# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Question Paper > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 question paper from the Feb March 2017, 33 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2017/19418bd9-5ba1-4b4f-9aea-acb7a19626f4 - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Question paper - Year: 2017 - Exam period: Feb March - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 33 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 Feb March 2017 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2017/19418bd9-5ba1-4b4f-9aea-acb7a19626f4) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · Feb March · 2017 · xitsonga. Question paper, 33 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) NYENYANYANA/NYENYANKULU 2017 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ri na tipheji ta 33. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC PHEJI RA SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Rhanga u hlaya switsundzuxo u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya phepha hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke nan'waka. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 3. Papila leri ri na SWIYENGE SWINHARHU: XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa boha leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA. Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. 6. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B: NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA NA C: NTLANGU. • Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke. • Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIVUTISO XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 7. VULEHI BYA TINHLAMULO • Swivutiso swa xitsalwana eka vutlhokovetseri swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300. • Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450. • Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. 8. Landzelela SWILERISO leswi nga ekusunguleni ka XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA. 9. Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka phepha ra swivutiso. 10. Sungula XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 11. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi. XIYENGE XA A: Timinete ta 40 XIYENGE XA B: Timinete ta 55 XIYENGE XA C: Timinete ta 55 12. Tsala swi saseka no vonaka. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Nongonoko lowu wu ta pfuna wena mukamberiwa ku hlawula swivutiso leswi u lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula switlhokovetselo swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI ntsena. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA XIVUTISO TIMARAKA NOMBORO YA PHEJI 1. '16 June 1976' Xitsalwana 10 6 2. 'A-E-I-O-U' Ximbangu 10 7 3. 'Nandzu i wa mani' Ximbangu 10 9 4. 'Vukati i mbilu?' Ximbangu 10 10 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa boha leswaku u xi hlamula. 5. 'Xivoni' Ximbangu 10 12 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u languteriwa ku hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Eka XIYENGE XA B na XIYENGE XA C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA NOVHELE: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 6. Mulunguntima Xitsalwana 25 14 7. Mulunguntima Ximbangu 25 14 8. Mib ya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 17 9. Mib ya ya nyekanyeka Ximbangu 25 17 KUMBE MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 10. Rivomb a ra Vutsonga Xitsalwana 25 19 11. Rivomb a ra Vutsonga Ximbangu 25 20 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 12. Hlamb a vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 24 13. Hlamb a vunwa nandzuwe Ximbangu 25 24 14. Vukosi i mb erha Xitsalwana 25 27 15. Vukosi i mb erha Ximbangu 25 27 16. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 30 17. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 31 LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HI MFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku kombisa leswaku u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. Tafula ra nongonoko wo tikamba. NHLAYO YA MFUNGHO SWIVUTISO NOMBORO WA XIYENGE LESWI YA XIVUTISO GWAJU FANELEKE KU () HLAMURIWA A. VUTLHOKOVETSERI 1–4 2 Switlhokovetselo swa ndzawulelo A. VUTLHOKOVETSERI Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa 5 1 ndzawulelo B. NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA Xitsalwana kumbe swivutiso swa 6–11 1 ximbangu C. NTLANGU Xitsalwana kumbe swivutiso swa 12–17 1 ximbangu LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula swivutiso SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe swivutiso SWIMBIRHI swa ximbangu. