# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 3 memorandum from the November 2024 NSC, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2024-mg/d1b5ff96-e12c-46ae-af9f-6b71ec06f799
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2024
- Exam period: November 2024 NSC
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 3 November 2024 NSC Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2024-mg/d1b5ff96-e12c-46ae-af9f-6b71ec06f799)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · November 2024 NSC · 2024 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga FAL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2024/c1b47b72-3d59-4793-a94e-4d01583ab932) — QP · 2024 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                        GIREDI YA 12

           XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                               PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                       HUKURI 2024

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

TIMARAKA: 100

                       Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 12.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                 Phendla

### Page 2

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                                    2                                                        DBE/Hukuri 2024
                                                                                     NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI: XITSALWANA [50 WA TIMARAKA]

LEMUKA:

•     Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
•     Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
•     Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi
      swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.
•     Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
[TIMARAKA TA 50]
 Swiyenge                                       Vuswikoti byo               Vuswikoti bya le henhla     Vuswikoti byo             Vuswikoti bya             Vuswikoti byo ka byi
                                                hlawuleka                                               amukeleka                 madyondza                 nga fikelelangi
 VUNDZENI &                                                28–30                       22–24                     16–18                      10–12                     4–6
 MAKUNGUHATELO                                  -Mahlamulelo yo             -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo lama         -Mahlamulelo ma na        -Mahlamulelo yo
                                                hlawuleka/lama              vumbiweke kahle swinene     amukelekaka               nkhulukelano kun'wana     huhulula
 (Mahlamulelo na                                tlhontlhaka miehleketo na   -Miehleketo leyi faneleke   -Miehleketo leyi nga na   -Miehleketo a yi          -Miehleketo yo
 miehleketo)                                    ku hundzisa eka leswi       no tsakisa naswona yi       nkhulukelano na ku        twisiseki naswona a yi    hlanganahlangana yo

                          Xiyimo xa le henhla
 Maveketelelo ya                                languteriweke               kombisa vumbhoni byo va     khorwisa                  kombisi vutitumbuluxeri   va yi nga kongomisi
 miehleketo eka                                 -Miehleketo ya vutlhari,    yi vupfile                  -Mahungu ya veketeriwe    -Ku na vumbhoni           mhaka
 makunguhatelo                                  leyi tlhontlhaka            -Mahungu ya veketeriwe      kahle naswona ku na       byitsongo bya             -Mahungu yo huhulula
 Ndzemuko wa                                    miehleketo naswona leyi     kahle swinene naswona       nkhulukelano              maveketelelo na           no vuyeleriwa
 xikongomelo,                                   vupfeke                     ku na nkhulukelano          (nhlangano) eka           nkhulukelano wa           -Mahungu a ya
 vaamukeri va                                   -Mahungu ya veketeriwe      (nhlangano) eka             manghenelo, miri na       mahungu                   veketeriwangi kahle
 mahungu na mbangu                              hindlela yo hlawuleka       manghenelo, miri na         masongelo/mahetelelo                                naswona ya hava
                                                naswona ku na               masongelo/mahetelelo                                                            nkhulukelano
 TIMARAKA TA 30                                 nkhulukelano
                                                (nhlangano) ku katsa
                                                manghenelo, miri na
                                                masongelo/mahetelelo

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                          Phendla

### Page 3

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                           3                                                                DBE/Hukuri 2024
                                                                              NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
[TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni)
 Swiyenge                                      Vuswikoti byo             Vuswikoti bya le henhla     Vuswikoti byo            Vuswikoti bya               Vuswikoti byo ka byi
                                               hlawuleka                                             amukeleka                madyondza                   nga fikelelangi
                                                         25–27                     19–21                      13–15                      7–9                        0–3
                                               -Mahlamulelo ya xiyimo    -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo lama        -Mahlamulelo                -A nga kalangi a
                                               xa le henhla kambe lama   vumbiweke kahle             amukelekaka kambe        hakanyingi a hi lama        ringeta ku angula ku
                                               nga riki na               -Miehleketo leyi faneleke   hungu a ri               faneleke                    ya hi nhlokomhaka
                                               swihlawulekiso swa        no tsakisa                  hlamuseriwangi ri        -Miehleketo yi tala ku va   -Miehleketo hi leyi yi

