   SENIOR CERTIFICATE

                                          GIREDI YA 12

           XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                        PAPILA RA 3 (P3)

                         NYENYANYANA/NYENYANKULU 2013

                                        MEMORANDAMU

TIMARAKA: 100

                             Memorandamu leyi yi na 14 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                             2                                                                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                                     NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA XITSALWANA (50)
                      Khodi ya 7                  Khodi ya 6                 Khodi ya 5                    Khodi ya 4                  Khodi ya 3                   Khodi ya 2                  Khodi ya 1
                     Vuswikoti byo              Vuswikoti bya le           Vuswikoti bya le             Vuswikoti bya le           Vuswikoti byo enela             Vuswikoti byo            Vuswikoti byo ka byi
                      hlawuleka                     henhla                  henhlanyana              xikarhi byo amukeleka                                        enelanyana bya               nga enelangi
                                                                                                                                                                    madyondza
                        80–100%                      70–79%                     60–69%                       50–59%                       40–49%                                                    0–29%
                                                                                                                                                                       30–39%
                          26–32                     22½–25½                     19½–22                        16–19                       13–15½                       10–12½                       0–9½

VUNDZENI NA     -Vundzeni byi kombisa        -Vundzeni byi kombisa      -Vundzeni byi kombisa        -Vundzeni byi kombisa        -Vundzeni i byo enela.       -A hi minkarhi hinkwayo     -Vundzeni bya huhula
NKUNGUHATO      ku twisisa nhlokomhaka       ku twisisa nhlokomhaka     ku twisisa nhlokomhaka       ku twisisa nhlokomhaka       Ku na ku kayivela ka         laha vundzeni byi           swinene naswona byi
                hi vuenti.                   kahle.                     hi ndlela yo ringanela.      hi ndlela ya le xikarhi.     nkhulukelano.                twakalaka naswona byi       pfumala nkhulukelano.
Khodi: VN       -Mahungu ya na               -Mahungu ya koka           -Mahungu ya tsakisa          -Mahungu i ya le xikarhi     -Mahungu ya tala ku          pfumala nkhulukelano.       -Mahungu lama
                ntlhontlho naswona ya        rinoko naswona ya          naswona ya khorwisa.         kambe ya pfumala             fambelana na                 -Mahungu lama               boxiwaka a ma tsakisi
(32 WA          hlutekile.                   tsakisa.                                                vuxokoxoko.                  nhlokomhaka, kambe           boxiwaka a ma talangi       naswona ku tale ngopfu
TIMARAKA)       -Nkunguhato/                 -Nkunguhato/               -Nkunguhato/                 -Nkunguhato/                 ku na mbuyelelo wa           naswona ku tale             mbuyelelo wa timhaka.
                mpfapfarhuto wu              mpfapfarhuto wu            mpfapfarhuto wu              mpfapfarhuto wu              timhaka.                     mbuyelelo wa timhaka.       -Ku hava vumbhoni
                tirhisiwile ku tumbuluxa     tirhisiwile ku tumbuluxa   tirhisiwile ku tumbuluxa     tirhisiwile ku tumbuluxa     -Nkunguhato/                 -Ku hava vumbhoni byo       lebyi kombisaka
                xitsalwana lexi              xitsalwana lexi            xitsalwana lexi xi nga       xitsalwana lexi              mpfapfarhuto wu              enela lebyi kombisaka       leswaku xitsalwana xi
                hlantswekeke no              kombisaka vutshila no      kahle swinene naswona        enerisaka naswona xa         tirhisiwile ku tumbuluxa     leswaku xitsalwana xi       kunguhatiwile/
                twisiseka.                   twisiseka.                 xa twisiseka.                twisiseka.                   xitsalwana xo enela, xo      kunguhatiwile/              mpfapfarhutiwile kambe
                                                                                                                                  twisiseka naswona xi         mpfapfarhutiwile            xitsalwana xi andlariwile
                                                                                                                                  na nkhulukelano.             naswona xitsalwana a        hi xiyimo xa le hansi.
                                                                                                                                                               xi andlariwangi kahle.

