# Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 Exemplars 2014 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 1 memorandum from the Exemplars 2014, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-grade-12-exemplar-2014-memo/c0b2e433-c7ca-44c6-8d0e-37da18b2bd63
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2014
- Exam period: Exemplars
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 Exemplars 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-grade-12-exemplar-2014-memo/c0b2e433-c7ca-44c6-8d0e-37da18b2bd63)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · Exemplars · 2014 · xitsonga. Memorandum, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P1 Grade 12 Exemplar 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-grade-12-exemplar-2014/d05a0719-6cd6-4bdf-b6c3-44cf69eb92d7) — QP · 2014 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                        GIREDI YA 12

                         XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                       PAPILA RA 1 (P1)

                          MEMORANDAMU (EXEMPLAR 2014)

TIMARAKA: 70

                             Memorandamu leyi yi na tipheji ta 7.

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya(HL)/P1               2                               DBE/2014
                              NSC – Grade 12 Exemplar – Memorandamu

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

Hlaya XITSHURIWA xa A na xa B kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka
swona.

XITSHURIWA XA A

SWIVUTISO: XITSHURIWA XA A

1.1       A va ya va ya khoma Tlhantlhamuti.                                                 (1)

1.2       A yi lava leswaku va nga yi tekeli swakudya swa yona. /A yi lava leswaku va
          nga ngheni emutini wa n'wini wa yona dyambu ri perile.                             (1)

1.3       Tlhantlhamuti a a nyikile maxaka ya yena na ya Chuhwisa thendara hi
          xikongomelo xo lava mali ya le xihundleni.                                        (2)

1. 4      B. /Loko dyambu ra ha ku pela/ri nga si phimela swinene.                          (1)

1. 5      'Loko khwelamahala yi ri karhi yi handza ritshuri ehansi, a a ha lo gabaa,
          nomo.' 

          (Mukamberiwa u kuma maraka hambiloko a nga tsalangi mimfungho yo
          tshaha.)                                                                            (1)

1. 6      A a ri mbulwa/munhu wo chava ku dlaya na risokoti rinene/munhu wo
          tihanyisa hi mavoko ya yena/mudyondzisi exikolweni. 

          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                           (1)

1.7       1.7.1    Swilo swo tilwela hi swona. /A tilulamisela ku lwa nyimpi na lava a
                   va nghena emutini wa yena                                                (2)

          1.7.2    A va etlelangi vusiku hinkwabyo.                                         (2)

1.8       I xibamu/xibalesa.                                                                 (1)

1.9       I vadyondzisi/mathicara.                                                          (2)

1.10      Hi leswi a swi tsariwile erimbambyini ra vhene ya maphorisa/mafokisi.              (1)

1.11      A a ehleketa leswaku a nga va a khomeriwa yini? /Leswaku mafokisi va swi
          tivile njhani leswaku u tshama a endla nandzu? /Leswaku a nga va a lo
          khomiwa a ri swakwe xana? /Leswaku ku nga va ku ri mani loyi a n'wi
          paluxeke emaphoriseni? 
          (Swivutiso swimbirhi ntsena. Amukela na swivutiso swin'wana na swin'wana
          leswi seketelaka leti a ti ri emiehleketweni ya Tlhantlhamuti.)                     (2)

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya(HL)/P1               3                               DBE/2014
                              NSC – Grade 12 Exemplar – Memorandamu

1.12      Hileswaku vatirheli va nawu va swi kota ku landzelerisa mhaka ku kondza va
          ya khoma muehleketeleriwa, hambiloko swi tekile nkarhi lowo leha.               (2)

1.13      Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik: Hileswi nuna wa yena a a lava
          leswaku va ta kunguhata kahle na Chuwhisa hi ta khombo leri a va ri eka
          rona. /A a chava leswaku loko ko huma nuna wa yena ntsena, Chuhwisa u
          ta sala a boxela mafokisi xihundla lexi va xi endleke xo nyika tithendara
          (Nhlamulo yin'we ntsena. Amukela na nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi
          twisisekaka. )                                                                  (2)