                          Xiyimo xa le hansi
                                               xitsalwana xo hlawuleka   -Mahungu ya veketeriwe      twisiseka swinene        leyi nga hlanganangiki      nga fanelangiki
                                               no tlhontlha miehleketo   kahle naswona ku na         -Miehleketo yi na        na ku hlanganahlangana      naswona a yi
                                               -Miehleketo ya vutlhari   nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano lowu        -Ku hava vumbhoni lebyi     fambelani nakatsongo
                                               no vupfa                  eka manghenelo, miri na     eneleke na ku khorwisa   kombisaka maveketelelo      na nhlokomhaka
                                               -Mahungu ya veketeriwe    masongelo/mahetelelo        -Mahungu ya veketeriwe   lamanene na                 -A yi na nkongomo
                                               hindlela ya vutshila                                  kahlenyana naswona ku    nkhulukelano wa             naswona yi
                                               naswona ku na                                         na nkhulukelanonyana     mahungu                     pfuvapfuvekile
                                               nkhulukelano                                          (nhlanganonyana) eka
                                               (nhlangano) eka                                       manghenelo, miri na
                                               manghenelo, miri na                                   masongelo/mahetelelo
                                               masongelo/mahetelelo

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                         Phendla

### Page 4

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                                            4                                                                                  DBE/Hukuri 2024
                                                                                               NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA
[TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni)
 Swiyenge                                             Vuswikoti byo hlawuleka              Vuswikoti bya le henhla            Vuswikoti byo amukeleka         Vuswikoti bya                    Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                              madyondza                        nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                                    14–15                            11–12                                8–9                            5–6                            0–3
 VUHLERI                                              -Thoni, rhejisitara, xitayili na     -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili    -Thoni, rhejisitara,
                                                      ntivomarito swa fambelana            ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa              na ntivomarito swa               xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                                  swinene na xikongomelo,              kahle na xikongomelo,              fambelana na                    fambelananyana na                swi fambelani na

                                Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                              vaamukeri va mahungu na              vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va       xikongomelo, vaamukeri va        xikongomelo,
 swa fambelana na                                     mbangu                               mbangu                             mahungu na mbangu               mahungu na mbangu                vaamukeri va mahungu
 xikongomelo,                                         -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi   -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hi       -Matirhiselo ya ririmi i ya      na mbangu
 nkucetelo, vundzeni                                  naswona hindlela yo hlawuleka no     naswona thoni leyi                 mfanelo ku hlamusela            xiyimo xa madyondza              -Ririmi a ri twisiseki
 na mahlawulelo ya                                    tsakisa                              tirhisiweke hi leyi faneleke       mahungu                         swinene                          -Ntivoririmi wa mpimo
 marito                                               -Xi koka rinoko naswona xi na        minkarhi hinkwayo                  -Thoni hi leyi faneleke         -Thoni na dikixini hi leswi      wa le hansi swinene wu
 Matirhiselo ya ririmi                                thoni leyinene no tlhavula           -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi ro       swi nga faneriki                 endla leswaku
 na swiaki na milawu                                  -Swihoxo swa ntivoririmi na          mahikahetelo a swi talangi         amukeleka ku tiyisisa           -Ntivoririmi i wa mpimo wa       mahungu ya nga
 ya rona,                                             mapeletelo a swi tali ku va kona     -Xi vumbiwile hindlela ya          vundzeni bya hungu              le hansi                         twisiseki
 mahikahatelo,                                        -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila   vutshila
 ntivoririmi na                                       swinene
 mapeletelo                                                              13                               10                                7                                4
                                                      -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla     -Ririmi ri koka miehleketo         -Matirhiselo lama faneleke      -A ku tirhisiwangi ririmi leri