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO SWILERISO: • Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–4. • Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve na marito ya kwalomu ka 250–300, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI hi endlelo ro xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1 (XITSALWANA) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona. 16 JUNE 1976 – MD Ndobe 1 Nhenha ya jaha ra ku ya eka 16 wa malembe; 2 Jaha leri pfimbeke nhloko hi ta vutomi; 3 A a ri ntsongo kambe a a boxekile mahlo; 4 A a twile a tlhela a xiyisisa hi ta tiko. 5 Dyambu ri tsuvukile swa masiku, 6 Kambe eka tintlhari ta tiko a swi nga ri swona, 7 A va hetile ta vona. 8 Kambe ku ta ba mani folosi? 9 Namuntlha swilo jiki! 10 Nhenha ya xivindzi yi kwihi? 11 Va-Hitler va nga ha vuya? 12 I tiko ra xiswathe. 13 Ra ha tifambela kahle, 14 Hungu a ri lo duu! 15 Mulungu u fana na mhunti. 16 Hambi a a tshwetiwe hi mani. 17 A tlula na Stalin hi matlharhi. 18 Va ka Ntimeni swisiwana swa Hosi; 19 A va hlomile hi mbhayimbhayi, 20 Xitlhangu i dikizele, 21 Xi duvula, xi hupa, 22 Ra vumbirhi xi tshwa nyameni ya wajaha. 23 Mpfumawulo wa xigitsi wu haha emoyeni, 24 Rifu ra wajaha ri susa vanhu misisi, 25 Va ka Ntimeni va swarha ku tlurisa, 26 Ndzilo wu va xitshembiso xa vumbirhi, ku ku huu! Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 27 Nhenha yi twala Nigeria, 28 Xiviko xa musi a xi vonaka: 29 Xi mbuluvuka xi kongoma etilweni ra Sathana- 30 Kaya ra Vantima va Afrika-Dzonga. 31 Xana xivangelo a ku ri yini? 32 N'wana-ntsongo u fele yini? 33 Swona muendli u ri yini? 34 Hosi, katekisa Vantima va Afrika-Dzonga. Mutlhokovetseri u tirhisa ririmi hi ndlela ya vutshila ku humelerisa hungu ra xitlhokovetselo xa yena. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku xopaxopa xitlhokovetselo lexi nga laha henhla u kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hakona ku humelerisa hungu ra xona. [10] XIVUTISO XA 2 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. A-E-I-O-U – JM Magaisa 1 U yimele yini u khondla mavoko? 2 A wu va voni van'wana va bvun'wala? 3 Tihoxe u tihoxa bya ntlambya. 4 Bvun'wala ya ha pfindlukile, 5 Ka ha ku hundza ntsumi sweswi. 6 Bvun'wala u hlantsweka nhlokonho, 7 Mati ya ta khuvula munyama, 8 Ya ta ku sula malanga u sala u basile, 9 U nga heti nkarhi, tihoxe, 10 Vurhongo byi nga na yini handle ka vusweti? 11 Nkarhi wa tintsumi wu hundzile, 12 U ta yima ri ko ri xa loko u yimele Gabriele, 13 Wena a wu ri twangi Rito? 14 'Tanani ka mina lava nga ni torha?' 15 Pfumelela mati lawa ya khulela ndlela ya wena. 16 I nkarhi muni kasi? 17 Mina a ndzi ku ri xile. 18 Se u ndzi pfuxela yini? 19 Ndzi tshike ndzi byi faya, 20 Byi lo ku helela kumbe wa ha tirha? 21 U nga ndzi vutisi tipolotiki mani wena. 22 Ndzi thicara, mudyondzisi wa vana, 23 Wa mina ntirho i wun'we, 24 Ku vulavula ri xa ri ya pela ri xa, 25 Ndzi ku A-E-I-O-U! Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 26 Ndzi tshike ndzi timiyelela, 27 U nga ndzi xavi ta le non'weni wa swi twa? 28 U ndzi vutisela yini 'Democracy' na 'Communism'? 29 Wa mina ntirho i wun'we. 30 Ndzi thicara, mudyondzisi wa vana. 31 A-E-I-O-U, 32 Ndzi vutise A-E-I-O-U, 33 U ndzi vutisa nambu lowukulu wa misava. 34 Kumbe Napoleon, Hitler na Churchill: tihosi, 35 Ndzi ta ku A-E-I-O-U. 36 Suka ka mina wena Judas! 37 Va lo ku rhuma u nga ali? 38 Kasi u lava yini? 39 A-E-I-O-U. 40 Ndzi thicara, mudyondzisi wa vana. 41 Ndzi tsakela ku twa ngulumelo wa rito ra mina. 42 A va ta tsaka …? 43 Ku ndzi twa ndzi kolola, 44 Ndzi vindlavindleka bya magandlati, 45 Ndzi ku: A-E-I-O-U. 2.1 Hi mintila leyi nga tluriki MUNE nyika nkomiso wa xitlhokovetselo lexi. (2) 2.2 Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku mudyondzisi a nga lavi ku kuceteriwa ku vula swin'wana eka mhaka leyi a nga laviki ku vula nchumu eka yona. (1) 2.3 Eka ntila wa 34 mudyondzisi u lava ku vutisiwa hi ta 'Napoleon, Hitler na Churchill: tihosi'. Xana leswi swi kombisa leswaku u na vutivi bya dyondzo muni? (1) 2.4 Xana mutlhokovetseri u vula yini hi ntila wa 9, lowu nge: 'U nga heti nkarhi, tihoxe'? (2) 2.5 Hlamusela leswi u twisisaka swona hi ntila wa 44 lowu nge: 'Ndzi vindlavindleka bya magandlati'? (2) 2.6 Xana leswi endliwaka hi mutlhokovetseri swa ku kucetela mudyondzisi ku nghenelela eka tipolitiki u vona yi ri mhaka ya kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC XIVUTISO XA 3 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. NANDZU I WA MANI – M Malungana 1 Siku a nga ndzi koka rinoko hi xiluva lexi, 2 A ndzi yiveke dzano. 3 Ndzi boxe ta le xifuveni, 4 Nhwana a amukela xikombelo xanga. 5 Vakhale a va vurisile, 6 Loko va ku: hambi wo famba enkoveni lundha ri ta vonaka. 7 Ndzi te ndzi nga ehleketangi, 8 A ndzi byela leswaku u bihe emirini, 9 Ndzi tinwaya nhloko, 10 Nhloko yi tika onge ndzi lo rhwala dyiribye, 11 A ndzi tshama ndzi dya marhambu ya nhloko. 