1.14      Mutsari u swi kotile ku swi paluxa kahle hikuva ku ya hi nawu munhu u na
          mfanelo yo koxa ku kombetiwa papila ra mpfumelelo wo n'wi khoma loko a
          nga si khomiwa.                                                                 (2)

1.15      Mukamberiwa u languteriwa ku nyika mavonelo ya yena. Xik: Ina. A swi olovi
          ku huma enandzwini wa vukungundzwana eminkarhini ya namuntlha. Hambi
          va ri vaTlhantlhamuti na Chuwhisa va humile hi ndziho wa R150 000.               (1)

XIVUTISO: XITSHURIWA XA B

1.16      Mukamberiwa u ta angula hi ku ya hi matwisiselo ya yena. Xik. Hileswaku ku
          na mali ya tirhandi/maphepha enkwameni lowu kombisiweke.                         (1)

1.17      Mukamberiwa u ta boxa leswi a swi twisisisaka xiswona mayelana na
          mubohiwa loyi a nga eka khathuni. Xik: Hakelo ya vukungundzwana/Nawu u
          nga ka u nga wu tumbeleli nakan'we.                                              (1)

XIVUTISO: XITSHURIWA XA A NA XA B

1.18      Eka Xitshuriwa xa A a ku boxiwangi leswaku vukungundzwana bya kona a byi
          koxa mali muni. Kasi eka xa B, xitshuriwa xin'wana xi kombisa mubohiwa loyi
          a tameleke nkwama lowu eka wona ku fanisiweke mfungho wa R, lowu hi wu
          tivaka wu yimela mali ya tirhandi/maphepha.                                     (2)

1.19      Eka switshuriwa leswimbirhi, ku vulavuriwa hi vabohiwa lava va khomeriweke
          swa vukungundzwana bya swa macheleni/timali.                                    (2)

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA A:       30

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso    Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya(HL)/P1               4                               DBE/2014
                              NSC – Grade 12 Exemplar – Memorandamu

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2: KU KOMISA/KATSAKANYA HI MARITO YA WENA

XITSHURIWA XA C

Nkomiso/nkatsakanyo wu fanele ku katsa timhaka leti landzelaka:

Vukhamba na vugevenga swi andzile laha tikweni. Lava swi andzisaka hi lava a va
fanerile ku byi herisa. Ku tala ka vahlampfa lava va ngheneke eAfrika-Dzonga swi nga
ri enawini swa byi engetela. Ku hakeriwa ka varindzi va le mindzilikanini hi swin'wana
swi byi pfunetaka. Namuntlha vanhu va ka hina va chava na ku fuwa swifuwo
hikwalaho ka byona. Makhamba ya kona ya khomiwa ya tlhela ya tshunxiwa.
Vaakatiko va tibyerile ku teka nawu va wu veka emavokweni ya vona hi leswi va nga
karhala ku rilela mahala.

Nkoka wa mahungu (N) =                                                               (7)
Matirhiselo ya ririmi (R) =                                                              (3)

Nkomiso wu fanele ku va ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka:

•   Maavelo ya timaraka
    o Timaraka ta 7 i ta minkutlunya ya 7: N (7) maraka yin'we hi nkutlunya.
    o Timaraka ti 3 i ta ririmi:           R (3)
    o Ntsengo wa timaraka:                   10

•   Maavelo ya timaraka eka ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi kunene:
    o Minkutlunya ya 1–3 leyi nga yona: Nyika maraka yi 1.
    o Minkutlunya ya 4–5 leyi nga yona: Nyika timaraka ti 2.
    o Minkutlunya ya 6–7 leyi nga yona: Nyika timaraka ti 3.

•   Maavelo ya timaraka eka ririmi loko mukamberiwa a lo tshaha kunene:
    o Mintshaho ya 6–7: U nga nyiki maraka ya ririmi
    o Mintshaho ya 1–5: Nyika maraka yi 1 ya ririmi

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso    Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya(HL)/P1               5                                     DBE/2014
                              NSC – Grade 12 Exemplar – Memorandamu

      Nkomiso/nkatsakanyo wu fanele ku katsa timhaka leti landzelaka:

          Minkutlunya/Marito ya yena n'wini                               Mintshaho.