RIRIMI,                    10–12                       8½–9½                        7½–8                         6–7                          5–5½                         4–4½                        0–3½
XITAYILI & KU   -Lemuka nkoka wa             -Lemuka nkoka wa           -Vumbhoni byo kota ku        -Kota ku lemukanyana         -Matirhiselo ya ririmi hi    -Matirhiselo ya ririmi i    -Matirhiselo ya ririmi ya
HLELA           matirhiselo ya ririmi hi     matirhiselo ya ririmi.     lemuka matirhiselo ya        nkoka wa matirhiselo ya      lamo enela.                  ya madyondza.               tsanile swinene.
                ndlela ya vukheta.           -Ririmi na mahikahatelo    ririmi hi ndlela ya          ririmi.                      -Matirhiselo ya ririmi ya    -Matirhiselo ya ririmi ya   -Matirhiselo ya ririmi ya
Khodi: RXH      -Ririmi na mahikahatelo      swi tirhisiwile hi         vukheta bya tikomba.         -Matirhiselo ya ririmi i     kayivela naswona             tsanile naswona             tsanile naswona
                swi tirhisiwile hi           mfanelo.                   -Ririmi na mahikahatelo      ya ntolovelo naswona         mikarhi yin'wana             mahikahatelo ya na          mahikahatelo ya na
(12 WA          nkhaqato.                                               swi tala ku va swi           mahikahatelo i ya le         mahikahatelo ya na           swihoxo.                    swihoxo swo tala.
TIMARAKA                                     -Kota ku katsa na ririmi   tirhisiwa hi mfanelo.        xikarhi.                     swihoxo.                     -Wa tikeriwa ku kota ku     -Wa tikeriwa ku kota ku
                -Kota ku tirhisa ririmi ro   ro gega hi mfanelo.        -Kota ku tirhisa ririmi ro   -Kota ku tirhisa ririmi ro   -Kota ku tirhisa ririmi ro   tirhisa ririmi ro gega hi   tirhisa ririmi ro gega hi
                gega hi mfanelo.                                        gega hi ndlela ya le         gega hi ndlela ya le         gega hi ndlela yo enela.     mfanelo.                    mfanelo.
                                             -Tirhisa tindlela to       henhlanyana.                 xikarhi.                     -Mahlawulelo ya marito       -Mahlawulelo ya marito      -Marito a ya hlawuriwi
                -Mahlawulelo ya marito       hambanahambana ta          -Mahlawulelo ya marito       -Mahlawulelo ya marito       i yo enela.                  i ya madyondza.             hi mfanelo.
                lama tirhisiwaka i ya        mahlawulelo ya marito      lama tirhisiwaka a ya        i ya le xikarhi.             -Xitayili, thoni na
                xiyimo xa le henhla.         hi mfanelo.                fambelani na                                              rhejisitara swi kayivela     -Xitayili, thoni na         -Xitayili, thoni na
                -Xitayili, thoni na          -Xitayili, thoni na        nhlokomhaka.                 -Hakanyingi xitayili,        nkhulukelano.                rhejisitara a swi           rhejisitara a swi
                rhejisitara swi              rhejisitara swi            -Hi mikarhi yo tala          thoni na rhejisitara swi     -Hambileswi xitsalwana       tirhisiwangi hi mfanelo.    tirhisiwangi hi mfanelo
                fambelana na                 fambelana swinene na       xitayili, thoni na           tala ku fambelana na         xi nga xopaxopiwa no         -Hambiloko xitsalwana       eka xitshuriwa
                nhlokomhaka hi ndlela        nhlokomhaka.               rhejisitara swi              nhlokomhaka.                 hleriwa, xi pfa xi va na     xi xopaxopiwile no          hinkwaxo.
                yo hlawuleka.                -Xitsalwana a xi na        fambelana na                 -Hambileswi xitsalwana       swihoxo leswi nga            hleriwa, xa ha ri na        -Hambiloko xitsalwana
                -Xitsalwana a xi na          swihoxo hi ku va xi        nhlokomhaka.                 xi nga xopaxopiwa no         erivaleni.                   swihoxo swo tala.           xi xopaxopiwile no
                swihoxo hi ku va xi          xopaxopiwile no            -Xitsalwana a xi talangi     hleriwa, xi pfa xi va na                                                              hleriwa, xa ha ri na
                xopaxopiwile no              hleriwa.                   swihoxo hi ku va xi          swihoxo.                                                                              swihoxo swo tala
                hleriwa.                                                xopaxopiwile no                                                                                                    naswona a xi twisiseki.
                                                                        hleriwa.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                             Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                          3                                                             DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                                  NSC – Memorandamu

XIVUMBEKO                 5–6                        4½                          4                          3–3½                         2½                         2                       0–1½
               -Ku na nkhulukelano        -Ku na nkhulukelano        -Malukelo ya timhaka to      -Malukelo ya timhaka       -Malukelo ya timhaka       -Malukelo ya timhaka      -Malukelo ya timhaka
Khodi: X       eka malukelo ya            eka malukelo ya            tala ya fambelana na         ya fambelana na            tin'wana ya fambelana      tin'wana a ya fambelani   eka xitsalwana
               nhlokomhaka.               nhlokomhaka.               nhlokomhaka.                 nhlokomhaka.               na nhlokomhaka.            na nhlokomhaka.           hinkwaxo a ya
(6 WA          -Vuxokoxoko byi            -Vuxokoxoko byi            -Vuxokoxoko byi              -Vuxokoxoko byin'wana      -Ku na                     -Minkarhi yin'wana        fambelani na
TIMARAKA)      andlariwile hi ndlela yo   andlariwile hi ndlela yo   andlariwile hi ndlela leyi   byi andlariwile ku ya hi   vuxokoxokonyana lebyi      vuxokoxoko bya huhula     nhlokomhaka.
               kongoma yo hlawuleka       kongoma swinene.           faneleke.                    swilaveko swa              andlariweke hi ndlela      naswona hungu leri a ri   -Vuxokoxoko lebyi
               swinene.                                                                           nhlokomhaka.               leyi twisisekaka.          vulaka a ri koti ku       andlariweke bya
               -Swivulwa na               -Swivulwa na               -Swivulwa na                 -Swivulwa na               -Swivulwa na               kumbeteleka.              huhula.
               tindzimana swi             tindzimana swi             tindzimana swi               tindzimana swi na          tindzimana swi na          -Swivulwa na
               andlariwile hi ndlela ya   andlariwile hi mfanelo     andlariwile hi mfanelo.      swihoxo kambe              swihoxo kambe              tindzimana i swa          -Swivulwa na
               nkhulukelano swinene.      swinene.                                                xitsalwana xa twisiseka.   xitsalwana xa twisiseka.   madyondza.                tindzimana swi
               -Vulehi byi fambelana      -Vulehi hi lebyi           -Vulehi hi lebyi             -Vulehi byi tala ku va     -Xitsalwana xi lehe/                                 pfuvapfuvanile
               na swilaveko swa           faneleke.                  faneleke.                    lebyi faneleke.            kome ngopfu.               -Xitsalwana xi lehe/      naswona a swi na
               xitsalwana.                                                                                                                              kome ngopfu.              nandzelelano.
                                                                                                                                                                                  -Xitsalwana xi lehile/
                                                                                                                                                                                  komile ku tlula mpimo
                                                                                                                                                                                  swinene.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                    Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                          4                                                               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                                  NSC – Memorandamu

XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30)

