# Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 November 2021 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 1 memorandum from the November 2021, 7 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2021-mg/ae6da413-830e-45ec-a696-72f155e1890b
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2021
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 1 November 2021 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2021-mg/ae6da413-830e-45ec-a696-72f155e1890b)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2021 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          GRADE 12

                                        NATIONAL
                                   SENIOR CERTIFICATE

                                       GIREDI YA 12

                              XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                  PAPILA RO SUNGULA (P1)

                                         HUKURI 2021

                                XILETELO XA MAKOREKETELO

TIMARAKA: 70

                        Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 7.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  2                      DBE/Hukuri 2021
                                      NSC  Xiletolo xa makoreketelo

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

Makoreketelo ya Xikambelantwisiso

     Tanihileswi ntshikelelo wu nga eka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi
      a swi fanelangi swi xupuriwa, handle ka loko swihoxo swa kona swi cinca
      nhlamuselo/matwisiselo. (Hambiswiritano, swihoxo swa ha fanele swi kombisiwa.)
     Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka ririmi leri a kamberiwaka hi rona, u
      nga ma tekeli enhlokweni marito wolawo, naswona loko nhlamulo yi twala, u nga
      xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kutani ri laveka
      eka nhlamulo, ri amukele.
     Ku hava maraka leyi nga ta nyikiwa eka swivutiso swa mavonelo eka nhlamulo ya
      INA/E-E kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku nga ta
      nyikiwa maraka.
     A ku na timaraka leti nga ta nyikiwa eka nhlamulo ya HI SWONA/A HI SWONA
      kumbe MHAKA YA NTIYISO/VONELO. Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa
      timaraka.
     Laha ku lavekaka tinhlamulo ta rito rin'we kutani mukamberiwa a nyika xivulwa
      hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile/tikisiwile.
     Loko ku laveka timhaka/minkutlunya yimbirhi/yinharhu kutani mukamberiwa a
      nyika yo tala, koreketa yo sungula yimbirhi/yinharhu ntsena.
     Amukela marin'wana yo hambanahambana.
     Eka swivutiso swa nhlawulonyingi, amukela HISWIMBIRHI, letere leri xaxameleke
      na nhlamulo leyi nga yona NA/KUMBE nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka.

TINHLAMULO: XITSHURIWA XA A

1.1       Swi sungurile hi malembe ya 1920 na 1930.√
          (Mukamberiwa u languteriwa ku boxa malembe himambirhi.)                             (1)

1.2       xaniseka/B.√                                                                        (1)

1.3       Ku dzaha swidzidziharisi swo fana na 'glue'.√/Ku xavisa miri.√/Ku lwa hi
          mikwana na maribye.√/Vukhamba na ku pfinya.√
          (Timhaka timbirhi ntsena.)                                                          (2)

1.4       Nhlokomhaka yi ri 'Vana vo tshama eswitarateni', leyi yelanaka na
          hungunkulu ra xitshuriwa lexi leri vulavulaka hi vana vo tshama                     (2)
          eswitarateni.√√

1.5       Swi vangiwile hi ku xaniseka ka vantima emadorobeni ya Vrededorp,
          Doornfontein na Jeppe eJohannesburg./Swi vangiwile hi ku xaniseka ka
          vantima emadorobeni.√√                                                              (2)

1.6       A a fanele a vulavurile na nsati wa yena va ololoxa swiphiqo leswi a swi endla
          leswaku Tekani a nga tshami ekaya.√√
          (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.)                                (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                        Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  3                       DBE/Hukuri 2021
                                      NSC  Xiletolo xa makoreketelo

1.7       1.7.1        Loko Tekani a tshamile a ehleketa/anakanya.√√                           (2)

          1.7.2        Tata wa yena u ringetile ku ya n'wi teka/susa/landza kwalomu se a
                       a tshama kona.√√                                                        (2)

1.8       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ndzi vona onge hileswi
          se a a kumile vanghana lava a a hanya na vona hi kurhula ku tlula ku
          xaniseka loku a a hlangana na kona ekaya./Ndzi vona onge hileswi a a
          xanisiwa hi mhanintsongo wa yena Sukani.√√                                           (2)

1.9       Ndzi nga vula leswaku a hi endlelo ra kahle hikuva leswi va tiboheke ku
          tekana na ku hanya na vatata va vona, va fanele ku komba vana lava
          rirhandzu.√√
          (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.)                                 (2)

