# Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 November 2014 Question Paper

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 1 question paper from the November 2014, 11 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2014/7ded6763-d926-42db-9c27-a9a3657effd0
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Question paper
- Year: 2014
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 11

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 November 2014 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2014/7ded6763-d926-42db-9c27-a9a3657effd0)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2014 · xitsonga. Question paper, 11 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P1 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2014-memo/b56edf52-9c89-4b60-b960-94875100f83d) — Memo · 2014 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                              GRADE 12

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          GIREDI YA 12

                          XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                         PAPILA RA 1 (P1)

                                             HUKURI 2014

TIMARAKA: 70

NKARHI: tiawara ti2

                                    Papila leri ri na tipheji ta 11.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  2                                DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

SWITSUNDZUXO NA PHEJI RA VUXOKOXOKO:

1.        Papila leri ri avanyisiwile hi SWIYENGE SWINHARHU:

          XIYENGE XA A:           Xikambelantwisisiso                       (30 wa timaraka)
          XIYENGE XA B:           Nkomiso/Nkatsakanyo                       (10 wa timaraka)
          XIYENGE XA C:           Ntivoririmi na matirhiselo ya ririmi      (30 wa timaraka)

2.        Hlamula swivutiso HINKWASWO.

3.        Sungula xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA.

4.        Nkhwatihata emakumu ka xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA.

5.        Nombora tinhlamulo ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka
          papila leri ra swivutiso.
6.        Tlula ntila endzhaku ka nhlamulo YIN'WANA na YIN'WANA.

7.        Landzelela milawu leyi faneleke ya mapeletelo na mavumbelo ya swivulwa.

8.        Ndzinganyeto wa maavelo ya nkarhi:

          XIYENGE XA A: Timinete ta 50
          XIYENGE XA B: Timinete ta 30
          XIYENGE XA C: Timinete ta 40
9.        Tsala swi saseka no vonaka.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  3                             DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

Hlaya XITSHURIWA xa A na xa B kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka
swona.

XITSHURIWA XA A

                              MHAKANYANA YI PFUXA TIMHAKA

1         Tomasi Mahlangu u kulerile endyangwini lowu a wu ri na swa le
          mandleni. Loko a ha ri ntsongo u vile na nkateko wo endzela elwandle
          eDurban. Loko a ri kwale, u vonile ntshungu wu ri karhi wu hlalela
          vanhu lava a va ri karhi va hlambela no tlanga hi tibodo ematini.
          Wolowo a wu ri ntlangu wa Surfing. Hiloko a tsundzuka marito ya                5
          vakhale lawa ya nge: 'U nga siyi hi mfutsu, yi nga ri na rivilo.' Hi
          nkarhinyana ntlangu a wu n'wi koke rinoko. U kale a lava na ku
          khukhuriwa hi gandlati a ha nyuperile exidziveni xa miehleketo, a tivona
          a ri un'wana wa vahlamberi lava. U tivonile na yena-vu a ri karhi a
          hlambela, a tlangisatlangisa magandlati. Vunandzi bya kona, o twa              10
          onge u lo gada hanci ya Jiwawa. Mbilu ya yena a yi tshwa swinene.

2         Ku navela kakwe ku vuyile ku akela miehleketweni ya yena. Leswi a a
          ha ri ntsongo, u vile na timbilu timbirhi. Yin'wana yi n'wi byerile leswaku
          u ta dyiwa hi mati a nga si mila na meno loko o tikatsa eka ntlangu
          lowu, kasi leyin'wana yi n'wi byerile leswaku a a tikatse hikuva ntlangu       15
          lowu wu languteka wu ri na mali swinene tanihileswi wu nga kotiwiki hi
          mani na mani. U landzelerile xileriso xa mbilu ya vumbirhi hikokwalaho
          ka ku hisekela ku fikelela ku navela kakwe. U vile na norho wa leswaku
          loko o tirha hi matimba, siku rin'wana a nga tlhomiwa risiva ra
          ndzhangelo eAfrika-Dzonga hinkwayo. Kutani u tlherile a swi twa na le          20
          ngatini leswaku macheleni ya ta n'wi losa loko o kota ku humelela eka
          ntlangu lowu.