                    Khodi ya 7                  Khodi ya 6                 Khodi ya 5                   Khodi ya 4                 Khodi ya 3                  Khodi ya 2                Khodi ya 1
                   Vuswikoti byo              Vuswikoti bya le           Vuswikoti bya le            Vuswikoti bya le          Vuswikoti byo enela            Vuswikoti byo          Vuswikoti byo ka byi
                    hlawuleka                     henhla                  henhlanyana             xikarhi byo amukeleka             40–49%                   enelanyana bya             nga enelangi
                     80–100%                     70–79%                     60–69%                        50–59%                                               madyondza                   0–29%
                                                                                                                                                                 30–39%
VUNDZENI,               16–20                       14–15½                    12–13½                       10–11½                       8–9½                        6–7½                      0–5½
NKUNGUHATO     -Ku na vutivi byo           -Ku na vutivi bya kahle    -Ku na vutivi bya kahle     -Ku na vutivi bya le        -Ku na vutivi byo enela     -Vutivi lebyi nga kona i   -Ku pfumaleka vutivi
& XIVUMBEKO    hlawuleka ku ya hi          swinene ku ya hi           ku ya hi swilaveko swa      xikarhi ku ya hi            ku ya hi swilaveko swa      bya madyondza ku ya        bya matsalelo ya
               swilaveko swa               swilaveko swa              xitsalwambiko.              swilaveko swa               xitsalwambiko.              hi swilaveko swa           switsalwambiko.
Khodi: VNX     xitsalwambiko.              xitsalwambiko.                                         xitsalwambiko.                                          xitsalwambiko.
               -Maandlalelo ya             -Maandlalelo ya            -Mudyondzi u andlala        -Loko mudyondzi a           -Loko mudyondzi a           -Mudyondzi u huma          -Mudyondzi u huma
(20 WA         mahungu ya kombisa          mahungu ya kombisa         mahungu hi ndlela yo        andlala mahungu u pfa       andlala mahungu u pfa       emhakeni loko a            emhakeni loko a
TIMARAKA)      ku vupfa ka miehleketo,     ku vupfa ka miehleketo,    kongoma kambe u pfa         a huma emhakeni             a huma emhakeni             andlala mahungu            andlala mahungu
               mahungu hi lamo             mudyondzi u andlala        a humanyana                 kambe a swi onhi            naswona minkarhi            naswona minkarhi           naswona minkarhi
               kongoma swinene eka         mahungu hi ndlela yo       emhakeni.                   mongo wa mhaka.             yin'wana mongo wa           yin'wana mongo wa          yin'wana mongo wa
               xitsalwambiko hinkwaxo      kongoma naswona a                                      -Vundzeni na timhaka        mhaka wu pfa wu nga         mhaka a wu twali.          mhaka a wu twali.
               naswona a nga humi          nga tali ku huma           -Vundzeni na timhaka        swi andlariwile hi ndlela   twali.
               emhakeni.                   emhakeni.                  swi andlariwile hi ndlela   ya nkhulukelano wa le       -Vundzeni na timhaka        -Vundzeni na timhaka a     -Vundzeni na timhaka a
               -Vundzeni na timhaka        -Vundzeni na timhaka       ya nkhulukelano             xikarhi naswona             swi andlariwile hi ndlela   swi talangi ku va na       swi na nkhulukelano
               swi na nkhulukelano         swi na nkhulukelano        naswona vuxokoxoko          vuxokoxoko byin'wana        ya nkhulukelano wo          nkhulukelano naswona       naswona ku na
               swinene naswona             naswona timhaka ti         byi seketela                byi seketela                enela naswona ku na         ku na vuxokoxoko           vuxokoxokonyana lebyi
               timhaka ti andlariwile hi   andlariwile hi ndlela yo   nhlokomhaka.                nhlokomhaka.                vuxokoxoko bya              byitsongo lebyi            seketelaka
               ndlela yo enerisa, na       enerisa, na vuxokoxoko     -Vumbhoni bya               -Vumbhoni bya               madyondza byo               seketelaka                 nhlokomhaka.
               vuxokoxoko hinkwabyo        hinkwabyo byi seketela     nkunguhato/                 nkunguhato/                 seketela nhlokomhaka.       nhlokomhaka.               -Nkunguhato/
               byi seketela                nhlokomhaka.               mpfapfarhuto wu             mpfapfarhuto wu             -Vumbhoni bya               -Hambileswi                mpfapfarhuto a swi
               nhlokomhaka.                -Vumbhoni bya              tikomba hikuva ku           tikomba hikuva ku           nkunguhato/                 nkunguhato/                andlariwangi hi ndlela
               -Vumbhoni bya               nkunguhato/                tumbuluxiwile               tumbuluxiwile               mpfapfarhuto wu             mpfapfarhuto wu nga        ya kahle naswona
               nkunguhato/                 mpfapfarhuto wu            xitsalwambiko xa kahle      xitsalwambiko xa le         tikomba hikuva ku           endliwa, xitsalwambiko     maandlalelo ya
               mpfapfarhuto wu             tikomba hikuva ku          no twisiseka.               xikarhi no twisiseka.       tumbuluxiwile               a xi ringanelangi ku va    xitsalwana i ya xiyimo
               tikomba hikuva ku           tumbuluxiwile              -U tala ku landzelela       -Xivumbeko xi               xitsalwambiko xo enela      xa Ririmi ro Engetela ro   xa le hansi.
               tumbuluxiwile               xitsalwambiko xa kahle     milawu leyi faneleke ya     andlariwile hi ndlela ya    no twisiseka.               Sungula naswona            -Xivumbeko a xi
               xitsalwambiko lexi          swinene no twisiseka.      swilaveko swa               le xikarhi ku ya hi         -Xivumbeko xi               xitsalwambiko a xi         andlariwangi hi ndlela
               hlantswekeke swinene        -U landzelerile milawu     xivumbeko.                  swilaveko swa               andlariwile hi ndlela yo    andlariwangi kahle.        yo landzelela swilaveko
               no twisiseka.               leyi faneleke ya                                       matsalelo.                  enela ku ya hi              -Xivumbeko a xi            swa matsalelo.
               -U landzelerile milawu      swilaveko swa                                                                      swilaveko swa               andlariwangi hi ndlela
               hinkwayo ya swilaveko       xivumbeko.                                                                         matsalelo, kambe ku na      yo landzelela milawu ya
               swa xivumbeko                                                                                                  swihoxo leswi nga lo        matsalelo, naswona ku
               naswona xitsalwambiko                                                                                          tlangandla, erivaleni.      na swihoxo leswi
               xi hlawulekile.                                                                                                                            kavanyetaka mongo.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                      Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                                5                                                                  DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                                        NSC – Memorandamu

