# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2023, 14 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2023-mg/e0760df4-eb61-4869-a8a8-8a83d15e10bc
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2023-mg/e0760df4-eb61-4869-a8a8-8a83d15e10bc)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2023/cc940f09-41d3-455c-aac6-844315d33ad7) — QP · 2023 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                                 PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                                2023

                               XILETELO XA MAKOREKETELO

                                                                            TIMARAKA: 100

                       Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 14.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                             2                                                                      DBE/2023
                                                                             SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA]

LEMUKA:

     Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
     Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
     Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi
      swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.
     Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
[TIMARAKA TA 50]
 Swiyenge                                       Vuswikoti byo               Vuswikoti bya le henhla     Vuswikoti byo             Vuswikoti bya             Vuswikoti byo ka byi
                                                hlawuleka                                               amukeleka                 madyondza                 nga fikelelangi
 VUNDZENI &                                                28–30                       22–24                     16–18                      10–12                     4–6
 MAKUNGUHATELO                                  -Mahlamulelo yo             -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo lama         -Mahlamulelo ma na        -Mahlamulelo yo
                                                hlawuleka/lama              vumbiweke kahle swinene     amukelekaka               nkhulukelano kun'wana     huhulula
 (Mahlamulelo na                                tlhontlhaka miehleketo na   -Miehleketo leyi faneleke   -Miehleketo leyi nga na   -Miehleketo a yi          -Miehleketo yo
 miehleketo)                                    ku hundzisa eka leswi       no tsakisa naswona yi       nkhulukelano na ku        twisiseki naswona a yi    hlanganahlangana yo

                          Xiyimo xa le henhla
 Maveketelelo ya                                languteriweke               kombisa vumbhoni byo va     khorwisa.                 kombisi vutitumbuluxeri   va yi nga kongomisi
 miehleketo eka                                 -Miehleketo ya vutlhari,    yi vupfile                  -Mahungu ya veketeriwe    -Ku na vumbhoni           mhaka.
 makunguhatelo                                  leyi tlhontlhaka            -Mahungu ya veketeriwe      kahle naswona ku na       byitsongo bya             -Mahungu yo huhulula
 Ndzemuko wa                                    miehleketo naswona leyi     kahle swinene naswona       nkhulukelano              maveketelelo na           no vuyeleriwa
 xikongomelo,                                   vupfeke                     ku na nkhulukelano          (nhlangano) eka           nkhulukelano wa           -Mahungu a ya
 vaamukeri va                                   -Mahungu ya veketeriwe      (nhlangano) eka             manghenelo, miri na       mahungu                   veketeriwangi kahle
 mahungu na mbangu                              hindlela yo hlawuleka       manghenelo, miri na         masongelo/mahetelelo                                naswona ya hava
                                                naswona ku na               masongelo/mahetelelo                                                            nkhulukelano
 TIMARAKA TA 30                                 nkhulukelano
                                                (nhlangano) ku katsa
                                                manghenelo, miri na
                                                masongelo/mahetelelo

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                          Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                                 3                                                                  DBE/2023
                                                                                 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
[TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni)
 Swiyenge                                      Vuswikoti byo              Vuswikoti bya le henhla     Vuswikoti byo            Vuswikoti bya               Vuswikoti byo ka byi
                                               hlawuleka                                              amukeleka                madyondza                   nga fikelelangi
                                                         25–27                      19–21                      13–15                      7–9                        0–3
                                               -Mahlamulelo ya xiyimo     -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo lama        -Mahlamulelo                -A nga kalangi a
                                               xa le henhla kambe lama    vumbiweke kahle             amukelekaka kambe        hakanyingi a hi lama        ringeta ku angula ku
                                               nga riki na                -Miehleketo leyi faneleke   hungu a ri               faneleke                    ya hi nhlokomhaka
                                               swihlawulekiso swa         no tsakisa                  hlamuseriwangi ri        -Miehleketo yi tala ku va   -Miehleketo hi leyi yi