3         Loko Tomasi a ta va a yile exikolweni, u kumile leswaku eka mintlangu
          leyi a yi endliwa exikolweni xa phurayimari xa Gingirikani, kona kwale
          dorobeni ra ka vona ra Duiwelskloof, a ku ri na ntlangu wa ku hlambela.        25
          Hiloko a namba a tikatsa eka ntlangu lowu hi ku tiva leswaku wu ta n'wi
          pfulela ndlela ya ku fikelela ntlangu lowu a ku ri khale mbilu ya yena yi
          namarherile eka wona. U dyondzile ku hlambela ku kondza a va
          muhlamberi wa xiyimo xa le henhla swinene.

4         Loko hi vulavula hi ngwenya yo hlambela hi vulavula hi Tomasi                  30
          Mahlangu. Hindlela leyi a a rhandza ku hlambela hiyona, na ku dya a
          nga dyi loko a ehleketa mati. Leswi a a swi endla loko a ri ematini, a wu
          ta ehleketa leswaku u lo velekeriwa lomo. Hileswaku a a ri
          nhlampfincila hi yoxe.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                 Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  4                                          DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

5         Tomasi u vile nghwazi yo hlambela eka mimphikizano yo hlaya swinene                         35
          ya swikolo swa tipurayimari na swa tisekondari. A a tikarhata swinene
          hikuva a a lava ku vona norho wa yena wu humelela. Kunene endzhaku
          ko pasa ntangha khume, norho wa yena wu vuye wu humelela.
          U titsariserile na Yunivhesiti ya Kwazulu-Natal ku yisa tidyondzo ta
          yena emahlweni, laha a a dyondzela vutshunguri bya meno. U kumile                           40
          nkarhi wo tikatsa eka ntlangu wa yena wa le mbilwini wa surfing.
          Minkarhi hinkwayo hi ku hela ka vhiki a a wu ta n'wi kuma elwandle a
          khomile bodo ya yena. Leswi swi kombisa kahle leswaku mbilu ya
          munhu i nyoxi.

6         Tomasi a a rhandza ntlangu wa surfing lero a a twa na xikolo xi n'wi                        45
          tlherisela endzhaku. Hikokwalaho ka ku tikarhata na vuswikoti bya
          yena, u yivile tihlo ra vabodo ya The Whale Surfers. Lawa ya vile
          masungulo ya yena ya ndlela leyi a yi n'wi yisa emadyelweni ya rihlaza.
          Vabodo ya The Whale Surfers a va kuma mali ku suka eka
          van'wamabindzu vo hlaya va kwale dorobeni ra Durban. A va kota ku                           50
          kondletela mimphikizano yo hambanahambana ya surfing. Leswi se
          Tomasi a a kuma nseketelo wa mali hi Bodo leyi, u swi kotile ku
          nghenela mimphikizano yo hlaya. U hlurile eka mimphikizano yo hlaya
          swinene leyi n'wi endleleke xuma xo vonaka.

7         Tomasi se a a toloverile lwandle ku fana na xandla xakwe. Leswi swi                         55
          n'wi humbile mano a rivala na leswaku lwandle a ri xurhi. Siku rin'wana
          u sukile wa ha ri mixo swinene ku ya tiolola na ku titoloveta tanihileswi a
          a fanele ku ya nghenela mphikizano wa matiko ya misava eNghilandi.
          Loko a ri karhi a tiphina hi ku khandziya na ku chika ehenhla ka
          magandlati, u tikumile a hundzile na le ka nete leyi sivelaka tinhlampfi                    60
          ta nkavangaheti. Loko a ya tiehleketa, se a a talelwe. Dyinhlampfi dyi
          lumile bodo yi phatluka hi le xikarhi. Tomasi u sele a yimile emoyeni
          kutani a vuya a ta ku pfhomuu, endzeni ka mati a sungula ku hlambela
          hi rivilo ra ndlati. A nga yangi kule dyinhlampfi dyi nga se n'wi bhvunga.
          Nkateko-khombo hileswi dyi nga fika dyi tsema nenge wun'we ntsena                           65
          dyi famba na wona. Sweswi hi vulavulaka u famba hi tinhonga. U tirha
          hi matimba swinene ku letela na ku tsundzuxa vahlamberikulobye hi ta
          khombo ra lwandle na swikokovi swa rona.

