# Xitsonga HL Grade 12 P2 NSC May June 2018 Question Paper > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 question paper from the NSC May June 2018, 42 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2018/5f5a6015-a4a5-44db-9c01-735c3f29c3c6 - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Question paper - Year: 2018 - Exam period: NSC May June - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 42 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 P2 NSC May June 2018 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2018/5f5a6015-a4a5-44db-9c01-735c3f29c3c6) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC May June · 2018 · xitsonga. Question paper, 42 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Xitsonga HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2018-memo/15e2606f-543c-4e5a-9f98-fd4787c174e9) — Memo · 2018 · Xitsonga ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) 2018 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ri na tipheji ta 42. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/2018 SCE PHEJI YA SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Rhanga u hlaya switsundzuxo u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya phepha hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke nan'waka. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 3. Papila leri ri na SWIYENGE SWINHARHU: XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa boha leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA. Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B: NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA NA C: NTLANGU. • Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke. • Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIVUTISO XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/2018 SCE 6. VULEHI BYA TINHLAMULO • Swivutiso swa xitsalwana eka vutlhokovetseri swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300. • Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450. • Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. 7. Landzelela SWILERISO leswi nga ekusunguleni ka xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA. 8. Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka phepha ra swivutiso. 9. Sungula xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 10. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi. XIYENGE XA A: Timinete ta 40. XIYENGE XA B: Timinete ta 55. XIYENGE XA C: Timinete ta 55. 11. Tsala swi saseka no vonaka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/2018 SCE TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Nongonoko lowu wu ta pfuna wena mukamberiwa ku hlawula swivutiso leswi u lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula switlhokovetselo swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI ntsena. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA TIMARAKA NOMBORO XIVUTISO YA PHEJI 1. 'A swi tshamisekanga! Xitsalwana 10 6 2. 'Nadzu i wa mani?' Ximbangu 10 7 3. 'Jaha-mukhalabye' Ximbangu 10 8 4. 'Xirilo' Ximbangu 10 10 5. 'Swi onhakile' Ximbangu 10 11 6. 'Wa ha swi tsundzuka xana?' Ximbangu 10 12 7. 'Va govha xitafu' Ximbangu 10 14 8. 'Phurofesa Dokodela HWE Ntsan'wisi' Ximbangu 10 15 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa boha leswaku u xi hlamula. 9. 