12 Siku rin'wana nimpundzu, 13 Dyambu a ri sungula ku humesa nhompfu, 14 Manana a gongondza elawini ranga. 15 Loko ndzi huma, 16 Ndzi kume vavasati vambirhi, 17 Ku kandzela hi xiluva xanga. 18 Mbilu yanga yi tlula yi ta tshama enkolweni, 19 Ndzi tlimbeka moya, 20 Ndzi twa onge misava yi ngo pfuleka yi ndzi mita. 21 A ri ndzi xele kambirhi, 22 Loko ndzi tshamile ehansi, 23 Ndzi vonile tatana a fika, 24 Hiloko vavasati va boxa tshumba. 25 Ndzi vona tatana a wa ni xitulu, 26 A sungula ku khavaxela mihloti bya xihlangi. 27 A nela hi mpfula ku ri hava mapapa, 28 A hetelela a ahlamisa nomu: 29 'I vana va mina hi vambirhi, 30 I va ngati ya mina.' 31 Mati ya halakile, 32 Nandzu i wa mani? 3.1 Hlamusela leswi xitlhokovetselo lexi xi vulavulaka hi swona hi mintila leyi nga tluriki MUNE. (2) 3.2 Hi tihi timhaka ta le xifuveni leti boxiweke hi jaha laha ka xitlhokovetselo? (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 3.3 Hi wihi ntila lowu kombisaka leswaku jaha leri vulavulaka eka xitlhokovetselo lexi a a ri chuhwile swinene? (1) 3.4 Xivuriso lexi xi nga eka ntila wa 6 lexi nge: 'hambi wo famba enkoveni lundha ri ta vonaka', xi tipaluxa njhani eka xitlhokovetselo lexi? (2) 3.5 Ntila wa 30 lowu nge; 'I va ngati ya mina', wu tiyisisa njhani ntila wa 29 lowu nge: 'I vana va mina hi vambirhi' ehenhla ka vutswari bya muvuri wa marito lawa? (2) 3.6 Hi ku vona ka wena xiphiqo lexi a xi ta va xi papalatiwile njhani? (2) [10] XIVUTISO XA 4 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. VUKATI I MBILU – JM Magaisa 1 Gezani xiporo xi tsemekile; 2 Swikwembu swakwe swi yila Valungu, 3 Loko ri xile ntirho i ku byi chucha, 4 Nsati na vana va hanya hi rikoko ra xilondzo, 5 Va ambala tatana va hlova hi manana. 6 Nsati u hundzukile rikavakava, 7 Vana va hundzana ntsena hi masiku, 8 Lomu mathumbanini migiva yi nemba hi magume, 9 Milenge ya N'wa-Risenga i thayere; 10 Maxangu eka yena i mukhuhlwana. 11 Gezani u hundzukile xiphongo xa mahlanga, 12 Lomu ri n'wi pelelaka kona hi le kaya, 13 Lomu vanhwini u famba bya xifufunhunu, 14 Xiburukwana i tinjhovo, 15 Loko a famba wo byambula. 16 Swihlangi i marhambu ntsena, 17 Swikhwidyana swa swona i tincindha; 18 Swivokwana ni swinengana i tinhi, 19 Ku i vanhu wo vo hi mahlo, 20 Swi dzuvurile bya mbhongolo hi ku sewula ka timpfula. 21 Miri ya swona i magegetsu, 22 Min'wala yi rimarimile swimidyana swa swona, 23 Loko ri perile swo kufumetana, 24 Xinkwa na kofi i xiyila, 25 Vaakelani mano ya swona se va ma lemukile. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 26 N'wana wa muakelani u rhwale ximarha, 27 Ku swi phemela swi fanele ku n'wi bebula, 28 Swimovhana swa tata wakwe u korwile, 29 Yena phela u dya a khigela 30 Vusiwana eka yena i n'wendzi wa malolo. 31 Ndlala yi nga ndlala; 32 Vana va swihlangi munhu nkulu phi! 33 'Hi phemele phela' 34 Xi phema xi cukumeta xi hleka, 35 Vana va nghohe ya - Abraham va hundzukile timbhongolo. 36 Sweswi mpfula yi nile, 37 N'wa-Risenga swilemu u hava, 38 Ku jekula u ta byala nkami? 39 Le nhoveni nsimu i majani, 40 Gezani u tsendzeleka na matsima. 41 Kaya ra Gezani ku handza n'hwari. 42 U hlangana na vamuti hi vurhongo, 43 Ndlala yi dyondzisa vana xikolo xa ritiho, 44 N'wa-Risenga ku tlhelela kaya wa chava, 45 Risenga cuma a nga celelanga. 46 Loko o tshuka a ri vekile u ta vuya hi xibububu, 47 Risenga u bava a khalakhasa, 48 'Tiyisela N'wananga, vukati i mbilu' 49 Vana i vukwera hi ku basuluka, 50 Sweswi xihangalasi u swi kotile, 51 Vana va dyiwe hi aredzi, 52 Vana va nghohe ya Adam na Evha; 53 Swa nyumisa ku vona vukwembu byi kurha, 54 Vulolo a va puti va puta vusiwana. 4.1 Hi mintila leyi nga tluriki MUNE boxa mongo wa xitlhokovetselo lexi. (2) 4.2 Boxa ntila lowu kombisaka leswaku a swi tiveki leswaku vana lava ku vulavuriwaka hi vona eka xitlhokovetselo lexi va yile kwihi. (1) 4.3 Nyika nkongomelo wa xitlhokovetselo lexi. (1) 4.4 Xana ntila wa 11 lowu nge: 'Gezani u hundzukile xiphongo xa mahlanga', wu ku tisela miehleketo muni? (2) 4.5 Hlamusela leswi ntila wa 7 lowu nge: 'Vana va hundzana ntsena hi masiku', wu vulaka swona. (2) 4.6 Xana mhaka leyi ku vulavuriwaka hi yona eka xitlhokovetselo lexi ya khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) XIVUTISO XA 5 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XIVONI – JM Magaisa 1 Hinkwerhu hi rhandza ku tivona, 2 Hi tinyanga hi nkhwinkhwisela, 3 Hi tiswoswa hi vuyelela, 4 Hi tidzunisa hi sandza, 5 Hi n'wayitela ku vona hina la' nga riki hina. 6 Kambe xivoni a xi swi koti, 7 Ku hi komba hina la nga hina, 8 Hi masiku loko hi tshama hi tinyanga, 9 Hina hi tumbela endzhaku ka hina wa xivoni, 10 Hi vona hina la nga riki hina. 11 A swi ta va swinene whe wa manyunyu loko a hi kota ku tivona, 12 Hi honokelana mahlo, 13 Hi langutana na hina la nga hina, 14 Kumbe a hi ta vona vunyakapfari bya hina. 15 Hi vona mona wa vuhari, 16 Hi vona mbilu yi kukumuka bya comela, 17 Yi kukumuka yi tlhutlha hi mavondzo, 18 Hi vona vuhari bya munhu wa khale, 19 A hi ta hlundzuka hi xi faya. 20 A hi ta vona ku hambana ka vona, 21 Ku hambana ka hina wa xivoni, 22 Kumbe a hi ta vungavunga dinda, 23 Hi hlantswa hina wa le ndzeni, 24 Hi n'wi xarha xikhudza a nyuka. 