                          Xiyimo xa le hansi
                                               xitsalwana xo hlawuleka    -Mahungu ya veketeriwe      twisiseka swinene        leyi nga hlanganangiki      nga fanelangiki
                                               no tlhontlha miehleketo.   kahle naswona ku na         -Miehleketo yi na        na ku hlanganahlangana      naswona a yi
                                               -Miehleketo ya vutlhari    nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano lowu        -Ku hava vumbhoni lebyi     fambelani nakatsongo
                                               no vupfa                   eka manghenelo, miri na     eneleke na ku khorwisa   kombisaka maveketelelo      na nhlokomhaka
                                               -Mahungu ya veketeriwe     masongelo/mahetelelo.       -Mahungu ya veketeriwe   lamanene na                 -A yi na nkongomo
                                               hindlela ya vutshila                                   kahlenyana naswona ku    nkhulukelano wa             naswona yi
                                               naswona ku na                                          na nkhulukelanonyana     mahungu.                    pfuvapfuvekile.
                                               nkhulukelano                                           (nhlanganonyana) eka
                                               (nhlangano) eka                                        manghenelo, miri na
                                               manghenelo, miri na                                    masongelo/mahetelelo.
                                               masongelo/mahetelelo

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                          Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                                              4                                                                                    DBE/2023
                                                                                              SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
[TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni)
 Swiyenge                                        Vuswikoti byo hlawuleka              Vuswikoti bya le henhla            Vuswikoti byo amukeleka         Vuswikoti bya                    Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                         madyondza                        nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                               14–15                            11–12                                8–9                            5–6                            0–3
 VUHLERI                                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na     -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili    -Thoni, rhejisitara,
                                                 ntivomarito swa fambelana            ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa              na ntivomarito swa               xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                             swinene na xikongomelo,              kahle na xikongomelo,              fambelana na                    fambelanayana na                 swi fambelani na

                           Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                         vaamukeri va mahungu na              vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va       xikongomelo, vaamukeri va        xikongomelo,
 swa fambelana na                                mbangu                               mbangu                             mahungu na mbangu               mahungu na mbangu                vaamukeri va mahungu
 xikongomelo,                                    -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi   -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hi       -Matirhiselo ya ririmi i ya      na mbangu
 nkucetelo, vundzeni                             naswona hindlela yo hlawuleka no     naswona thoni leyi                 mfanelo ku hlamusela            xiyimo xa madyondza              -Ririmi a ri twisiseki
 na mahlawulelo ya                               tsakisa                              tirhisiweke hi leyi faneleke       mahungu                         swinene.                         -Ntivoririmi wa mpimo
 marito                                          -Xi koka rinoko naswona xi na        minkarhi hinkwayo                  -Thoni hi leyi faneleke         -Thoni na dikixini hi leswi      wa le hansi swinene wu
 Matirhiselo ya ririmi                           thoni leyinene no tlhavula           -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi ro       swi nga faneriki                 endla leswaku
 na swiaki na milawu                             -Swihoxo swa ntivoririmi na          mahikahetelo a swi talangi         amukeleka ku tiyisisa           -Ntivoririmi i wa mpimo wa       mahungu ya nga
 ya rona,                                        mapeletelo a swi tali ku va kona     -Xi vumbiwile hindlela ya          vundzeni bya hungu              le hansi                         twisiseki.
 mahikahatelo,                                   -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila   vutshila.
 ntivoririmi na                                  swinene.
 mapeletelo                                                         13                               10                                7                                4
                                                 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla     -Ririmi ri koka miehleketo         -Matirhiselo lama faneleke      -A ku tirhisiwangi ririmi leri

