# Xitsonga HL Grade 12 P1 NSC May June 2019 Question Paper

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 1 question paper from the NSC May June 2019, 11 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2019/fa3db55d-f06c-4296-8367-fd1702e2e9fe
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Question paper
- Year: 2019
- Exam period: NSC May June
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 11

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 P1 NSC May June 2019 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2019/fa3db55d-f06c-4296-8367-fd1702e2e9fe)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC May June · 2019 · xitsonga. Question paper, 11 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P1 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2019-memo/6302a3a4-b41e-4e1c-8275-e7f3058721b4) — Memo · 2019 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                         XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                              PAPILA RO SUNGULA (P1)

                                           2019

                                                                       TIMARAKA: 70

                                                                  NKARHI: Tiawara ti2

                               Papila leri ri na tipheji ta 11.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1        2                                   DBE/2019
                                        SC/NSC

SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO:

1.        Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU:

          XIYENGE XA A: Xikambelantwisiso                               (30)
          XIYENGE XA B: Nkomiso/Nkatsakanyo wa ndzima                   (10)
          XIYENGE XA C: Swiaki na milawu ya matirhiselo ya ririmi       (30)

2.        Hlaya switsundzuxo HINKWASWO hi vukheta.

3.        Hlamula swivutiso HINKWASWO.

4.        Sungula XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA.

5.        Khwatihata emakumu ka XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA.

6.        Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona
          eka papila ra swivutiso.

7.        Tlula ntila endzhaku ka nhlamulo YIN'WANA na YIN'WANA.

8.        Landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mavumbelo ya swivulwa.

9.        Ndzinganyeto wa maavelo ya nkarhi:

          XIYENGE XA A: Timinete ta 50
          XIYENGE XA B: Timinete ta 30
          XIYENGE XA C: Timinete ta 40

10.       Tsala swi basa no vonaka.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                     Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1            3                                    DBE/2019
                                            SC/NSC

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO
XIVUTISO XA 1
Hlaya XITSHURIWA xa A, u languta na xa B kutani u hlamula swivutiso leswi nga
ehansi ka swona.
XITSHURIWA XA A