25 Mi nga ha tshami mi tinyanga, 26 Mi vona hina la nga riki hina, 27 Yena u na vukwele bya noyi, 28 A nga ta mi peta nhloko, 29 Mi fa mi nga si mila ni meno. 5.1 Hlamusela hungunkulu ra xitlhokovetselo lexi hi mintila leyi nga tluriki mune. (2) 5.2 Tshaha ntila lowu kombisaka ku va vanhu va vona munhu a hlundzukile ku tlurisa mpimo. (1) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 5.3 Eka ntila wa 22 mutlhokovetseri u ri: 'Kumbe a hi ta vungavunga dinda.' Xana 'dinda' i yini? (1) 5.4 Hlamusela leswi mutlhokovetseri a vulaka swona hi ntila wa 9 lowu nge: 'Hina hi tumbela endzhaku ka hina wa xivoni'? (2) 5.5 Eka mintila yo tala mutlhokovetseri u tirhisile xitwananisi 'hi'. Xana leswi swi kombisa yini? (2) 5.6 Xana u vona ku ri xitsundzuxo xa kahle lexi mutlhokovetseri a xi nyikaka eka ndzimana yo hetelela ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA SWILERISO: • Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. • Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI hi endlelo ro xaxameta timhakankulu. • LEMUKA: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. • Hlawula xivutiso xa NOVHELE KUMBE xa MFUWO WA RIXAKA. NOVHELE XIVUTISO XA 6 (XITSALWANA) MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A 'Thevu na wena u dlawa hi ku hlundzuka,' ku vula Hlongwane. 'Mhaka loko yi ri kona a yi tlhuviwi bya tintoma hi ribada. Sweswo i ku tlhuva muhulahula. Mhaka yo vekiwa etafuleni yi sefiwa no hleriwa. Ivi yi lulamisiwa.' 'Tafula ra yini?' Ku kaneta Mathebula. 'Ka ha ri na tafula ra yini loko Xihisa a tile ku ta ndzi konanisa hi cheke?' A mita marha, a kombetela ehansi hi rintiho. 'Sweswi! You 5 are the only one who can get me out of this mess!' Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, kombisa hilaha vunghana bya Hlongwane na Mathebula byi onhakeke hakona hikokwalaho ka ku va Hlongwane a tsandzekile ku fikelela switshembiso swa yena eka Mathebula. [25] XIVUTISO XA 7 (XIMBANGU) MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA B 'Cheke hi yoleyo manana,' ku vula Navela. 'Nuna wa n'wina u xisanile na nhwanyana va yiva mali. I vukhamba lebyi. Leswi va nga entsungeni wa malwandle a swi nga nyumisi ku va va vuya hi tinsimbhi? A mi swi voni leswaku siku leri mi nge a va tile vanhwanyana lavaya a va tela ku vulavula hi mhaka ya cheke leyi a nga si famba?' 'Ahanti!' N'wa-Khosa a khindlata makatla. 5 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 'Teto a ha ha ti tivi! I ta vona na vanhwanyana va vona. Va ta vuya va swi vona.' Ku suka kwalaho va teka vhene va hatla va tsutsumisela N'wa-Khosa eBasani. Va tlherile va rhangela na bazi ku fika. Va ri hundzile endleleni kambe va vula leswaku swa antswa va namba va n'wi fikisa. Va famba va ri karhi va vulavula hi mhaka ya cheke ni ku puta Chavalala. Navela a kotaka mavulavulele ya yena, xa yena ku ri ku sandza 10 ntsena. I nyiko ya yena, Xikwembu xa swi tiva ku avela tinyiko. Ku vuya ka vona, Mlambo a dzungudza nhloko a ri karhi a hlaya fayili. 'Mhaka leyi hi yi teka yi ri ximhakana,' ku vula Mlambo. 'A hi ximhakana loko ndzi yi languta kahle.' 'Mina ndzi ri Chavalala xa yi tiva cheke leyi,' ku vula Navela.' 'Xi yi pulanile na vanhwanyana lava. Lexiya Sasavona na xona hi fanele hi xi languta kahle. Mhaka leyi na xona xi le ka 15 yona.' 'Mhaka ya vulavisisi Navela a yi fambisisiwi xiswona,' ku hlamula Mlambo. 'U nga ti na nkumbetelo u va u yima hi wona.' 7.1 Boxa ndhawu leyi swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu swi vulavulaka swi ri eka yona. (1) 7.2 Navela u ri: 'Nuna wa n'wina u xisanile na nhwanyana va yiva mali.' Boxa vito ra nhwanyana wa kona na xivangelo xa ku va Navela a vulavula hi ndlela leyi. (2) 7.3 Hikokwalaho ka yini Nyeleti na Sasavona va endzerile ekaya ka Chavalala. (2) 7.4 Hlawula un'we eka lava va landzelaka: I mani loyi a nga tsundzuxa Brooks hi vukungundzwana lebyi Hlongwane a nga na byona? A Mukhari B Maceke C Mhangwani D Nkanyani (1) 7.5 Ku ya hi ntshaho lowu u nga vula leswaku Navela i munhu wa njhani? Boxa timhaka TIMBIRHI. (2) 7.6 Phorisa Mlambo a nga tsakisiwi hi vulavulelo ra Navela. Xana xivangelo ku nga va ku ri yini? (2) 7.7 Navela u ri: 'Leswi va nga entsungeni wa malwandle a swi nga nyumisi ku va va vuya hi tinsimbhi?' Xana a nga va a vula yini hi marito lawa? (2) 7.8 U vona swi ri kahle ku va phorisa Mlambo a lava leswaku ku endliwa ndzavisiso lowu hetisekeke ku nga si voniwa munhu nandzu eka nandzu lowu ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) NA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C 'Jy steel jou fool!' Ku vula Navela a ri karhi a famba. A huma onge a hi yena loyi a ha ku n'wi tlhavaka hi mpama. Jerico a tikhomelela xikandza hi mavoko. A ha korhamisile sweswo, ku ta nghena xiphorisana Ntimbana. Xi fika xi n'wi dliva timbambu hi tintiho. 