# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 November 2020 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 3 memorandum from the November 2020, 14 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2020-memo/188d19da-b437-42a5-9aa3-2e7099ee5f43
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2020
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 14

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 November 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2020-memo/188d19da-b437-42a5-9aa3-2e7099ee5f43)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · November · 2020 · xitsonga. Memorandum, 14 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2020/64bd12bf-00e7-43fd-aa73-4924752ed1b0) — QP · 2020 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         GRADE 12

                                  SENIOR CERTIFICATE/
                              NATIONAL SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREDI YA 12

            XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                               PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                        HUKURI 2020

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

TIMARAKA: 100

                       Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 14.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                 Phendla

### Page 2

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3
                                                  Downloaded from hlayiso.com                    2                                                                        DBE/Hukuri 2020
                                                                                 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA]

XIYA:

 Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
 Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
 Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi
  swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.
 Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi.
RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA [TIMARAKA TA 50]
        Swiyenge                                Vuswikoti byo hlawuleka          Vuswikoti bya le henhla       Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya            Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                  madyondza                  nga fikelelangi
 VUNDZENI &                                                 28–30                          22–24                         16–18                       10–12                         4–6
 MAKUNGUHATELO                                  -Mahlamulelo yo hlawuleka/      -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo ma na           -Mahlamulelo yo huhulula
                                                lama tlhontlhaka miehleketo     vumbiweke kahle swinene        amukelekaka                 nkhulukelano kun'wana        -Miehleketo yo

                          Xiyimo xa le henhla
 (Mahlamulelo na                                na ku hundzisa eka leswi        -Miehleketo leyi faneleke no   -Miehleketo leyi nga na     -Miehleketo a yi twisiseki   hlanganahlangana yo ka
 miehleketo)                                    languteriweke                   tsakisa naswona yi kombisa     nkhulukelano na ku          naswona a yi kombisi         yi nga kongomisi mhaka
 Maveketelelo ya                                -Miehleketo ya vutlhari, leyi   vumbhoni byo va yi vupfile     khorwisa                    vutitumbuluxeri              -Mahungu yo huhulula no
 miehleketo eka                                 tlhontlhaka miehleketo          -Mahungu ya veketeriwe         -Mahungu ya veketeriwe      -Ku na vumbhoni byitsongo    vuyeleriwa
 makunguhatelo                                  naswona leyi vupfeke            kahle swinene naswona ku       kahle naswona ku na         bya maveketelelo na          -Mahungu a ya
 Ndzemuko wa                                    -Mahungu ya veketeriwe          na nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano wa mahungu      veketeriwangi kahle
 xikongomelo, vaamukeri                         hindlela yo hlawuleka           eka manghenelo, miri na        eka manghenelo, miri na                                  naswona ya hava
 va mahungu na mbangu                           naswona ku na                   masongelo/mahetelelo           masongelo/mahetelelo                                     nkhulukelano
                                                nkhulukelano (nhlangano)
 TIMARAKA TA 30                                 ku katsa manghenelo, miri
                                                na masongelo/mahetelelo
                                                            25–27                          19–21                           13–15                       7–9                         0–3
                                                -Mahlamulelo ya xiyimo xa       -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo hakanyingi a    -A nga kalangi a ringeta
                                                le henhla kambe lama nga        vumbiweke kahle                amukelekaka kambe           hi lama faneleke             ku angula ku ya hi

                          Xiyimo xa le hansi
                                                riki na swihlawulekiso swa      -Miehleketo leyi faneleke no   hungu a ri hlamuseriwangi   -Miehleketo yi tala ku va    nhlokomhaka
                                                xitsalwana xo hlawuleka no      tsakisa                        ri twisiseka swinene        leyi nga hlanganangiki na    -Miehleketo hi leyi yi nga
                                                tlhontlha miehleketo            -Mahungu ya veketeriwe         -Miehleketo yi na           ku hlanganahlangana          fanelangiki naswona a yi
                                                -Miehleketo ya vutlhari no      kahle naswona ku na            nkhulukelano lowu eneleke   -Ku hava vumbhoni lebyi      fambelani nakatsongo na
                                                vupfa                           nkhulukelano (nhlangano)       na ku khorwisa              kombisaka maveketelelo       nhlokomhaka
                                                -Mahungu ya veketeriwe          eka manghenelo, miri na        -Mahungu ya veketeriwe      lamanene na nkhulukelano     -A yi na nkongomo
                                                hindlela ya vutshila            masongelo/mahetelelo           kahlenyana naswona ku na    wa mahungu                   naswona yi
                                                naswona ku na                                                  nkhulukelanonyana                                        pfuvapfuvekile
                                                nkhulukelano (nhlangano)                                       (nhlanganonyana) eka
                                                eka manghenelo, miri na                                        manghenelo, miri na
                                                masongelo/mahetelelo                                           masongelo/mahetelelo