1       Vukhamba na           vugevenga       swi 1        Nhlayo ya vukhamba na vugevenga yi
        andzile ngopfu                                     le henhla ngopfu laha Afrika-Dzonga.

2       Swi andzisiwa ngopfu hi vahlampfa 2                Vanhu vo huma ehandle hi vona va
        lava nghenaka etikweni ra hina.                    andzisaka vukhamba na vugevenga
                                                           laha tikweni.

3       Varindzi va mindzilikani va hakeriwa 3             Emindzilikanini munhu u hundza hi ku
        mali yo va xava.                                   olova ntsena loko a ri na mali.

4       Hambi swi ri swifuwo na swona swa 4                Namuntlha vafuwi va swifuwo a va ha
        yiviwa.                                            byi nantswi vurhongo hi ku chava ku
                                                           yiveriwa

5       Makhamba yo huma ehandle a ya 5                    Vahlampfa lava yivaka va khomiwa
        ha pfaleriwi etijele ta laha tikweni.              namuntlha, va tlhela va humesiwa hi
                                                           xamundzuku.

6       Ku na vahlampfa lavo tala lava 6                   Vaakatiko va tekile nawu va wu veka
        dlayiwaka hikwalaho ko yiva                        emavokweni ya vona.

7       Un'wana na un'wana loyi a fambaka 7                Tiko ra hina a ra ha ri na ntshembo
        ni vusiku, u tekiwa a ri khamba.                   eka lava va fambaka ni vusiku.

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA B:             10

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso          Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya(HL)/P1               6                                     DBE/2014
                              NSC – Grade 12 Exemplar – Memorandamu

XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3

XITSHURIWA XA D

3.1       D. /Vanhu lava va nga na mali na meno lawa ya heleleke hi nhlayo ya wona
          ntsena.                                                                                 (1)

3.2       'Hi xavisela ntsena lava va nga na swa le mandleni na meno lawa ya heleleke
          hi nhlayo ya wona ntsena'.                                                              (1)

3.3       Xi vulavula hi xihlantswameno xa Colgate lexi nga na herbal yo hlantswa
          meno ya basa swinene ya tlhela ya va lama pfumalaka switsongwatsongwana
          swa meno. /U humesile swifaniso swo koka rinoko.                                        (2)

3.4       U tirhisile fonto yo koka mahlo. /U tirhisile fonto ya sayizi leyikulu./U tirhisile
          marito lama ma vonakaka swinene. 

          (Nhlamulo yin'we ntsena. Amukela na nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi
          yelanaka na fonto).                                                                      (2)

3.5       Eka xivulwa xa (a), rifuwi 'xa hina' ri tirhisiwile ku komba ntshikelelo ku
          endlela leswaku muamukeri wa hungu a kholwa eka leswi swi huweleriwaka,
           kasi eka xivulwa xa (b) ri hlamusela mhaka handle ko yi tshikelela.                   (2)

3.6       Hileswaku nxavo wa xona wa durha/wu le henhla swinene. /Leswaku nxavo
          wa xona wu fikeleriwa ntsena hi vanhu lava nga na mali yo tala. 
          (Nhlamulo yin'we ntsena. Amukela na nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi
          twisisekaka).                                                                            (1)

3.7       Mukamberiwa u ta yima na tlhelo leri a hlawuleke rona. Xik. Xi ni dyondzo hi
          tlhelo ra swilo leswi huweleriwaka swi nga leswinene leswi endleke
          xihlantswameno lexi. 
                                           KUMBE

          Xi hi xikongomelo xo khovolela vanhu lava va pfumalaka mali yo xi xava hi ku
          vula leswaku vona va tirhisa xichukucho lexi nga va ka xi tsemiwile emurhini
          wo fana na wa ntoma ngopfu-ngopfu ematiko-xikaya.                                       (1)
                                                                                                   [10]