'Xikalo xa vutomi' Ximbangu 10 17 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE xa B, u languteriwa ku hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE xa C. Eka XIYENGE xa B na XIYENGE xa C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA NOVHELE: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 10. Mulunguntima Xitsalwana 25 19 11. Mulunguntima Ximbangu 25 19 12. Mibya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 21 13. Mibya ya nyekanyeka Ximbangu 25 22 14. Ximitantsengele Xitsalwana 25 24 15. Ximitantsengele Ximbangu 25 24 KUMBE MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 16. Rivomba ra Vutsonga Xitsalwana 25 27 17. Rivomba ra Vutsonga Ximbangu 25 27 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 18. Hlamba vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 31 19. Hlamba vunwa nandzuwe Ximbangu 25 31 20. Vukosi i mberha Xitsalwana 25 34 21. Vukosi i mberha Ximbangu 25 34 22. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 37 23. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 37 24. Vadyondzi va namuntlha Xitsalwana 25 39 25. Vadyondzi va namuntlha Ximbangu 25 40 LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/2018 SCE TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HI MFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku kombisa leswaku u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. Tafula ra nongonoko wo tikamba. XIYENGE NOMBORO NHLAYO YA MFUNGHO YA XIVUTISO SWIVUTISO WA LESWI GWAJU FANELEKE KU () HLAMURIWA A: VUTLHOKOVETSERI (Switlhokovetselo swa 1–8 2 ndzawulelo) A: VUTLHOKOVETSERI (Xitlhokovetselo xo ka xi 9 1 nga ri xa ndzawulelo) B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA 10–17 1 (Xitsalwana kumbe swivutiso swa ximbangu) C: NTLANGU (Xitsalwana kumbe 18–25 1 swivutiso swa ximbangu) LEMUKA: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula swivutiso SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe swivutiso SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/2018 SCE XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO SWILERISO: • Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–8. • Tinhlamulo ta swivutiso swa xitsalwana swa 1 na 5, a ti ve na marito ya kwalomu ka 250–300, ti tlhela ti va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1 (XITSALWANA) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona. SWITSHONGO SWA VATSONGA – MJ Baloyi (Muhleri) A SWI TSHAMISEKANGA! – MM Marhanele 1 Masiku lawa vutswari byi hungukile, 2 Byi tlhela byi hundzuka vamakhensa-ri-xile. 3 Tinsimbha ta byona ti xaxile; 4 Hakunene a swi tshamisekanga! 5 Eswikolweni ku lo whititi! 6 Vutswari bya dyondzo byi hundzukile, 7 Nkoka wa matsalwa a wu va endlangi nchumu. 8 Ina, a swi tshamisekanga! 9 Endyangwini ntswele yi haka folosi, 10 Yi ba nkatara yi tlibula na swinari, 11 Nhloko ya muti-vito yi punyala hi ku punyisiwa, 12 I ntiyiso, a swi tshamisekanga! 13 Tikereke na tona to tlholokela; 14 Ripfumelo ra tona ri tingawuka ntiyiso; 15 Ri phoveka ngi i tabyana ra m'sehe; 16 Xihambano, a swi tshamisekanga! 17 Lomu swibedhleIe i mihlolo ntsena, 18 Vaongori vo rhinyarhinya hi ku rhandza, 19 Vakulukumba na vona va nghene hi moya wa vukungundzwani, 20 Heyi, a swi tshamisekanga! 21 Eswitulwini tingunun'unu fotofoto! 22 Ku dyiwa makhondzo na swilovolovo, 23 Kambe lava nga ti hlawula fototo! 