                                 NTLANGU WA XIBAKELE
1         Se a ku ri malembe Killer a ri entlangwini wa xibakele. Sweswi a a ri
          exiyin'weni xo lwela xidlodlo xa misava xa ntiko wa risiva. Ntlangu lowu wa
          xibakele a wu n'wi endlele vito no kukumuxa xikhwama xa yena. Xuma lexi
          a a xi olela xi n'wi khupukise nambu wa vusiwana. Feme ya yena a xi ri
          xibakele lexi a a xi ndziwilita swi tlhela swi tsakisa loyi a biwaka. Killer a a 5
          nga beli ku dlaya, a a tlangisa xibakele hi vunsini bya le henhla.
          Xikongomelo xa yena loko a ri endzeni ka dada ra xibakele a ku ri ku
          tsakisa vahlaleri. A a swi tiva leswaku vanhu va hakelela ku tiphina ku nga ri
          ngopfungopfu ku ta puta vusiwana kumbe ku ta hlalela ngati.
2         Lexi a a tolovele ku endla xona loko a ri eku lweni ka ntlangu wa xibakele, 10
          a a tsakela ku pfala mahlo ya loyi a lwaka na yena kumbe ku n'wi tirhatirha
          makhwiri lama leswaku a hatla a helela hi moya leswaku a ta tiphina no
          tilawula hi yena. A a nga ri yena lowo gembetela nhamu ya munhu wonge o
          lava ku yi tshova, a a nga ri yena lowo mukisana na nhloko ya n'wana wa
          munhu a gembetela wonge o dlaya nyoka. A a lwa nyimpi leyinene leyo 15
          vula hi Muapostola Pawulo – nyimpi yo tsakisa mani na mani. Xikongomelo
          xa yena xa vumbirhi a ku ri ku hlula.
3         Killer u ve na nkateko wo ringeta xidlodlo xa misava xa ntiko wa risiva
          hikuva loyi a a ri eka nomboro yo rhanga eka vavangisi va vunghwazi eka
          xidlodlo lexi a a tshikile ntlangu wa xibakele. Malembe a ma nga ha n'wi 20
          pfumeleli, naswona se a a tiendlele mali yo ringana ku n'wi hlayisa eku
          wiseni ka yena. Siku ra ntlangu wa xibakele wo lwela xidlodlo xa misava xa
          ntiko wa risiva ri vuye ri lulamisiwa. Xidlodlo xa misava a hi matlangwani,
          i mali, xa durha naswona ntlangu wa muxaka lowu wu lulamisiwa nkarhi wa
          ha ri kona. Swi teka tin'hweti to hlayanyana ntlangu lowu wa ha lulamisiwa. 25
          Lomu tinyuzuphepheni, lomu ka ti-TV na lomu ka tirhadiyo a ko dyiwa
          timhaka ta xidlodlo xa misava. Killer a a fanele ku thujathujana na n'wini wa
          xidlodlo xa misava, yena Sarajevo wa Jarimani.
4         Leyi nyimpi a yi ri nyimpi. A yi durha hikuva a ku ta hlangana
          vamanjhenghwe vambirhi, havambirhi a va nga vhiki a vo chela ndlala. 30
          Malwelo ya Killer a ma fanele ku cinca hikuva swa namuntlha a swi nga fani
          na masiku, sweswi a ya hlangana na xigege. Hi ku tiva leswi a a tshembe
          swona, Killer u beje a beja na hi purasi ra yena leri eka rona a a hlayise
          vatswari va yena, ndyangu wa yena na maxaka ya yena. Se a ku ri
          khalenyana Killer a ri karhi a tirhisa ntlhavelo lero se a a vekile ku tshemba 35
          ka yena eka wona. Leswi a a swi endla loko a tiolola a ko va ku tatisa nawu
          ntsena, yena a a vekile ku tshemba ka yena eka ntlhavelo lowu eka masiku
          ya ku tala a wu n'wi pfuna, a a humelela swi tlhela swi nga thumbhiwi
          leswaku ku hlula ka yena a ku ri loko dyeleta. Leswi a swi pfuna Killer hi
          leswi a a hamba a tlhavela ntlhavelo lowu loko ku kamberiwa hi tin'anga ku 40
          hundzile.
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                     4                                               DBE/2019
                                                     SC/NSC

5         Sikunene ri ve ri fika. Killer se a a tlhaverile, a ambarile a helerile.
          Ku rhange yena a nghena endzeni ka dada ra xibakele. A ku nhabya, leswa
          tintambhu ta dada ra xibakele a tshwa lomo. A tlulatlula hi mahika wonge
          i hanci ya ntsutsumo, ngopfungopfu leta 'July Handicap' loko yi nga si 45
          tsutsuma. A a themendheriwa hi tindlela to hambanahambana. Lava a va
          twala swinene i van'wana lava a va tivumbe xijumba wonge i tinyoxi
          evulombeni. Vona a va huwelela hi rito rin'we va ku: 'The Brown Bomber'.
          Kwalaho mulawulantlangu o khwenuta valwi leswaku va vandzamela eka
          yena. Valwi vo tshinela eka yena na vahlayisi va vona. Nsimbhi yi ba. 50
          Majaha ya tsutsumelana tanihi tihuku loko ti lava ku jovota xivungu.
          Timhaka ti sungule ku bvinyeka eka rhawundi ya vumune. Leswi a swi
          endla hi Killer swi sungule ku hlamarisa vanhu. Killer a a nga ha sivi.
          O pfula xikandza xi sala xi lo dluu, swibakele swa yena swi sungula ku
          hoxiwa hi ku nonoka, milenge se o hudula kunene swange i mitsandza.      55