                                                                 [Xitshuriwa i xa vutitumbuluxeri]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                              Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  5                                       DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

XITSHURIWA XA B

                                      [Xifaniso xi huma eka magazini ya equinox ya Nhlangula/Hukuri 2013.]

XITSHURIWA XA A

1.1       Hi yihi mhakanyana leyi pfuxeke timhaka eka xitshuriwa lexi?                                       (1)

1.2       Eka ndzimana ya 1, tshaha marito lawa ya kombisaka leswaku Tomasi na
          yena a nga pfumelangi ku siyiwa ehandle eka ntlangu wa surfing.                                    (1)

1.3       Hikokwalaho ka yini Tomasi a hetelerile a teke xiboho xa ku va mutlangi wa
          ntlangu wa surfing hambileswi a a kanakana?                                                        (1)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                             Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  6                             DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

1.4       Hi ku vona ka wena hikokwalaho ka yini mutsari a ku: 'Nkateko-khombo
          hileswi dyinhlampfi dyi nga fika dyi tsema nenge wun'we ntsena dyi famba na
          wona.'?                                                                              (2)

1.5       Ku humba mano swi vula yini? Hlawula yin'we eka tinhlamulo leti landzelaka:

          A            Ku nyika vutlhari.
          B            Ku dadavata.
          C            Ku pfuxa mihleketo.
          D            Ku hlamala.                                                             (1)

1.6       Hi ku vona ka wena, i yini lexi endleke leswaku Tomasi a fikelela norho wa
          yena wa ku va nghwazi ya surfing eAfrika-Dzonga?                                     (2)

1.7       U swi tivisa ku yini leswaku Tomasi ehandle ka ku va mutlangi wa ntlangu wa
          surfing a a ta swi kota ku tihanyisa?                                                (2)

1.8       Nyika tinhlamuselo ta leswi landzelaka ku ya hilaha swi tirhisiweke hakona
          eka xitshuriwa lexi.

          (a)          Ku va na swa le mandleni.                                               (2)

          (b)          Ku dyiwa hi mati                                                        (2)

          (c)          A a talelwe.                                                            (2)

1.9       Boxa ntlangu lowu Tomasi a tokoteke eka wona lowu wu n'wi khuleleke ndlela
          ya ku fikelela norho wa yena wa ku va nghwazi ya surfing?                            (1)

1.10      Hi ku vona ka wena i yini leswi susumeteke Tomasi ku va a tsundzuxa
          vahlamberi van'wana hi ta khombo ra lwandle?                                         (2)

1.11      Andlala nkongomelo wa xitshuriwa lexi.                                               (2)

XIVUTISO: XITSHURIWA XA B

1.12      Kanela hi vuenti leswi u nga titwisaka xiswona mayelana na swiendlo swa
          munhu loyi a nga eka xitshuriwa lexi.                                                (3)

1.13      Xitshuriwa xa B xi ku tisela miehleketo muni mayelana na ntlangu wa surfing?         (2)

XIVUTISO: XITSHURIWA XA A NA XA B

1.14      Kombisa ndlela leyi xitshuriwa xa B xi seketelaka hungu ra xitshuriwa xa A
          hakona.                                                                              (2)

1.15      Hlamusela ku hambana loku nga kona eka xitshuriwa xa A na xa B.                      (2)

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:       30

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                 Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  7                                         DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2: KU KOMISA/KATSAKANYA HI MARITO YA WENA

Hlaya XITSHURIWA XA C lexi nga laha hansi lexi vulavulaka hi tindlela to tumbuluxa
gezi.

TSUNDZUKA: U languteriwa ku endla leswi landzelaka:

1.        Komisa/Katsakanya leswi mutsari a swi vulaka mayelana na tindlela to
          hlayiseka, to tumbuluxa gezi hi marito ya wena n'wini lama nga hundziki 90.
2.        U nga onhi mongo wa xitshuriwa.
3.        Tsala nkomiso/nkatsakanyo wa wena hi ndlela ya xivumbeko xa ndzimana.
4.        A wu fanelangi ku tsala nhlokomhaka ya nkomiso/nkatsakanyo.
5.        Tsala ntsengo wa marito lama u ma tirhiseke emakumu ka
          nkomiso/nkatsakanyo.

