# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2013 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 memorandum from the Feb March 2013, 23 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2013-memo/64aa97dd-e45c-4102-b577-dd6b83ba39ac
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2013
- Exam period: Feb March
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 23

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2013-memo/64aa97dd-e45c-4102-b577-dd6b83ba39ac)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · Feb March · 2013 · xitsonga. Memorandum, 23 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                       NATIONAL
                                  SENIOR CERTIFICATE

                                         GIREDI YA 12

                         XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                       PAPILA RA 2 (P2)

                        NYENYANYANA/NYENYANKULU 2013

                                       MEMORANDAMU

TIMARAKA: 80

                            Memorandamu leyi yi na 23 wa tipheji.

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                2                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI

A1: SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO

XIVUTISO XA 1: XITSALWANA

Swa ndzi kweva – BM Ngobeni

4:        Swo tiyela hi lava xikhwama xo enta
          Mutlhokovetseri u kombisa leswaku vanhu lava va kotaka ku fikelela phetiroli
          leyo durha hi lava va nga na mali yo tala. U tirhisa rito 'xikhwama' ku vula
          nchumu lowu ku vekiwaka kumbe ku hoxiwaka mali kumbe swilo swo karhi
          leswaku swi hlayiseka, kasi nsinya wa riendli 'enta' ri vula ndhawu leyi yi nga
          celeka yi ya ehansi swinene. Hikokwalaho loko mutlhokovetseri a tirhisa
          xivulwahava 'xikhwama xo enta' ku kombisa leswaku vanhu lava va fikelelaka
          xiyimo lexi hi lava va nga fuma.√√

10:       Minkhamu yo nuha yo mbvee!
          Mutlhokovetseri u tirhisa riviti 'nkhamu' leri vulaka duku kumbe nceka wo
          handzuriwa wu lala lowu vamanana na vakhegula va wu bohaka ekhwirini laha
          ku tumbeleke, laha va bohelaka mali ya vona leswaku yi hlayiseka. U tirhisa
          riencisi 'mbvee!' leri kombaka mukhuva lowu nchumu wu nuhaka hi wona ku
          komba leswaku lomu va vekaka kona mali a ka ha ri na nchumu.
          Mutlhokovetseri u hlamusela leswaku minkhamu ya vakhandziyi lava a ya ha ri
          na mali hikwalaho ko tshamela ku hakela mali ya swo famba hi swona.√√

13:       Leswi swi vangela rixaka ku kecela hi vutomi
          Mutlhokovetseri u hlamusela leswaku vanhu va rila hikwalaho ka vutomi lebyi
          byi va tikelaka, u tirhisa nsinya wa riendli 'kecela' leri vulaka ku vavanyana loku
          munhu a ku twaka emenweni loko a phorhile nchumu wo fana na ribye.
          Nakambe mutlhokovetseri u kombisa leswaku a ko va vanhu vo karhi ntsena
          lava va tikeriwaka, kambe i rixaka hinkwaro leri tikeriwaka hi xiyimo lexi xo
          tlakuka ka tihakelo ta phetiroli.√√

15:       Va boheka ku ya xokola na leyi a va yi khonetile lomo
          Mutlhokovetseri u tirhisa nsinya wa riendli 'xokola', leri vulaka ku teka nchumu
          wo karhi hi ku tirhisa mhandzi kumbe nchumu wo karhi u tlhavetela hi
          xikongomela xo humesa leswi nga endzeni. Mutlhokovetseri u hlamusela
          leswaku loko vanhu va lava ku teka tendzo va boheka ku pambula mali leyi a
          va yi hlayisile. U tirhisa nsinya wa riendli 'khonetile' leri ri vulaka ku veka
          nchumu eka ndhawu leyi swi nga kotekiki ku yi fikelela hi ku olova.√√

17:       Mbilu yanga ya fufunha
          Mutlhokovetseri u tirhisa xithathelo eka ntila lowu ku komba ndlela leyi mbilu ya
          yena yi vavaka hi kona. U tirhisa nsinya wa riendli 'fufunha' leri ri vulaka ku
          tshwa ka nchumu hi ndlela yo pfumala langavi. Mutlhokovetseri wa vilela no
          vaviseka emoyeni hi matlakukelo ya phetiroli.√√

MAAVELO YA TIMARAKA: TIMARAKA TIMBIRHI EKA MINTILA LEYI BOXIWEKE                                       [10]

                                                 KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                3                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 2: XIKAMBELANTWISISO

Tshengwe ra lerhisa – MM Marhanele

2.1       Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi ku tika loku nga kona loko wanuna a tekile
          vasati vo tala masiku lawa. Xitlhokovetselo xi ya emahlweni xi kombisa
          leswaku khale a swi olova ku teka vasati vo tala, hikuva swilo a swi nga durhi,
          a ku dyiwa swa le masin'wini naswona vasati va khale a va twanana
          hambiloko va tekiwile hi nuna un'we, kambe manguva lawa, a swi olovi ku
          endla leswaku va twanana na yona mhaka yo tekiwa va tele hi nuna un'we, a
          va yi twisisi.√√                                                                             (2)

2.2       Ntila lowu wu hlamusela leswaku wanuna loyi a lavaka ku teka vasati vo tala
          swi lava a va a tiehleketile swinene hikuva swa tika.√√                                      (2)

2.3       Mutlhokovetseri u tirhisa xikatsatinhlamuselo 'U ta twa u nga twi!' ku
          humelerisa mhaka ya ku tikeriwa loku vaka kona loko wanuna a tekile vasati
          vo tala.√√                                                                                   (2)

2.4       'I ku tshama ehenhla ka mpukutu wa miseve'.√√/ Ntila wa 10.√√                                (2)

2.5       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ndzi nga va tsundzuxa
          leswaku va tivonela eka timhaka to teka tshengwe hikuva masiku lawa swilo
          swa durha.√√

          (Amukela na tinhlamulo tin'wana leti twisisekaka.)                                           (2)
                                                                                                       [10]

                                                 KUMBE

XIVUTISO XA 3: XIKAMBELANTWISISO

Xikandza xa ndlala – JM Magaisa

3.1       Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi Vantima lava xanisekaka, va tirhisiwa ku lwa
          tinyimpi, va tirhisiwa ku hlawula hi nkarhi wa nhlawulo, va tshembisiwa
          leswinene leswi va nga swi kumiki emakumu ka mintirho leyi va yi tirheke.√√                  (2)