6         Xo swi thumba mufana wa Mujarimani. Xo n'wi nghena Sarajevo. Xi n'wi
          hakasa hi swibakele lero a kala a lamulela hi nsimbhi. Nhamu ya Killer yi
          swi twile siku rero. U te hi yena hi yena Killer, miri wu ala, a kala a ku nswii,
          ehansi, a nava, ku ku hwii! Vanhu va ku tlaku-tlaku-tlaku, va yima hi
          milenge. Van'wana a va yimisa hi ku hlamala ku vona Killer a diba ehansi. 60
          Van'wana a va yimisa hi ku navela leswaku Killer a kondzelela a pfuka
          kumbe a a ta hlula noyi loyi va nge i Sarajevo. Lava maxaka ya Killer a vo
          jiyela ku tlulela lomo va ya hlengela Sarajevo. Madokodela va ku
          ponomono, edadeni ra xibakele. Nkarhi wo humesa Killer edadeni ra
          xibakele a ka ha ri hava. Loko madokodela a ma lo hlwela, a hi ta hlaya 65
          tin'wana. Endzhaku ko n'wi kambela u rhwariwile hi ambulense a yisiwa
          exibedhlele laha swi kumekeke leswaku ngati ya yena yi na ntlhavelo.
          Va vurisile va khale loko va te: 'Hambi u famba ankoveni, lundza ri ta
          vonaka.'

          Aredzi yena n'wini ............................................................. U borise talenta.   70

           [Xitshuriwa xi hundzuluxeriwile xi huma eka tsalwa ra Mahlori hi DR Maluleke, pheji 8–15.]

                                                       NA

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1               5                                         DBE/2019
                                               SC/NSC

XITSHURIWA XA B

                  [Xifaniso xi hundzuluxeriwile xi huma eka webusayiti ya www.boxingimages.com]

SWIVUTISO: XITSHURIWA XA A

1.1       Nyika swikongomelo SWIMBIRHI swa Killer loko a ri eku lweni xibakele.                         (2)

1.2       Boxa xihangalasamahungu XIN'WE lexi tirhisiwaka ku navetisa ntlangu wa
          xibakele wa xidlodlo xa misava. Tlhela u boxa vito leri vaseketeri va Killer va
          n'wi thyeke rona hikwalaho ka mabelo ya yena ya xibakele.                                     (2)

1.3       Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutsari a ku
          Killer u te 'nswii, ehansi, a nava, ku ku hwii!' u vula leswaku u werile ehansi
          a ...

          A       etlela.
          B       titivala.
          C       lova.
          D       khongela.                                                                             (1)

1.4       Hi swi tivisa ku yini leswaku nyimpi leyi a yi lwiwa hi Killer na Sarajevo a yi ri
          ya xiyimo xa le henhla?                                                                       (1)

1.5       Kombisa hilaha xivuriso xa 'Hambi u famba ankoveni, lundza ri ta vonaka' xi
          tihumelerisaka hakona eka XITSHURIWA XA A.                                                    (2)

1.6       Loko mutsari a ku: 'Ntlangu lowu wa xibakele wu kukumuxile xikhwama xa
          yena' u hlamusela yini?                                                                       (1)
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                   Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1            6                                      DBE/2019
                                            SC/NSC

1.7       Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xitshuriwa lexi?                                   (2)

1.8       Loko mutsari a ku Killer a a tlangisa xibakele hi vunsini bya le henhla u
          hlamusela yini?                                                                         (2)

1.9       Kombisa moya lowu a wu ri kona eka vaseketeri va Killer loko nyimpi ya ha
          sungula na loko yi ri eka rhawundi ya vumune.                                           (2)

1.10      Hikokwalaho ka yini mutsari eka ndzimana ya vutsevu a vula leswaku
          van'wana va vaseketeri va Killer a va teka Sarajevo tanihi noyi?                        (1)

1.11      Xana xivulavulelo lexi nge: 'Ku borisa talenta' a wu ta xi tirhisa loko swi te yini
          ku ya hi leswi humelelaka eka XITSHURIWA XA A?                                          (2)

1.12      Endzhaku ka leswi nga humelela Killer, hi swihi leswi a wu ta n'wi tsundzuxa
          swona mayelana na swiendlo swa yena loko swi ta eka ku lwa xibakele?                    (2)