RIRIMI ,                    8–10                        7–7½                           6–6½                          5–5½                        4–4½                          3–3½                       0–2½
XITAYILI & KU   -Vulongoloxamarito byi        -Vulongoloxamarito byi       -Vulongoloxamarito byi        -Vulongoloxamarito i          -Vulongoloxamarito i        -Vulongoloxamarito i       -Vulongoloxamarito i
HLELA           endliwile hi nkhaqato na      endliwile kahle              kahle naswona marito          bya le xikarhi. Swihoxo       byo enela naswona ku        bya xiyimo xa le hansi     bya xiyimo xa le hansi
                hi ndlela ya vutlhari         swinene.                     ya hlayeka kahle.             a swi onhi nkhuluko wa        na swihoxo swo tala.        naswona swa nonoha         swinene naswona swa
Khodi: RXH      swinene.                                                   -Ntivoririmi wu tirhisiwile   mongo.                        -Ntivoririmi wa kayivela    ku landzelela mongo        nonoha ku landzelela
                -Ntivoririmi wu tirhisiwile   -Ntivoririmi wu tala ku      hi nkhaqato ku ya hi          -Ntivoririmi wu tirhisiwile   naswona a wu enelangi       wa mhaka.                  mongo wa mhaka.
(10 WA          hi nkhaqato hi xiyimo xa      va wu tirhisiwile hi         xikongomelo xa                hi ndlela yo amukeleka        ku ya hi xikongomelo xa     -Ntivoririmi wa ha lava    -Ntivoririmi wu lava ku
TIMARAKA)       le henhla swinene ku ya       nkhaqato ku ya hi            vaamukeri va mahungu          ku ya hi xikongomelo xa       vaamukeri va mahungu        ku antswisiwa naswona      antswisiwa swinene
                hi xikongomelo xa             xikongomelo xa               na mbangu.                    vaamukeri va mahungu          na mbangu.                  a wu ringanelangi ku ya    naswona a wu
                vaamukeri va mahungu          vaamukeri va mahungu         -Xitayili, thoni na           na mbangu.                    -Matirhiselo ya xitayili,   hi xikongomelo xa          ringanelangi ku ya hi
                na mbangu.                    na mbangu.                   rhejisitara swi tala ku       -Xitayili, thoni na           thoni na rhejisitara swi    vaamukeri va mahungu       xikongomelo xa
                -Xitayili, thoni na           -Xitayili, thoni na          fambelana na                  rhejisitara swi tirhisiwile   pfa swi nga twisiseki.      na mbangu.                 vaamukeri va mahungu
                rhejisitara swi tirhisiwile   rhejisitara swi tala ku va   nhlokomhaka.                  hi ndlela yo enela.           -Hambiloko                  -Xitayili, thoni na        na mbangu.
                hi nkhaqato swinene ku        swi tirhisiwile hi mfanelo   -Xitsalwambiko xi na          -Xitsalwambiko xi na          xitsalwambiko xi            rhejisitara a swi          -Xitayili, thoni na
                ya hi swilaveko swa           ku ya hi swilaveko swa       swihoxonyana hikuva xi        swihoxo swa le xikarhi        xopaxopiwile no             tirhisiwangi hi mfanelo.   rhejisitara a swi
                nhlokomhaka.                  nhlokomhaka.                 xopaxopiwile no               hikuva xi xopaxopiwile        hleriwa, xa ha ri na        -Hambiloko                 fambelani na
                -Xitsalwambiko xi hava        -Xitsalwambiko a xi          hleriwa.                      no hleriwa.                   swihoxo.                    xitsalwambiko xi           nhlokomhaka.
                na xihoxo na xin'we           talelangi hi swihoxo                                       -Xitsalwana xi tala ku        -Xitsalwana xi komile/      xopaxopiwile no            -Hambiloko
                hikuva xi xopaxopiwile        hikuva xi xopaxopiwile       -Xitsalwana xi na vulehi      va na vulehi lebyi            lehile swinene.             hleriwa, xa ha ri na       xitsalwambiko xi
                no hleriwa.                   no hleriwa.                  lebyi faneleke.               faneleke.                                                 swihoxo swo tala.          xopaxopiwile no
                                                                                                                                                                   -Xitsalwana xi komile/     hleriwa, xa ha ri na
                -Xitsalwambiko xi na          -Xitsalwana xi na vulehi                                                                                             lehile swinene.            swihoxo swo tala
                vulehi lebyi faneleke.        lebyi faneleke.                                                                                                                                 naswona xi hlanganisa
                                                                                                                                                                                              nhloko.