3.2       Mutlhokovetseri u tirhisa riencisi 'dlu!', leri ri vulaka ku va munhu a nga
          ambalangi nchumu emirini kumbe ku sala erivaleni. Eka xitlhokovetselo ri vula
          leswaku Vantima lava va ondzile ngopfu, kutani va sala hi marhambu
          hikwalaho ko xaniseka.√√                                                                     (2)

          'Vana lava i vana va Afrika'.√√ Ntila wa 10.√√                                               (2)

          Mutlhokovetseri u tirhisa xithathelo 'Ku vuyisa masirha ekaya', ku hlamusela
          leswaku lava va va ka va ponile enyimpini va vuya emakaya va nga ha pfuni
          nchumu, xiyimo xa vona xa rihanyu xi va xi nga ha tsakisi lero va nga lova
          nkarhi wun'wana na wun'wana.√√                                                               (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                4                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

3.5       Mbilu ya yena ya vava hi ku twela vanhu lava va xanisiwaka hi vusiwana. U
          sola vanhu lava va xanisiwaka hikuva a va cinci vonelo ra vona ra vutomi.
          Xikombiso: Vanhu lava a va tshiki ku hlawula lembe rin'wana na rin'wana
          hambiloko va swi vona leswaku a swi va pfuni nchumu.√√                                        (2)
                                                                                                        [10]

                                                 KUMBE

XIVUTISO XA 4: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 3: XIKAMBELANTWISISO

Mi rhukane swikwembu – JM Magaisa

4.1       Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi vubihi lebyi endliweke hi Vantima byo tshika
          ndhavuko no tsan'wa swikwembu na tihosi ta vona va landzelela Xilungu. Va
          na swiphiqo hikwalaho ka swendlo leswi swa vona kambe a va nge pfuni hi
          munhu hikuva va lo tiendlisa. Va fanele va ya kombela ku rivaleriwa eka
          mikwembu leyi na ku tlhela va yi gandzela.√√                                                 (2)

4.2       'Swi tshivelele mbholovisa swi ta khawula'.√√/Ntila wa 33.√√                                 (2)

4.3       Ntila lowu wu hlamusela leswaku mutlhokovetseri a nga na ntiyiso wo
          hetiseka, wa leswaku endzhaku ko xaniseka, Vantima lava va nga ha tshika
          swendlo swa vona swo homboloka, va tlhela va gandzela swikwembu swa
          vakokwa wa vona leswi va swi tshikeke khale.√√                                               (2)

4.4       Mutlhokovetseri u tirhisa rihlamari 'Ixi!', ku hlekula Vantima lava. U tirhisa
          xitwananisi 'mo', ku tshikelela leswaku a nga va tweli vusiwana kumbe ku rila
          na vona. Xivutiso lexi a xi lavi nhlamulo, kambe xi kombisa leswaku swirilo
          swa vona a swi pfuni nchumu, hikuva va lo tiendlisa va tshika ku gandzela
          swikwembu swa vakokwa wa vona.√√                                                             (2)

4.5       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: A hi
          mhaka ya kahle, hikuva rixaka rin'wana na rin'wana ri fanele ri tinyungubyisa
          hi ndhavuko wa rona.√√                                                                       (2)
                                                                                                       [10]

                                                    NA

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                5                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

A2:    SWITLHOKOVETSELO SWO KA SWI NGA RI SWA NDZAWULELO
       (SWA BOHA LESWAKU MUKAMBERIWA A HLAMULA XIN'WE)

XIVUTISO XA 5: XITSALWANA

N'wana u tsemile mibya – GJ Maphalakasi

2:        Ku tshinya n'wananga ndzi phurile byi hola
          Mutlhokovetseri u tirhisa xivulavulelo 'ku phula byi hola', leswi vulaka ku ringeta
          ku cinca nchumu wo karhi lowu nga ta kala wu nga cinci. U hlamusela leswaku
          u karhele ku tshinya kumbe ku komba n'wana loyi mahanyelo lamanene, u
          kombisa leswaku u ringetile tindlela hinkwato to tshinya n'wana wa yena,
          kambe u tsandzekile.√√

8:        Exikolweni a baleka, ndzi rhwala ndzi ya tikirheta
          Mutlhokovetseri u tirhisa nsinya wa riendli 'tikirheta' leri ri vulaka ku veka
          nchumu wo karhi ehansi kumbe ehenhla ka nchumu wo karhi hi matimba, hi ku
          wu tshikilela, leswi hlamuselaka leswaku loko n'wana loyi wa yena a baleka
          exikolweni nkarhi wo huma wu nga si fika a n'wi tlherisela kona.√√

9:        Hi nkarhi wa ndlala a ndzi hanyisa hi nkhamu
          Rito 'nkhamu' i duku kumbe nceka leyi vamanana na vakhegula va yi bohaka
          ekhwirini leswaku va tiyelela va kuma matimba, van'wana va bohelela mali ya
          vona leswaku yi hlayiseka kona. Mutlhokovetseri u hlamusela leswaku hi nkarhi
          wa ndlala a a nga dyi nchumu, kambe a a bohelela nkhamu lowu leswaku wu
          n'wi nyika matimba.√√

12:       Ndzi vulavula ndzi ri swanga ndzi ku u pfukile nuna wanga
          Mutlhokovetseri u tirhisa risivintalo 'swanga' leri ri vulaka ku va munhu a
          vulavula a ri yexe, kumbe ku vulavula a nga humeseli ehandle kumbe a va a ri
          ku ehleketeni swinene. U hlamusela leswaku a a ri ku ehleketeni leswaku
          hambiloko nuna wa yena a lovile khale, loko a vona n'wana loyi wa yena u ta
          n'wi tsundzuxa ku hlayisiwa tanihi loku a ku kuma eka nuna wa yena.√√

19:       A ndzi hlantswa emahlweni ka vanghana va yena
          Mutlhokovetseri u tirhisa nsinya wa riendli 'hlantswa' leri ri vulaka ku basisa xilo
          lexi thyakeke hi mati. U hlamusela leswaku n'wana loyi a a rhuketela mana wa
          yena hi ku n'wi byela timhaka leti a ti endlaka to kala ti nga ri kahle, leti endlaka
          leswaku a vonaka a ri mutswari wa swendlo swo biha swinene.√√