SWIVUTISO: XITSHURIWA XA B

1.13      Hlamusela leswi humelelaka eka XITSHURIWA XA B.                                         (2)

1.14      Xana u vona leswi humelelaka eka XITSHURIWA XA B ku ri mhaka ya kahle
          ke? Seketela nhlamulo ya wena.                                                          (2)

1.15      U nga vula yini hi mayimelo ya mubi wa xibakele loyi a nga eka XITSHURIWA
          XA B?                                                                                   (2)

SWIVUTISO: XITSHURIWA XA A NA XA B

1.16      Hi ku leteriwa hi marito lama nga eka XITSHURIWA XA B lama nge: 'Mhunti
          yo tlula-tlula, mangulwe wa yi siya', kombisa ku yelana loku nga kona exikarhi
          ka XITSHURIWA XA A na xa B.                                                             (2)

1.17       Kombisa mhaka YIN'WE leyi XITSHURIWA XA A xi hambanaka hi yona na
           XITSHURIWA XA B.                                                                       (2)

                                                         NTSENGO WA XIYENGE XA A:                 30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                   7                                        DBE/2019
                                                   SC/NSC

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2: KU KOMISA HI MARITO YA WENA N'WINI
Xitshuriwa lexi landzelaka xa C xi nyika vundzeni bya vuxokoxoko bya leswi munhu a
nga swi endlaka emirini wa yena leswaku a va na rihanyu lerinene.
Komisa/Katsakanya hi marito ya wena n'wini u kombisa leswi munhu a nga swi
endlaka emirini wa yena leswaku a ta va na rihanyu lerinene.
LEMUKA:
1. Komisa hungu leri u humelerisa timhakankulu ta NKOMBO hi marito lama nga
   hundziki 90.
2. U fanele ku tsala nkomiso/nkatsakanyo wa wena hi xivumbeko xa ndzimana leyi
   twalaka.
3. A wu FANELANGI ku tsala nhlokomhaka eka nkomiso/nkatsakanyo wa wena.
4. Kombisa nhlayo ya marito emakumu ka nkomiso/nkatsakanyo wa wena.

XITSHURIWA XA C

        LESWI MUNHU A NGA SWI ENDLAKA EMIRINI WA YENA LESWAKU
                       A VA NA RIHANYU LERINENE
Miri wa munhu wu lava ku hlayisiwa leswaku wu kota ku tshama wu ri kahle minkarhi
hinkwayo, swi nga ri na mhaka leswaku i nguva yihi kumbe yihi ya lembe. Munhu u
fanele ku dya swakudya swa namixo ku nga si hela awara endzhaku ka loko a pfukile.
Leswi swi ta endla leswaku a va na matimba yo endla migingiriko ya yena ya siku
hinkwaro. Loko swo ka swi nga endleki munhu u hela matimba naswona swi teka
nkarhi wo leha ku va swakudya leswi nga emirini wa yena swi gayeleleka hi mfanelo.
Ku etlela nkarhi lowu ringaneke naswona i swin'wana leswi nga swa nkoka ku endlela
leswaku miri wu wisa. Leswi swi pfuna na ku hunguta ntshikelelo wa miehleketo lowu
munhu a nga vaka na wona.
Loko munhu a ri na ntshikelelo wa miehleketo swi nga kavanyeta ku gayela lokunene
ka swakudya emirini wa yena kutani u fanele a kuma nkarhi wo wisa, a ringeta ku koka
moya swinene, leswi nga ta pfuna eku gayeleni ka swakudya hi ndlela leyi faneleke.
Munhu u fanele ku endla vutiolori, leswi nga ta pfuna miri wa yena leswaku wu kota ku
humesa hinkwaswo leswi nga lavekiki eka wona leswaku mavabyi ma fambela ekule
na yena. Swi na khombo ku titsona swakudya eka rihanyu ra munhu kutani swi fanele
ku papalatiwa. Ku dya hi ndlela leyi faneleke i swa nkoka eku hlayiseni ka miri.
Swakudya leswi nga pfuniki nchumu emirini swo fana na malekere, makhekhe na swo
nwa swo nyanganya swi fanele ku papalatiwa. Loko munhu a titwa a navela ku dya
swakudya leswi faneleke a nga tidyela mihandzu na miroho hikuva swi na tivhitamini to
ringanela leti pfunaka ku aka miri.
Munhu u fanele ku dya mpimo wa swakudya lowu ringaneke hikuva loko o dya ku
tlurisa mpimo a nga tivangela mavabyi swi nga fanelangi naswona a nga rivali ku katsa
tinxaka ta swakudya hinkwaswo leswi akaka miri na ku nwa mati yo ringanela. Ku nwa
tiya leyi vuriwaka 'Green tea' swi pfuna ku hlayisa miri na ku hisa mafurha lama nga
lavekiki emirini wa munhu, yi pfuna na ku gayela swakudya emirini wa munhu hi
kwalomu ka tiphesente ta 4.
                              [Xi hundzuluxeriwile xi huma eka magazini ya True Love ya Nhlangula 2017]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:                  10
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                      Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                8                                         DBE/2019
                                                SC/NSC