'U ta ni vutsotsi hi le Joni hi!' Na yena a huma a famba. Maphorisa ya kona onge ma lo fola layini hala handle. Loko ku huma leri ku nghena leri. Rin'wana ni rin'wana ri ta hi 5 nxangu ya rona. Loko Mlambo a vuya hi lomu a a yile kona, a kuma Jerico se a karhele. 'Right!' Ku sungula Mlambo a ri karhi a tshama exitulwini. 'You either tell the truth or we help you to decide,' a koka xitulu xi ya emahlweni leswaku a tshamiseka etafuleni. 'Hlongwane u tile ni cheke le ntirhweni wa n'wina ivi a twanana na wena leswaku u fojara signecha. Ndzi kambisisile voko ra wena le ntirhweni ivi ndzi kuma 10 leswaku ri yelana na leri,' a veka swiphephana etafuleni. 'Hi wena u nga tsala misayino leyi,' a tlhela a humesa ni cheke. 'Hi wena u nga sayina!' A kombeta cheke, a vekile cheke emahlweni ka Jerico. 'A ndzi ...' 'A ndzi tangi ku ta tlanga la,' ku kavanyeta Mlambo. 'A ndzi lavi ku heteriwa nkarhi hi wena. Ndzi lava ntiyiso ntsena ndzi ya tirha mintirho yin'wana. Loko u nga lavi ku hlupheka wo vona leswaku u ndzi hatlisela. 15 Ntiyiso ntsena m'fana. Vula ntiyiso ntsena,' a kombeta cheke. 7.9 Ku va maphorisa yo hambanahambana ya bile Jerico loko a khomiwile swi vile na mbuyelo muni? (1) 7.10 U dyondza yini hi swiendlo swa Jerico eka tsalwa leri? (1) 7.11 Hi wihi nhlohlotelo lowu u wu kumaka hi matirhelo ya Chavalala? (2) 7.12 Hikokwalaho ka yini Gordon Trimms loyi a a ta hi le hofisinkulu a byerile Brooks leswaku a hlayisa Ephraim endzhaku ka loko swi kumekile leswaku vayivi va cheke i vamani? (2) 7.13 Xana ku khomiwa ka Maria a pfaleriwa ejele swi ku lemukisa yini? (2) 7.14 Xana phorisa Navela u nga n'wi tsundzuxa yini hi matirhelo ya yena eka tsalwa leri? (1) 7.15 U vona onge Brooks a a rhandza Hlongwane ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC XIVUTISO XA 8 (XITSALWANA) MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D 'Leswi hi nga khongela loko hi sungula ku dya a hi nga to yimanyana. Hi ta swi vona kandzaku, ku nga ri ku landzelerisa swikhongelo ingi ho hela timbilu hi leswi swi endliweke hi Xikwembu.' N'wa-Mdanisi a a ri wansati loyi a a swi kota ku vulavula hi mhaka yin'wana na yin'wana handle ka ku papalata. Mufundhisi a nga ha wu voni ni nkarhi leswaku wu 5 fambile ni vusiku byi sikule swo chavisa. Hi ku pfuniwa hi ntshaho lowu, hlamusela hilaha N'wa-Mdanisi a ongeke Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti hakona a kala a wela evuoswini kufikela loko a ta hluvuriwa nguvu ya vufundhisi. [25] XIVUTISO XA 9 (XIMBANGU) MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA E Ndhawu hinkwayo a yi languteka yi ri na ku rhula ni ku tenga ka le handle ni ka le ndzeni ka ntumbuluko – leswi a swi ehleketa hi mufundhisi a ri yexe. Nkulukumba Tlhomandloti a a ri na makumentlhanutsevu wa malembe. Kambe a a ha tiyile swinene ni nhloko ya yena a yi nga si basa hi timpfi. Xiyimo xa yena a xi ri xa rhambu ro leha, ri tlhela ri bumbula hikuva a a ri ni miri lowu a 5 a wu fanelana ni ku leha ka yena. Mahlo ya yena a ya komba vukari lebyi yaka eku timekeni hikwalaho ka ku hlaya ka masiku ya yena. Nghamu yona a yi tikomba leswaku hi masiku ya yena ya vunhwana a a ri mbhuriyakuvatlwa, a tlhela a ku hlwi, hi xiyimo xa yena; ntlhohe na ku leha xikandza ni mahlo yo vandzakana hikwalaho ka nhompfu yo leha – hi ri khale ka yena laha ingi a 10 famba kona majaha a yo tshetshelela ku sala ku lo n'walalala. Misisi ya vona havambirhi a yi tshama yi fefiwile, ni ku tshama yi komile hi ku yi tsemeta swo xonga. Swo ambala a va rhandza swa ntima tanihi vafundhisi vo tala ni vasati va vona. Swiambalo leswi a swi tshama swi basile, swi phumunhiwa ritshuri mixo wun'wana ni wun'wana hi malwandla ni nsaso lowo khatisa swinene. 15 A wu ri ndyangu wo tirhandza hakunene. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 'Un'wana ni un'wana loyi a nga ni mahlo yo xiyaxiya a nga vona ntengo ni vun'we bya ntumbuluko; ngopfungopfu siku ra namuntlha ri komba vumbhoni bya ku rhula ka ntumbuluko,' mufundhisi a vula hi ku tiphumunha xikandza hi swandla haswimbirhi nkarhi wun'we. 20 9.1 Nyika ndhawu na nkarhi lowu mbhurisano lowu wu humelelaka hi wona. (2) 9.2 Boxa leswi a a swi endla leswaku Mufundhisi Tlhomandloti a nga lavi leswaku vana va yena va tekana na vanhwana va tindzimi tin'wana? (2) 9.3 Hi swihi leswi a swi vilerisa Mufundhisi Tlhomandloti na leswi a swi n'wi tsakisa hi vutomi bya Nyiko? (2) 9.4 Eka tsalwa leri ku na wansati loyi a a rilela nuna wa yena Solani loyi a feke hikokwalaho ko tlhaviwa hi mukwana kutani Manana Baloyi a