MAAVELO YA TIMARAKA: TIMARAKA TIMBIRHI EKA MINTILA LEYI BOXIWEKE                                       [10]

                                                 KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                6                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                          NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 6: XIKAMBELANTWISISO

N'wana u tsemile mibya – GJ Maphalakasi

6.1       Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi manana loyi a loveriweke hi nuna, a n'wi
          siya na n'wana wa jaha. Manana loyi u sarile a endla hinkwaswo swileriso
          swa nuna wa yena swo kurisa n'wana loyi, u hlamusela leswaku u karhele ku
          tshinya n'wana loyi, hikuva a nga twi loko a n'wi byela. U hetelela a landzula
          na mana wa yena.√√                                                                           (2)

6.2       'Ndzi lehisa mbilu ndzi ku i xihlangi'.√√/Ntila wa 25.√√                                     (2)

6.3       Mutswari loyi u herile matimba. U tikomba a ringetile tindlela hinkwato to
          tshinya n'wana wa yena, kambe wa tsandzeka ku ya emahlweni. A nga tivi
          leswaku i mani loyi a nga n'wi pfunaka.√√                                                    (2)

6.4       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A ndzi ta n'wi lehisela
          mbilu tanihi mutswari, ndzi ya emahlweni na ku n'wi komba rirhandzu ra
          vutswari.√√                                                                                  (2)

6.5       Mukamberiwa u ta nyika dyondzo yin'wana na yin'wana leyi twisisekaka.
          Xikombiso: Loko vana va hina va hi dyohela hi nga karhali ku va rivalela, na
          ku tlhela hi va lehisela timbilu.√√

          (Na tidyondzo tin'wana leti ti twisisekaka.)                                                 (2)
                                                                                                       [10]

                                                                  NTSENGO WA XIYENGE XA A:              30

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 7

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2
                                                                                                              Downloaded from hlayiso.com                      7                                                          DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                                                                                                       NSC – Memorandamu

Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa vutlhokovetseri

                                                                                                             Vuswikoti bya       Vuswikoti bya        Vuswikoti bya le    Vuswikoti byo        Vuswikoti byo              Vuswikoti bya         Vuswikoti byo ka

                       RIRIMI
    RHUBIRIKI YO                                                                                             le henhla           le henhla            henhla nyana        amukeleka            enela                      madyondza             byi nga fikelelanga
    HLAHLUVA                                                                                                 ngopfu
    SWITSALWANA                                                                                              Xivumbeko lexi      -Xitsalwana xi       -Xivumbeko xa       -Ku na vumbhoni      -Xivumbeko lexi nga        -Maandlalelo yo       -A swi olovi ku vona
    EKA                                                                                                      andlariweke hi      andlariwile kahle.   kahle,              bya xivumbeko.        na swihoxo.               tsana na xivumbeko    loko nhlokomhaka yi
    VUTLHOKOVETSE                                                                                            ndlela ya kahle.                         Swivulwa na                                                         xo ka xi nga          fikeleriwile.
    RI                                                                                                                                                tindzimana swi na                                                   kungahatiwangi.
                                                                                                                                                      nkhulukelano.
    RIRIMI RA LE                                                                                             -Masungulo
    KAYA                                                                                                     na mahetelelo       -Masungulo na        -Xivumbeko          -Xitsalwana xo       -Miehleketo yo ka yi       -Swihoxo swa ririmi   -Ku pfumaleka ka
                                                                                                             ya kahle            mahetelelo ya        lexinene xa         pfumala              nga andlariwangi            na matsalelo yo      vumbhoni bya
    KHUME RA                                                                                                 swinene.            kahle.               manghenelo,         miehleketo           kahle.                      hoxeka ma endla      xivumbeko kumbe
    TIMARAKA (10)                                                                                                                                     mahetelelo na       leyi khulukaka.                                 xitshuriwa xo ka xi   maandlalelo.

                       Xivumbeko, nkhulukelano na maandlalelo. Ririmi, thoni na xitayili leswi tirhisiwaka
                                                                                                                                                      tindzimana.                                                         nga amukeleki.
                                                                                                             -Miehleketo leyi
                                                                                                             vupfeke.            -Miehleketo leyi     -Miehleketo leyi    -Swihoxo swa         -Vumbhoni bya
                                                                                                                                 andlariweke kahle.   khulukaka yi nga    ririmi, thoni        swihoxo swa                                      -Rirmi ro tsana,
                                                                                                                                                      landzelelekaka      na xitayili.         ririmi.Thoni na xitayili                         xitayili na thoni swo
                                                                                                                                                                                               swo ka swi nga                                   ka swi nga ri kahle.
                                                                                                                                                                                               fambelani na
                                                                                                                                                                                               xikongomelo.
                                                                                                             -Ririmi, thoni na   Ririmi ,thoni na
                                                                                                             xitayili swi        xitayili swi         Ririmi, thoni na    Swihoxo swa ririmi   Ku na swihoxo swa          Thoni na xitayili a   Ririmi ro phyama,
                                                                                                             ringanerile no      fambelana na         xitayili i swo      i switsongo, thoni   ririmi leswi nga           swi fambelani na      xitayili na thoni leswi

                       eka switsalwana
                                                                                                             pfumala xihoxo.     xikongomelo.         pfumala xihoxo.     na xitayili swi      erivaleni. Thoni na        xikongomelo xa        nga lulamelangiki
                                                                                                                                                                          ringanerile          xitayili a swi fambelani   matsalelo
                                                                                                                                                                                               na xikongomelo xa
                                                                                                                                 -Maandlalelo                                                  matsalelo
                                                                                                                                 lamanene.

                                                                                                                                                                          Tindzimana to        Tindzimana leti nga na     -Tindzimana leti      -Ku pfumaleka ka
                                                                                                                                                                          pfumala swihoxo.     swihoxo.                   nga na swihoxo.       tindzimana kumbe
                                                                                                                                                                                                                                                vun'we.