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                         Phendla

### Page 3

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com                    3                                                                                     DBE/Hukuri 2020
                                                                                       SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
[TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni)
       Swiyenge                                      Vuswikoti byo hlawuleka             Vuswikoti bya le henhla          Vuswikoti byo amukeleka                  Vuswikoti bya              Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                                    madyondza                     nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                                14–15                            11–12                                8–9                              5–6                            0–3
 VUHLERI                                          -Thoni, rhejisitara, xitayili na     -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili     -Thoni, rhejisitara, xitayili    -Thoni, rhejisitara,
                                                  ntivomarito swa fambelana            ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa                na ntivomarito swa               xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                              swinene na xikongomelo,              kahle na xikongomelo,              fambelana na                      fambelanayana na                 swi fambelani na

                           Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                          vaamukeri va mahungu na              vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va         xikongomelo, vaamukeri va        xikongomelo,
 swa fambelana na                                 mbangu                               mbangu                             mahungu na mbangu                 mahungu na mbangu                vaamukeri va mahungu
 xikongomelo,                                     -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi   -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hi         -Matirhiselo ya ririmi i ya      na mbangu
 nkucetelo, vundzeni                              naswona hindlela yo hlawuleka no     naswona thoni leyi                 mfanelo ku hlamusela              xiyimo xa madyondza              -Ririmi a ri twisiseki
 na mahlawulelo ya                                tsakisa                              tirhisiweke hi leyi faneleke       mahungu                           swinene                          -Ntivoririmi wa mpimo
 marito                                          -Xi koka rinoko naswona xi na         minkarhi hinkwayo                  -Thoni hi leyi faneleke           -Thoni na dikixini hi leswi      wa le hansi swinene wu
 Matirhiselo ya ririmi                           thoni leyinene no tlhavula            -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi ro ka ri   swi nga faneriki                 endla leswaku
 na swiaki na milawu                              -Swihoxo swa ntivoririmi na          mapeletelo a swi talangi.          nga ringanelangi ku tiyisisa      -Ntivoririmi i wa mpimo wa       mahungu ya nga
 ya rona,                                         mapeletelo a swi kona.               -Xi vumbiwile hindlela ya          vundzeni bya hungu                le hansi                         twisiseki
 mahikahatelo,                                    -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila   vutshila
 ntivoririmi na                                   swinene
 mapeletelo                                                          13                               10                                 7                                 4

                           Xiyimoxa le hansi
                                                  -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla     -Ririmi ri koka miehleketo         -Matirhiselo lama faneleke        -A ku tirhisiwangi ririmi leri
 TIMARAKA TA 15                                   naswona ri na thoni leyi faneleke    naswona hakanyingi ra              ya ririmi eka minkarhi            ringaneleke
                                                  no tlhavula                          vuyerisa                           yin'wana                          -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                  -Swihoxo swa ntivoririmi na          -Thoni hi leyi faneleke na ku      -Hakanyingi thoni hi leyi         leswi nga hambaniki
                                                  mapeletelo a swi kona                vuyerisa                           faneleke kambe ku                 switsongo leswi
                                                  -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila   -Swihoxo swa ntivoririmi na        tirhisiwa ka ririmi leri          hambaneke
                                                                                       mapeletelo i switsongo             kayivelaka                        -Ntivoririmi i wa mpimo wa
                                                                                       -Xi vumbiwile kahle                                                  le hansi swinene
 XIVUMBEKO                                                       5                                     4                               3                                   2                           0–1
                                                 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya        -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko          -Ku na timhakankulunyana         -Ku pfumaleka ka
 Swihlawulekiso swa                              xiyimo xa le henhla swinene           hindlela yo twisiseka              lebyi faneleke                    leti faneleke                    timhakankulu leti
 xitshuriwa                                      -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke         -Ku na nkhulukelano                -Swivulwa na tindzimana           -Swivulwa na tindzimana          lavekaka
 Mavumbelo ya                                    -Swivulwa na tindzimana swi           -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hindlela            swi na swihoxo                   -Swivulwa na
 tindzimana na                                   vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le    swa twisiseka naswona i swo        leyinene                          -Xitsalwana xa ha                tindzimana swi na
 swivulwa                                        henhla swinene                        hambanahambana                     -Xitsalwana xi sala xa ha         twisiseka hambileswi xi          swihoxo
                                                                                                                          twisiseka                         nga na swihoxo                   -Xitsalwana a xi
 TIMARAKA TA 5                                                                                                                                                                               twisiseki
 MAAVELO YA
 TIMARAKA                                                      43–50                                33–40                             23–30                            13–20                          0–10