ku: 'Hina hi rilela vana lava hi xanisaka kasi va kona lava rilelaka lava fambeleke makumu laha misaveni.' Xana marito lawa ya vile xikhovolelo njhani eka Manana Baloyi? (2) 9.5 Kun'wana eka tsalwa leri Cheyeza u byela Mufundhisi Tlhomandloti leswaku a nga tsaka loko o kota ku ya vulavula na n'wana wa yena ekaya ka yena, kumbe a nga n'wi rhula ngoma. Xana u vula yini hi ku rhuriwa ngoma? (2) 9.6 Ku va Cheyeza loko a ri na mhaka leyi n'wi karhataka ekaya ka yena a kombela ku pfuniwa hi Mufundhisi Tlhomandloti swi ku tisela miehleketo muni? (1) 9.7 Mufundhisi Tlhomandloti u langutela leswaku vana va yena va tlula hinkwavo eka hinkwaswo. Xana u vona a endla kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 9.8 Madambi u vula leswaku ku tikarhata hi dyondzo hi swona swi endlaka leswaku a nga kumi nkarhi wo hlamba a basa. Xana mhaka leyi ya amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena. (1) NA Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA F Yena a a va hlamula a ku: 'Xikwembu xi nyikile munhu miehleketo yo ntshunxeka leswaku yena a tihlawulela lexi a xi lavaka evuton'wini bya yena laha misaveni – eka mina ku hlantsweka ka munhu i ku kota ku ehleketa leswi enteke, leswi nga vonakiki eka vanhu vo tala; ku kota ku ehleketa hi swa miehleketo ni vululami bya miehleketo munhu a ha hanya.' Ku hlamula hi swa vunghwendza bya yena a a vula leswaku u 5 chava ku khunguvanyeka loku ku nga kona eku tekeni ka wansati. A ya emahlweni a vula leswaku loko munhu a teka wansati wo biha a nge n'wi rhandzi leswi hetisekeke, kutani swi ta endla leswaku vuoswi byi andza emindyangu; kasi loko o teka nsati lowo saseka u ta va ni vukwele lebyi vangaka ku xaniseka, kumbe swi fika laha u nga ta gembetela n'wana wa vanhu a nga endlanga nchumu. Kutani a heta hi ku vula leswaku 10 ku teka i mangava matlhelo hinkwawo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC Siku rin'wana u endlile leswaku vanhu va tshemba leswaku mahlo ya vona a ya voni. A kombisa leswaku ya vonisiwa hi xin'wana xilo. A vula leswaku loko u khomile neleta hi xandla eku vonakaleni wa yi vona, kasi loko wo nghena exinyamini a wu nga yi voni, hambileswi mahlo ya wena ya nga kona, ni neleta ya ha riki kona exandleni kambe a 15 wu yi voni. Mahlo ya nyikiwa ku vona hi ku vonakala; ku suka ka ku vonakala ku tisa xinyami, ku herisa ku vona ka mahlo. 9.9 Nyika swihlawulekisi swa Madambi. Boxa SWIMBIRHI ntsena. (2) 9.10 Hi kwihi ku hlawula loku Madambi a nga sindzisiwa ku ku tshika? (2) 9.11 U twisisa yini hi marito ya Madambi lama nge: 'Ku teka i mangava matlhelo hinkwawo' ku ya hi tsalwa? (2) 9.12 Swi tikomba njhani eka tsalwa leri leswaku Madambi hibyakwe wa swi kota ku ehleketa leswi enteke, leswi nga vonakiki eka vanhu vo tala? (2) 9.13 Siku leri N'wa-Ndleleni a rhumiweke endyangwini wa ka Tlhomandloti ku ya vitana mufundhisi u fikile a va perisa a ri karhi a hlanganisa swandla swa yena kutani tinghutsu ti khumba xifuva xa yena. Xana leswi swi kombisa yini? (1) 9.14 Hi ku vona ka wena hikokwalaho ka yini Madambi a nga vuli ntiyiso mayelana na xivangelo xa vunghwendza bya yena? (2) [25] KUMBE MFUWO WA RIXAKA SWILERISO: • Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. • Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI hi endlelo ro xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 10: NTSHEKETO (XITSALWANA) RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni 'MALEBVU YA N'WANGHALA' Hlaya ntshaho lowu landzelaka, lowu humaka eka ntsheketo wa 'Malebvu ya N'wanghala' kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA G ... N'wampfundla o tibyela ku ya nwa mati ya xihlovo navusiku, loko swihari hinkwaswo swi etlele. Kunene a endla tano nkarhi wo lehanyana. Swihari a swi nga lemuki nchumu. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC Leswi N'wampfundla a nga na moya wo tekela van'wana ehansi, u sungurile ku pfindlusa mati loko a heta ku nwa. Swihari swi kuma mati ya pfindlukile loko ri xa 5 nampundzu. ... Mintsheketo, swivuriso na swivulavulelo eka mfuwo wa rixaka swi nga paluxa vubihi lebyi endliwaka hi swimunhuhatwa swo karhi na ku tlhela swi nyika tidyondzo to hambanahambana. Kanela hilaha swiendlo swa N'wampfundla eka ntsheketo lowu swi humelerisaka hakona xivulavulelo xa 'ku tshama hi mavoko' na xa 'ku va na mona wa xiloyi', xivuriso lexi nge: 'Hambi u famba ankoveni, lundza ri ta vonaka.' Andlala ni dyondzo leyi hi yi kumaka hi hungu ra ntsheketo. [25] XIVUTISO XA 11: NTSHEKETO (XITSALWANA) RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni 'VHIMBHAMUKWAMA' Hlaya ntshaho lowu landzelaka, lowu humaka eka ntsheketo wa 'Vhimbhamukwama' kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA H Garingani wa garingani! Garingani! Garingani wa garingani! Garingani! Ko na swipfuketana, ko va na vanhwanyana van'wana. Vo byelana ku