1.10      Ndzi nga n'wi tsundzuxa leswaku a ya eka maxaka ya yena a ya ma
          hlamusela xiphiqo lexi a nga na xona leswaku ma ta n'wi pfuna hi
          miehleketo./Ndzi nga n'wi tsundzuxa leswaku a ya eka ndzawulo leyi pfunaka
          vana lava nga na swiphiqo emakaya a ya kuma ku pfuneka./Ndzi nga n’wi
          tsundzuxa leswaku a suka eswitaratenii a tlhelela ekaya a ta kota ku ya
          exikolweni a ya hetisa tidyondzo ta yena.√√
          (Amukela na man’wana maveketelelo lama twisisekaka.)                                 (2)

TINHLAMULO: XITSHURIWA XA B

1.11      Ku na munhu loyi a nga eku handzeni ka swilo endzeni ka xichelathyaka.√√             (2)

1.12      Va nga dlayiwa hi swigevenga./Va nga pfinyiwa.√√
          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.)                                   (2)

1.13      Ri ndzi tisela miehleketo ya leswaku u fanele a twa ndlala kumbe a
          xaniseka/hlupheka./Ri ndzi tisela miehleketo ya leswaku a nga va a lava leswi
          a nga swi xavisaka/tirhisaka.√√                                                      (2)

TINHLAMULO: XITSHURIWA XA A NA XA B

1.14      Xitshuriwa xa A xi vulavula hi vana lava tshamaka eswitarateni, leswi
          yelanaka na leswi humelerisiweke eka xitshuriwa xa B hikuva ku na munhu
          loyi a nga exitarateni./Switshuriwa hiswimbirhi swi humelerisa timhaka ta le
          switarateni.√√                                                                       (2)

1.15       Eka xitshuriwa xa A ku vulavuriwa hi Tekani loyi a tinyiketeleke ku hanya
           eswitarateni hikokwalaho ko pfumala swakudya ekaya kasi leswi vangeleke
           munhu loyi a humelerisiweke hi xitshuriwa xa B leswaku a kumeka
           eswitarateni a swi tiveki.√√
           (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.)                                  (2)

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA A:         30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                        Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  4                           DBE/Hukuri 2021
                                      NSC  Xiletolo xa makoreketelo

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA

XIVUTISO XA 2

XITSHURIWA XA C

MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XA NDZIMANA

NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI
LANDZELAKA:

Munhu u fanele ku titshemba ku fikelela leswi a swi lavaka evuton'wini.√ Munhu u
fanele ku tirha hi matimba.√ U fanele a dyondza eka ku tsandzeka ka yena.√ U fanele
ku hlaya matsalwa yo hambanahambana ku antswisa vutivi bya yena.√ Munhu u
fanele ku vutisa lava nga na ntokoto eka ntirho lowu a wu lavaka.√ U fanele ku kuma
munhu loyi a nga xikombiso lexinene leswaku a n'wi pfuna hi miehleketo.√ Munhu u
fanele ku tikhensa hambiloko a nga fikelelangi hi ku hetiseka ku navela ka yena.√

[Ntsengo wa marito = 87]

   Nkoka wa mahungu (N) = √√√√√√√ (7)
   Matirhiselo ya ririmi (R) = √√√ (3)
[Avela timaraka eka timhakankulu ta nkombo ntsena.]

MAHLAMULELO YA XIVUMBEKO XO XAXAMETA TIMHAKANKULU

NKOKA WA MAHUNGU: NKOMISO WU FANELE KU KATSA TIMHAKA LETI
LANDZELAKA:

      MINTSHAHO                                          MINKUTLUNYA
1.    'U fanele ku titshemba na ku lwa hi          1.    Munhu u fanele ku titshemba ku
      matimba ku fikelela leswi a swi                    fikelela  leswi a  swi   lavaka
      lavaka hikuva a xi kona lexi nga n'wi              evuton'wini.√
      sivelaka.'
2.    'Ku tirha hi matimba swi pfuna               2.    Munhu u fanele ku tirha hi matimba.√
      munhu leswaku a kota ku humelela.'
3.    'U fanele ku dyondza eka ku                  3.    U fanele a dyondza eka ku tsandzeka
      tsandzeka loku a hlanganaka na                     ka yena.√
      kona hikuva eku heteleleni u ta swi
      vona leswaku swi pfuna ku fikelela
      ku navela ka yena.'
4.    'Ku      hlaya      matsalwa      yo         4.    U fanele ku hlaya matsalwa yo
      hambanahambana          lawa      ya               hambanahambana ku antswisa vutivi
      fambelanaka na ntirho lowu munhu a                 bya yena.√
      wu tsakelaka, swi nga n'wi pfuna ku
      antswisa vutivi bya yena.'
5.    'Ku va munhu a nga chavi ku vutisa           5.    Munhu u fanele ku vutisa lava nga na
      lava nga na ntokoto eka ntirho lowu                ntokoto eka ntirho lowu a wu lavaka.√
      a wu lavaka i mhaka ya kahle hikuva
      vona va nga va va ri na vutivi byo
      antswa.'

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  5                           DBE/Hukuri 2021
                                      NSC  Xiletolo xa makoreketelo

6.    'Xin'wana lexi a nga xi endlaka i ku 6.            U fanele ku kuma munhu loyi a nga
      kuma munhu loyi a nga xikombiso                    xikombiso lexinene leswaku a n'wi
      lexinene, loyi a nga ta n'wi letela na             pfuna hi miehleketo.√
      ku n'wi pfuna hi miehleketo minkarhi
      hinkwayo.'
7.    'Swi kahle ku va munhu a tikhensa 7.               Munhu u fanele ku tikhensa
      hambiloko leswi a nga swi fikelela                 hambiloko a nga fikelelangi hi ku
      swi nga ringanangi ku ya hi ku                     hetiseka ku navela ka yena.√
      navela ka yena, leswi swi ta endla
      leswaku a va na matimba yo lwa a
      ya emahlweni na riendzo leri a ri
      sunguleke.'

[Ntsengo wa marito = 87]

Makoreketelo ya nkomiso:

Makoreketelo ma fanele ma kongomisiwa eka timhakankulu na ku papalatiwa ka
timhaka leti nga pfuniki nchumu.

Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi mukhuva lowu landzelaka:

     Maavelo ya timaraka:

      o Timaraka ta 7 i ta minkutlunya ya 7            N = (7) (Maraka yin'we hi nkutlunya.)
      o Timaraka ti3 i ta ririmi:                      R = (3)
      o Ntsengo wa timaraka:                               10

    Maavelo ya timaraka eka ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi:

     o Minkutlunya ya 1–3 leyi nga yona: Nyika maraka yin'we ya ririmi.
     o Minkutlunya ya 4–5 leyi nga yona: Nyika timaraka timbirhi ta ririmi.
     o Minkutlunya ya 6–7 leyi nga yona: Nyika timaraka tinharhu ta ririmi.
    Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene:

     o Mintshaho ya 6–7: a nga nyikiwi maraka ya ririmi.
     o Mintshaho ya 4–5: nyika mpimohenhla wa maraka yin'we ya ririmi.
     o Mintshaho ya 2–3: nyika mpimohenhla wa timaraka timbirhi ta ririmi.
LEMUKA:

    Ntsengo wa marito:
     o   Vakamberi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
     o   Ku nga susiwi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa
         marito lama tirhisiweke, kumbe ya kombisiwile hi ndlela yo hoxeka. Loko
         ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa lexi
         hetisaka ntsengo lowu vekiweke wa marito kutani u tshika lama nga ta
         landzela eka nkomiso.

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA B:             10

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                             Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  6                     DBE/Hukuri 2021
                                      NSC  Xiletolo xa makoreketelo

XIYENGE XA C: SWIAKI NA MILAWU YA MATIRHISELO YA RIRIMI

XIVUTISO XA 3: XINAVETISO

XITSHURIWA XA D

3.1       'Vulavula no hefemula endzeni ka masiki leyi ngo nkhulee!'√                        (1)

3.2       herisa./D.√                                                                        (1)

3.3       Munavetisi u ri: 'Timasiki ta muxaka lowu ti kumeka eka hina ntsena!', leswi
          nga riki ntiyiso hikuva ma kona man'wana mavhengele lama xavisaka timasiki
          ta xiyimo xa le henhla to fana na ta vona kumbe ku tlula.√√                        (2)

3.4       Ya na nkucetelo wa leswaku vaamukeri va hungu va ya xava timasiki eka
          vona leswaku va ta wela eka lava tlhariheke na vona.√√                             (2)