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                             Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                         4                                                                                      DBE/Hukuri 2020
                                                                         SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO
SUNGULA [TIMARAKA TA 30]
         Swiyenge                Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla           Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                      fikelelangi
VUNDZENI,                                   15–18                              11–14                              8–10                                 5–7                                0–4
MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene              -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi              lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekiso
                                languteriwile                      lebyinene bya                      swihlawulekiso swa muxaka          bya swihlawulekiso swa             swa muxaka wa xitshuriwa
Mahlamulelo na miehleketo       -Miehleketo ya vutlhari na ku      swihlawulekiso swa muxaka          wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
Maveketelelo ya miehleketo      vupfa                              wa xitshuriwa                      -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
eka makunguhatelo               -Vutivi byo enta bya               -Ku na ku kongoma mhaka,           hetiseka                           kambe ku na ku pfa ku              emhakeni
Xikongomelo, vaamukeri va       swihlawulekiso swa muxaka          a ku na ku huma emhakeni           -Ku na ku humanyana                humiwa emhakeni                    -Vundzeni na miehleketo swi
hungu,                          wa xitshuriwa                      -Vundzeni na miehleketo swi        emhakeni                           -A hi minkarhi hinkwayo            hava nkhulukelano
swihlawulekiso/milawu ya        -Matsalelo ya kongoma              na nkhulukelano,                   -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         -Ku na vuxokoxoko
matirhiselo ya ririmi na        mhaka                              nhlamuselo ya vuenti               na nkhulukelano lowu               khulukelanaka                      byitsongo swinene lebyi
mbangu                          -Vundzeni na miehleketo swi        naswona vuxokoxoko byi             amukelekaka                        -Ku na vuxokoxoko                  seketelaka nhlokomhaka
                                na nkhulukelano                    seketela nhlokomhaka               -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         -A ku tirhisiwangi milawu ya
TIMARAKA TA 18                  -Nhlamuselo ya vuenti              -Xivumbeko lexi faneleke           byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        xivumbeko leyi faneleke
                                swinene naswona                    kambe xi ri na swihoxo             nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi
                                vuxokoxoko hinkwabyo byi           switsongo swinene                  -Xivumbeko lexi faneleke hi        tirhisiwe hindlela yo ka yi
                                seketela nhlokomhaka                                                  ku angarhela kambe xi ri na        nga twisiseki
                                -Xivumbeko lexi faneleke no                                           swihoxo switsongo                  -Ku na swihoxo swo tala
                                va na nkhaqato
RIRIMI, XITAYILI &                          10–12                                8–9                                6–7                                4–5                                0–3
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swo                    ntivomarito a swi fambelani
Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            swinene na xikongomelo,            na xikongomelo, vaamukeri          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
xikongomelo/nkucetelo,          vaamukeri va hungu na              vaamukeri va hungu na              va hungu na mbangu                 xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
vaamukeri va hungu na           mbangu                             mbangu                             -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
mbangu                          -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela ku na             ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku hlanganahlangana
Matirhiselo ya ririmi na        ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi            -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        ka timhaka
milawu ya matirhiselo ya        vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi            ringanela                          swihoxo swo hlayanyana             -Ntivomarito a wu fambelani
ririmi                          -Swihoxo a swi kona                mfanelo                            -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wa mpimo wa           na xikongomelo
Mahlawulelo ya marito                                              -Ntivomarito wa kahle              nhlamuselo                         le hansi                           -Nhlamuselo a yi twali
Mahikahatelo na mapeletelo                                         swinene                                                               -Nhlamuselo a yi le rivaleni       nakatsongo
                                                                   -A ku tali ku va na swihoxo
TIMARAKA TA 12
MAAVELO YA TIMARAKA                         25–30                              19–23                              14–17                               9–12                                0–7

