# Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 NSC May June 2021 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 1 memorandum from the NSC May June 2021, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p1-may-june-2021-mg/513ffd4f-fee2-443a-8b58-0477f9231dfb
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: NSC May June
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 NSC May June 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p1-may-june-2021-mg/513ffd4f-fee2-443a-8b58-0477f9231dfb)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC May June · 2021 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL NSC P1 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p1-may-june-2021/c9ae137f-815d-4cce-b6e6-eb5529cb5098) — QP · 2021 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                          XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                               PAPILA RO SUNGULA (P1)

                                         2021

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

                                                                       TIMARAKA: 70

                   Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 7.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                   2                             DBE/2021
                                      SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO
XIVUTISO XA 1
Makoreketelo ya Xikambelantwisiso
     Tanihileswi ntshikelelo wu nga eka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a
      swi fanelangi swi xupuriwa, handle ka loko swihoxo swa kona swi cinca
      nhlamuselo/matwisiselo. (Hambiswiritano, swihoxo swa ha fanele swi kombisiwa).
     Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka ririmi leri a kamberiwaka hi rona, u
      nga ma tekeli enhlokweni marito wolawo, naswona loko nhlamulo yi twala, u nga
      xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kutani ri laveka eka
      nhlamulo, ri amukele.
     Ku hava maraka leyi nga ta nyikiwa eka swivutiso swa mavonelo eka nhlamulo ya
      INA/E-E kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku nga ta
      nyikiwa maraka.
     A ku na timaraka leti nga ta nyikiwa eka nhlamulo ya HI SWONA/A HI SWONA
      kumbe MHAKA YA NTIYISO/VONELO. Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa
      timaraka.
     Laha ku lavekaka tinhlamulo ta rito rin'we kutani mukamberiwa a nyika xivulwa
      hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile/kombisiwile.
     Loko ku laveka timhaka/minkutlunya yimbirhi/yinharhu kutani mukamberiwa a nyika
      yo tala, koreketa yo sungula yimbirhi/yinharhu ntsena.
     Amukela marin'wana yo hambanahambana.
     Eka swivutiso swa nhlawulonyingi, amukela HISWIMBIRHI, letere leri xaxameleke
      na nhlamulo leyi nga yona NA/KUMBE nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka.
TINHLAMULO: XITSHURIWA XA A

1.1        I tihosi√ na maphorisa.√                                                            (2)

1.2        Hileswi a a ri na timbyana leti a a famba na tona eku hloteni.√                     (1)

1.3        ekhombyeni./A.√                                                                     (1)

1.4        Hileswi a nga ala a ya eku hloteni hambileswi hosi na maphorisa a va arisa
           vanhu ku hlota./Hileswi a nga ala a ya eku hloteni hambileswi nawu wa tiko a
           wu nga pfumeli.√√                                                                   (2)

1.5        Nhlokomhaka i 'Muhloti wa tinyarhi ti vuya hi yena', i xivuriso lexi hlamuselaka
           leswaku loko u karhata vanhu va matimba, u nge hlamali loko va ku vuyela,
           va ku karhata na wena emahlweni. Leswi swi seketeriwa hi hungu ra
           xitshuriwa leri vulavulaka hi Dongolwani loyi a a phasile nyarhi loko a ri eku
           hloteni kutani a kumeka a ri ekhombyeni.√√                                          (2)

1.6        Hileswi a a swi tiva leswaku nyarhi i xiharhi lexi nga na khombo eka
           vanhu./Hileswi a a swi tiva leswaku nyarhi i xiharhi xo leva swinene lexi nga
           n'wi dlayaka hi ku tsopeta/copeta ka tihlo.√√                                       (2)

1.7        Hileswi nyarhi a yi sungurile ku kariha kutani ti sungula ku chava ku
           dlayiwa.√√                                                                          (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                   3                            DBE/2021
                                      SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