XIYENGE XA C: SWIAKI NA MILAWU YA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3: XINAVETISO

Hlaya xinavetiso lexi nga laha hansi kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka
xona.

XITSHURIWA XA D

                               [Xifaniso xi hundzuluxeriwile xi huma eka webusayiti ya www.google.com]

3.1       Hi xihi xikongomelo xo va mutsari a tirhisile tisayizi to hambanahambana ta
          fonto eka xinavetiso lexi?                                                                     (1)

3.2       Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Xana rito 'fendlele'
          eka xivulwa lexi nge: 'Ku hava xisibi lexi u xi xavaka xi ri na fendlele handle ka
          Dove' ri vula yini?

          A      Mafurha
          B      Xinuherisi
          C      Xisibi
          D      Xidzidziharisi                                                                          (1)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                    Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                9                                         DBE/2019
                                                SC/NSC

3.3       Xana i ntiyiso ku va eka xinavetiso ku vuriwa leswaku 'hi ku copeta ka tihlo
          Dove yi humesa swisibi swin'wana efexenini'? Seketela nhlamulo ya wena.                        (2)

3.4       Mfungho lowu nga hingakanya xisibi lexi nga ehenhla ka xa Dove wu nga va
          wu kombisa yini?                                                                               (2)

3.5       U titwa njhani hi xinavetiso lexi? Seketela nhlamulo ya wena.                                  (2)

3.6       Xana xivulwa lexi nge: 'Xava tiDove timbirhi, kuma yin'we mahala', xi na
          nkucetelo muni eka vaamukeri va hungu?                                                         (2)
                                                                                                         [10]

XIVUTISO XA 4: KHATHUNI

Xiya khathuni leyi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka yona.

XITSHURIWA XA E

                       [Xifaniso xi hundzuluxeriwile xi huma eka webusayiti ya www.caglecartoons.com]

4.1       Hlamusela leswi humelelaka eka khathuni leyi nga laha henhla.                                  (2)

4.2       Swi nga va swi vangiwile hi yini ku va ximunhuhatwa xa 1 xi byerile
          ximunhuhatwa xa 2 leswaku xi nga hatliseli?                                                    (2)

4.3       Xana ku hlamala ka ximunhuhatwa xa 3 ku nga va ku vangiwile hi yini?                           (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                    Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                10                                           DBE/2019
                                                 SC/NSC

4.4       Xikongomelonkulu xo va ku tsariwile maletere yo hambana hi tisayizi eka
          chati hi xihi?                                                                                    (1)

4.5       Hikokwalaho ka yini ku tsariwile vito ehenhla ka khathuni?                                        (1)

4.6       Ku ya hi khathuni, hi rihi khombo leri nga vaka kona loko munhu a yingisela
          timhaka leti nga laviki yena?                                                                     (2)
                                                                                                            [10]

XIVUTISO XA 5: PROSI

Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.