    VUNDZENI
                                                                                                                  7                     6                   5                   4                       3                         2                     1
    Nhlamuselo ya                                                                                              80–100%               70–79%              60–69%              50–59%                  40–49%                    30–39%                 0–29%
    nhlokomhaka,
    vundzeni bya
    nkanelo na ku
    twisisa
    xitlhokovetselo.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                                                                                        Phendla

### Page 8

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com              8            DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                       NSC – Memorandamu

    VUSWIKOTI BYA
    LE HENHLA
    SWINENE

    -Vundzeni byo
    hlawuleka,
    swiyenge
    hinkwaswo swi
    fikeleriwile.
    -Mahlamulelo ya
    vuswikoti bya le
    henhla: 90% + .
    Miehleketo ya le
    henhla swinene: 80-
    89%.
    - Miehleketo ya
    kahle leyi

                               7
    seketeriwaka hi
    vumbhoni byo huma                 8–10             7–7½                 7–8
    eka xitlhokovetselo.

                           80-100%
    -Matwisiselo ya
    kahle ya
    xitlhokovetselo.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                           Phendla

### Page 9

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2
                                     Downloaded from hlayiso.com              9                    DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                       NSC – Memorandamu

    VUSWIKOTI        BYA
    LE HENHLA

    -Vumbhoni bya le
    henhla bya
    nhlokomhaka byi
    hlamuseriwile,
    swiyenge
    hinkwaswo swi
    fikeleriwile.
    -Mahlamulelo hi
    vuenti.                    6      7½–8½            7–8              6½–7½         6–7
    -miehleketo ya

                            70–79%
    kahle yi nyikiwile yi
    huma eka
    xitlhokovetselo.
    -Matwisiselo ya
    kahle ya
    xitlhokovetselo.

    VUSWIKOTI BYA
    LE HENHLANYANA

    -Ku kombisa ku
    twisisa
    nhlokomhaka kahle.
    -Vuxokoxoko byo
    tala lebyi
    amukelekaka.
    -Miehleketo
    yin'wana ya
    amukeleka, kambe
    vumbhoni byo               5                      6½–7½                 6–7      5½–6½   5–6
    seketela a byi                    7–8
                            60–69%
    ringanelangi.
    -Ku kombisa ku
    twisisa
    xitlhokovetselo

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                   Phendla

### Page 10

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               10                     DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                       NSC – Memorandamu

    VUSWIKOTI BYO
    AMUKELEKA

    -Vundzeni lebyi
    faneleke, kambe ku
    pfumaleka
    miehleketo hi
    vuenti.
    -Miehleketo
    yin'wana ya kahle
    ku seketela
    nhlokomhaka.
    -Miehleketo yo tala       4                        6–7              5½–6½         5–6    4½–5½       4–5
    yi kaneriwile, kambe
    yi pfumala ku          50–59%
    khorwisa.
    -Masungulo na
    matwisiselo ya
    tsalwa na
    xitlhokovetselo.

    VUSWIKOTI BYO
    ENELA

    -Vuswikoti byo
    enelanyana ku
    nyika tinhlamulo.
    -Miehleketo
    yintsongo ku
    seketela
    nhlokomhaka.
    -Nkanelo wo ka wu
                             3
    nga khorwisi na
    vumbhoni byo ka        40–49%                                           5–6      4½–5½   4–5        3½–4½            3–4
    byi nga enelangi
    byo huma eka
    xitlhokovetselo.
    -Mudyondzi a nga
    twisisangi
    xitlhokovetselo

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                      Phendla

### Page 11

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2
                                    Downloaded from hlayiso.com               11                    DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                                                       NSC – Memorandamu

    VUSWIKOTI BYA
    MADYONDZA

    -Matwisiselo yo ka
    ya nga ri kahle ya
    nhlokomhaka.
    -Ku vuyelerisa
    miehleketo yo ka yi
    nga ri kahle.             2
    -Ku pfumaleka ka
                                                                                      4–5   3½–4½       3–4            1–3½
    vundzeni byo enela.    30–39%
    -Nkanelo wo
    pfumala nseketelo
    -Mudyondzi a nga
    twisisangi tsalwa
    kumbe
    xitlhokovetselo.

    VUWSIKOTI BYO
    KA BYI NGA
    FIKELELANGI

    -Mahlamulelo ya
    komba vuxaka na
    nhlokomhaka,
    kambe a swi olovi
    ku landzelela
    miehleketo leyi
    kaneriweke.
    -Ku tsandzeka ku
    hlamula xivutiso,
    miehleketonyana
                              1                                                             3–4        1–3½             0–3
    leyi boxiweke yi
    pfumala vumbhoni       0–29%
    byo huma eka
    xitlhokovetselo.
    -Matwisisiselo ya
    tsalwa na
    xitlhokovetselo i yo
    tsana swinene.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                     Phendla

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                12                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 7: XITSALWANA

MULUNGUNTIMA – TH Khosa

•     Hlongwane i munhu wa mavondzo, u vondzokela Chavalala loyi a a tirha ehansi
      ka yena, kasi Chavalala u amukela munhu un'wana na un'wana.√√√
•     Hlongwane wa tikukumuxa, u lava ku chaviwa, kasi Chavalala i munhu wa ku
      titsongahata no xixima varhangeri va yena.√√√
•     Hlongwane u rhandza ku holovela vatirhikulobye, Chavalala u vulavula kahle na
      vatirhikulobye.√√√
•     Hlongwane u hleva Chavalala eka Mukhari na le ka vanghana va yena, kasi
      Chavalala a nga swi rhandzi swo hleva.√√√
•     Hlongwane a nga wu tivi ntirho, kasi Chavalala u tiva ntirho wa yena hi ku
      hetiseka.√√√
•     Hlongwane a nga na xifuva, u hatla ku rivala timhaka leti a byeriweke tona, kasi
      Chavalala u tsundzuka timhaka hinkwato hi ku hetiseka.√√√
•     Hlongwane i munhu wo rhandza tin'anga, kasi Chavalala u tshemberile eka
      Xikwembu.√√√
•     Hlongwane u na xinyanyu kumbe magugu, u tshembisa Mathebula ntirho ku ve
      na ntirho wa kona a wu si va kona, kasi Chavalala a nga nyanyuki hambileswi a a
      swi tiva leswaku poso yi fanerile yena.√√√
•     Hlongwane u na ximbilwambilwana, u tshembisa ku ba Nsatimuni entirhweni, kasi
      Chavalala u na mbilu yo leha hambiloko a swi vona leswaku Hlongwane a nga
      n'wi rhandzi, a nga n'wi heleli mbilu.√√√
•     Hlongwane i munhu wo rhandza byalwa, u ya na le ntirhweni a pyopyiwile, kasi
      Chavalala a nga nwi byalwa.√√√