                           Xiyimoxa le hansi
 TIMARAKA TA 15                                  naswona ri na thoni leyi faneleke    naswona hakanyingi ra              ya ririmi eka minkarhi          faneleke
                                                 no tlhavula                          vuyerisa                           yin'wana                        -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                 -Swihoxo swa ntivoririmi na          -Thoni hi leyi faneleke na ku      -Hakanyingi thoni hi leyi       swo fana kumbe switsongo
                                                 mapeletelo a swi tali ku va kona     vuyerisa                           faneleke kambe matirhiselo      leswi hambaneke
                                                 -Xi vumbiwile hindlela yo            -Swihoxo swa ntivoririmi na        ya ririmi ya kayivelanyana      -Ntivoririmi i wa mpimo wa
                                                 hlawuleka                            mapeletelo i switsongo                                             le hansi swinene
                                                                                      -Xi vumbiwile hindlela ya
                                                                                      vutshila
 XIVUMBEKO                                                       5                                    4                               3                                2                             0–1
                                                 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya       -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko        -Ku na timhakankulunyana         -Ku pfumaleka ka
 Swihlawulekiso swa                              xiyimo xa le henhla swinene          hindlela yo twisiseka.             lebyi faneleke                  leti faneleke                    timhakankulu leti
 xitshuriwa.                                     -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke        -Ku na nkhulukelano                -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na tindzimana          lavekaka
 Mavumbelo ya                                    -Swivulwa na tindzimana swi          -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hindlela          swi na swihoxo                   -Swivulwa na
 tindzimana na                                   vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le   swa twisiseka naswona i swo        leyinene.                       -Xitsalwana xa ha                tindzimana swi na
 swivulwa.                                       henhla swinene.                      hambanahambana                     -Xitsalwana xa twisiseka        twisiseka hambileswi xi          swihoxo
                                                                                                                                                         nga na swihoxo.                  -Xitsalwana a xi
 TIMARAKA TA 5                                                                                                                                                                            twisiseki.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                         Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                     5                                                                   DBE/2023
                                                                     SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA
RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30]
Swiyenge                      Vuswikoti byo                Vuswikoti bya le henhla    Vuswikoti byo              Vuswikoti bya                 Vuswikoti byo ka byi
                              hlawuleka                                               amukeleka                  madyondza                     nga fikelelangi
VUNDZENI,                               15–18                        11–14                       8–10                        5–7                            0–4
MAKUNGUHATELO &               -Mahlamulelo yo              -Mahlamulelo lamanene      -Mahlamulelo yo            -Mahlamulelo ya               -Mahlamulelo a ya
XIVUMBEKO                     hlawuleka na ku hundzisa     lama kombisaka vutivi      ringanela lama             madyondza lama                kombisi vutivi bya
                              leswi a swi languteriwile    lebyinene bya              kombisaka vutivi bya       kombisaka vutivinyana         swihlawulekiso swa
Mahlamulelo na                -Miehleketo ya vutlhari na   swihlawulekiso swa         swihlawulekiso swa         bya swihlawulekiso swa        muxaka wa xitshuriwa
miehleketo                    ku vupfa.                    muxaka wa xitshuriwa       muxaka wa xitshuriwa.      muxaka wa xitshuriwa          -Nhlamuselo a yi le
Maveketelelo ya               -Vutivi byo enta bya         -Ku na ku kongoma          -Mhaka a yi kongomiwi hi   -Ku na ku kongomanyana        rivaleni naswona yi
miehleketo eka                swihlawulekiso swa           mhaka, a ku na ku huma     ku hetiseka                kambe ku na ku pfa ku         humile swinene emhakeni
makunguhatelo                 muxaka wa xitshuriwa         emhakeni                   -Ku na ku humanyana        humiwa emhakeni.              -Vundzeni na miehleketo
Xikongomelo, vaamukeri        -Matsalelo ya kongoma        -Vundzeni na miehleketo    emhakeni                   -A hi minkarhi hinkwayo       swi hava nkhulukelano
va hungu,                     mhaka                        swi na nkhulukelano,       -Vundzeni na miehleketo    vundzeni na miehleketo        -Ku na vuxokoxoko
swihlawulekiso/milawu ya      -Vundzeni na miehleketo      nhlamuselo ya vuenti       swi na nkhulukelano lowu   swi khulukelanaka             byitsongo swinene lebyi
matirhiselo ya ririmi na      swi na nkhulukelano          naswona vuxokoxoko byi     amukelekaka                -Ku na vuxokoxoko             seketelaka nhlokomhaka
mbangu                        -Nhlamuselo ya vuenti        seketela nhlokomhaka       -Ku na vuxokoxoko          byitsongo lebyi               -A ku tirhisiwangi milawu
                              swinene naswona              -Xivumbeko lexi faneleke   byin'wana lebyi            seketelaka nhlokomhaka        ya xivumbeko leyi
TIMARAKA TA 18                vuxokoxoko hinkwabyo         kambe xi ri na swihoxo     seketelaka nhlokomhaka     -Milawu ya xivumbeko yi       faneleke.
                              byi seketela nhlokomhaka     switsongo swa nkhaqato.    -Xivumbeko lexi faneleke   tirhisiwe hindlela yo ka yi
                              -Xivumbeko lexi faneleke                                hi ku angarhela kambe xi   nga twisiseki
                              no va na nkhaqato                                       ri na swihoxo switsongo    -Ku na swihoxo swo tala