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                 Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                          5                                                                                    DBE/Hukuri 2020
                                                                          SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA
RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20]
          Swiyenge               Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla         Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                   fikelelangi
VUNDZENI,                                    10–12                             8–9                             6–7                                  4–5                                0–3
MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene           -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi           lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekiso
                                languteriwile                      lebyinene bya                   swihlawulekiso swa muxaka          bya swihlawulekiso swa             swa muxaka wa xitshuriwa
Mahlamulelo na miehleketo       -Miehleketo ya vutlhari na ku      swihlawulekiso swa              wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
Maveketelelo ya                 vupfa                              muxaka wa xitshuriwa            -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
miehleketo eka                  -Vutivi byo enta bya               -Ku na ku kongoma               hetiseka                           kambe ku pfa ku                    emhakeni
makunguhatelo                   swihlawulekiso swa muxaka          mhaka, a ku na ku huma          -Ku na ku humanyana                humiwanyana emhakeni               -Vundzeni na miehleketo swi
Swihlawulekiso/Milawu ya        wa xitshuriwa                      emhakeni                        emhakeni                           -A hi minkarhi hinkwayo            hava nkhulukelano
matirhiselo ya ririmi na        -Matsalelo ya kongoma              -Vundzeni na miehleketo         -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         -Ku na vuxokoxoko
mbangu                          mhaka                              swi na nkhulukelano,            na nkhulukelano lowu               khulukelanaka                      byitsongo swinene lebyi
                                -Vundzeni na miehleketo swi        nhlamuselo ya vuenti            amukelekaka                        -Ku na vuxokoxoko                  seketelaka nhlokomhaka
TIMARAKA TA 12                  na nkhulukelano                    naswona vuxokoxoko byi          -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         -A ku tirhisiwangi milawu ya
                                -Nhlamuselo ya vuenti              seketela nhlokomhaka            byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        xivumbeko leyi faneleke
                                swinene naswona                    -Xivumbeko lexi faneleke        nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi
                                vuxokoxoko hinkwabyo byi           kambe xi ri na swihoxo          -Xivumbeko lexi fanelake hi        tirhisiwe hi ndlela yo ka yi
                                seketela nhlokomhaka               switsongo swinene               ku angarhela kambe xi ri na        nga twisiseki
                                -Xivumbeko lexi faneleke no                                        swihoxo switsongo                  -Ku na swihoxo swo tala
                                va na nkhaqato
RIRIMI, XITAYILI &                            7–8                               5–6                                4                                  3                                0–2
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swi              ntivomarito swi fambelana na       ntivomarito swo                    ntivomarito a swi fambelani
Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            fambelana swinene na            xikongomelo, vaamukeri va          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
ntivomarito wu fanele           vaamukeri va hungu na              xikongomelo, vaamukeri va       hungu na mbangu                    xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
xikongomelo na mbangu           mbangu                             hungu na mbangu                 -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
Matirhiselo ya ririmi na        -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela ku na          ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku hlanganahlangana
milawu ya matirhiselo ya        ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi         -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        ka timhaka
ririmi                          vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi         ringanela                          swihoxo swo hlayanyana             -Ntivomarito a wu fambelani
Mahlawulelo ya marito           -Swihoxo a swi kona                mfanelo                         -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wa mpimo wa le        na xikongomelo
Mahikahatelo na                                                    -Ntivomarito wa kahle           nhlamuselo                         hansi                              -Nhlamuselo a yi twali
mapeletelo                                                         swinene                                                            -Nhlamuselo a yi le rivaleni       nakatsongo
                                                                   -A ku tali ku va na swihoxo
TIMARAKA TA 8
MAAVELO YA                                  17–20                             13–15                            10–11                                7–8                                0–5
TIMARAKA