MAAVELO YA TIMARAKA:
                 V   = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.)
                 X&R = 10

(TSUNDZUKA: TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA
EHENHLA KA TA VUNDZENI.)                                                                                [25]

                                                 KUMBE

XIVUTISO XA 8: XIKAMBELANTWISISO

MULUNGUNTIMA – TH Khosa

8.1       Hikuva Sasavona a a tiva swinene hanyelo lerinene ra Nyeleti.√/A a n'wi teka
          tanihi sesi wa yena.√/A a ri munghana wa yena.√

          (Nhlamulo yin'we ntsena.)                                                                     (1)

8.2       Exitichini xa maphorisa eGiyani.√ √                                                           (2)

8.3       A a ya seketela Nyeleti, munghana wa nhwana wa yena Sasavona.√√                               (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                13                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

8.4       Mutsari u lava ku hi komba mhaka ya mavondzo, makwanga na rivengo leswi
          humelelaka emintirhweni.√√                                                                    (2)

8.5       Hikuva a a lava ntirho wa le PPE, lowu a a tshembisiwile wona hi
          Hlongwane.√√                                                                                  (2)

8.6       Hivumbirhi bya vona i vanhu vo tshembeka, vo hanya hi ntiyiso.√                               (1)

8.7       Phorisa Mlambo u lavisisa mhaka a nga si khoma muehleketeleriwa,√ kasi
          phorisa Navela u ri mhaka yo endla ndzavisiso yi ta heta nkarhi.√                             (2)

8.8       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Sasavona u swi twile
          leswaku Hlongwane u na miehleketo yo hlongorisa Chavalala entirhweni
          leswaku a ta nghenisa munghana wa yena Mathebula.√                                            (1)

8.9       Mukamberiwa u ta nyika matitwelo ya yena. Xikombiso: A ndzi ta twa ku vava
          swinene. Swi vava ngopfu ku lumbetiwa hi nandzu lowu u nga wu
          endlangiki.√√                                                                                 (2)

8.10      Efemeni ya PPE a ku yiviwile cheke yi ya hakela xikweleti xa Ephraim
          Chavalala eka O.K, kutani phorisa Mlambo a a ri ku endleni ka ndzavisiso wo
          kuma muyivi wa cheke leyi.√√                                                                  (2)

8.11      Ina, u swi kumile. U kumile xiphephana lexi a xi phutsaphutsiwile xi ri na
          minsayino ya Hlongwane yo ringana minharhu, na nsayino wa Brooks, na
          wona wu ri kanharhu.√√                                                                        (2)

8.12      Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Hikuva Hlongwane u
          humesile Nyeleti ehofisini loko a ri karhi a tirha hi buku ya ticheke, kutani a
          sala a yiva tluka ra cheke.√√                                                                 (2)

8.13      Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A nga endlangi kahle.
          Ku fojara minsayino ya vanhu i vugevenga lebyikulu laha loko mufojari o
          kumeka a nga pfaleriwaka ekhotsweni malembe yo tala.√√

          (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.)                                            (2)

8.14      Hikuva siku leri cheke yi nga yiviwa no hakelela xikweleti xa fanichara hi rona,
          Nyeleti a a tlilokile entihweni.√√                                                            (2)
                                                                                                        [25]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 14

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                14                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

XIVUTISO XA 9: XITSALWANA

MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni

•      Ku navela ka mufundhisi Tlhomandloti a ku ri ka leswaku vana va yena na
       ndyangu wa yena swi va na ku hetiseka.√√√
•      Leswi swi endla leswaku a byela vana va yena leswaku va tlula hinkwavo eka
       hinkwaswo.√√√
•      Mhaka leyi a yi humeleri hikuva Madambi mativula ya yena u na vusopfa
       naswona Nyiko rikotse ra muti a nga tlharihangi eka swa tidyondzo.√√√
•      Tlhomandloti u lava leswaku ndyangu wa yena wu va wona rivoningo ra
       mahanyelo lamanene ra ndhawu ya Chiawelo, Soweto na Joni hinkwaro kambe a
       swi vi tano hikuva Nyiko u hluvuriwa nguvu ya vufundhisi hikokwalaho ko endla
       vuoswi na noni N'waMdanisi.√√√
•      Tlhomandloti u lava leswaku Vuchangana bya yena byi tshama byi hlayisekile
       kambe n'wana wa yena Madambi u lava ku teka Muqhoza a va nsati wakwe.√√√
•      Madambi u nwa byalwa leswi a swi hambanela kule na vufundhisi bya tata
       wakwe na ku navela ka yena ka leswaku vana va yena va va swikombiso
       leswinene.√√√
•      Vana lava va landzula ku letela ka tata wa vona ku fana na n'wana loyi a nga eka
       xifaniso xa le handle xa tsalwa loyi a landzulaka nhlana wa mana wakwe.√√√
•      Hakunene mibya ya nyekanyeka hikuva vana va landzula vuhleteri na ku laya ka
       mutswari wa vona va endla leswaku ku letela ka tata wa vona ku nga
       humeleli.√√√
•      Hinkwaswo leswi swi endla leswaku mufundhisi Tlhomandloti a hundza
       emisaveni hikokwalaho ka mbitsi ya vana va yena.√√√

MAAVELO YA TIMARAKA:
                 V   = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.)
                 X&R = 10

(TSUNDZUKA: TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA
EHENHLA KA TA VUNDZENI.)                                                                                [25]

                                                 KUMBE

XIVUTISO XA 10: XIKAMBELANTWISISO

MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni

10.1      I n'wana wa yena Nyiko.√                                                                      (1)

10.2      Mufundhisi a vitanile vana va yena leswaku a ta va tshinya no va komba
          tindlela letinene.√√                                                                          (2)

10.3      Hi leswi Nyiko a nga tirhi kahle exikolweni hikuva a nga tlharihangi.√√                       (2)

10.4      Nyiko u dyondzerile vufundhisi leswaku muti wa ka Tlhomandloti wu ta
          tshama wu ri rivoningo.√√                                                                     (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                15                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