XITSHURIWA XA F

Fanisa u fambile a ko a nyamalala loko Rhelela a ha kanetana na kokwa wa yena.
'Heyi, mufana loyi va nge i Khorombi u ndzi dlele: a va nga hembi vanhwanyana
lavaya. Loko a ndzi ri noyi a ndzi ta n'wi tlatlalata hi ndlati madyambu ya namuntlha,'
a vulavula a ri karhi a pfula movha. Rhelela u bile khiya movha wa yena wu handza
ehansi wu tlhela wu tlula wu haha wu kongoma laha ku nga ya Fanisa.                     5

A swi tekangi nkarhi a nga kumangi Fanisa a ha phaba a ya ekaya exikhulu. U bile
mhala mhala ya movha a n'wi yimisa kutani Fanisa a tlula kanwe a nghena
enhoveni a ri hlaneka. Rhelela a nga ha dyangi nkarhi, u timile movha a
nghenisela masokisi eburukwini a sungula ku hlongorisa. Fanisa u tsutsumile a ri
karhi a ba nyandzayeye – a tlhava mukhosi, kambe a nga yangi ekule Rhelela a 10
nga n'wi khomangi.

'U tsutsuma yini, tana ndzi ku heleketa hi movha u tshika ku tiendla rihlanyi lomu
swihlahleni,' a hefemuteka. Fanisa a tiwisela ehansi a tiendla sindza ra honyololo.
Rhelela a ringeta ku n'wi kokakoka kambe Fanisa a alela ehansi. U n'wi tlakurile a
n'wi hudula kambe hinkwaswo swi tsandza, wanhwana a sihalala bya xitomatomani. 15
                     [Xitshuriwa lexi xi huma eka tsalwa ra Hi ya kwihi? ra MJ Maluleke, pheji ya 37]

5.1       Xiya xivulwa lexi nga laha hansi kutani u tlhela u xi tsala nakambe u sungula
          hi rihlanganisi leri tikisiweke.

          Fanisa u fambile a ko a nyamalala loko Rhelela a ha kanetana na kokwa wa
          yena.                                                                                             (1)

5.2       Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Xivulwa lexi nga eka
          ntila wa 15 laha henhla lexi nge: 'Wanhwana a sihalala bya xitomatomani' xi
          hlamusela leswaku wanhwana a a ala ku …

          A       byeriwa.
          B       yingisela.
          C       khomiwa.
          D       tlakuriwa.                                                                                (1)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                       Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1          11                                     DBE/2019
                                           SC/NSC

5.3       Lulamisa swihoxo swa matsalelo eka xivulwa lexi landzelaka:

          U bile mhala mhala ya movha a n'wi yimisa kutani Fanisa a tlula kanwe a
          nghena enhoveni a ri hlaneka.                                                        (2)

5.4       Tsala xivulwa hi nsinya wa riendli/rito 'tlhava' lexi nga na nhlamuselo yo
          hambana na leyi nyikiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi.

          Fanisa u tsutsumile a ri karhi a ba nyandzayeye a tlhava mukhosi, kambe a
          nga yangi ekule Rhelela a nga n'wi khomangi.                                         (2)

5.5       Xana xivulavulelo lexi nga laha hansi a wu ta xi tirhisa loko ku humelerile yini?

          A tiendla sindza ra honyololo.                                                       (2)

5.6       Hlamusela leswi ribumabumeri ra rifuwi leri tikisiweke eka xivulwa lexi
          landzelaka ri nga tirha swona.

          U bile khiya movha wa yena wu handza ehansi wu tlhela wu tlula wu haha wu
          kongoma laha ku nga ya Fanisa.                                                       (2)
                                                                                               [10]

                                                        NTSENGO WA XIYENGE XA C:               30
                                                           NTSENGO WA TIMARAKA:                70

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2019/17bba36f-880a-4c1d-a7a8-49aed9398919) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2019/5a718dad-9501-492f-ab10-56cc22bc108d) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2022/07a52401-131a-4df3-a802-dcfca70ab873) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga HL NSC P1 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p1-may-june-2021/c9ae137f-815d-4cce-b6e6-eb5529cb5098) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2019-memo/bd5fe7cc-0638-4c8b-b57d-1329549277bc) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2019-memo/f1520f82-ca27-476e-b650-641b4625d03e) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