XIVUTISO XA 4

XITSHURIWA XA E

4.1       Va le hofisini ya nhloko ya xikolo.                                                     (1)

4.2       Nhwanyana. /Wanhwana.                                                                  (1)

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso           Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya(HL)/P1               7                                  DBE/2014
                             CAPS – Grade 12 Exemplar – Memorandamu

4.3       Hi loyi hambiloko a onhile a nga tshinyiwiki hi ku xupuriwa. /Hi loyi a kumaka
          xin'wana na xin'wana lexi a xi lavaka hi ku rilela vatswari va yena ivi va n'wi
          endlela swona hi ku hatlisa. 
          (Nhlamulo yin'we ntsena. Amukela na nhlamulo yin'wana na yin'wana leyi
          twisisekaka).                                                                        (2)

4.4       Nhloko ya xikolo.  Na vatswari.                                                    (2)

4.5       Hileswaku n'wana loyi wa jaha loyi, a nga va a endlile leswi nga amukelekiki
          ekaya kumbe exikolweni swi nga leswi endleke leswaku nhloko ya xikolo a
          kala a vitana vatswari va yena kumbe vona va tile eku n'wi rhipoteni eka
          nhloko ya xikolo.                                                                   (2)

4.6       Ri nga ndzi khomisa tingana emahlweni ka nhloko ya xikolo na le ka vatswari
          va mina./ri ta va ri paluxile mahanyelo ya mina yo biha emahlweni ka nhloko
          ya xikolo loyi a nga ndzi tekisi xiswona leswi a swi voneke kun'we na le
          mahlweni ka vatswari va mina. 
          (Maraka i yo seketela ntsena).                                                       (1)

4.7       Mukamberiwa u ta hlamusela leswi a swi tivaka hi vantshwa lava khomiwaka
          ku fana na tandza. Xik. Vantshwa vo tano, va tala ku ka va nga humeleli eka
          swa tidyondzo ta vona/va tala ku nyumisa vatswari va vona emahlweni ka
          vadyondzikuloni hi ku va yisa ehansi hikwalaho ko feyila na ku tsandzeka ku
          tikhoma kahle. 

                                                  KUMBE

          A ndzi nga swi amukeli hikuva swi endla leswaku muntshwa a pfumala
          vumundzuku lebyinene.                                                               (1)
                                                                                               [10]

XIVUTISO XA 5

XITSHURIWA XA F

5.1       B./Ku vula leswi swi n'wi karhataka emoyeni wa yena/vilerisaka.                     (1)

5.2       Ku khenseka. /Amukeleka.                                                           (1)

5.3       I mhaka leyi humeleleke hi ku copeta ka tihlo/rivilo lerikuIu/xihatla swinene.      (1)

5.4       Mahlo ya yena a ya pfurha ndzilo.  U tsandzekile ku tikhoma.                      (3)

5.5       I ku burisana hi timhaka to hambanahambana mi tigedlile.                           (2)

5.6       Mukamberiwa u ta vumba xivulwa hi rito 'sala' xi ri na nhlamuselo yo
          hambana na leyi yi nga eka xivulwa lexi a nyikiweke xona, leyi vulaka ku ka u
          nga yi helo kumbe ku siyiwa.
          Xikombiso: Mukhacani u dya sala leri a ri kumeke eku riseni.                       (2)
                                                                                               [10]

                                                             NTSENGO WA XIYENGE XA C:          30
                                                                NTSENGO WA TIMARAKA:           70

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga HL P1 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2014-memo/b56edf52-9c89-4b60-b960-94875100f83d) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Feb March 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2014/c342d6da-425a-47d7-a0ee-8f8e50cf2434) — Xitsonga HL · QP · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2014/7ded6763-d926-42db-9c27-a9a3657effd0) — Xitsonga HL · QP · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2014-memo/70e89ec5-e6c4-4173-b986-f7be1625a78c) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2014-memo/ed12dbb9-f564-440e-b475-817d42172cbe) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2014-memo/cdba8134-4566-45ec-8bfb-c9bc00a73598) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