                           Xiyimoxa le hansi
 TIMARAKA TA 15                                       naswona ri na thoni leyi faneleke    naswona hakanyingi ra              ya ririmi eka minkarhi          faneleke
                                                      no tlhavula                          vuyerisa                           yin'wana                        -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                      -Swihoxo swa ntivoririmi na          -Thoni hi leyi faneleke na ku      -Hakanyingi thoni hi leyi       swo fana kumbe switsongo
                                                      mapeletelo a swi tali ku va kona     vuyerisa                           faneleke kambe matirhiselo      leswi hambaneke
                                                      -Xi vumbiwile hindlela yo            -Swihoxo swa ntivoririmi na        ya ririmi ya kayivelanyana      -Ntivoririmi i wa mpimo wa
                                                      hlawuleka                            mapeletelo i switsongo                                             le hansi swinene
                                                                                           -Xi vumbiwile hindlela ya
                                                                                           vutshila
 XIVUMBEKO                                                            5                                    4                               3                                2                            0–1
                                                      -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya       -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko        -Ku na timhakankulunyana         -Ku pfumaleka ka
 Swihlawulekiso swa                                   xiyimo xa le henhla swinene          hindlela yo twisiseka              lebyi faneleke                  leti faneleke                    timhakankulu leti
 xitshuriwa.                                          -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke        -Ku na nkhulukelano                -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na tindzimana          lavekaka
 Mavumbelo ya                                         -Swivulwa na tindzimana swi          -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hindlela          swi na swihoxo                   -Swivulwa na
 tindzimana na                                        vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le   swa twisiseka naswona i swo        leyinene                        -Xitsalwana xa ha                tindzimana swi na
 swivulwa.                                            henhla swinene                       hambanahambana                     -Xitsalwana xa twisiseka        twisiseka hambileswi xi          swihoxo
                                                                                                                                                              nga na swihoxo                   -Xitsalwana a xi
 TIMARAKA TA 5                                                                                                                                                                                 twisiseki

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                              Phendla

### Page 5

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                5                                                                 DBE/Hukuri 2024
                                                                   NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA
RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30]
Swiyenge                      Vuswikoti byo                Vuswikoti bya le henhla    Vuswikoti byo              Vuswikoti bya                 Vuswikoti byo ka byi
                              hlawuleka                                               amukeleka                  madyondza                     nga fikelelangi
VUNDZENI,                               15–18                        11–14                       8–10                        5–7                            0–4
MAKUNGUHATELO &               -Mahlamulelo yo              -Mahlamulelo lamanene      -Mahlamulelo yo            -Mahlamulelo ya               -Mahlamulelo a ya
XIVUMBEKO                     hlawuleka na ku hundzisa     lama kombisaka vutivi      ringanela lama             madyondza lama                kombisi vutivi bya
                              leswi a swi languteriwile    lebyinene bya              kombisaka vutivi bya       kombisaka vutivinyana         swihlawulekiso swa
Mahlamulelo na                -Miehleketo ya vutlhari na   swihlawulekiso swa         swihlawulekiso swa         bya swihlawulekiso swa        muxaka wa xitshuriwa
miehleketo                    ku vupfa                     muxaka wa xitshuriwa       muxaka wa xitshuriwa       muxaka wa xitshuriwa          -Nhlamuselo a yi le
Maveketelelo ya               -Vutivi byo enta bya         -Ku na ku kongoma          -Mhaka a yi kongomiwi hi   -Ku na ku kongomanyana        rivaleni naswona yi
miehleketo eka                swihlawulekiso swa           mhaka, a ku na ku huma     ku hetiseka                kambe ku na ku pfa ku         humile swinene emhakeni
makunguhatelo                 muxaka wa xitshuriwa         emhakeni                   -Ku na ku humanyana        humiwa emhakeni               -Vundzeni na miehleketo
Xikongomelo, vaamukeri        -Matsalelo ya kongoma        -Vundzeni na miehleketo    emhakeni                   -A hi minkarhi hinkwayo       swi hava nkhulukelano
va hungu,                     mhaka                        swi na nkhulukelano,       -Vundzeni na miehleketo    vundzeni na miehleketo        -Ku na vuxokoxoko
swihlawulekiso/milawu ya      -Vundzeni na miehleketo      nhlamuselo ya vuenti       swi na nkhulukelano lowu   swi khulukelanaka             byitsongo swinene lebyi
matirhiselo ya ririmi na      swi na nkhulukelano          naswona vuxokoxoko byi     amukelekaka                -Ku na vuxokoxoko             seketelaka nhlokomhaka
mbangu                        -Nhlamuselo ya vuenti        seketela nhlokomhaka       -Ku na vuxokoxoko          byitsongo lebyi               -A ku tirhisiwangi milawu
                              swinene naswona              -Xivumbeko lexi faneleke   byin'wana lebyi            seketelaka nhlokomhaka        ya xivumbeko leyi
TIMARAKA TA 18                vuxokoxoko hinkwabyo         kambe xi ri na swihoxo     seketelaka nhlokomhaka     -Milawu ya xivumbeko yi       faneleke
                              byi seketela nhlokomhaka     switsongo swa nkhaqato     -Xivumbeko lexi faneleke   tirhisiwe hindlela yo ka yi
                              -Xivumbeko lexi faneleke                                hi ku angarhela kambe xi   nga twisiseki
                              no va na nkhaqato                                       ri na swihoxo switsongo    -Ku na swihoxo swo tala