                                                                                                                                                                                              -Xitsalwana xi komile/
                                                                                                                                                                                              lehile swinene.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                                Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                          6                                                               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                                  NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20)

                    Khodi ya 7                  Khodi ya 6                 Khodi ya 5                   Khodi ya 4                 Khodi ya 3                  Khodi ya 2                Khodi ya 1
                   Vuswikoti byo              Vuswikoti bya le           Vuswikoti bya le            Vuswikoti bya le          Vuswikoti byo enela            Vuswikoti byo          Vuswikoti byo ka byi
                    hlawuleka                     henhla                  henhlanyana             xikarhi byo amukeleka                                      enelanyana bya             nga enelangi
                     80–100%                     70–79%                     60–69%                        50–59%                      40–49%                   madyondza                   0–29%
                                                                                                                                                                 30–39%
VUNDZENI,              10½–13                        9½–10                       8–9                       6½–7½                        5½–6                          4–5                     0–3½
NKUNGUHATO     -Ku na vutivi byo           -Ku na vutivi bya kahle    -Ku na vutivi bya kahle     -Ku na vutivi bya le        -Ku na vutivi byo enela     -Vutivi lebyi nga kona i   -Ku pfumaleka vutivi
& XIVUMBEKO    hlawuleka ku ya hi          swinene ku ya hi           ku ya hi swilaveko swa      xikarhi ku ya hi            ku ya hi swilaveko swa      bya madyondza ku ya        bya matsalelo ya
               swilaveko swa               swilaveko swa              xitsalwambiko.              swilaveko swa               xitsalwambiko.              hi swilaveko swa           switsalwambiko.
Khodi: VNX     xitsalwambiko.              xitsalwambiko.             -Mudyondzi u andlala        xitsalwambiko.              -Loko mudyondzi a           xitsalwambiko.             -Mudyondzi u huma
               -Maandlalelo ya             -Maandlalelo ya            mahungu hi ndlela yo        -Loko mudyondzi a           andlala mahungu u pfa       -Mudyondzi u huma          emhakeni loko a
(13 WA         mahungu ya kombisa          mahungu ya kombisa         kongoma kambe a pfa         andlala mahungu u pfa       a huma emhakeni             emhakeni loko a            andlala mahungu
TIMARAKA)      ku vupfa ka miehleketo,     ku vupfa ka miehleketo,    a humanyana                 a huma emhakeni             naswona minkarhi            andlala mahungu            naswona minkarhi
               mahungu hi lamo             mudyondzi u andlala        emhakeni.                   kambe a swi onhi            yin'wana mongo wa           naswona minkarhi           yin'wana mongo wa
               kongoma swinene eka         mahungu hi ndlela yo       -Vundzeni na timhaka        mongo wa mhaka.             mhaka wu pfa wu nga         yin'wana mongo wa          mhaka a wu twali.
               xitsalwambiko hinkwaxo      kongoma naswona a          swi andlariwile hi ndlela   -Vundzeni na timhaka        twali.                      mhaka a wu twali.          -Vundzeni na timhaka a
               naswona a nga humi          nga tali ku huma           ya nkhulukelano             swi andlariwile hi ndlela   -Vundzeni na timhaka        -Vundzeni na timhaka a     swi na nkhulukelano
               emhakeni.                   emhakeni.                  naswona vuxokoxoko          ya nkhulukelano wa le       swi andlariwile hi ndlela   swi tali ku va na          naswona ku na
               -Vundzeni na timhaka        -Vundzeni na timhaka       byi seketela                xikarhi naswona             ya nkhulukelano wo          nkhulukelano naswona       vuxokoxokonyana lebyi
               swi na nkhulukelano         swi na nkhulukelano        nhlokomhaka.                vuxokoxoko byin'wana        enela naswona ku na         ku na vuxokoxoko           seketelaka
               swinene naswona             naswona timhaka ti         -Vumbhoni bya               byi seketela                vuxokoxoko bya              byitsongo lebyi            nhlokomhaka.
               timhaka ti andlariwile hi   andlariwile hi ndlela yo   nkunguhato/                 nhlokomhaka.                madyondza byo               seketelaka                 Nkunguhato/
               ndlela yo enerisa, na       enerisa, na vuxokoxoko     mpfapfarhuto wu             -Vumbhoni bya               seketela nhlokomhaka.       nhlokomhaka.               mpfapfarhuto a swi
               vuxokoxoko hinkwabyo        hinkwabyo byi seketela     tikomba hikuva ku           nkunguhato/                 -Vumbhoni bya               -Hambileswi                andlariwangi hi ndlela
               byi seketela                nhlokomhaka.               tumbuluxiwile               mpfapfarhuto wu             nkunguhato/                 nkunguhato/                ya kahle naswona
               nhlokomhaka.                -Vumbhoni bya              xitsalwana xa kahle no      tikomba hikuva ku           mpfapfarhuto wu             mpfapfarhuto wu nga        maandlalelo ya
               -Vumbhoni bya               nkunguhato/                twisiseka.                  tumbuluxiwile               tikomba hikuva ku           endliwa, xitsalwana a xi   xitsalwana i ya xiyimo
               nkunguhato/                 mpfapfarhuto wu            -U tala ku landzelela       xitsalwana xa le xikarhi    tumbuluxiwile               ringanelangi ku va xa      xa le hansi.
               mpfapfarhuto wu             tikomba hikuva ku          milawu leyi faneleke ya     no twisiseka.               xitsalwana xo enela no      Ririmi ro Engetela ro      -Xivumbeko a xi
               tikomba hikuva ku           tumbuluxiwile              swilaveko swa               -Xivumbeko xi               twisiseka.                  Sungula naswona            andlariwangi hi ndlela
               tumbuluxiwile               xitsalwambiko xa kahle     xivumbeko.                  andlariwile hi ndlela ya                                xitsalwana a xi            yo landzelela swilaveko
               xitsalwambiko lexi          swinene no twisiseka.                                  le xikarhi ku ya hi         -Xivumbeko xi               andlariwangi kahle.        swa matsalelo.
               hlantswekeke swinene        -U landzelerile milawu                                 swilaveko swa               andlariwile hi ndlela yo    -Xivumbeko a xi
               no twisiseka.               leyi faneleke ya                                       matsalelo.                  enela ku ya hi              andlariwangi hi ndlela
               -U landzelerile milawu      swilaveko swa                                                                      swilaveko swa               yo landzelela milawu ya
               hinkwayo ya swilaveko       xivumbeko.                                                                         matsalelo, kambe ku na      matsalelo, naswona ku
               swa xivumbeko                                                                                                  swihoxo leswi nga lo        na swihoxo leswi
               naswona xitsalwambiko                                                                                          tlangandla, erivaleni.      kavanyetaka mongo.
               xi hlawulekile.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                      Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                                7                                                                  DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                                        NSC – Memorandamu