XITSHURIWA XA C

                   KU VONINGELA AFRIKA-DZONGA RA MUNDZUKU

Ku na vanhu vo hundza mabiliyoninkombo emisaveni hinkwayo. Nhlayo leyi yi
engeteleka siku na siku. Leswi swi veka ntshikelelo eka mphakelo wa gezi. Nthyakiso
wa xibakabaka hi moya lowu humaka eka malahla loko ku endliwa gezi wu veka
nxungeto embangwini wa hina na le ka vutomi bya swivumbiwa hinkwaswo.
Hikokwalaho, ha boheka ku ta na tindlela to hlayiseka to endla gezi. Nkateko wa kona
hileswi tiko ra Afrika-Dzonga ri nga fuwa hi switirhisiwa swa ntumbuluko swo
tumbuluxa gezi. Moya lowu hungaka wu nga tirhisiwa ku rhendzelekisa swipelupelu
leswi nga kotaka ku tumbuluxa gezi ro tala swinene tanihileswi moya wu kumekaka
kun'wana na kun'wana. Dyambu na rona ri nga pfuneta eka ku tumbuluxa gezi leri nga
onhiki mbangu wa hina. Tindlela letimbirhi leti boxiweke ta pfuna swinene eka ku fikisa
gezi hi ku hatlisa ematikoxikaya. Etindhawini leti ku talaka ku humelela tivholikheno,
maribye ya tshwa kutani ya virisa mati lama humesaka nkahelo. Nkahelo wolowo wu
nga tirhisiwa ku fambisa tinjhini leti nga kotaka ku endla gezi. Malakatsa lama
hlengeletiwaka ku suka eka tindhawu ta swichelathyaka, na wona ya nga tirhisiwa ku
endla gezi. Loko malakatsa ya ri karhi ya bola ya humesa moya lowu nga tirhisiwaka
ku endla nkahelo lowu nga humesaka gezi. Hitlhelo, malakatsa lawa ya humesa
mimoya ya bayogasi, yo tanihi hi mitheyini, moyakhubu na hayidirojini, leyi
pfanganisiwaka na moya wo tenga, kutani yi endla gasi yo lumeka na ku sweka.
Matimba ya Nyutliliya na wona i ndlela yin'wana yo endla gezi naswona yi rhandziwa
ngopfu hikuva xitirhisiwa xa Yuriniyamu xa swi kota ku humesa gezi ro tala ku tlula leri
humesiwaka hi malahla handle ka ku va xi thyakisa moya na ku onha xibakabaka. Mati
na wona ya nga tirhisiwa ku tumbuluxa gezi leri hlayisekeke na ku hlayisa mali
tanihileswi mpfula yi nga heriki naswona Afrika-Dzonga ri nga na milambu leyo tala.
Lwandle rona ri fuwile swinene hikuva ri na mimunyu na tinxaka to hambanahambana
ta magandlati leswi nga tirhisiwaka ku tumbuluxa gezi. Hi ku tirhisa tindlela leti, hi nga
swi kota ku fikelela ndzaveko wa gezi eka MaAfrika-Dzonga hinkwawo hi ku olova.
                                                  [Xitshuriwa lexi xihundzuluxeriwe ku suka eka atikili yo
                                                    huma eka magazini ya Skyways ya Nhlangula 2013]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:                     10
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  8                                       DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

XIYENGE XA C: NTIVORIRIMI NA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3

XITSHURIWA XA D: XINAVETISO

Xiya xinavetiso lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.