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                               Phendla

### Page 6

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                      6                                                                             DBE/Hukuri 2024
                                                                         NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RO ENGETELA
RO SUNGULA [TIMARAKA TA 30] (ku yisa emahlweni)
Swiyenge                        Vuswikoti byo                   Vuswikoti bya le henhla         Vuswikoti byo                   Vuswikoti bya                   Vuswikoti byo ka byi
                                hlawuleka                                                       amukeleka                       madyondza                       nga fikelelangi
RIRIMI, XITAYILI &                         10–12                            8–9                            6–7                               4–5                           0–3
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili
                                na ntivomarito swi              na ntivomarito swi              na ntivomarito swi              na ntivomarito swo              na ntivomarito a swi
Thoni, rhejisitara, xitayili,   fambelana swinene na            fambelana swinene na            fambelana na                    fambelananyana na               fambelani na
xikongomelo/nkucetelo,          xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri
vaamukeri va hungu na           va hungu na mbangu              va hungu na mbangu              va hungu na mbangu              va hungu na mbangu              va hungu na mbangu
mbangu                          -Ku na nkhaqato wa              -Hi ku angarhela ku na          -Ku na swihoxonyana             -Ntivoririmi wo pfumala         -Swihoxo swi tele
Matirhiselo ya ririmi na        ntivoririmi naswona wu          nkhaqato wa ntivoririmi         swa ririmi                      nkhaqato wu tlhela wu va        naswona ku na ku
milawu ya matirhiselo ya        vumbiwile hi mfanelo            naswona wu vumbiwile hi         -Ku na ntivomarito wo           na swihoxo swo                  hlanganahlangana ka
ririmi                          -Swihoxo a swi tali ku          mfanelo                         ringanela                       hlayanyana                      timhaka
Mahlawulelo ya marito           vonaka                          -Ntivomarito wa kahle           -Swihoxo a swi onhi             -Ntivomarito wa mpimo           -Ntivomarito a wu
Mahikahatelo na                                                 swinene                         nhlamuselo                      wa le hansi                     fambelani na
mapeletelo                                                      -A ku tali ku va na                                             -Nhlamuselo a yi le             xikongomelo
                                                                swihoxo                                                         rivaleni                        -Nhlamuselo a yi twali
TIMARAKA TA 12                                                                                                                                                  nakatsongo
MAAVELO YA                                 25–30                           19–23                           14–17                            9–12                           0–7
TIMARAKA