RIRIMI,                      6–7                        5–5½                            4½                           3½–4                           3                           2½                         0–2
XITAYILI & KU   -Vulongoloxamarito byi        -Vulongoloxamarito byi       -Vulongoloxamarito byi        -Vulongoloxamarito i          -Vulongoloxamarito i        -Vulongoloxamarito i       -Vulongoloxamarito i
HLELA           endliwile hi nkhaqato na      endliwile kahle              kahle naswona marito          bya le xikarhi. Swihoxo       byo enela naswona ku        bya xiyimo xa le hansi     bya xiyimo xa le hansi
                hi ndlela ya vutlhari         swinene.                     ya hlayeka kahle.             a swi onhi nkhuluko wa        na swihoxo swo tala.        naswona swa nonoha         swinene naswona swa
Khodi: RXH      swinene.                                                   -Ntivoririmi wu tirhisiwile   mongo.                        -Ntivoririmi wa kayivela    ku landzelela mongo        nonoha ku landzelela
                -Ntivoririmi wu tirhisiwile   -Ntivoririmi wu tala ku      hi nkhaqato ku ya hi          -Ntivoririmi wu tirhisiwile   naswona a wu enelangi       wa mhaka.                  mongo wa mhaka.
(7 WA           hi nkhaqato hi xiyimo xa      va wu tirhisiwile hi         xikongomelo xa                hi ndlela yo amukeleka        ku ya hi xikongomelo xa     -Ntivoririmi wa ha lava    -Ntivoririmi wu lava ku
TIMARAKA)       le henhla swinene ku ya       nkhaqato ku ya hi            vaamukeri va mahungu          ku ya hi xikongomelo xa       vaamukeri va mahungu        ku antswisiwa naswona      antswisiwa swinene
                hi xikongomelo xa             xikongomelo xa               na mbangu.                    vaamukeri va mahungu          na mbangu.                  a wu ringanelangi ku ya    naswona a wu
                vaamukeri va mahungu          vaamukeri va mahungu         -Xitayili, thoni na           na mbangu.                    -Matirhiselo ya xitayili,   hi xikongomelo xa          ringanelangi ku ya hi
                na mbangu.                    na mbangu.                   rhejisitara swi tala ku       -Xitayili, thoni na           thoni na rhejisitara swi    vaamukeri va mahungu       xikongomelo xa
                -Xitayili, thoni na           -Xitayili, thoni na          fambelana na                  rhejisitara swi tirhisiwile   pfa swi nga twisiseki.      na mbangu.                 vaamukeri va mahungu
                rhejisitara swi tirhisiwile   rhejisitara swi tala ku va   nhlokomhaka.                  hi ndlela yo enela.           -Hambiloko                  -Xitayili, thoni na        na mbangu.
                hi nkhaqato swinene ku        swi tirhisiwile hi mfanelo   -Xitsalwambiko xi na          -Xitsalwambiko xi na          xitsalwambiko xi            rhejisitara a swi          -Xitayili, thoni na
                ya hi swilaveko swa           ku ya hi swilaveko swa       swihoxonyana hikuva xi        swihoxo swa le xikarhi        xopaxopiwile no             tirhisiwangi hi mfanelo.   rhejisitara a swi
                nhlokomhaka.                  nhlokomhaka.                 xopaxopiwile no               hikuva xi xopaxopiwile        hleriwa, xa ha ri na        -Hambiloko                 fambelani na
                -Xitsalwambiko xi hava        -Xitsalwambiko a xi          hleriwa.                      no hleriwa.                   swihoxo.                    xitsalwambiko xi           nhlokomhaka.
                na xihoxo na xin'we           talelangi hi swihoxo                                       -Xitsalwana xi tala ku        -Xitsalwana xi komile/      xopaxopiwile no            -Hambiloko
                hikuva xi xopaxopiwile        hikuva xi xopaxopiwile       -Xitsalwana xi na vulehi      va na vulehi lebyi            lehile swinene.             hleriwa, xa ha ri na       xitsalwambiko xi
                no hleriwa.                   no hleriwa.                  lebyi faneleke.               faneleke.                                                 swihoxo swo tala.          xopaxopiwile no
                                                                                                                                                                   -Xitsalwana xi komile/     hleriwa, xa ha ri na
                -Xitsalwambiko xi na          -Xitsalwana xi na vulehi                                                                                             lehile swinene.            swihoxo swo tala
                vulehi lebyi faneleke.        lebyi faneleke.                                                                                                                                 naswona xi hlanganisa
                                                                                                                                                                                              nhloko.

                                                                                                                                                                                              -Xitsalwana xi komile/
                                                                                                                                                                                              lehile swinene.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                                Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3  8                  DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: XITSALWANA: 50 WA TIMARAKA

VUNDZENI NA NKUNGUHATO                                       (VN):      32
RIRIMI, XITAYILI NA KU HLELA                               (RXH):       12
XIVUMBEKO                                                     (X):      06
                                                                        50

XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: 30 WA TIMARAKA

VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO                            (VNX): 20
RIRIMI, XITAYILI NA KU HLELA                                 (RXH): 10
                                                                    30

XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: 20 WA TIMARAKA

VUNDZENI, NKUNGUHATO NA XIVUMBEKO                             (VNX): 13
RIRIMI, XITAYILI NA KU HLELA                                  (RXH): 07
                                                                     20

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                     Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3  9                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

SWILETELO SWA MAKOREKETELO

XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA

XIVUTISO XA 1

VADYONDZI VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA:

1.1       Rendzodyondzo leri hi nga tshama hi ri teka.

          Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela hi ta rendzodyondzo leri va nga
          tshama va va na rona.