                                 BEGE YA XIMANJHEMANJHE

Xana u lava bege yo chela nhundzu ya wena hinkwayo ke? U nga yi kuma ntsena eka
vhengele ra hina ra 'Teka mahala'. Bana goza u ta tikumela bege leyi ya vito ra
ndhuma emisaveni hinkwayo. Leyi bege yi chela mpahla ya vanhu va mavito ya le
henhla ntsena. Yi sasekile naswona i ya ximanjhemanjhe. Yi tirhisa ziphi ya makoya
naswona yi pfuriwa ntsena hi rhimoti yo hlawuleka no hlamarisa. Yi kumeka
kun'we na xinkwamana xo hoxa swingolongondzwana swa wena hinkwaswo. Loko u ri
na leyi bege u khomile hinkwaswo. Sweswi nxavo wa yona wu hungutiwile. Se wa ha
yimele yini? Tiva leswi: Loko u nga si xava leyi bege, a wu si va na bege naswona
a wu si hlayiwa eka vanhu.
                                          [Xifaniso lexi xi huma eka webusayiti ya www.samsonite.co.za]

3.1       Tshaha xivulwa lexi katsaka timhaka leti landzelaka: Ririmi ro hlundzukisa
          van'wana, na ro tlhontlha matitwelo.                                                             (1)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                             Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  9                                     DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

3.2       Nyika ndlela YIN'WE leyi vanavetisi va yi tirhiseke ku onga vaamukeri va
          xinavetiso lexi?                                                                               (1)

3.3       U nga vula yini mayelana na ku va vanavetisi va vula leswaku leyi i bege ya
          ximanjhemanjhe ematshan'wini yo vula leswaku i bege ya 'Samsonite' eka
          nhlokomhaka ya xinavetiso?                                                                     (1)

3.4       Vanavetisi va vula leswaku ku biwa goza rin'we ntsena. Xana mhaka leyi yi
          ku tisela miehleketo muni?                                                                    (2)

3.5       Nyika nhlamuselo ya xiphemu lexi xi dzhwihatiweke eka xivulwa lexi
          landzelaka:

          Loko u nga si xava leyi bege, a wu si va na bege naswona a wu si hlayiwa
          eka vanhu.                                                                                    (2)

3.6       Kombisa matirhiselo ya xiphemu 'naswona' eka xivulwa lexi landzelaka:

          Yi sasekile naswona i ya ximanjhemanjhe.                                                       (1)

3.7       Hi ku vona ka wena, xana xivulwa lexi nge: 'Loko u nga si xava leyi bege, a
          wu si va na bege naswona a wu si hlayiwa eka vanhu,' munhu loyi a nga
          na bege yin'wana yo hambana na leyi xi nga n'wi khoma njhani? Seketela
          nhlamulo ya wena.                                                                             (2)
                                                                                                        [10]

XIVUTISO XA 4
Xiya khathuni leyi landzelaka hi vukheta kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi
ka yona.
XITSHURIWA XA E

                     [Khathuni leyi yi huma eka webusayiti ya webusayiti ya www.martybucella.com]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                           Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  10                         DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

4.1       Kombisa vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka swimunhuhatwa leswi nga eka
          khathuni leyi.                                                                     (2)

4.2       Hlamusela hi ku komisa leswi khathuni leyi yi kombisaka swona.                     (2)

4.3       Ku va marito ya ximunhuhatwa lexi nga tshama ehansi ya vekiwile endzeni ka
          baloni, swi kombisa yini?                                                          (2)

4.4       Mavulavulelo lawa: 'U etlele ehenhla ka tafula ra mina!,' ya ku tisela
          miehleketo muni?                                                                   (2)

4.5       Andlala vonelo ra wena ehenhla ka ndlela leyi ximunhuhatwa lexi xi tshameke
          hayona?                                                                            (1)

4.6       Kombisa matitwelo ya wena ehenhla ka khathuni leyi.                                (1)
                                                                                             [10]

XIVUTISO XA 5
Hlaya xitshuriwa lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona.