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                               Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                             6                                                                              DBE/2023
                                                                             SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA
RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] (ku yisa emahlweni)
Swiyenge                        Vuswikoti byo                   Vuswikoti bya le henhla         Vuswikoti byo                   Vuswikoti bya                   Vuswikoti byo ka byi
                                hlawuleka                                                       amukeleka                       madyondza                       nga fikelelangi
RIRIMI, XITAYILI &                         10–12                            8–9                            6–7                               4–5                           0–3
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili
                                na ntivomarito swi              na ntivomarito swi              na ntivomarito swi              na ntivomarito swo              na ntivomarito a swi
Thoni, rhejisitara, xitayili,   fambelana swinene na            fambelana swinene na            fambelana na                    fambelananyana na               fambelani na
xikongomelo/nkucetelo,          xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri
vaamukeri va hungu na           va hungu na mbangu              va hungu na mbangu              va hungu na mbangu              va hungu na mbangu              va hungu na mbangu
mbangu                          -Ku na nkhaqato wa              -Hi ku angarhela ku na          -Ku na swihoxonyana             -Ntivoririmi wo pfumala         -Swihoxo swi tele
Matirhiselo ya ririmi na        ntivoririmi naswona wu          nkhaqato wa ntivoririmi         swa ririmi                      nkhaqato wu tlhela wu va        naswona ku na ku
milawu ya matirhiselo ya        vumbiwile hi mfanelo            naswona wu vumbiwile hi         -Ku na ntivomarito wo           na swihoxo swo                  hlanganahlangana ka
ririmi                          -Swihoxo a swi tali ku          mfanelo.                        ringanela                       hlayanyana.                     timhaka.
Mahlawulelo ya marito           vonaka.                         -Ntivomarito wa kahle           -Swihoxo a swi onhi             -Ntivomarito wa mpimo           -Ntivomarito a wu
Mahikahatelo na                                                 swinene                         nhlamuselo                      wa le hansi                     fambelani na
mapeletelo                                                      -A ku tali ku va na                                             -Nhlamuselo a yi le             xikongomelo
                                                                swihoxo                                                         rivaleni                        -Nhlamuselo a yi twali
TIMARAKA TA 12                                                                                                                                                  nakatsongo
MAAVELO YA                                 25–30                           19–23                           14–17                            9–12                           0–7
TIMARAKA