ya enhoveni ku 5 ya kha tintsengele. Hiloko va suka va famba hi ntsako lowukulu. Loko va ri karhi va famba vo lemuka leswaku xinhwanyetana lexi a xi tiveka hi vito ra Makhegu xa va landzelela. Hiloko va xi holovela: … Xinhwanyetana xi nga yingisi, xo ala xi va landzelela xi ku: 'Na mina ndzi lava ku ya tikhela tintsengele ku fana na n'wina.' Loko xi vona va xi sindzisa, xo tisalerisa 10 endzhaku xi va rivatisanyana. Loko va ha rivatiwa hi mabulu vo kuma xinhwanyetana xi ri na vona. Va vone swi antswa ku xi tshika xi va landzelela hambileswi a swi va nyangatsa ku famba na xona. ... Tintsengele ta Makhegu a ti ri ta magaga ntsena. Ta lavan'wana hinkwavo ti ri leto 15 vupfa. Hiloko va ku: 'Xuu, kuna wena Makhegu, xana tintsenegele ta rihlaza ti ta dyiwa hi mani? Xana a wu swi voni leswaku va ta ya ku hlamala ekaya? Tlhela u ya kha tin'wana to vupfa, u ta hi kuma hi ku yimerile kwala.' Makhegu xa vanhu xo nghena enhoveni xi ya kha tin'wana tintsengele to vupfa. … xo ya ku nqwaa, na wanuna un'wana a va ku i Vhimbhamukwama. ... 20 Vhimbhamukwama o hoxa Makhegu endzeni ka nkwama kutani a ku: 'Ndzi lava ku ku endla xiyimbeleri xa ndhuma. …' Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 'Yoo nkatangoo, ndzi file minoo, ndzi dlayisiwa hi mona na vuxisi. Hambi a ndzi n'wi xanisela yini n'wana wa vanhoo.' Pthu choyoyoo! 25 Xa mina i vulombe. 11.1 Boxa mhaka leyi a yi endla leswaku vanhwanyana lava ku vulavuriwaka hi vona entsheketweni lowu va nga swi lavi ku famba na Makhegu etintsengeleni. (1) 11.2 Xana i vamani va nga na ntolovelo wo tsheketa naswona hi xitalo ku tsheketiwa hi nkarhi wihi wa siku? (2) 11.3 Mintsheketo yo tala yi lehile swinene. Xana a ku ta humelela yini loko a ko tsheketiwa ntsena, ku nga pfi ku yimbeleriwa? Boxa timhaka TIMBIRHI. (2) 11.4 Vumunhu bya vanhwanyana lava nga ya etintsengeleni na bya Vhimbhamukwama bya yelana. Kanela ku yelana loku. (2) 11.5 Loko vanhwanyana va vonile leswaku Makhegu u khile tintsengele to ka ti nga vupfangi va n'wi byerile leswaku a tlhelela enhoveni a ya kha to vupfa. Xana xikongomelo xa vanhwanyana lava a ku ri xihi? (2) 11.6 Mutsheketi u ri: 'Makhegu xa vanhu xo nghena enhoveni xi ya kha tin'wana tintsengele to vupfa.' Hi xihi xivangelo xa ku va mutsheketi a tirhisile marito ya: 'Makhegu xa vanhu'? (2) 11.7 Hikokwalaho ka yini swihari, swinyenyana na swinghunghumana leswi tirhisiwaka eka mintsheketo swi vuriwa swimunhuhatwa? (2) 11.8 Kun'wana eka ntsheketo lowu ku vuriwa leswaku minkarhi hinkwayo loko vanhu va twa vuyimbeleri byo nandziha bya Makhegu loyi a a hoxiwile endzeni ka nkwama, a va ba mavoko, minkulungwana na makhwela. Loko a ku ri wena Makhegu loyi a hoxiweke endzeni ka nkwama, a wu ta va u endlile yini loko u twa huwa ya vanhu? (2) NA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC XIPHATO XA NDHAVUKO (XIMBANGU) Hlaya ntshaho lowu landzelaka, lowu humaka eka xiphato xa ndhavuko xa 'Eric Nxumalo' kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA I ERIC NXUMALO 1 Bayethi nkosi ya ka Nxumalo, 2 Bayethi Nxumalo wa Zwide. 3 Hosi ya va ka Ndwandwe, 4 Hi vula wena Eric m'sa ka Mafemani. 5 Ntukulu wa Nghunghunyana, 6 Hosi ya Vangoni, 7 Va ka nhlampfi-a-hi-dyi. 8 U ri vambile tiko ra ka Nxumalo, 9 U ri vambile tiko ra ka Ndwandwe, 10 U ri vambile tiko ra Vangoni, 11 U ri vambile bya comana. 12 Wena Eric Nxumalo, 13 Wena ntukulu wa Nghunghunyana, 14 Nghunghunyana wo nghunghunya abafazi na madoda. 15 Wena nkosi ya kithi, 16 Wena we ndhlovu, 17 Wena wo nghunghunya aManxumalo, 18 Bayethi ka ku busa. 19 Ilapha eza kenetezeka, 20 Ijuba lahlala emithini, 21 La wisa buxa a naqili asiwaziyo, 22 Nhangu mtwana ka Nxumalo, 23 Nhangu mtwana ka Zwide, 24 Nhangu mtwana ka Ndwandwe. 25 Bayethi nkosi ya kithi! 26 Bayethi! 11.9 Hlawula nhlamulo yin'we eka leti landzelaka: Loko muphati a ku Hosi Eric Nxumalo i 'm'sa ka Mafemani' u vula leswaku … A Hosi Eric i malume wa Mafemani. B Hosi Eric i kokwana wa Mafemani. C Hosi Eric i xaka ra Mafemani. D Hosi Eric i n'wana wa Mafemani. (1) 11.10 Katsakanya hungunkulu ra xiphato lexi nga laha henhla hi mintila leyi nga hundziki MUNE. (2) 11.11 Eka mintila ya 8–11 ku vuyeleriwile marito ya 'U ri vambile'. Xana nkoka wa mbuyelelo lowu hi wihi? (2) Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC 11.12 Nyika nhlamuselo ya xihlambanyiso lexi nga eka ntila lowu nge: 'U ri vambile bya comana.' (2) 11.13 Ku va tihosi ta ndhavuko ti phatiwa i mhaka ya kahle xana? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 11.14 Eka xiphato lexi, handle ka ririmi ra Xitsonga, ku tirhisiwile na ririmi ra Xizulu. Nyika matitwelo ya wena hi mhaka leyi. (1) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 25 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 24 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 24 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC XIYENGE XA C: NTLANGU SWILERISO: • Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. • Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI hi endlelo ro xaxameta timhakankulu. • LEMUKA: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. XIVUTISO XA 12 (XITSALWANA) HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane Hlaya n'wangulano lowu landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA J MATANATO: Hey Mugwena, ndzi ponile ku lahleka ni ku dyiwa ndzi ri karhi ndzi copeta. MAVHAVAZA: Mi vula hi mhaka ya yini? MATANATO: Ndzi vula hileswi a mi nga ndzi tlheleli ni loko mi vona leswaku a ndzi nga swi tsakeli loko mi ndzi kombisa swihoxo, kambe mi ala mi 5 sindzisa leswaku ndzi hambana ni swilo swa le madorobeni. MAVHAVAZA: A ndzi twa swi ndzi chucha ku vulavula ntiyiso. Hi ku pfuniwa hi n'wangulano lowu, hlamusela hi ta switsundzuxo leswi Mavhavaza a swi nyikeke munghana wa yena Matanato hi swa vutomi ku komba leswaku a a ri munghana wa ntiyiso. [25] XIVUTISO XA 13 (XIMBANGU) HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane Hlaya n'wangulano lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA K MATANATO: Loko u vulavula hi swa muti wa mina u vulavula u nga ri na vutivi hikuva nsati wa mina wa ndzi onhela. MAVHAVAZA: Ku ni nkucetelo exikarhi ka mhaka ya ku ku onhela. Nsati wa wena u kuceteriwa hi wena. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 25 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 25 DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2017 NSC MATANATO: Se u vula leswaku wansati u fanele a tihundzula xidakwa, a xuxa 5 lomo, a etlela lomo, vana va sala va ri voxe emutini? MAVHAVAZA: A ndzi nga tlhentlhi ndzi tlhentlhela endzhaku. Ndzi ri xivangelo hi wena Chauke. (Xilumuni a nghenelela) XILUMUNI: Na mina ndzi yima na n'wina Mugwena. Kokwana Matanato va ringeta ku tidlaya tindleve. Va ringeta ku tipfala mahlo va bangelela 10 vufendze bya vona va tivhikela va ri karhi va tiva leswaku na vona va hoxela ndyangu wa vona. I khale ndzi swi vonile leswaku kokwana Matanato vutomi va byi teka va byi endla matlangwana. XIKHOGOLO: Na mina ndzi ta kala ndzi ti nghena timhaka ta kona hikuva Matanato loko a ehleketa timhaka ta vatshiveri wa penga. Wonge i 15 Muburantana hikuva vona loko vo ka va kuma vavasati haleno matikweni ya ka hina, a va ha tlheleli eka rikwavo. MAVHAVAZA: Loko nsati wa wena a humile exiporweni swi ala kwihi ku ya ekaya u ya tilavela wanhwana wa Muchangana u n'wi lovola, u n'wi teka u ta tshama na yena haleno Joni ku tlula ku tlanga hi mali, nkarhi ni 20 vutomi bya wena ni swihlanganamalini swa tiko leri ra Joni lava nga pfuniki nchumu handle ka ku ku dyela mali u sala evusiwaneni? 13.1 Boxa ndhawu leyi swimunhuhatwa leswi nga eka n'wangulano lowu swi vulavulaka swi ri eka yona. (1) 13.2 I mani wansati loyi ku vulavuriwaka hi yena eka ntshaho lowu? (1) 13.3 Hi kwihi ku yelana ka swiendlo swa Matanato na swa buti wa yena Tshikani Mininginisi Chauke? (2) 13.4 Leswi swi kombisa xin'we xa leswi landzelaka: Xilumuni u vitana Matanato a ku kokwana hambileswi a nga riki kokwa wa yena wa ngati. A Ku xixima. B Ku xavelela. C Ku kurisa. D Ku ndhundhuzela. (1) 13.5 Xana marito ya Xikhogolo lama nge: 'Matanato loko a ehleketa timhaka ta vatshiveri wa penga,' ya kombisa yini hi vumunhu bya Matanato? (2) 13.6 Swivulavuri leswinharhu a swi yimi na xona xiboho lexi nga tekiwa hi Matanato xo lan'wa muti wa yena. Xana xivangelo ku nga va ku ri yini? (2) 13.7 Mavhavaza u byela Matanato a ku: 'Nsati wa wena u kuceteriwa hi wena.' Xana u vula yini hi marito lawa? (2) 13.8 U vona swi ri kahle leswaku Xilumuni na Xikhogolo va pfuneta Mavhavaza loko a tsundzuxa Matanato hambileswi a a ri munhunkulu eka vona ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) NA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P1 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2017/e9fb8551-c002-4f23-9f8b-3478cdf87df4) — Xitsonga HL · QP · 2017 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Feb March 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2017/03a31b8c-609d-4390-95a5-109d96f2990c) — Xitsonga HL · QP · 2017 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2017/14c48793-3a20-4648-83ab-900269b9ad87) — Xitsonga HL · QP · 2017 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2018/519365e7-6cae-4986-b03a-888384010ac2) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Feb March 2016](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2016/9e824a6f-f676-4367-af6c-fc129ffb8001) — Xitsonga HL · QP · 2016 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Feb March 2015](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2015/81bcedbc-7d29-43b5-951b-ec3477c5116c) — Xitsonga HL · QP · 2015 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.