# Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2013 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 1 memorandum from the Feb March 2013, 8 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2013-memo/786c5637-2891-4b76-b1ff-9cd45386f9ea
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: Feb March
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 8

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2013-memo/786c5637-2891-4b76-b1ff-9cd45386f9ea)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · Feb March · 2013 · xitsonga. Memorandum, 8 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P1 Feb March 2013](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2013/4ccb2d97-5cb9-4b21-bd7c-8fb5b143e846) — QP · 2013 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                              GRADE 12

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          GIREDI YA 12

                          XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                         PAPILA RA 1 (P1)

                          NYENYANYANA/NYENYANKULU 2013

                                          MEMORANDAMU

TIMARAKA: 70

                              Memorandamu leyi yi na 8 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                2                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

1.1       Titirheleni.√                                                                                 (1)

1.2       Hi nkarhi wo wisa/hi bureki.√                                                                 (1)

1.3       Ku huma eka ndhawu yo karhi hi ku tsutsuma swinene.√/A.√                                      (1)

1.4       Mukamberiwa u ta nyika dyondzo ku ya hi mongo wa xitshuriwa. Xikombiso:
          Loko munhu a tirha wa vuyeriwa.√√/Ku yingisa swi tlula magandzelo.√√

          (Nhlamulo yin'we ntsena.)
          (Amukela na dyondzo yin'wana na yin'wana leyi twalaka ku ya hi xitshuriwa.)                   (2)

1.5       A va rhandza byalwa ku tlula mpimo.√/A va nga ri swikombiso leswinene swa
          vutswari.√/A va nga tshembekangi./A va ri vakanganyisi.√/A va nga tixiximi.√

          (Tinhlamulo tinharhu ntsena.)                                                                 (3)

1.6       1.6.1        Loko dyambu ri lava ku pela.√√/Nkarhi wa xidyambu.√√                             (2)

          1.6.2        Ku twa ndlala swinene.√√/Ku va u khomiwile hi ndlala swinene.√√                  (2)

          1.6.3        Se a va dyile swakudya.√√                                                        (2)

1.7       Va le tlilasini exikolweni.√ Ku vonaka switsalelo, tibuku na switafulana.√/Ku
          vonaka na mafasitere ku komba leswaku hakunene hi le tlilasini.√

          (Ku seketela kun'we ntsena.)                                                                  (2)

1.8       Va nga va va ri ku hlayeni/dyondzeni.√ Matshamelo ya vona ya komba
          leswaku ku nga va ku ri na lexi xi va endlaka va kokeka miehleketo/ va xi
          langutiseke.√                                                                                 (2)

1.9       Va languteka va tsakile/va tshunxekile.√ Swikandza swa vona swi languteka
          swi tlharamukile ku kombisa ntsako.√                                                          (2)

1.10      Ku tiphina ka vantshwa.√√/Vana va xikolo lava nga tiyimisela hi dyondzo.
          Ntshuxeko wa vantshwa.√√

          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                                     (2)

1.11      A ri lavi ku dyondza ku fana na lavan'wana, rona ri lava ku ya ekaya.√√                       (2)

1.12      Eka xitshuriwa xa A Solani na Swanyanya a va rhandzi xikolo, va languteka
          va nga tsakeli na swintsongo leswi humelelaka etlilasini, handle ko
          tirhandzela byalwa na majaha. Eka xitshuriwa xa B vana lava va languteka va
          tiyimiserile eka swa tidyondzo, naswona swa va tsakisa.√√                                     (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso                        Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                3                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

1.13      Eka switshuriwa ha swimbirhi timhaka tin'wana ti humelela exikolweni.√√/Eka
          switshuriwa ha swimbirhi ku na lava va nga riki na mhaka na dyondzo na lava
          va tsakelaka timhaka ta dyondzo.√√

          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                                     (2)

1.14      Vanhwanyana lava nga eka xitshuriwa xa A, a va rhandzi timhaka ta dyondzo,
          kasi lava nga eka xitshuriwa xa B, va tekela timhaka ta dyondzo
          enhlokweni.√√                                                                                 (2)

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:               30

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso                        Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                4                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2

MINKUTLUNYA YIN'WANA NA YIN'WANA YA NKOMBO

MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XO XAXAMETA MINKUTLUNYA

     NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA
      TIMHAKA LETI LANDZELAKA:

MINKUTLUNYA                                           MINTSHAHO
1.   Ku     va   vanghana     lava   mi               1.   'a va hundzukile bandi na buruku.'
     rhandzanaka na ku hanya swin'we
     hi ku ntwanana.√
2.   Ku seketelana ka vona eka                        2.      'loko wo tshuka u sukerile un'we
     swiyimo leswi a va pfa va hlangana                       wa vona, a wu tivitanerile tinyoxi.'
     na swona.√
3.   Ku hambana ka vatswari va vona                   3.      'tata wa Ximoko a tshembile
     hi makurisele ya vana.√                                  nkharisa'.     Kasi    vatswari    va
                                                              lavan'wana a va ku: ‘xiondli xi ta ku
                                                              ondlavu'.''
4.       Ku hambana ka mavonelo ya 4.                         'n'wana a nga chayela movha a ri
         vatswari va vona hi tlhelo ra                        na khumentlhanu wa malembe.
         milawu ya le mapatwini.√                             Kasi eka tata wa Ximoko hi yena
                                                              ntsena loyi a fanele ku chayela
                                                              movha.'
5.       Vafana lava a va burisana hi ku 5.                   'vafana lava a va pfa va navetana
         tsakisa ka ku chayela movha                          hi ku tsakisa ka ku chayela
                                                              movha.'
6.       Ku     karhateka   ka    Ximoko 6.                   'hiloko a sala a nghena ekamarini
         emiehleketweni hi leswi a nga                        ya vatswari va yena, a lavalava
         pfumeleriwi ku chayela movha wa                      makhiya, a ya kuma, a ya humesa
         tata wakwe.√                                         movha       egarajini,   a   nghena
                                                              epatwini ku ya hlamarisa vanghana
                                                              va yena.'
7.       Mpfumaleko wa vuchayeri lebyi 7.                     'hi xamundzuku u thumbiwile hi
         nga    swi   thwaselangiki   eka                     vavasati lava a va ya eku tshoveni
         Ximoko.√                                             ka tihunyi a tisungile.'
8.       Xitandzhaku xa leswi nga humelela 8.                 'vachayeri van'wana loko va kala
         Ximoko hikokwalaho ko lava ku                        va byi kela va tsakisiwa hi ku
         hlamarisa vanghana va yena.√                         nghena emimovheni va ya lomo.'

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso                        Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                5                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

Nkoka wa mahungu (N) = √√√√√√√ (7)
Matirhiselo ya ririmi (R) = √√√ (3)

[Nkombo wa minkutlunya ntsena].

MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XA NDZIMANA

    NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO/NKATSAKANYO WU FANELE KU KATSA
     TIMHAKA LETI LANDZELAKA:

Vanghana lava a va hundzukile bandi na buruku hileswi a va nga hambani. Loko wo
sukela un'we a wu tivangerile tinyoxi ta ximumu. Tata wa Ximoko a a tshemba ku
tirhisa nkharisa eku tshinyeni ka n'wana. Lavan'wana a va ku: ‘xiondli xi ta ku ondlavu.'
A va tlhela va pfumelela vana va vona ku chayela mimovha va ha ri na malembe ya
khumentlhanu ntsena. Ximoko u yivile movha wa vatswari va yena a ya tlumbana na
gandaganda wu hela. U kumiwile a tisungile enhoveni.√

Nkoka wa mahungu (N) = √√√√√√√ (7)
Matirhiselo ya ririmi (R) = √√√ (3)

[Nkombo wa minkutlunya ntsena].

Makoreketelo ya nkomiso:

Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hindlela leyi landzelaka:

•   Maavelo ya timaraka:

    o Timaraka ta 7 i ta minkutlunya ya 7 : N (7) (maraka yin'we hi nkutlunya)
    o Timaraka ti3 i ta ririmi            : R (3)
    o Ntsengo wa timaraka                     10

•   Maavelo ya timaraka eka ririmi:

    o Minkutlunya ya 1–3 leyi nga yona: Nyika maraka yin'we.
    o Minkutlunya ya 4–5 leyi nga yona: Nyika timaraka timbirhi.
    o Minkutlunya ya 6–7 leyi nga yona: Nyika timaraka tinharhu.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso                        Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                6                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

LEMUKA:

•   Xivumbeko:
    o Hambiloko nkomiso wu tsariwile hi xivumbeko xo hoxeka wu fanele ku
       kamberiwa.
    o Hambiloko nkomiso wu tsariwile hindlela ya minkutlunya kumbe ndzimana wu
       fanele wu nga onhi mongo wa timhaka.

•   Ntsengo wa marito:

    o Vakamberi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
    o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito
      lama tirhisiweke kumbe ya kombisiwile hindlela yo hoxeka.
    o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika eka marito ya 5 lawa ku
      hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli enhlokweni lama nga ta landzela eka
      nkomiso.

Minkomiso yo koma ngopfu kambe yi ri na minkutlunya hinkwayo leyi lavekaka a yi
fanelangi ku xupuriwa.

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:               10

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso                        Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                7                 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3

3.1       Wa le kule.√/B√

          LEMUKA:          Mukamberiwa u kuma maraka na loko a tsarile ntsena letere ra
                           nhlamulo leyi nga yona.                                                      (1)

3.2       Leswaku xi koka vanhu rinoko no endla leswaku xi vonaka kahle.√                               (1)

3.3       'Vatatana, titlonyeni ximumu lexi hi Range Rover Evoque ya manyunyu.'√

          LEMUKA: Mukamberiwa a nga xupuriwi loko a nga tsalangi swirhatana.                            (1)

3.4       A ndzi ta xi tirhisa loko munhu a nga lavi ku tinghenelerisa eka timhaka leti
          humelelaka kun'wana, a tshemba ku ti twa eka van'wana, kutani a nge twi
          hinkwato ti helerile.√√                                                                       (2)