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          6                      DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA                                     50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                   (VM):         30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                (RXV):         15
XIVUMBEKO                                                     (X):        05
NTSENGO                                                                   50

XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA                          30

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX):                               18
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI           (RXV):                              12
NTSENGO                                                                   30

XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA                          20

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX):                               12
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI           (RXV):                              08
NTSENGO                                                                   20

MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO

MFUNGHO         NHLAMUSELO
_               Nkhwati/ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana.

II              Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=               Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi
                tindzimana.
m               Ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
↓               A nga fikangi emakumu ka pheji.
↑               A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula.
←               A a fanele a sungurile eku sunguleni ka ntila eximatsini.

→               A nga fikangi emakumu ka ntila eka tlhelo ra xinene.
/               Loko a hlanganisile marito.
                Loko a hambanisile marito.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          7                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

SWILETELO SWA MAKOREKETELO

XIYENGE XA A: XITSALWANA

XIVUTISO XA 1

VAKAMBERIWA VA NGA TSALA SWIN'WANA SWA LESWI LANDZELAKA:

1.1       Ndzi te ndzi ku phapha, ndzi tikuma ndzi ri endhawini yo ka yi nga ri
          kahle.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hi ku va a phaphamile a tikuma a ri
          endhawini yo ka yi nga ri kahle.

          Xitsalwana xa ndzungulo xi hlamusela xitori kumbe mhaka leyi humeleleke
          eka nkarhi lowu nga hundza.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Siku, ndhawu na nkarhi laha a nga phaphama a ri kona.
              Leswi nga humelela ku kondza a tikuma a ri endhawini leyi.
              Vanhu lava a va ri kona.
              Leswi a swi endla leswaku a vula leswaku ndhawu leyi a yi nga ri kahle.
              Leswi a titwisa xiswona.
              Leswi a pfunisiweke xiswona.
              Switsundzuxo eka vanhu van'wana.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)                      [50]
1.2       Nkoka wa vupfhumba etikweni.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana a hlamusela hi nkoka wa
          vupfhumba etikweni.
          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
              Tinxaka ta vupfhumba.
              Tindhawu leti endzeriwaka.
              Ku vuyeriwa ka tiko na vanhu lava tshamaka eka tindhawu leti
               endzeriwaka.
              Ku vuyeriwa ka vapfhumba.
              Valeteri va vapfhumba.
              Vuhlayiseki bya vona.
              Swibumabumelo.                                                                   [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          8                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.3       Afrika-Dzonga tiko ra tindziminyingi.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana a hlamusela hi tindziminyingi
          leti nga kona eAfrika-Dzonga.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
              Nhlayo ya tindzimi ta ximfumo eAfrika-Dzonga.
              Vuxaka bya tindzimi leti.
              Tindzimi leti nga ri ki ta ximfumo.
              Ndlela leyi tindzimi leti ti kucetelanaka ha yona.
              Ntikelo wa tona.
              Vuxaka bya tindzimi na ndhavuko.

          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)                     [50]

1.4       Leswi nga endliwaka ku herisa ku xanisiwa ka vadyondzi hi
          vadyondzikulobye eswikolweni.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana hi leswi nga endliwaka ku
          herisa ku xanisiwa ka vadyondzi hi vadyondzikulobye eswikolweni.

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Milawu ya xikolo leyi katsaka ku sivela ku xanisana ka vadyondzi.
              Ku dyondzisa vadyondzi ku hanyisana.
              Nxupulo lowu faneleke ku nyikiwa mudyondzi loyi a xanisaka van'wana.
              Ku tirhisana na vatswari eka timhaka ta ku xanisiwa ka vadyondzi hi
               vadyondzikulobye.
              Ku nghenelela ka Ndzawulo ya Dyondzo.
              Vuhlayiseki lebyi faneleke ku va kona eswihambukelweni na tindhawu
               leti tumbeleke.
              Vuhlayiseki lebyi faneleke ku va kona hi nkarhi wo wisa.