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                   Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                                  7                                                                                     DBE/2023
                                                                                  SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA
RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20]
Swiyenge                        Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla         Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza            Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                         fikelelangi
VUNDZENI,                                    10–12                             8–9                             6–7                                  4–5                                0–3
MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene           -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi           lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekiso
                                languteriwile                      lebyinene bya                   swihlawulekiso swa muxaka          bya swihlawulekiso swa             swa muxaka wa xitshuriwa
Mahlamulelo na miehleketo       -Miehleketo ya vutlhari na ku      swihlawulekiso swa              wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
Maveketelelo ya                 vupfa                              muxaka wa xitshuriwa            -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
miehleketo eka                  -Vutivi byo enta bya               -Ku na ku kongoma               hetiseka                           kambe ku pfa ku                    emhakeni.
makunguhatelo                   swihlawulekiso swa muxaka          mhaka, a ku na ku huma          -Ku na ku humanyana                humiwanyana emhakeni               -Vundzeni na miehleketo swi
Swihlawulekiso/Milawu ya        wa xitshuriwa.                     emhakeni                        emhakeni                           -A hi minkarhi hinkwayo            hava nkhulukelano
matirhiselo ya ririmi na        -Matsalelo ya kongoma              -Vundzeni na miehleketo         -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         -Ku na vuxokoxoko
mbangu                          mhaka                              swi na nkhulukelano,            na nkhulukelano lowu               khulukelanaka                      byitsongo swinene lebyi
                                -Vundzeni na miehleketo swi        nhlamuselo ya vuenti            amukelekaka.                       -Ku na vuxokoxoko                  seketelaka nhlokomhaka
TIMARAKA TA 12                  na nkhulukelano                    naswona vuxokoxoko byi          -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         -A ku tirhisiwangi milawu ya
                                -Nhlamuselo ya vuenti              seketela nhlokomhaka            byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        xivumbeko leyi faneleke
                                swinene naswona                    -Xivumbeko lexi faneleke        nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi
                                vuxokoxoko hinkwabyo byi           kambe xi ri na swihoxo          -Xivumbeko lexi faneleke hi        tirhisiwe hindlela yo ka yi nga
                                seketela nhlokomhaka               switsongo swa nkhaqato          ku angarhela kambe xi ri na        twisiseki
                                -Xivumbeko lexi faneleke no                                        swihoxo switsongo                  -Ku na swihoxo swo tala
                                va na nkhaqato
RIRIMI, XITAYILI &                            7–8                               5–6                                4                                  3                                0–2
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swi              ntivomarito swi fambelana na       ntivomarito swo                    ntivomarito a swi fambelani
Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            fambelana swinene na            xikongomelo, vaamukeri va          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
ntivomarito wu fanele           vaamukeri va hungu na              xikongomelo, vaamukeri va       hungu na mbangu                    xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
xikongomelo na mbangu           mbangu.                            hungu na mbangu                 -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
Matirhiselo ya ririmi na        -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela ku na          ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku hlanganahlangana
milawu ya matirhiselo ya        ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi         -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        ka timhaka.
ririmi                          vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi         ringanela.                         swihoxo swo hlayanyana             -Ntivomarito a wu fambelani
Mahlawulelo ya marito           -Swihoxo a swi tali ku             mfanelo                         -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wa mpimo wa le        na xikongomelo
Mahikahatelo na                 vonaka                             -Ntivomarito wa kahle           nhlamuselo                         hansi                              -Nhlamuselo a yi twali
mapeletelo                                                         swinene.                                                           -Nhlamuselo a yi le rivaleni.      nakatsongo
                                                                   -A ku tali ku va na swihoxo
TIMARAKA TA 8
MAAVELO YA                                  17–20                             13–15                            10–11                                7–8                                0–5
TIMARAKA

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                               Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          8                      DBE/2023
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA                                     50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                   (VM):         30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                (RXV):         15
XIVUMBEKO                                                     (X):        05
NTSENGO                                                                   50

XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA                          30

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX):                               18
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI           (RXV):                              12
NTSENGO                                                                   30

XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA                          20

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX):                               12
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI           (RXV):                              08
NTSENGO                                                                   20

MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO

MFUNGHO         NHLAMUSELO
_               Nkhwati /ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana.

II              Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=               Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi
                tindzimana.
m               Ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
↓               A nga fikangi emakumu ka pheji.
↑               A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula.
←               A a fanele a sungurile eku sunguleni ka ntila eximatsini.

→               A nga fikangi emakumu ka ntila eka tlhelo ra xinene.
/               Loko a hlanganisile marito.
                Loko a hambanisile marito.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          9                   DBE/2023
                                    SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

SWILETELO SWA MAKOREKETELO

XIYENGE XA A: XITSALWANA

XIVUTISO XA 1

1.1       Ku famba i ku vona.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hileswi a nga hlangana na swona loko
          a ri eku fambeni.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

             Siku, nkarhi na ndhawu lomu a yile kona.
             Xikongomelo xo ya endhawini leyi.
             Lava a hlanganeke na vona.
             Leswi a swi voneke.
             Leswi swi n'wi hlamariseke.
             Dyondzo leyi a yi kumeke.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)              [50]

1.2       Vutomi bya vana lava tshamaka eswitarateni.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana a hlamusela hi vana lava
          tshamaka eswitarateni.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