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                   Phendla

### Page 7

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3                                           7                                                                                   DBE/Hukuri 2024
                                                                              NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO KOMA EKA RIRIMI RO ENGETELA
RO SUNGULA [TIMARAKA TA 20]
Swiyenge                        Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla         Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza            Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                         fikelelangi
VUNDZENI,                                    10–12                             8–9                             6–7                                  4–5                                0–3
MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene           -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi           lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekiso
                                languteriwile                      lebyinene bya                   swihlawulekiso swa muxaka          bya swihlawulekiso swa             swa muxaka wa xitshuriwa
Mahlamulelo na miehleketo       -Miehleketo ya vutlhari na ku      swihlawulekiso swa              wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
Maveketelelo ya                 vupfa                              muxaka wa xitshuriwa            -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
miehleketo eka                  -Vutivi byo enta bya               -Ku na ku kongoma               hetiseka                           kambe ku pfa ku                    emhakeni
makunguhatelo                   swihlawulekiso swa muxaka          mhaka, a ku na ku huma          -Ku na ku humanyana                humiwanyana emhakeni               -Vundzeni na miehleketo swi
Swihlawulekiso/Milawu ya        wa xitshuriwa                      emhakeni                        emhakeni                           -A hi minkarhi hinkwayo            hava nkhulukelano
matirhiselo ya ririmi na        -Matsalelo ya kongoma              -Vundzeni na miehleketo         -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         -Ku na vuxokoxoko
mbangu                          mhaka                              swi na nkhulukelano,            na nkhulukelano lowu               khulukelanaka                      byitsongo swinene lebyi
                                -Vundzeni na miehleketo swi        nhlamuselo ya vuenti            amukelekaka                        -Ku na vuxokoxoko                  seketelaka nhlokomhaka
TIMARAKA TA 12                  na nkhulukelano                    naswona vuxokoxoko byi          -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         -A ku tirhisiwangi milawu ya
                                -Nhlamuselo ya vuenti              seketela nhlokomhaka            byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        xivumbeko leyi faneleke
                                swinene naswona                    -Xivumbeko lexi faneleke        nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi
                                vuxokoxoko hinkwabyo byi           kambe xi ri na swihoxo          -Xivumbeko lexi faneleke hi        tirhisiwe hindlela yo ka yi nga
                                seketela nhlokomhaka               switsongo swa nkhaqato          ku angarhela kambe xi ri na        twisiseki
                                -Xivumbeko lexi faneleke no                                        swihoxo switsongo                  -Ku na swihoxo swo tala
                                va na nkhaqato
RIRIMI, XITAYILI &                            7–8                               5–6                                4                                  3                                0–2
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swi              ntivomarito swi fambelana na       ntivomarito swo                    ntivomarito a swi fambelani
Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            fambelana swinene na            xikongomelo, vaamukeri va          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
ntivomarito wu fanele           vaamukeri va hungu na              xikongomelo, vaamukeri va       hungu na mbangu                    xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
xikongomelo na mbangu           mbangu                             hungu na mbangu                 -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
Matirhiselo ya ririmi na        -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela ku na          ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku hlanganahlangana
milawu ya matirhiselo ya        ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi         -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        ka timhaka
ririmi                          vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi         ringanela                          swihoxo swo hlayanyana             -Ntivomarito a wu fambelani
Mahlawulelo ya marito           -Swihoxo a swi tali ku             mfanelo                         -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wa mpimo wa le        na xikongomelo
Mahikahatelo na                 vonaka                             -Ntivomarito wa kahle           nhlamuselo                         hansi                              -Nhlamuselo a yi twali
mapeletelo                                                         swinene                                                            -Nhlamuselo a yi le rivaleni       nakatsongo
                                                                   -A ku tali ku va na swihoxo
TIMARAKA TA 8
MAAVELO YA                                  17–20                             13–15                            10–11                                7–8                                0–5
TIMARAKA

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                               Phendla

### Page 8

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3           8                      DBE/Hukuri 2024
                                            NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA                                        50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                    (VM):           30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                 (RXV):           15
XIVUMBEKO                                                      (X):          05
NTSENGO                                                                      50

XIYENGE XA B: XITSALWAMBIKO XO LEHA: TIMARAKA TA                             30

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX):                                  18
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI           (RXV):                                 12
NTSENGO                                                                      30

XIYENGE XA C: XITSALWAMBIKO XO KOMA: TIMARAKA TA                             20

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO (VMX):                                  12
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI           (RXV):                                 08
NTSENGO                                                                      20

MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO

MFUNGHO         NHLAMUSELO
_               Nkhwati /ntila ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana.

II              Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=               Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi
                tindzimana.
m               Etlhelo ra xinene ku kombisa mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
↓               A nga fikangi emakumu ka pheji.
↑               A a fanele a sungurile ehenhla ka mintila leyi a nga yi tlula.
←               A a fanele a sungurile eku sunguleni ka majini eximatsini.

→               A nga fikangi emakumu ka majini eka tlhelo ra xinene.
/               Loko a hlanganisile marito.
                Loko a hambanisile marito.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                 Phendla

### Page 9

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3           9                 DBE/Hukuri 2024
                                            NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

SWILETELO SWA MAKOREKETELO

XIYENGE XA A: XITSALWANA

XIVUTISO XA 1

1.1       Loko ndzi swi tsundzuka ndzi khomiwa hi tingana.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa ndzungulo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hi leswi loko a swi tsundzuka a
          khomiwaka hi tingana.