XITSHURIWA XA F

1     Vakhale a va vurisile loko va te: 'Kamberiwa ku tson'wa (tsoniwa).' Munhu loko a nga
2     lo swi vona hi mahlo nasweswi a a ta va a nga si swi kholwa. Magayisa ya tiko ra ka
3     Hokomula a ya komberile eka hosi leswaku lembe rero khisimusi ra tiko hinkwaro ri
4     dyeriwa ndhawu yin'we naswona ntirho hinkwawo a wu ta khomeriwa emutini wa
5     N'wa-Xibikidyana laha vavanuna a va toloverile ku hungasa kona va tima torha. Loyi
6     a nga lava ku onha ntirho wa siku i Mdun'wazi wa Ncindhani. Mdun'wazi a a dumile hi
7     huwa na ku rhandza ku vulavula hi ku rhandza hi vanhu van'wana. A swi kalangi swi
8     va xihlamariso loko hi siku leri a holovile na Xisandzhaku. Swi sukerile laha
9     Mdun'wazi a nga byela Xisandzhaku leswaku nsati wa yena a nga hundziwi hi buruku
10    leswi tiko hinkwaro ra ka Hokomula a ri hlanganile hi swona. Hambileswi
11    Xisandzhaku wa vanhu a a ri mbulwa, leswi swi endlile leswaku a namba a dya
12    makala ya mondzo. U tekile Mdun'wazi hi xibakele lexi nga endla leswaku a namba a
13    teka xithongwana, a tlhela a khulukisa nambu wa Ribvubye. Loko a ku phaphara,
14    a nga kalangi a nga vutisa na leswaku ku humelele yini; u lo xobyaxobya a kongoma
15    ekaya. Vanhu va namba va swi vona leswaku i xidzedze xo kala mpfula.

5.1       Tsavula xivulavulelo eka xitshuriwa lexi vulaka wansati wo rhandza ngopfu
          vavanuna.                                                                          (1)

5.2       Tlhela u tsala xivulwa lexi nga laha hansi kambe u yisa rito leri dzhwihatiweke
          eka rhavi ra xitwisiwo.

          Mdun'wazi hi un'wana wa lava kombeleke ku ya vonana na hosi.                       (1)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  11                             DBE/Hukuri 2014
                                                    NSC

5.3       Xana u twisisa yini hi rito leri dzhwihatiweke eka ntila wa 2 lowu nge:

          Magayisa ya tiko ra ka Hokomula a ya komberile eka hosi leswaku lembe
          rero khisimusi ra tiko hinkwaro ri dyeriwa ndhawu yin'we.                              (1)

5.4       Hlawula nhlamuselo leyi nga yona eka leti nga laha hansi ya rito leri
          dzhwihatiweke exivulweni lexi landzelaka.

          Hambileswi Xisandzhaku wa vanhu a a ri mbulwa, leswi swi endlile leswaku a
          namba a dya makala ya mondzo.

          A            I munhu wo miyela a tlhela a nga rhandzi tinyimpi.
          B            I munhu wo miyela a tlhela a va a nyuherile.
          C            I munhu wo miyela kambe a ba ngopfu loko a pfukiwa.
          D            I munhu wo miyela a tlhela a rhandza tinyimpi.                            (1)

5.5       Boxa leswaku xivuriso lexi nga laha hansi lexi nga eka ntila wo hetelela a wu
          ta xi tirhisa loko swi te yini?

          I xidzedze xo kala mpfula.                                                             (2)

5.6       Hi ku twisisa ka wena i yini lexi endleke leswaku mutsari wa xitshuriwa lexi a
          vula marito lawa:

          ... u lo xobyaxobya a kongoma ekaya.                                                   (2)

5.7       Yisa xivulwa lexi eka tlhelo ra mpfumelo.

          A swi kalangi swi va xihlamariso loko hi siku leri a holovile na
          Xisandzhaku.                                                                           (1)

5.8       Nyika ntirho wa xihluvi xa mbulavulo lexi tikisiweke exivulweni lexi nga laha
          hansi.

          U tekile Mdun'wazi hi xibakele lexi nga endla leswaku a namba a teka
          xithongwana.                                                                           (1)
                                                                                                 [10]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:        30
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:         70

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga HL P2 Nov 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2014/500a5028-9114-4315-be59-410bb64f469c) — Xitsonga HL · QP · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2014/22a8be07-ceb2-475f-afad-1822ded584ee) — Xitsonga HL · QP · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Grade 12 Exemplar 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-grade-12-exemplar-2014/d05a0719-6cd6-4bdf-b6c3-44cf69eb92d7) — Xitsonga HL · QP · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Feb March 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2014/c342d6da-425a-47d7-a0ee-8f8e50cf2434) — Xitsonga HL · QP · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2020/0f83a578-4b9c-4d0f-847a-9484f0331605) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2019/5a718dad-9501-492f-ab10-56cc22bc108d) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