1.8       1.8.1        A a ta va a dlayiwile hi nyarhi.√√                                     (2)

          1.8.2        Ko va loko a yi khunguvanyisile/hlundzukisile.√√                       (2)

1.9       Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile
          leswaku ku yingisa swi tlula magandzelo.√√
          (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.)                                   (2)

1.10      Swi kombisa leswaku a a twa ku vava ngopfu hi ku lumiwa hi mimpfindlopfu
          kutani a a vona swi antswa ku tinyikela eka nyarhi hambileswi a a nga swi
          vonangi leswaku yi fambile.√√
          (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.)                                (2)

SWIVUTISO: XITSHURIWA XA B

1.11      Xitshuriwa xa B xi humelerisa hungu ra vahloti lava tsakisiwaka hi ku va va
          swi kotile ku dlaya nyarhi./Xitshuriwa xa B xi humelerisa hungu ra varindzi va
          le ntangeni wa swiharhi lava kumeke nyarhi leyi dlayiweke.√√
          (Amukela na man’wana maveketelelo lama twisisekaka.)                                (2)

1.12      Ndzi nga swi tsundzuxa leswaku swi tshika ku dlaya swiharhi hikuva swi ta
          hela, leswi nga ta endla leswaku vapfhumba va nga ha endzi./Maphorisa ya le
          ntangeni ya nga tsundzuxiwa leswaku ya lavana na vadlayi va nyarhi leyi.√√          (2)

1.13      Ku nga thoriwa vahlayisi va swiharhi vo tala emintangeni ya swiharhi./Ku nga
          vekeriwa switirhisiwa swa xithekinoloji eka swiharhi leswi nga kotaka ku rila
          loko swo tshuka swi hlaseriwile hi vahloti.√√
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.)                                  (2)

SWIVUTISO: XITSHURIWA XA A NA XA B

1.14      Eka xitshuriwa xa A ku vulavuriwa hi nyarhi, leswi seketeriwaka hi xitshuriwa
          xa B laha ku kombisiweke nyarhi./Eka switshuriwa haswimbirhi ku
          humelerisiwile mhaka ya ku hlota.√√                                                 (2)

1.15      Eka xitshuriwa xa A muhloti wa tiveka leswaku i Dongolwani kasi mavito ya
          vahloti eka xitshuriwa xa B a ya tiveki./Eka xitshuriwa xa A nyarhi yi kotile ku
          pona kasi eka xitshuriwa xa B yi dlayiwile.√√
          (Amukela na tin’wana tinhlamulo leti twisisekaka.)                                  (2)
                                                                NTSENGO WA XIYENGE XA A:      30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                   4                                    DBE/2021
                                      SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
XITSHURIWA XA C
MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XA NDZIMANA
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA
TIMHAKA LETI LANDZELAKA:
U kota ku hatla u tiva mavabyi lama a ma tumberile kutani u kuma vutshunguri.√
Mavabyi ya mbilu ya hunguteka.√ Mafurha lama nga kona emirini ya nga hunguteka.√
Matimba ya swakudya leswi nga lavekiki emirini wa munhu ya nga hunguteka.√ Swi
nga hunguta ku ngheniwa hi mavabyi ya swiribyana eka tinsu.√ Swi pfuna leswaku
xivindzi xa munhu xi tirha kahle.√ Swi endla leswaku munhu a kuma ntsako hi ku va a
hlayisile vutomi bya un’wana.√
                                                          [Ntsengo wa marito = 75]

   Nkoka wa mahungu (N) = √√√√√√√ (07)
   Matirhiselo ya ririmi (R) = √√√ (03)
[Avela timaraka eka timhakankulu ta nkombo ntsena.]

MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XO XAXAMETA TIMHAKANKULU
NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA
TIMHAKA LETI LANDZELAKA:

     MINTSHAHO                                                       MINKUTLUNYA
1.   'Loko u nyikela hi ngati wa kamberiwa leswaku              1.    U kota ku hatla u tiva
     a wu na mavabyi yo karhi emirini wa wena,                       mavabyi     lama    a   ma
     leswi pfunaka leswaku u kuma vutshunguri ka                     tumberile kutani u kuma
     ha ri na nkarhi.'                                               vutshunguri.√
2.   'Ku nyikela hi ngati swi nga hunguta ku va                 2.   Mavabyi ya mbilu ya
     munhu a hlaseriwa hi mavabyi ya mbilu.'                         hunguteka.√
3.   'Swi nga pfuna ku hunguta mafurha lawa ya                  3.   Mafurha lama nga kona
     nga kona emirini wa munhu leswaku ya nga                        emirini ya nga hunguteka.√
     tlakuki, ya vanga mavabyi man'wana.'
4.   'Ku nyikela hi ngati swi pfuna ku hunguta                  4.   Matimba ya swakudya leswi
     matimba ya swakudya leswi nga lavekiki                          nga lavekiki emirini wa
     emirini wa munhu.'                                              munhu ya hunguteka.√
5.   'Ku va munhu a nyikela hi ngati minkarhi yo                5.   Swi    nga     hunguta    ku
     tala swi nga pfuna leswaku a nga ngheniwi hi                    ngheniwa hi mavabyi ya
     mavabyi ya swiribyana eka tinsu.'                               swiribyana eka tinsu.√
6.   'Loko u nyikela hi ngati swi nga pfuna leswaku             6.   Swi pfuna leswaku xivindzi
     xivindzi xa wena xi tshama xi hanyile kahle, xi                 xa munhu xi tirha kahle.√
     tirha hi mfanelo.'
7.   'Munhu a nga fanelangi ku ehleketela yena                  7.   Swi endla leswaku munhu a
     ntsena kambe u fanele a ehleketela van'wana                     kuma ntsako hi ku va a
     hi ku nyikela hi ngati, leswi nga ta endla                      hlayisile    vutomi   bya
     leswaku a titwa a tsakile ku va a hlayisile                     un'wana.√
     vutomi bya munhu un'wana.'
                                                                          [Ntsengo wa marito = 75]
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                   5                                  DBE/2021
                                      SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

Makoreketelo ya nkomiso:

Makoreketelo ma fanele ma kongomisiwa eka timhakankulu na ku papalatiwa ka
timhaka leti nga pfuniki nchumu.

Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi mukhuva lowu landzelaka:

   Maavelo ya timaraka:

    o    Timaraka ta 7 i ta minkutlunya ya 7:           N = (7) (Maraka yin'we hi nkutlunya.)
    o    Timaraka ti3 i ta ririmi:                      R = (3)
    o    Ntsengo wa timaraka:                               10

   Maavelo ya timaraka eka ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi:

    o Minkutlunya ya 1–3 leyi nga yona: Nyika maraka yin'we ya ririmi.
    o Minkutlunya ya 4–5 leyi nga yona: Nyika timaraka timbirhi ta ririmi.
    o Minkutlunya ya 6–7 leyi nga yona: Nyika timaraka tinharhu ta ririmi.

   Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene:

    o Mintshaho ya 6–7: a nga nyikiwi maraka ya ririmi.
    o Mintshaho ya 1–5: nyika maraka yin'we ya ririmi.
LEMUKA:

   Ntsengo wa marito:

    o Vakamberiwa va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
    o Ku nga susiwi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito
      lama tirhisiweke, kumbe ya kombisiwile hi ndlela yo hoxeka. Loko ntsengo wa
      marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa lexi hetisaka ntsengo
      wa le henhla lowu vekiweke wa marito kutani u tshika lama nga ta landzela eka
      nkomiso.