          •     Siku ra rendzodyondzo.
          •     Ndhawu laha ku nga endzeriwa kona.
          •     Muxaka wa xifambo lexi nga tirhisiwa.
          •     Leswi va tiphiniseke xiswona.
          •     Leswi dyondziweke.                                                                     [50]

1.2       Nkarhi wu fikile leswaku tindzimi ta Vantima ti tirhisiwa tani hi tindzimi to
          dyondzisa no dyondza eswikolweni swa hina. Nyika vonelo ra wena hi mhaka
          leyi.

          •     Eka xitsalwana xo kombisa mavonelo mutsari u teka tlhelo kumbe vonelo
                ro karhi ra mhaka, kutani a kanela hi ku ri yimela kumbe ku seketela
                matwisiselo ya yena.
          •     Vadyondzi va ta twisisa tidyondzo hi ku olova.
          •     Vadyondzisi va ta oloveriwa eka madyondziselo.
          •     Vadyondzi va ta kuma vundzeni bya dyondzo handle ko rhanga hi ku
                hundzuluxela eka ririmi rin'wana.
          •     Ku ta tumbuluka mintirho yo hundzuluxa matsalwa.
          •     Swi ta antswisa mbuyelo wa vadyondzi.
          •     Tindzimi ti ta va ti ringanisiwile.                                                    [50]

1.3       Kanela loko swi fanerile leswaku vantshwa va nghenelela eka timhaka ta
          tipolitiki.

          Mukamberiwa u languteriwa ku kanela hi loko swi fanerile leswaku vantshwa
          va nghenelela eka timhaka ta tipolitiki.

          Xitsalwana xa nkanelo xi hlamusela timhaka handle ko yima na tlhelo ro karhi
          kambe xi kanela matlhelo hinkwawo ya mhaka hi ku ringana.

          Swi fanerile.

          •     Va na timfanelo.
          •     Hi vona varhangeri va mundzuku.
          •     Va ta dyondza tindlela letinene ta maendlelo ya swilo.
          •     Va ta tiva swilaveko swa minhlangano ya vona ka ha ri na nkarhi.
          •     Va ta dyondzisiwa ku xixima varhangeri va vona.
          •     Va ta boxa miehleketo ya vona.
          •     Va ta amukela varhangeri va vona.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 10                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

          A swi fanelangi.

          •     Va lahleriwa hi nkarhi wo nghena xikolo.
          •     Va joyina minhlangano yo karhi va nga swi ehleketangi kahle.
          •     Va nghenelela na le ka timhaka leti lavaka varhangeri.
          •     Va hlohletelana ku kokela etlhelo swi nga fanelangi.
          •     Va endla swilo hi ku sindzisa.                                                         [50]

1.4       Tsala xitsalwana hi nkhuvo lowu u nga tshama a wu vona.

          Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela swilo leswi a nga swi vona
          enkhubyeni.

          Eka xitsalwana xo hlamusela mukamberiwa u hlamusela mhaka hi ndlela leyi
          nga ta endla leswaku muamukeri wa mahungu a twisisa mhaka ku fana na
          leswi mukamberiwa wa yona a yi twisisaka xiswona.

          •     Ndhawu, siku na nkarhi.
          •     Mavito ya vatekani.
          •     Maambalelo.
          •     Mintlangu.
          •     Swivulavuri swa siku.
          •     Marito ya mufundhisi.
          •     Ku ambexana swingwavila.
          •     Mimovha leyi va yi tirhiseke.                                                          [50]

1.5       Leswi a ndzi ta swi endla loko a ndzo va murhangeri wa muganga wa ka hina.

          Mukamberiwa u languteriwa ku nyika mianakanyo ya yena hi leswi a ta swi
          endla loko a ri murhangeri wa muganga wa ka vona.

          •     Vito ra ndhawu na muganga.
          •     Ku aka tindlu ta swisiwana.
          •     Ku phamela swisiwana.
          •     Ku aka swikolo.
          •     Tindhawu ta vuhungaseri.
          •     Ku lwa na vugevenga.
          •     Ku lwisa vukungundzwana.                                                               [50]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 11                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

1.6       Xifaniso xa 1.6.1

          Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso. Mukamberiwa
          a nga ha rungula/hlamusela/kanela/nyika vonelo na ku paluxa miehleketo ya
          yena.

          Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.

          •      Ku pfuna ka swifuwo hi tlhelo ro rima.
          •      Swibyariwa leswi byariwaka emasin'wini.
          •      Ntshovelo lowu pfunaka emindyangwini.
          •      Ku xanisiwa ka swifuwo.
          •      Ku antswisa marimelo.

          Xifaniso xa 1.6.2

          Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.

          •      Maambalelo ya ndhavuko.
          •      Mincino ya ndhavuko.
          •      Tinxaka ta swiambalo swa ndhavuko.
          •      Mintlangu ya ndhavuko.
          •      Swakudya swa ndhavuko.
          •      Tinsimu ta ndhavuko.

          Xifaniso xa 1.6.3

          Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.

          •      Tinxaka ta vuyimbeleri.
          •      Ku pfuna ka katara.
          •      Nqambhi yo karhi leyi a yi tivaka.
          •      Tinsimu to karhi leti a ti tivaka.
          •      Mphikizano wa tinqambhi.
          •      Mintlangu yo karhi ya vuyimbeleri leyi a nga tshama a yi hlalela.                     [50]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:              50

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 12                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA

XIVUTISO XA 2

XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA:

2.1       Papila ra xinghana

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela munghana wa yena a n'wi tivisa hi
          xintirhwana lexi a xi kumeke hi nkarhi wo wisa ka swikolo.