          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)                     [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          9                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.5       Vukorhokeri bya swibedhlele swa mfumo bya amukeleka. Pfumela
          kumbe u kaneta.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala hi ku amukeleka kumbe ku soleka ka
          vukorhokeri bya swibedhlele swa mfumo.
          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

          KU PFUMELA

              Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
              Ku tala ka swibedhlele swa mfumo.
              Vuamukeri eswibedhlele swa mfumo.
              Vukorhokeri bya tiambulense.
              Vatirhi va le swibedhlele.
              Nhlayo ya madokodela.
              Migingiriko ya vatirhi va le swibedhlele swa mfumo.
              Mphakelo ya mirhi yo tshungula.
              Matitwelo ya vavabyi.
          KU KANETA
              Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
              Nkayivelo wa swibedhlele.
              Vuamukeri lebyi tekaka nkarhi.
              Nkayivelo wa tiambulense.
              Nkayivelo wa madokodela.
              Ku tsana ka matirhelo.
              Nkayivelo wa switirhisiwa swa vutshunguri bya manguva lawa.
              Swibumabumelo.
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na nhlokomhaka.)                     [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         10                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.6       1.6.1        Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.
                       Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/
                       mianakanyo ya yena.

                       Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Nkoka
                       wa ku hlayisa mati.
                       A nga ha katsa na leswi landzelaka eka xitsalwana xa yena:

                             Nhlokomhaka.
                             Ku kala ka mati.
                             Tindlela to hambanahambana to hlayisa mati.
                             Leswi mfumo wu nga endlaka swona ku lemukisa vaakatiko ku
                              hlayisa mati.
                             Leswi mindyangu yi nga swi endlaka ku hlayisa mati.
                             Vutihlamuleri bya vaakatiko eka timhaka to hlayisa mati.
                             Nxupulo lowu faneleke vaonhi va tiphayiphi na ku tlangisa
                              mati.

                       (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.)           [50]

          1.6.2        (Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.
                       Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/
                       mianakanyo ya yena.

                       Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.:
                       Mabindzu lamatsongo.

                             Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
                             Nhlamuselo ya mabindzu lamatsongo.
                             Tinxaka ta mabindzu lawa.
                             Swixavisiwa leswi nga eka xifaniso.
                             Vaxavisi na vaxavi.
                             Nkoka wa vona emindyangwini.
                             Nkoka wa vona etikweni.
                             Ku nghenelela ka mfumo eka mabindzu lawa.

                       (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.)           [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         11                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

          1.6.3        Mukamberiwa u ta tsala hi leswi a xi vonisaka xiswona xifaniso.
                       Mukamberiwa a nga ha rungula/hlamusela/nyika vonelo/kanela/
                       mianakanyo ya yena.

                       Mukamberiwa u ta nyika nhlokomhaka leyi faneleke. Xik.: Ku
                       thyakisiwa ka mbangu.

                             Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
                             Nhlamuselo ya mbangu.
                             Tindlela to hambanahambana ta nthyakiso wa mbangu.
                             Mavabyi lawa ya vangiwaka hi nthyakiso wa mbangu.
                             Ku khumbeka ka maxelo hikwalaho ka nthyakiso wa mbangu.
                             Ku tshikeleleka ka ikhonomi ya tiko.
                             Ku saseka ka tiko ka kavanyetiwa.
                             Leswi mfumo wu nga swi endlaka ku antswisa xiyimo lexi.

                       (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti fambelanaka na xifaniso.)           [50]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA A:           50

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         12                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO LEHA

XIVUTISO XA 2

XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA:

2.1       PAPILA RA XINGHANA

              Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela munghana wa yena papila a n'wi
               hoyozela ku va a hlawuriwile ku ya tlangela xipanu xa tiko xa
               BanyanaBanyana/BafanaBafana.

          Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka:

              Adirese yin'we ya mutsari yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla.
              Xiloso.
              Ku xeweta na mahungu yo hoyozela hi vuenti.
              Ku rungula na nsariso.                                                           [30]

2.2       TSALWAVUTITIVISI NA PAPILA RO SEKETELA

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala tsalwavutitivisi na papila ro seketela a
          endla xikombelo xa ntirho wa nkarhinyana wo paka swixavisiwa eka vhengele
          ro karhi.