          Xitsalwana xi fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •   Xivumbeko xa xitsalwana lexi nga na tindzimana leti nga na nkhulukelano.
          •   Manghenelo lamanene lama kombisaka ku twisisisa nhlokomhaka.
          •   Ku rungula leswi humeleleke hi ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza.
          •   Vundzeni lebyi khomeke vuxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso.
          •   Masongelo lamanene.                                                              [50]

1.2       Leswi ndzi tsakisaka hi Mupuresidente wa Afrika-Dzonga.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nhlamuselo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela leswi n’wi tsakisaka hi
          Mupresidente wa Afrika-Dzonga.

          Xitsalwana xi fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •   Xivumbeko xa xitsalwana lexi nga na tindzimana leti nga na nkhulukelano.
          •   Manghenelo lamanene lama kombisaka ku twisisisa nhlokomhaka.
          •   Vundzeni lebyi khomeke vuxokoxoko lebyi kombisaka ku va a tiva
              Mupuresidente wa Afrika-Dzonga na vutihlamuleri lebyi a nga na byona.
          •   Masongelo lamanene.                                                              [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 10

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          10                 DBE/Hukuri 2024
                                            NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.3       Leswi nga endliwaka ku sivela ku xanisiwa ka vadyuhari.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mianakanyo.

          Xitsalwana xi fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •   Xivumbeko xa xitsalwana lexi nga na tindzimana leti nga na
              nkhulukelano.
          •   Manghenelo yo kombisa ku twisisa nhlokomhaka.
          •   Vundzeni lebyi khomeke vuxokoxoko lebyi kombaka ku twisisa tindlela
              leti vadyuhari va xanisiwaka hi tona na leswi nga endliwaka ku sivela
              swiphiqo leswi.
          •   Masongelo lamanene.                                                              [50]

1.4       Switirhisiwa swa thekinoloji swi na xiave eku antswiseni ka vutomi bya
          vanhu. Pfumela kumbe u kaneta mhaka leyi.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa mavonelo.

          Xitsalwana xi fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •   Xivumbeko xa xitsalwana lexi nga na tindzimana leti nga na
              nkhulukelano.
          •   Manghenelo yo kombisa ku twisisa nhlokomhaka.
          •   Tlhelo leri mukamberiwa a welaka eka rona.
          •   Vundzeni lebyi khomeke vuxokoxoko lebyi kombaka ku va a tiva
              switirhisiwa swa thekinoloji na xiave lexi yi nga na xona eku antswiseni ka
              vutomi bya vanhu.
          •   Masongelo lamanene.                                                              [50]

1.5       Vunene na vubihi bya ku va vadyondzi va phakeriwa swakudya
          eswikolweni.

          Xitsalwana xa muxaka lowu i xa nkanelo.

          Xitsalwana xi fanele ku fikelela leswi landzelaka.

          •   Xivumbeko xa xitsalwana lexi nga na tindzimana leti nga na
              nkhulukelano.
          •   Manghenelo yo kombisa ku twisisa nhlokomhaka.
          •   Vundzeni lebyi khomeke vuxokoxoko lebyi kombaka vunene na vubihi
              bya ku va vadyondzi va phakeriwa swakudya eswikolweni.
          •   Masongelo lamanene.                                                              [50]

1.6 –     Eka swivutiso swa 1.6–1.8 mukamberiwa u ta xiyaxiya swifaniso leswi a
1.8       nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka
          mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni na ku kombisa ku twisisa
          mongo wa xifaniso. U ta nyika xitsalwana xa yena nhlokomhaka leyi faneleke.           [50]

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA A:          50
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 11

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          11                 DBE/Hukuri 2024
                                            NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO LEHA
XIVUTISO XA 2

2.1       PAPILA RA XINGHANA

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsalela munghana wa yena papila a n’wi
          tsundzuxa leswi a nga swi endlaka ku pfuneka eka xiyimo xo va a pasile
          metiriki kambe a tsandzeka ku ya eyunivhesithi.