                                                                NTSENGO WA XIYENGE XA B:            10

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                              Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                   6                             DBE/2021
                                      SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA C: SWIAKI NA MILAWU YA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3: XINAVETISO

XITSHURIWA XA D

3.1       Huletts.√                                                                            (1)

3.2       xilogeni./A.√                                                                        (1)

3.3       Ku tiyisisa/tshikelela mhaka ya leswaku chukele leri ri nyanganya/tsokombela
          swinene.√√                                                                           (2)

3.4       Swi tikomba onge Khampani ya Huletts hi yona yi ri yoxe leyi endlaka chukele
          ro tsokombela, leswi nga riki ntiyiso hikuva ti kona tin'wana leti na tona ti
          endlaka chukele ro tsokombela.√√                                                     (2)

3.5       Ya na nkucetelo wo endla leswaku vaxavi va ya xava chukele leri leswaku va
          ta nyikiwa rin'wana mahala.√√                                                        (2)

3.6       Va tsakile√ hikuva va le ku n'wayiteleni.√                                           (2)
                                                                                               [10]

XIVUTISO XA 4: KHATHUNI

XITSHURIWA XA E

4.1       Swi le patwini/gondzweni,√ ku vonaka tirhoboti na mimovha√./Swi le
          movheni√ hikuva swi tshamile endzeni ka wona.√                                       (2)

4.2       Swi kombisa leswaku a hi ro sungula ximunhuhatwa lexi xi tsariwa thikithi.√          (1)

4.3       nawu./A.√                                                                            (1)

4.4       Hileswi xi nga tivoniki nandzu ku va xi vulavula hi riqingho ra le nyongeni xi ri
          eku chayeleni.√√                                                                     (2)

4.5       Ndzi nga vula leswaku a ri kahle hikuva xi nga vanga tinghozi hikokwalaho ko
          tirhisa riqingho xi ri eku chayeleni.√√                                              (2)

4.6       A ndzi ta hlundzuka/khunguvanyeka√ hikuva a swi ta va swi vula leswaku a xi
          tiyimiselangi ku teka switsundzuxo swa van'wana.√
          (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.)                                 (2)
                                                                                               [10]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                   7                            DBE/2021
                                      SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIVUTISO XA 5: PROSI

XITSHURIWA XA F

5.1       I ku yisa rito xifuva eka vundhawu./I ku vumba vundhawu.√                           (1)

5.2       Siku ra ntshamo a ri fikangi.√                                                      (1)

5.3       I ku komba vun'wini./I ku komba leswaku hofisi i ya yena n'wini.√√                  (2)

5.4       A ya/ma te masiku na hina hi ta hoxa ya hina ya vusiwana.√√                         (2)

5.5       Leswi na wona ntshamo wa kona wu nga lo ntlwii,√ hi vaahluri vo
          voyamelatlhelorin'we ke!√                                                           (2)

5.6       Mukamberiwa u ta vumba xivulwa xin'wana hi rito 'tala' lexi nga na
          nhlamuselo yo hambana na leyi nyikiweke eka papila ra swivutiso leyi vulaka
          ku va swilo swi tlula xin’we. Swikombiso: Vafana va tala ku ya etikerekeni
          loko ku fika minkarhi ya makhisimusi./Kokwana u komberile vafana ku cela
          tala rin'wana hikuva leriya ra khale ri tele hi thyaka.√√                           (2)
                                                                                              [10]

                                                                NTSENGO WA XIYENGE XA C:      30
                                                                     NTSENGO HINKWAWO:        70

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga HL P1 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2019-memo/6302a3a4-b41e-4e1c-8275-e7f3058721b4) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2018-memo/fc6889f8-bf3c-4529-a498-5956eaeed159) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p2-may-june-2021/01b03030-6337-43f4-97e9-5310dc50ffec) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga HL NSC P3 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p3-may-june-2021/a5b981b7-153a-467d-b741-c2f5aee53e97) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2022/07a52401-131a-4df3-a802-dcfca70ab873) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2019/fa3db55d-f06c-4296-8367-fd1702e2e9fe) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