24 Ohohoo, swa ala ku tshamiseka! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/2018 SCE 25 Tiko hinkwaro ri etlele, 26 Randi yi wile, 27 Mfumo wu rhengamile; 28 Halalaa, swo n'o, ku tshamiseka! Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hi ndlela ya vutshila hakona eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla, u ri karhi u kongomisa eka nkoka wa mbuyelelo wa marito ya '… a swi tshamisekanga' lama nga eka mintila yo hetelela ya tindzimana ta xitlhokovetselo. [10] XIVUTISO XA 2 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. NANDZU I WA MANI? – M Malungana 1 Siku ndzi nga kokiwa rinoko hi xiluva lexi, 2 A ndzi yiveke dzano, 3 Ndzi boxe ta le xifuveni, 4 Nhwana a amukela xikombelo xanga. 5 Vakhale a va vurisile, 6 Loko va ku: Hambi wo famba enkoveni lundza ri ta vonaka, 7 Ndzi te ndzi nga ehleketangi. 8 A ndzi byela leswaku u bihile emirini, 9 Ndzi tinwaya nhloko, 10 Nhloko yi tika onge ndzi lo rhwala dyiribye. 11 A ndzi tshama ndzi dya marhambu ya nhloko. 12 Siku rin'wana nampundzu, 13 Dyambu a ri sungula ku humesa nhompfu, 14 Manana a gongondza elawini ranga, 15 Loko ndzi huma, 16 Ndzi kume vavasati vambirhi, 17 Ku kandzela hi xiluva xanga, 18 Mbilu yanga yi tlurile yi ta tshama enkolweni. 19 Ndzi tlimbeka moya, 20 Ndzi twa onge misava yi ngo pfuleka yi ndzi mita. 21 A ri ndzi xele kambirhi, 22 Loko ndzi tshamile ehansi, 23 Ndzi vonile tatana a fika, 24 Hiloko vavasati va boxa tshumba, 25 Ndzi vone tatana a wa na xitulu, 26 A sungula ku khavaxela mihloti bya xihlangi, 27 A nela hi mpfula ku ri hava mapapa, 28 A hetelela a ahlamisa nomo. 29 'I vana va mina hi vambirhi, 30 I va ngati ya mina,' 31 Mati ya halakile, 32 Nandzu i wa mani? Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/2018 SCE 2.1 Hlamusela leswi mutlhokovetseri a lemukisaka vahlayi swona hi xitlhokovetselo lexi. (2) 2.2 Kuma ntila eka xitlhokovetselo lexi lowu kombisaka leswaku jaha a ri nga ha koti ku ehleketa hi mfanelo siku ri voneke nhwana wa rona ro sungula. (1) 2.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla ku vulavuriwa hi vavasati vambirhi lava a va rhumiwile ku heleketa nhwana eka va jaha. Xana vavasati lava va vuriwa yini ku ya hi ntirho lowu a va rhumiwile wona? A Timbhoni B Tintsumi C Tithugamama D Tikhomba (1) 2.4 Hlamusela hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke vumunhuhati hakona eka ntila wa 13 lowu nge: 'Dyambu a ri sungula ku humesa nhompfu.' (2) 2.5 Hlamusela hilaha xivuriso lexi nga eka ntila wa 6 lexi nge: 'Hambi wo famba enkoveni lundza ri ta vonaka' xi hundzukeke ntiyiso hakona eka xitlhokovetselo lexi. (2) 2.6 Loko a wu ri un'wana wa vavasati lava a va heleketile nhwana eka va jaha leri ku tlhokovetseriwaka hi rona kutani u ya twa marito lama vuriweke hi tata wa jaha eka mintila ya 29 na 30 eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla, a wu ta va u endlile yini? (2) [10] XIVUTISO XA 3 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. JAHA-MUKHALABYE – TA Ngope 1 Jaha ra jaha ri nga te tani, 2 Vumpohlo byi phyile, 3 Vujaha byi wungukile, 4 Vutikukumuxi na manyunyu swi ku nkwee! 5 Exikarhi ka vakhalabye wo twa hi rito: 6 Hi keleni maseve, 7 Mambvharambvhara ya hlavelela, 8 Wo twa hi ku khwaxa ka rito leswaku comela xi hetile. 9 Magezi i xilovekelo, 10 I xibotha, 11 Hi yena ntsumi ya laha byi bavaka, 12 Hakunene i jaha-mukhalabye. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/2018 SCE 13 Yena na mati i ximanga na kondlo, 14 Meno yakwe na ya honci ya antswa, 15 Mahlo i langavi ra ndzilo, 16 Malanga na swixalu hi le kaya, 17 Dyondzo yi n'wi landzurile, 18 Vujaha byi n'wi tlurile, 19 Kambe comela xi n'wi vukarha, 20 Xi n'wi rivata maxangu. 3.1 Hlamusela xifaniso xa le miehleketweni lexi mutlhokovetseri a ku tiselaka xona hi xitlhokovetselo lexi. (2) 3.2 Tsavula ntila lowu kombisaka leswaku jaha leri ku tlhokovetseriwaka hi rona a ri tiphinangi hi vuntshwa bya rona. (1) 3.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Mutlhokovetseri eka ntila wa 3 lowu nge: 'Vujaha byi wungukile,' u hlamusela leswaku vujaha bya jaha leri byi ... A herile. B hungutekile. C fambile. D pfilunganile. (1) 3.4 Jaha leri ri hungasa na ku nwa byalwa na vakhalabye. Hlamusela moya lowu nga kona eka jaha leri u ri karhi u seketela hi vumbhoni lebyi humaka eka xitlhokovetselo. (2) 3.5 Hi wihi nkoka wo va mutlhokovetseri a tirhisile rihlawuri 'hakunene' eka ntila wa 12 lowu nge: 'Hakunene i jaha-mukhalabye'? (2) 3.6 Loko a wu ri un'wana wa vakhalabye lava a va nwa byalwa na jaha leri, hi xihi xitsundzuxo lexi a wu ta va u xi nyikile jaha leri ku tlhokovetseriwaka hi rona eka xitlhokovetselo lexi ke? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/2018 SCE XIVUTISO XA 4 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XIRILO – KJ Ngobeni et. al. 1 Nhlavhu ya tihanyi yi n'wi hlanhlile. 2 Rihlampfu pfotlo, xi rhwele xikhozana 3 Nhlomulo wu phutsela mbhaha ni swikukwana 4 Ku kala ni un'we wo n'wi tlherisa 5 Ku ya eswikwembyini swa rikwavo. 6 Mihloti ya noni bya Limpopo khuluu! 7 Makhukhuri ni mitsandze swa n'wi tshikelela. 8 Swivungu swa makanyeka evuton'wini byakwe. 9 Xivundza xi fukamela xiviri xakwe. 10 Babayaa, jaha ra Valambya ri yile! 11 N'wina vakhandli-va-nhlonge khongetelani. 12 N'wina vakhongeri nyiketanani hi Johana 14. 13 Na n'wina vaakelani khomani xikatla. 14 Mi ongola mbanga leyi pfempfaka ngati, 15 Mi bohelela phokolo ra mufelakazi. 16 Muveleki nala wa ntima i xuka. 17 U rindzele nhluvulo bya nkorhoki, 18 U rindzele n'weti wa xinyami. 19 Cheke ku fika, vunoni nkwee! 20 Swa rivala a swi orhi ndzilo ka! 21 I swa yini leswo rhurhela exilungwini 22 Va karhi va ha tikiwa hi nala? 23 I swa yini leswo tlakula xibebula-vhilwa, 24 Va karhi va ha tsundzuka fambelo ra yena, 25 Lero famba xi nga mafenyeni? 26 N'wina vaswirhundzu zilani! 27 N'wina vabvana yilelani! 28 Mi nga lungi ndhavuko hi xilungu, 29 Mi nga nyanyuriwi hi botere, 30 Mi ta yi mbyindla hambi mundzuku. 4.1 Nyika hungunkulu leri mutlhokovetseri a byelaka vahlayi rona hi mintila leyi nga hundziki MUNE. (2) 4.2 Hi wihi ntila lowu mutlhokovetseri a byelaka vaxisati lava nga loveriwa hi vanuna va vona leswaku va fanele ku tshama va rila vanuna va vona va nga si tikatsa eka swo tala swa misava? (1) 4.3 Hlawula nhlamulo leyi nga ta hetisa xivulwa lexi nga laha hansi eka leti landzelaka: Mutlhokovetseri eka ntila wa 22 u ri: 'Va karhi va ha tikiwa hi nala?' 