             Swivangelo swa ku va va tshama eswitarateni.
             Tindhawu lomu va talaka ku kumeka kona.
             Migingiriko ya vona ya siku.
             Swiphiqo leswi va hlanganaka na swona.
             Minhlangano leyi ringetaka ku va pfuna.
             Matitwelo ya vanhu ehenhla ka vona.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)              [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                    Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         10                    DBE/2023
                                    SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.3       Munhu wo fana na yena ndzi nge n'wi rivali.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mianakanyo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala hi munhu loyi a nga ta ka a nga n'wi
          rivali.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

             Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
             Vito ra munhu wa kona.
             Xiyimo kumbe vuxaka bya vona.
             Lomu va hlanganeke kona.
             Leswi swi va hlanganiseke.
             Xivangelo xa ku ka a nga n'wi rivali.
             Matitwelo ya yena hi vanhu va muxaka lowu.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)                [50]

1.4       Ku va maphorisa ya tsandzeka ku endla ntirho wa wona hi mfanelo swi
          endla leswaku vukungundzwana byi andza. Pfumela kumbe u kaneta
          mhaka leyi.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku pfumela kumbe ku kaneta leswaku ku va
          maphorisa ya tsandzeka ku endla ntirho wa wona hi mfanelo swi endla
          leswaku vukungundzwana byi andza.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

          Ku pfumela

                Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
                Tinxaka ta vukungundzwana.
                Swiyimo swa vanhu lava endlaka vukungundzwana.
                Matirhelo ya nawu ehenhla ka vaakatiko.
                Ku tshoviwa ka nawu hi vanhu lava va nga ka swiyimo swa vurhangeri.

          Ku kaneta

             Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
             Tinxaka ta vukungundzwana.
             Milawu na xiyimo xa kahle swa tihuvo ta nawu.
             Ku va vanhu va tirhisa matimba ya vona ku tshova nawu.
             Vanhu lava nga khomiwa na ku rihisiwa hikwalaho ka
              vukungundzwana.
             Maphorisa na vatirhelamfumo lava nga hlongoriwa hikwalaho ka
              vukungundzwana.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)                [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                      Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         11                        DBE/2023
                                    SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.5       Ku tikeriwa loku madokodela ya hlanganaka na kona etindhawini ta
          vutshunguri.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku kanela mhaka ya ku tikeriwa loku
          madokodela ya hlanganaka na kona etindhawini ta vutshunguri.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

                Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
                Ntirho lowu madokodela ya wu endlaka.
                Ku pfumaleka ka mirhi na switirhisiwa leswi faneleke eswibedhlele.
                Ku tshungula vavabyi lava vabyaka swinene.
                Ku va va nga koti ku vulavula na vavabyi hi ririmi leri va ri twisisaka.
                Ku dyondza thekinoji leyi yi cincaka minkarhi hinkwayo eka swa
                 vutshunguri.
                Ku tluleriwa hi mavabyi yo hambanahambana.

          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)                    [50]

1.6–      Eka swivutiso swa 1.6–1.8 mukamberiwa u ta xiyaxiya swifaniso leswi a
1.8       nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka
          mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa
          yena nhlokomhaka leyi faneleke.                                                      [50]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA A:          50

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         12                        DBE/2023
                                    SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO LEHA

XIVUTISO XA 2

2.1       PAPILA RA MAFUNDZA

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela N'wamabindzu wa ndhawu ya ka vona
          papila ro khensa yindlu leyi va nga akeriwa endzhaku ka ku va yindlu ya vona
          yi tshwile.

          Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka:

                 Tiadirese timbirhi.
                 Xiyimo xa muamukeri xi landzeriwa hi adirese ya muamukeri leyi
                  tsariwaka eximatsini.
                 Xiloso.
                 Endzhaku ka xiloso ku landzela nhlokomhaka.
                 Vundzeni byo kombisa ku khensa yindlu leyi va akeriweke yona.
                 Nsariso.                                                                    [30]

2.2       XIVIKO

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela mukhanselara xiviko xa vulavisisi bya
          ku yiviwa ka tintambu ta gezi.