10.5      Marito ya tata wa Nyiko ya vile xikhovolelo hikuva ematshan'weni yo va a vile
          mufundhisi lonene u endlile vuoswi na noni N'waMdanisi.√√                                     (2)

10.6      Mukamberiwa u ta nyika matitwelo ya yena. Xikombiso: A ndzi ta tsaka hikuva
          mutswari wa mina a swi ta tikomba leswaku a ndzi navelela leswinene.√√                        (2)

10.7      Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke hi vutomi bya Nyiko.
          Xikombiso: Hakelo ya xidyoho i rifu.√/Ku yiva swa dlayisa.√/Munhu u fanele a
          dyondzela ntirho lowu yena n'wini a nga ta va na vutihlamuleri eka wona, ku
          nga ri hi ku byeleteriwa hikuva a swi na mahetelelo lamanene.√                                (1)

10.8      Nyiko u hluvuriwile nguvu ya vufundhisi hikokwalaho ko tsandzeka ku tikhoma
          a rhandzana na noni N'waMdanisi leswi kombisaka leswaku u tsandzekile ku
          kulula nyuku a tirha ntirho wa yena hi matimba ya yena hinkwawo.√√                            (2)

10.9      I Madambi.√

          Eka vaSoluka.√ / Eka Maduna.√                                                                 (2)

10.10     Mana wa yena i Mbhexe.√

          Tata wakwe i Malulwana Maduna.√                                                               (2)

10.11     A a ri na ku kanakana leswaku u ta amukeriwa eka Tlhomandloti tanihileswi
          Madambi a a ri Mutsonga yena a ri Muqhoza.√√                                                  (2)

10.12     Mufundhisi Tlhomandloti u arile leswaku n'wana wa yena a teka nhwana wa
          Muqhoza a vula leswaku a nga swi tsakeli leswaku ntengo wa xihlovo xa
          Vutsonga wu pfindlusiwa hi rintiho ra n'wana wa yena.√

          Va tekanile endzhaku ka rifu ra tata wakwe, mufundhisi Tlhomandloti.√                         (2)

10.13     Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke hi vutomi kumbe hi
          rirhandzu ra Madambi na Soluka. Xikombiso: Rirhandzu ra ntiyiso ra swi kota
          ku tiyisela xiyimo xin'wana na xin'wana.√                                                     (1)

10.14      Maduna a a amukela munhu un'wana na un'wana, hambi i wa rixaka rihi
          kumbe rihi, kasi mufundhisi Tlhomandloti yena a a nga rhandzi tinxaka
          timbe.√                                                                                       (1)
                                                                                                        [25]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:               25

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 16

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                16                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

XIYENGE XA C: NTLANGU

XIVUTISO XA 11: XITSALWANA

HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane

•      Loko ku hlengeletaniwile le xitokofeleni mutshami wa xitulu u hlayile milawu ya
       vona ya le xitokofeleni.√√√
•      U tlherile a hlayetela na mabyalwa lawa ya nga kona hi tinxaka ta wona, ku katsa
       xikhilimikhwiki (kill me quick) na badamandzikusecha, lawa mavito ya kona ya
       hlamuselaka swinene khombo ra wona.
•      Mutshami wa xitulu u kombisile leswaku vasesi vo bula na vona va kona, a tlhela
       a va hlaya hi mavito ya vona.
•      Mutshami wa xitulu u tlherile a hlekula vavanuna lavo chava vavasati, a va vula
       swichumani, leswi endleke leswaku un'wana na un'wana a nga swi naveri ku
       tshama a ri yexe.
•      Matanato u rhumeterile Malisetlhana ku ya tshama na Mavhavaza ku endlela
       leswaku na yena a ta kala a wela endzingweni lowu Matanato a a ri eka wona.
•      Matanato wa tibumabumile hi ku va a tiphina hi vutomi, a vula leswaku va fanerile
       ku ya hundza hi leka vaRhoda.
•      Matanato u bohekile ku etlela eka vaRhoda hikwalaho ka xikombelo xa Rhoda
       kasi a va nga twananangi swona loko va suka le hositele.
•      Matanato va n'wi tsundzuxile hi ku n'wi khomela mali kambe yena u te yena a hi
       xihlangi a nga ta khomeriwa mali ya yena, leswi swi endlile leswaku Rhoda na va
       ka vona va nwa hafu ya yona.
•      Matanato u hetelerile a biwile hi vatsotsi va n'wi tekela na swiambalo laha a
       bohekeke ku ambala mpahla ya buti wa Rhoda.

MAAVELO YA TIMARAKA:
                 V   = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.)
                 X&R = 10

(TSUNDZUKA: TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA
EHENHLA KA TA VUNDZENI.)                                                                                [25]

                                                 KUMBE

XIVUTISO XA 12: XIKAMBELANTWISISO

HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane

12.1      Hileswi a onhiwile hi Xihangalasi a tlhela a n'wi ala kutani a nga ha tshembi
          leswaku a nga ha pfuka a kumile vukati.√√                                                     (2)

12.2      Xihangalasi.√

          Tshikani.√                                                                                    (2)

12.3      N'waXirhami.√                                                                                 (1)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                17                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

12.4      Hileswi Topisa a a ri wanhwana loyi a a tikhomile kahle lero a a lulamerile ku
          aka muti tanihileswi Mavhavaza a a lava munhu wo aka na yena muti.√                           (1)

12.5      A dyiwile ngopfu hi vavasati va le Joni laha un'wana a nga famba na vana va
          yena a tlhelela evukatini bya yena bya ntiyiso.√√                                             (2)

12.6      I Matanato.√

          A va tshama swin'we kwale hositele ya Jeppe.√                                                 (2)

12.7      U n'wi tsundzuxile leswaku a hambana na vavasati va le joni a tlhela a ya
          pfuxa muti wa yena na N'waXirhami.√√/Hi yena a nga n'wi pfuna ku kuma
          leswaku Rhoda a ri n'wana makwavo wa yena.√√                                                  (2)

12.8      Hlupheka, hileswi Mavhavaza na Topisa a va hluphekile hi tindlela to
          hambanahambana, kasi Nkhensani, i ku khensa tinyiko leti va nga nyikiwa
          tona hi Xikwembu.√                                                                            (1)