          Papila ra xinghana ri fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •    Xivumbeko lexi faneleke.
          •    Vutivi bya swihlawulekiso swa papila ra xinghana.
          •    Vundzeni lebyi byi nga na voxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso.                    [30]

2.2       ATIKILI YA PHEPHAHUNGU

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala atikili ya phephahungu a kombisa ku
          tikeriwa loku a va ri na kona eka mavhiki manharhu loko gezi ri tsemiwile.

          Atikili ya phephahungu yi fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •    Xivumbeko lexi faneleke.
          •    Vutivi bya swihlawulekiso swa atikili ya phephahungu.
          •    Vundzeni lebyi byi nga na voxokoxoko lebyi kombisaka ku tikeriwa loku
               va veke na kona eka mavhiki manharhu loko gezi ri tsemiwile.                      [30]

2.3       NHLUTO

          Mukamberiwa u ta tsala nhluto wa filimi leyi a yi voneke eka thelevhixini.

          Nhluto wu fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •    Xivumbeko lexi faneleke.
          •    Vutivi bya swihlawulekiso swa nhluto.
          •    Vundzeni lebyi nga na vuxokoxoko bya swiyenge swo hambanahambana
               swa filimi leyi a yi voneke.                                                      [30]

2.4       MBULAVULO

          Mukamberiwa u ta tsala mbulavulo lowu a nga ta wu nyika loko va lelana na
          mukaputeni wa xipanu xa bolo.

          Mbulavulo wu fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •    Xivumbeko lexi faneleke.
          •    Vutivi bya swihlawulekiso swa mbulavulo.
          •    Hungu leri nga eka munhu wo sungula.
          •    Vundzeni lebyi nga na vuxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso.
                                                                                                 [30]

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA B:           30
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                            Phendla

### Page 12

Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P3          12                 DBE/Hukuri 2024
                                            NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA C: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO XO KOMA

XIVUTISO XA 3

3.1       PHOSITARA

          Mukamberiwa u ta tsala phositara yo navetisa vuyimbeleri bya tikhwayere
          lebyi nga ta va kona ekerekeni ya vona.

          Phositara yi fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •    Xivumbeko lexi faneleke.
          •    Vutivi bya swihlawulekiso swa phositara yo navetisa.
          •    Vundzeni lebyi nga na vuxokoxoko bya leswi nga ta va swi humelela, na
               ndlela leyi swi nga ta humelela hi yona.                                        [20]

3.2       DAYARI

          Mukamberiwa u ta tsala dayari ya masiku manharhu a kombisa migingiriko
          leyi humeleleke eLimpopo hi nkarhi wa Khisimusi.

          Dayari yi fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •    Xivumbeko lexi faneleke.
          •    Vutivi bya swihlawulekiso swa dayari.
          •    Vundzeni lebyi nga na vuxokoxoko bya migingiriko leyi humeleleke.               [20]

3.3       SWILERISO

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala swileriso leswi nga ta landzeleriwa hi
          vamakwavo ku tisirhelela eka timhaka ta vugevenga loko va sale va ri voxe
          ekaya.

          Swileriso swi fanele ku fikelela leswi landzelaka:

          •    Xivumbeko lexi faneleke.
          •    Vutivi bya swihlawulekiso swa swileriso.
          •    Vundzeni lebyi nga na vuxokoxoko lebyi kombisaka swiendlo leswi swi
               pfunetaka ku tisirhelela eka vugevenga loko va sale voxe.                       [20]

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA C:         20
                                                                 NTSENGO WA TIMARAKA:          100

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — Xitsonga FAL · QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — Xitsonga FAL · QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2020-memo/188d19da-b437-42a5-9aa3-2e7099ee5f43) — Xitsonga FAL · Memo · 2020 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-nov-2018-final-memo/747ae7bb-36e2-49d0-89dc-d5697c463b0a) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-may-june-2018-memo/3a462233-3b66-4266-a3e7-21b5d6f7c016) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p3-feb-march-2017-memo/1d46c895-24f5-4293-8011-841e1931e0a4) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/b22bd3e6-ea9f-4fd9-a78b-79060233a1f1) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/9a411270-a0e6-40c8-ae27-389ae9b8036f) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