3.5       Wu ta koka vanhu mahlo hi vuxongi bya wona.√/Va ta vona ku saseka ka
          movha lowu.√

          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                                     (1)

3.6       U twala a tsakile na ku va a tsakela leswi a vulavulaka hi swona.√ U twa swi
          fanerile leswaku muxavia fikelela hi yexe leswaku a nga kayeli nchumu.√                       (2)

3.7       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Movha lowu wu fanele
          ntsena lava va nga na timali ta vona.√√/Movha lowu wu fanele ntsena lava
          nga fuma.√√/Movha lowu wu fanele ntsena lava tikotaka.√√

          (Vonelo rin'we ntsena.)                                                                       (2)
                                                                                                        [10]

XIVUTISO XA 4

4.1       Vanhu lava va nga eka xifaniso va nga va va rilisiwa hileswi va nga le ku
          tivisaneni hi timhaka to vava/rifu.√                                                          (1)

4.2       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena, a tlhela a ri seketela.

          Xikombiso: Va le ku tweni ka ku vava.√/A va tsakangi hi mahungu lawa va
          byelanaka wona.√ hikuva mihloti leyi tikombaka emarhameni ya vona yi
          paluxa ku vaviseka ka vona.√/ Rifu a ri tsakisi.√

          (Vonelo rin'we ntsena na ku seketela kun'we ntsena. Maraka yin'we i ya
          vonelo, kasi leyin'wana i yo seketela.)                                                       (2)

4.3       Xik.√                                                                                         (1)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle mpfumelelo wa ntsariso                        Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                8                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

4.4       Lexinene:        Yi kongomisa eka xikombiso xo karhi lexi tivekaka.√
          Xinene:          Yi kongomisa eka xikombiso xin'wana na xin'wana ku nga ri xo
                           karhi.√                                                                     (2)

4.5       Ri kongomisa eka mhaka leyi tlulaka yin'we.√√/Ri siva minchumu leyi nga
          tala.√√                                                                                      (2)

4.6       Ku kombisa rhavi ra xikongomelo.√√/Ku komba leswaku manana a a n'wi
          pfuna hi swo karhi.√√                                                                        (2)
                                                                                                       [10]

XIVUTISO XA 5

5.1       Khambani a a xanisa vatirhikulobye.√√                                                        (2)

5.2       Mukamberiwa u ta tsala xivulwa xin'wana hi rito ''hele'' a humelerisa
          nhlamuselo leyi vulaka xitsotswana/rixaka ra swifufunhunhu. Xikombiso: Loko
          ku nghene hele eswakudyeni swi fanele swi cukumetiwa.√                                       (1)

5.3       Leswi a a nga hlometelangi exikolweni a nga thoriwangi tanihi foromani
          ekhampanini yo endla maphepha yo thayipela eka wona eBilabila.√√

          LEMUKA: Mukamberiwa u kuma ntsena timaraka letimbirhi loko a tsarile
                  xivulwa xo fana na lexi handle ka xihoxo xo karhi. Loko a lo endla
                  xihoxo hambi xo va xin'we, a nga kumi maraka na yin'we.                              (2)

5.4       Va ri lexi tshikiwaka i xo khoma hi voko, xa le mbilwini a xi tshikeki.√√

          LEMUKA: Mukamberiwa u kuma ntsena timaraka letimbirhi loko a tsarile
                  xivulwa xo fana na lexi handle ka xihoxo xo karhi. Loko a lo endla
                  xihoxo hambi xo va xin'we, a nga kumi maraka na yin'we.                              (2)

5.5       Leswaku muendli wa mhaka leyi i Khambani swi vuyile swi kumeka.√√

          LEMUKA: Mukamberiwa u kuma ntsena timaraka letimbirhi loko a tsarile
                  xivul
                  wa xo fana na lexi handle ka xihoxo xo karhi. Loko a lo endla                        (2)
                  xihoxo hambi xo va xin'we, a nga kumi maraka na yin'we.

5.6       Emutini wa Khambani xinkwa a xi kala.√/B.√

          LEMUKA: Mukamberiwa u kuma maraka na loko a tsarile ntsena letere ra
                  nhlamulo leyi nga yona.                                                              (1)

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:              30
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:               70

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga HL P2 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2013-memo/64aa97dd-e45c-4102-b577-dd6b83ba39ac) — Xitsonga HL · Memo · 2013 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2013-memo/a1cc843f-56b9-42bb-9862-62b8d092092e) — Xitsonga HL · Memo · 2013 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2018-memo/06f546d3-55c2-477f-a333-2f9f18d7a834) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2017-memo/94a61b9a-6ee4-4c26-a9d3-69b7563d0b87) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2016-memo/6bdd92c5-e628-421a-884a-9b28613201db) — Xitsonga HL · Memo · 2016 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2015-memo/15a458ed-60a8-4869-8339-a0e9ba975d96) — Xitsonga HL · Memo · 2015 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