3.5       I ku endlela leswaku vaxavi va loloha ku hlaya leswaku loko va lava ku
          cincisa, vini va vhengele va ta tisirhelela hi marito lawa.√√                      (2)

3.6       I ku encenyeta manuhelo ya timasiki, leswi kombisaka leswaku ti nuhela
          kahle swinene./I ku kombisa leswaku timasiki leti ti nuhela kahle swinene.√√       (2)
                                                                                             [10]

XIVUTISO XA 4: KHATHUNI

XITSHURIWA XA E

4.1       Ehofisini yo amukela vapfhumba./Ehofisini.√                                        (1)

4.2        muendzi na mutirhi./B.√                                                           (1)

4.3        Mutirhi wa le hofisini yo amukela vapfhumba u amukela mupfhumba a tlhela
           a n'wi nyika na xilipi tanihi vumbhoni bya leswaku u hakerile./Mutirhi wa le
           hofisini yo amukela vapfhumba u amukela mupfhumba.√√                              (2)

4.4        I ku vumba rhavi ra xitlhelelo.√ Xi vula leswaku hi xona n'wini lexi nga ta
           tiphina eHlayisekani.√                                                            (2)

4.5        I xa ku va ximunhuhatwa xa nomboro ya 3 xi fanele xi tshinya ximunhuhatwa
           xa nomboro ya 1 ku tshika ku tirhisa riqingho hi nkarhi wo dya ku ri hi ku na
           xona xi le ku ri tirhiseni.√√                                                     (2)

4.6       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ndzi vona onge xi nga
          va xi ri xo tiyisisa/tshikelela leswi xi vulaka swona leswaku ximunhuhatwa xa
          nomboro ya 3 xi xi yingisela./Ndzi vona onge xi nga va xi kombisa ku
          hlundzuka/nyangatseka ka ximunhuhatwa xa 2 ehenhla ka ku va
          swimunhuhatwa leswin’wana swi tlangisa tiqingho ematshan'weni ya ku
          dya.√√
          (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.)                               (2)
                                                                                             [10]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P1                  7                       DBE/Hukuri 2021
                                      NSC  Xiletolo xa makoreketelo

XIVUTISO XA 5: PROSI

XITSHURIWA XA F

5.1       Haxawa.√                                                                             (1)

5.2       I ku komba vundhawu./I riengeteri ra vundhawu.√                                      (1)

5.3       Ku va munhu a kombela ku pfuniwa loko a nga swi tivi leswaku u fanele ku
          endla yini swi kahle./Ku va munhu a kombela ku pfuniwa swi kahle loko a
          nga swi tivi leswaku u fanele ku endla yini.√√                                       (2)

5.4       Ri tirhile ku komba vun'wini./N’wini wa swilo.√√                                     (2)

5.5       Mukamberiwa u ta vumba xivulwa hi rito 'rivala' ku humelerisa nhlamuselo yo
          hambana na leyi nga eka xivulwa leyi vulaka ku va va nga tsundzuki.
          Swikombiso:

          Xikolo xa hina xi na rivala ra mintlangu lerikulu swinene./Khensani u pfuka a
          kukula rivala masiku hinkwawo a nga si ya exikolweni.√√                              (2)

5.6       A ndzi ta xi tirhisa loko munhu a endla swilo swo karhi leswi ndzi vonaka onge
          swi nga tshuka swi n'wi tikerile kutani ndzi n'wi byela leswaku u fanele ku
          yimela timhaka ta yena.√√                                                            (2)
                                                                                               [10]

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA C:         30
                                                                   NTSENGO HINKWAWO:           70

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga HL P1 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2016-memo/6252024c-15c4-4b75-ba57-ea1d1fd4f6f5) — Xitsonga HL · Memo · 2016 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2014-memo/b56edf52-9c89-4b60-b960-94875100f83d) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2012-memo/048549be-906f-4709-aee9-41bcb739c55c) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2009-memo/81fe0d9f-c802-4256-8f35-c79c818945d2) — Xitsonga HL · Memo · 2009 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2021/65d5e2df-98ec-4596-919e-7379153b462f) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga HL NSC P1 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p1-may-june-2021/c9ae137f-815d-4cce-b6e6-eb5529cb5098) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