          Tsalwavutitivisi ri na xivumbeko lexi landzelaka:

              Vuxokoxoko bya vun'wini.
              Vuxokoxoko bya swa tidyondzo.
              Vuxokoxoko bya swa ntokoto.
              Timbhoni leti seketelaka vuxokoxoko lebyi andlariweke.
          Papila leri ri na xivumbeko lexi landzelaka:

              Tiadirese timbirhi.
              Adirese ya mutsari yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla.
              Adirese ya muamukeri yi tsariwa eximatsini ehansi ka adirese ya mutsari.
              Xiloso.
              Nhlokomhaka.
              Mahungu yo kombela ntirho na vuswikoti.
              Mavito.
              Nsayino na siku.                                                                 [30]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         13                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

2.3       AJENDA NA MAKANELWA

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala ajenda na makanelwa swa
          nhlengeletano lowu a va ri na wona wa nhlangano wa ndhavuko emugangeni
          wa ka vona.

          Ajenda yi nga katsa leswi landzelaka:

              Nhlokomhaka.
              Ndhawu na nkarhi.
              Nongonoko wa leswi nga ta kaneriwa.

          Makanelwa ya katsa leswi landzelaka:
           Nhlokomhaka.
           Ndhawu na nkarhi.
           Mahungu lawa ya nga kaneriwa hi vuenti ku suka eka ajenda.
           Nsayino wa matsalana na mufambisi.                                                  [30]

2.4       MBULAVULO

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala mbulavulo lowu helaka hi marito lawa:
          'Loko a ku nga ri hi mhaka ya wena a ndzi ta va ndzi nga humelelangi
          evuton'wini.'

          Mukamberiwa a nga ha katsa na leswi landzelaka:

              Manghenelo.
              Xivangelo xa mbulavulo lowu.
              Timhakankulu.
              Mahetelelo.                                                                      [30]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA B:           30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3         14                   DBE/Hukuri 2020
                                          SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA C: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO KOMA

XIVUTISO XA 3

XIVUMBEKO XI FANELE XI KOMBISA LESWI LANDZELAKA:

3.1       PHOSITARA

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala phositara a navetisa xikolo xa vona.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka:

              Vito ra xikolo.
              Adirese.
              Xivono xa xikolo.
              Tidyondzo leti dyondzisiwaka.
              Vadyondzisi.
              Mintlangu na migingiriko.
              Mabindzu lawa ya seketelaka xikolo.
              Mbuyelo.                                                                         [20]

3.2       POSIKARATA

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala posikarata a tivisa makwavo leswi a swi
          voneke no swi dyondza erendzweni ra yena ra le tikweni ra Mozambique.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka:

              Adirese ya mutsaleriwa.
              Mahungu ya le tikweni ra Mozambique.
               o    Leswi a swi voneke.
               o    Leswi a swi dyondzeke.                                                      [20]

3.3       SWILETELO

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swiletelo leswi nga ta tirhisiwa hi
          vapfhumba lava va taka eku nyikeleni ka tibuku elayiburari ya ndhawu ya ka
          vona.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala leswi landzelaka:

              Ndhawu laha ku letela ku sungulaka kona.
              Matlhelo lawa va faneleke va kongoma eka wona.
              Mavito ya switarata.
              Mimfungho na tindhawu ta nkoka.
              Ndhawu laha layiburari yi nga kona.                                              [20]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA C:           20
                                                                NTSENGO WA TIMARAKA:            100

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2018-final-memo/747ae7bb-36e2-49d0-89dc-d5697c463b0a) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2017-memo/47cf24e3-3d88-445c-8c8a-cc2d925007a3) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2014-memo/85e1cd7e-c613-4f94-bad5-6509a2887625) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2012-memo/f3723ecc-531f-485b-86ed-5b1ec276a529) — Xitsonga FAL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2009-memo/60ada93b-b0e5-41d7-b8ec-c169ba7b258c) — Xitsonga FAL · Memo · 2009 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2020/e2bbf9b7-663a-4b3c-9c42-76bc2b268bec) — Xitsonga FAL · QP · 2020 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