12.9      Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi twisisekaka leyi a yi kumaka hi Topisa.
          Xikombiso: Loko munhu a tikhoma a tlhela a tihlayisa u hetelela a kuma
          leswinene evuton'wini bya yena.√√                                                             (2)

12.10     Hileswi mana wa yena a lovile a ha ri ntsongo swinene lero eka Topisa a a
          kumile mhani wo ta n'wi hlayisa.√√                                                            (2)

12.11     Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A ndzi ta tsaka. Hikuva
          swi kombisa leswaku a tiyimiserile ku tsakisa nuna wa yena.√√                                 (2)

12.12     Mukamberiwa u ta kombisa leswi a swi navelaka hi rirhandzu ra Topisa na
          Mavhavaza. Xikombiso: Ku va va hanya hi ku twanana ku ri hava timholovo
          na ku kokelana eka leswi a va pfa va kanerisana hi swona.√√                                   (2)

12.13     U wu pfuxile a tlhela a teka na hlantswa va tshama hi ku rhula na ntsako.√√                   (2)

12.14     Mukamberiwa u ta nyika nkongomelo wa tsalwa. Xikombiso: Vutlhomamahlo
          a byi lunghangi byi onha muti. √√/Hambiloko munhu a nga swi lavi ntiyiso wu
          ta tshama wu ri ntiyiso.√√                                                                    (2)
                                                                                                        [25]

XIVUTISO XA 13: XITSALWANA

VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu

•      Boneka u tekerile N'waVukwele na N'waVusika nuna, a rivala leswaku siku
       rin'wana u ta lava ku pfuniwa hi vona.√√√
•      Boneka a ala ku nyika Khegu ndhawu yo etlela loko a vuya hi le vukatini, a rivala
       leswaku na yena u ta hetelela a tirha a tiakela yindlu ya yena, laha a nga
       tshukaka a lava ku pfuneka eka yena enkarhini lowu taka.√√√

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                18                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

•      Boneka u tsona Khegu mali ya rendzo, a rivala leswaku loko a a dyondzile a ta
       kota ku n'wi pfuna hi swin'wana leswi a ta swi lava na yena.√√√
•      Boneka u tsona Khetani R5,00 a ta famba a lava ntirho, laha loko a tirha a ta
       tlhela a n'wi pfuna na yena.√√√
•      Boneka a a nga hanyisani kahle na vaakelani va yena, vo fana na tatana
       Xitlhangu wa le Bush, a rivala leswaku siku rin'wana u ta lava ku pfuneka eka
       vona.√√√
•      Boneka a a xanisa Khegu hi ku n'wi nyika mintirho yo tala, a rivala leswaku loko a
       n'wi khoma kahle a nga ta n'wi rivala na siku na rin'we.√√√
•      Boneka a a tshamela ku holovela Xikweni a vula leswaku i mukhalabya a navela
       onge a ngo fa, Xikweni a kala a vula leswaku u ta n'wi tsundzuka loko a nga ha ri
       kona laha misaveni.√√√
•      Boneka a a lava ku chelela Khegu chefu leswaku a ta fa, a rivala leswaku loko o
       n'wi tshika a hanya a ta n'wi pfuna siku rin'wana.√√√
•      Boneka a a tsona Khegu na Khetani mali yo dya exikolweni, a rivala leswaku loko
       a hlayisa vana lava, na vona va ta n'wi hlayisa loko va hetile xikolo kumbe loko va
       kurile.√√√

MAAVELO YA TIMARAKA:
                  V    = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.)
                  X&R = 10
(TSUNDZUKA: TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA
EHENHLA KA TA VUNDZENI.)                                                                                [25]

XIVUTISO XA 14: XIKAMBELANTWISISO

VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu

14.1      U vula leswaku Boneka a a kurile ku ringana leswaku a nga tekiwa.√                            (1)

14.2      Hikuva a ta karhatiwa ngopfu hi vafana lava va swigwamatshuku.√ A a nga
          vulavuli ntiyiso, hikuva a a lava ku ya n'wi endla nsati wa yena.√√                           (3)

14.3      N'waVukwele i wansati wo kala ku titshemba eka vukati bya yena. Vavasati
          lava va titshembeke evukatini bya vona a va chavi nchumu.√√                                   (2)

14.4      N'waVukwele a vona mhaka leyi nga ta n'wi karhata ya ha ri ekule, a ala
          leswaku yi humelela hambileswi a a tsandzeka ku yi sivela leswaku yi
          humelela, kasi N'waVusika a nga swi koti ku vona mhaka leyi nga ta n'wi
          karhata ya ha ri ekule, u pfumelela xin'wana na xin'wana xi humelela.√√                       (2)

14.5      Boneka u fikile eJoni a rhandzana na Xikweni, va tekana, N'waVusika na
          N'waVukwele va hlongoriwa.√                                                                   (1)

14.6      eBush.√ ePhalaborwa.√                                                                         (2)

14.7      Ku fikile mutirhelamfumo loyi a nga humesa Boneka na vana va yena endlwini
          leyi a va tshama eka yona eBush hikwalaho ko tsandzeka ku hakela mali ya
          rhente.√√                                                                                     (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                19                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

14.8      Hikuva Boneka a a nga hanyisani kahle na vaakelani va yena hi nkarhi lowu
          vutomi a byi n'wi fambela kahle.√√                                                            (2)

14.9      Mukamberiwa u ta nyika matitwelo ya yena. Xikombiso: A ndzi ta va ndzi yile
          ndzi ya n'wi pfuna, hikuva munhu a nga fanelangi ku tlherisela xidyoho hi
          xidyoho.√√

          (Amukela na matitwelo man'wana lawa ya twisisekaka.)                                          (2)

14.10     Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ndzi vona wu fanerile.
          Boneka u xanisile vasati va Xikweni, N'waVukwele na N'waVusika xikan'we
          na Khegu loko yena vutomi bya ha n'wi fambela kahle.√√

          (Amukela na mavonelo man'wana lawa ya twisisekaka.)                                           (2)

14.11     Khetani u hlongorile Boneka na vana va yena endlwini ya tata wa yena, kasi
          Khegu u hlongorile Boneka endlwini ya yena eNamakgale.√√                                      (2)

14.12     Mukamberiwa u ta nyika xitsundzuxo xa yena. Xikombiso: A ndzi ta n'wi
          tsundzuxa leswaku munhu i munhu hi van'wana vanhu, u fanele a hanya
          kahle na vandyangu na vaakelani va yena, hikuva siku rin'wana u ta lava ku
          pfuniwa hi vona.√√

          (Amukela na switsundzuxo swin'wana leswi twisisekaka.)                                        (2)

14.13     Ina, ra fambelana. Vito ra tsalwa i 'Vukosi i mberha', kasi na rona hungu ra
          tsalwa ri vulavula hi Boneka loyi a a ri na rifumo ro tala leri ri heleke ri
          dzudzeka ku fana na mberha.√√

          (Timaraka i to seketela ntsena.)                                                              (2)
                                                                                                        [25]

XIVUTISO XA 15: XITSALWANA

XIVONI XA VUTOMI – IS Shabangu

NTLANGU: YOO, NDZI TIDLELE MINOO!