          Eka xiviko mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

                 Nhlokomhaka.
                 Masiku lawa ndzavisiso wu nga endliwa hi wona.
                 Mavito ya loyi xi kongomisiweke eka yena.
                 Tinhlokomhakantsongo leti kombisaka magoza lama landzeleriweke
                  eka vulavisisi bya ku yiviwa ka tintambu ta gezi.
                 Leswi kumekeke eka vulavisisi lebyi.
                 Swibumabumelo.
                 Mavito ya mulavisisi na siku.
                                                                                              [30]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         13                      DBE/2023
                                    SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

2.3       ATIKILI YA MAGAZINI

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala atikili ya magazini a kombisa ku
          karhateka ka yena hi ku xanisiwa ka swifuwo endhawini ya ka vona.

          Eka atikili ya magazini mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

                 Nhlokomhaka.
                 Vito ra mutsari.
                 Ndzavisiso wa yena hi ku xanisiwa ka swifuwo endhawini ya ka vona.
                 Matitwelo ya yena ehenhla ka mhaka leyi.
                 Swibumabumelo.                                                            [30]

2.4       N'WANGULANO

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala n'wangulano exikarhi ka vanghana lava
          nga heleriwa hi ntirho kutani va kuma mali.

          Eka n'wangulano mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

                 Nhlokomhaka.
                 Siku, nkarhi na ndhawu.
                 Ku thya swimunhuhatwa mavito evokweni ra ximatsi ya landzeriwa hi
                  hikombirhi.
                 Ku xewetana.
                 Swiendlo swa swimunhuhatwa endzeni ka swiangi.
                 Mbhurisano lowu kongomisiweke eka nhlokomhaka.
                 Ku songa hungu.                                                           [30]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA B:       30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         14                     DBE/2023
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA C: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO KOMA

XIVUTISO XA 3

XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA:

3.1       KHADI RA XIRHAMBO

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala khadi a rhamba vanghana na maxaka
          eka xinkhubyana xo tlangela sagwadi leri kumiweke hi makwavo eka
          mphikizano wo yimbelela.

          Eka khadi ra xirhambo mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
                 Vito ra murhambiwa.
                 Xikongomelo xa xirhambo.
                 Siku, ndhawu na nkarhi.
                 Maambalelo.
                 Nomboro ya riqingho lomu nhlamulo yi faneleke ku ya kona.
                 Vito ra murhambi.                                                        [20]

3.2       HUNGU RA SMS

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala mahungu ya mafundza ya sms yo
          ringana ntlhanuntlhanu laha muxavi a vilelaka hi vukorhokeri bya le hansi
          lebyi a byi kumeke eka muxavisi.

          Eka SMS mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
                 Vito na nomboro ya riqingho laha SMS yi humaka kona.
                 Siku na nkarhi lowu hungu ri rhumeriweke hi wona.
                 Siku na nkarhi lowu hungu ri amukeriweke hi wona.
                 Vundzeni lebyi kombisaka vutshila eka ku angulana exikarhi ka muxavi
                  na muxavisi.                                                             [20]

3.3       SWILERISO
          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swileriso leswi faneleke ku landzeleriwa
          hi vanhu lava tirhisaka layiburari ya mfumo.

          Eka swileriso mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

                Tindhawu lomu swileriso leswi swi faneleke ku landzeleriwa eka tona
                 elayiburari.
                Ku va swakudya na swo nwa swi nga pfumeleriwi endzeni ka
                 layiburari.
                Ku ka ku nga cinciwi matshamelo ya vhanichara.
                Matirhiselo ya tikhomphyutara.
                Makhomelo ya tibuku ta layiburari.                                        [20]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA C:      20
                                                                NTSENGO WA TIMARAKA:       100

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-may-june-2023/41380a30-b546-46e2-85b6-c62115fa88a7) — Xitsonga FAL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-may-june-2023/0beab161-1941-4a75-b450-74a17aa69dfd) — Xitsonga FAL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2023/7e2ef505-ea01-46d2-b914-899aa4e69d64) — Xitsonga FAL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2020-memo/188d19da-b437-42a5-9aa3-2e7099ee5f43) — Xitsonga FAL · Memo · 2020 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2018-final-memo/747ae7bb-36e2-49d0-89dc-d5697c463b0a) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2018-memo/3a462233-3b66-4266-a3e7-21b5d6f7c016) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