          •     Papila ra xinghana i papila leri munhu a tsalelaka munhu loyi a n'wi tivaka
                naswona ri vulavula hi timhaka ta vun'wini.
          •     Papila leri a ri na mafundza. Adirese na siku swi tsariwa eka tlhelo ra
                xinene ra papila.
          •     Eka papila ra xinghana ku tsariwa adirese yin'we ya mutsari.
          •     Xiloso ehansi ka adirese.
          •     Vito ra ndhawu na vhengele.
          •     Muxaka wa ntirho.
          •     Mali leyi a nga ta yi hola.
          •     Leswi a nga ta endla swona hi mali.
          •     Nsariso emakumu ka papila.                                                             [30]

2.2       Mbulavulo

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xipichi lexi a nga ta xi nyika
          exinkhubyanini xo tlangela makumentlhanu wa malembe yo velekiwa ka
          mutswari wa yena.

          •     Mbulavulo wa tsariwa kunene.
          •     Wu na manghenelo, miri na mahetelelo.
          •     Ndhawu siku na nkarhi.
          •     Mavito ya mutswari.
          •     Masiku ya yena ya ku velekiwa.
          •     Mintlangu leyi a yi ri kona.
          •     Tinyiko.                                                                               [30]

2.3       Inthavhiyu

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala inthavhiyu exikarhi ka mukamberi wa
          dyondzo na nhloko ya xikolo xa vona.

          Inthavhiyu i mbhurisano exikarhi ka vanhu vambirhi laha ku nga na muvutisi
          na muhlamuri.

          •     Ku na tiinthavhiyu to hambanahambana, xik: ya ntirho, ya ku amukeriwa
                exikolweni na yo lava mahungu.
          •     Muvutisi u va a lulamisile nongonoko wa swivutiso.
          •     Swivutiso swi ta leteriwa hi muxaka wa inthavhiyu.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 13                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

          •     Vito ra xikolo.
          •     Ndhawu laha xikolo xi kumekaka kona.
          •     Vito ra mukamberi.
          •     Xifundzha xa dyondzo laha mukamberi a tirhaka kona.
          •     Mbhurisano lowu nga va kona.                                                           [30]

2.4       Papila ra xikombelo xa ntirho na tsalwavutivisi/papila ra vutihlavuteri
          (CV)

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala tsalwavutivisisi/papila (CV) na papila ra
          xikombelo leswi a nga ta swi rhumela laha ku nga na xivandla xa ntirho lowu
          navetisiweke eka phephahungu.

          Tsalwavutitivisi ri fanele ku va na leswi landzelaka:

          •     Vuxokoxoko bya vun'wini
          •     Vuxokoxoko bya swa tidyondzo.
          •     Vuxokoxoko bya swa ntokoto.
          •     Vito ra phephahungu.
          •     Muxaka wa ntirho.
          •     Swilaveko.                                                                             [30]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:              30

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3 14                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA
XIVUTISO XA 3
XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA:
3.1       Khadi ra xirhambo
          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala khadi ra xirhambo leri a nga ta ri
          rhumela vanghana va yena ku va kona eka xinkhubyana xo tlangela siku ra
          yena ro velekiwa.
          Khadi ri fanele ku va na leswi landzelaka:
           •    Mavito ya lava va rhambiweke
           •    Tifonto to hambanahambana leti kombaka ntikelo lowukulu eka khadi.
           •    Nkarhi na ndhawu ya lomu xinkhubyana xi nga ta endleriwaka kona.
           •    Vuxokoxoko bya nkhuvo.
           •    Maambalelo.
           •    Nomboro ya riqingho ya vutihlanganisi.                                                 [20]
3.2       Dayari
          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala dayari leyi a nga ta yi landzelela eka
          masiku lama va nga ta va va ri eka rendzodyondzo ra masiku ya mune.
          Dayari yi fanele ku va na leswi landzelaka :
          •     Ku komba ku kunguhatela migingiriko ya nkarhi lowu taka.
          •     Ku kombisa ndhawu, siku, nkarhi na lembe.
          •     Yi fanele ku komba timhaka ta nkoka.
          •     Yi fanele yi andlala vuxokoxoko bya migingiriko ya siku.                               [20]
3.3       Swiletelo swa ndlela.
          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swiletelo swa mafambelo ku suka
          exitichini xa bazi laha muendzi a nga ta chika kona ku ya fika laha
          muendzeriwa a tshamaka kona.
          Swiletelo swi fanele ku va na leswi landzelaka:
          •     Ku kombisa mafambelo ku suka exitichini xa mabazi ku ya fika laha a
                tshamaka kona.
          •     Swiletelo swi fanele swi va hi ndlela leyi yi enerisaka ku endlela leswaku
                munhu loyi swi nyikiwaka yena a nga lahleki.
          •     Ku vula leswaku i mpfhuka wo tani hi kwihi (timitara kumbe tikhilomitara).
          •     Ku kombisa leswaku u ta hundza switarata swingani.
          •     Ku kombisa miako na switumbuluxiwa leswi a nga ta swi hundza, u vula
                na tlhelo leri swi nga ka rona.
          •     Ku tirhisa marito lama ya hlamuselaka matlhelo na timheho na
                mafambelo.
          •     Vadyondzi va nga ha dirowa mepe wa mafambelo ku katsa na
                nhlamuselo.                                                                            [20]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:              20
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:               100

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2013-memo/436113df-b588-4080-85ad-fc3a0667fc83) — Xitsonga FAL · Memo · 2013 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2017-memo/1d46c895-24f5-4293-8011-841e1931e0a4) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2014-memo/1b078580-ce11-4449-b1db-8c3e68d69ef5) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2012-memo/5c395e2b-88e4-44a6-b1a1-5b2cfef9ce76) — Xitsonga FAL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2011 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2011-memo/4a9b3471-f904-49c5-a4ac-37c29d4976fe) — Xitsonga FAL · Memo · 2011 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-feb-march-2013/43c71b68-4555-4e23-8817-0779ea15a8e7) — Xitsonga FAL · QP · 2013 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