•   Misery u ya eka munghana wa yena Florence a navela nhundzu ya yena ya le
    ndlwini.√√√
•   Misery u lava ku tiva eka Florence ndlela leyi a kumeke nhundzu ha yona.√√√
•   Ku lava ku tiva ka Misery a ku vangiwa hileswi a va tirha ntirho wo fana kambe
    yena a nga ri na yona nhundzu leyi ringanaka na ya Florence.√√√
•   Florence u byela Misery hi Hadisa n'anga leyi a yi nyika vavasati murhi wo dlaya
    vavanuna.√√√
•   Misery u ya eka Hadisa ku ya kuma murhi wo dlaya nuna leswaku a ta kuma
    mali.√√√

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                20                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

•   Hadisa u nyika Misery murhi. Misery loko a ya ekerekeni u chela murhi eka
    kholodiringi a anakanya leswaku nuna wa yena u ta sala a yi nwa.√√√
•   Vana va yena va rhanga va vuya ekerekeni kutani loko va heta ku dya va nwa
    kholodiringi leyi nga cheriwa murhi va yi heta.√√√
•   Murhi wu tirhile laha a wu nga kongomisiwangi kona. Leswi swi endlile leswaku
    Misery a tisola ku va a dlayile vana va yena ematshan'weni ya nuna loyi a a ta n'wi
    vuyerisa hi mali ya xitalo.√√√
•   Ku rila ka yena loko a ta va a endlile xihoxo lexi swi komba swinene ku tisola eka
    xihoxo lexi a nga xi endla. Leswi swi komba leswaku ku na ku fambelana swinene
    eka vito ra xintlangwana na leswi swi humelelaka eka swimunhuhatwa swa
    xona.√√√

MAAVELO YA TIMARAKA:
                 V   = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.)
                 X&R = 10

(TSUNDZUKA: TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA
EHENHLA KA TA VUNDZENI.)                                                                                [25]

XIVUTISO XA 16: XIKAMBELANTWISISO

XIVONI XA VUTOMI – IS Shabangu

16.1      Emutini wa Magaza eNkowankowa.√                                                               (1)

16.2      Hi ku va Chinghisa a nga fambangi loko Magaza a ta va a n'wi tsalerile papila
          a vula leswaku a nga ha n'wi rhandzi kutani a a tlhelerile eka rikwavo.√√                     (2)

16.3      Swi vangiwa hi ku va Magaza a a tibyerile leswaku Chinghisa a nga ha n'wi
          rhandzi kambe u rhandza Nokuthula loyi a nga hlangana na yena loko a ri
          exikolweni.√√                                                                                 (2)

16.4      Hi ku va Magaza a kumile Nokuthula loyi a a vona a dyondzekile na ku va a
          antswa loko a n'wi pimanyisa na Chinghisa.√√                                                  (2)

16.5      Ina. Va kona vavanuna lava yaka va ya tirha eJoni va vuya na vavasati
          van'wana kutani loko va fika emakaya va hlongola vasati va vona wa
          xitekwa.√√

          (Timaraka i to seketela ntsena.)                                                              (2)

16.6      Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso:
          U nga dlayi nyoka u ndzuluta ta mincele ta ku vona.√√                                         (2)

16.7      U tikumile a onhile Lulu makwavo wa Nokuthula, kutani a tibyela leswaku loko
          a vilela u to n'wi hlongola hikuva na yena u hlongorisile van'wana.√√                         (2)

16.8      Evhengeleni ra ka Score eGiyani. Ku vangiwa hileswi Xitlhanyi a nga kumeka
          a yivile.√√                                                                                   (2)

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2                21                DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2013
                                           NSC – Memorandamu

16.9      U yivile tihuku a ti veka epuremeni ya n'wana kutani mancingelani a n'wi
          kuma.√√                                                                                       (2)

16.10     U tshama a kumeka a yivile swirhangisi evhengeleni leri.√√                                    (2)

16.11     A a lava ku sala a xavelela hi ku tshembisa mininjhere xin'wana na xin'wana
          lexi a a ta xi lava.√√                                                                        (2)

16.12     EKheto.√                                                                                      (1)

16.13      A a lava ku duma hi ku va vadyondzi lava a va dyondzisaka va pasela
           ehenhla.√√                                                                                   (2)

16.14     Ina. U tsundzuxiwile ko tala hi mhaka yo papalata ku yiva kambe hi ku va a
          swi toloverile a nga swi tshikangi.√

          (Nhlamulo i yo seketela ntsena.)                                                              (1)
                                                                                                        [25]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:               25
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:                80

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

Text truncated here. Open the document page to read the rest.

## Related documents

- [Xitsonga HL P1 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2013-memo/786c5637-2891-4b76-b1ff-9cd45386f9ea) — Xitsonga HL · Memo · 2013 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2013-memo/a1cc843f-56b9-42bb-9862-62b8d092092e) — Xitsonga HL · Memo · 2013 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2018-memo/b2c7b021-722f-49ff-8028-463aa5021e78) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Feb March 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2016-memo/d09a4192-2858-4c8e-8fb1-19a2c63da0b9) — Xitsonga HL · Memo · 2016 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2015-memo/13f23b68-c85f-4ccd-b865-c9ac991b6b26) — Xitsonga HL · Memo · 2015 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2014-memo/70e89ec5-e6c4-4173-b986-f7be1625a78c) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