'Nala' i lapi kumbe nguvu ... leyi ambariwaka loko ku loviwile. A yo basa B ya ntima C yo tshwuka D ya wasi (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/2018 SCE 4.4 Hlamusela hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke vumunhuhati hakona eka ntila wa 3 lowu nge: 'Nhlomulo wu phutsela mbhaha ni swikukwana.' (2) 4.5 U nga vula yini hi matitwelo ya mutlhokovetseri ehenhla ka mhaka leyi a byelaka vahlayi hi yona eka xitlhokovetselo lexi? (2) 4.6 Xana leswi endliweke hi wansati loyi wa noni swa humelela evuton'wini bya masiku hinkwawo ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al XIVUTISO XA 5 (XITSALWANA) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona. SWI ONHAKILE – ME Mhinga 1 Vatswari i vayeni emindyangwini ya vona, 2 I ntiyiso i vavhakachi. 3 Phela vaendzi a va na rito emutini wolowo, 4 Loko o tokolo, u dye naxo! 5 Kambe yena ve i mutswari. 6 Etikweni ku borile, 7 Leswi swi hanyiwaka swo titiva. 8 Vana i vamaendla-hi-ku-rhandza, 9 I mani a nga vaka na xivindzi, 10 Xa ku va komba laha mati ma faneleke ku famba ha kona? 11 Swa rivariwa leswaku n'wana a hi wa un'we, 12 Hikuva se swilo swi onhakile. 13 Eswikolweni vadyondzisi va khomile nyarhi hi timhondzo, 14 Dyondzo ya kona vo kapudza bya ricece, 15 Hi hala tlhelo ricece ra kona ri karhi ku kampfunya, 16 Mukapudzi na yena wa sindzisa hikokwalaho ka rirhandzu, 17 Manu ku hava, i mani a twaka ndlala kasi? 18 I ntiyiso swilo se swi onhakile. 19 Hambi tintiho ta munhu a ti ringani, 20 Ku ni hosi hi yoxe na mafahinhlomulo xi kona tshamelankambana kwala xandleni. 21 Tintiho leti ti nyikana nhlonipho, 22 Rin'wana na rin'wana ri tirha leswi ri nga endleriwa swona, 23 Kambe eka hina vanhu, wo tlanga hi nkarhi, 24 A ku na lonkulu hambi lontsongo, 25 Hakunene swi onhakile. 26 Tolo u longile mabutsa ya yena khatsaa! 27 U tsutsumile na swa yena. 28 Laha mutswari a a komba ndlela leyinene, 29 Laha n'wana a a tshama a ri n'wana, 30 Kambe sweswi swi onhakile. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/2018 SCE 31 Loko n'wana a hambuka, a a cambutiwa, 32 Kambe sweswi, ku n'wi tshuvanyana u tsutsumela eka vanawu. 33 Ku pfumala swa le mandleni u ri mutswari u tihehlerile, 34 U ta swi hlaya hi xin'wexin'we. 35 Veri ku na timfanelo ta vana! 36 Ta mutswari tona to kandziyeriwa ke? 37 I ntiyiso swi onhakile! 38 A hi tlheleleni emarhumbini. 39 Laha mutswari a a ba swigingi swi twala, 40 Laha vukosi a byi veka nawu wu xiximiwa, 41 Laha n'wana a a tiva xivandla xakwe. 42 Ekaya, etikweni hambi kwihi na kwihi, 43 Loko ho endla leswi, hi ta twa ku nandziha ka mihandzu ya kona, 44 Tiko ra hina ri ta va ni xindzhuti. 45 Hi ta swi vona swi lulama! Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hi ndlela ya vutshila hakona eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla, u kongomisa eka nkoka wa mbuyelelo wa marito ya '… swi onhakile' lama nga eka mintila yo hetelela ya tindzimana ta 2 kufika eka 6. [10] XIVUTISO XA 6 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. WA HA SWI TSUNDZUKA XANA? – KJ Ngobeni 1 Wa ha ri tsundzuka siku rero, 2 Siku ra xidzedze xo kala moya, 3 Sikunkulu ro boha fundzu ra timbilu terhu, 4 Ti bohiwa hi ngoti ya nhlampfurha, 5 Timbilu terhu ti ba swigingi, 6 Mintwiwo yerhu yi hlavelelana hi xikhiyana. 7 Wa ha swi tsundzuka loko ndzi ku ngwingwela, 8 Loko ndzi vhikavhika swikhovokhovo swa nhova, 9 Loko ndzi pandza mananga ya sala ya hlanganile, 10 Ndzi pela mikova na milambu ndzi penga ndzi pengela wena, 11 Ndzi ehlekete nxingo wa vukufukufu bya mbilu yaku, 12 Ndzi tsundzuka ku xingiwa no vukarhiwa hi wena bya rikhada ro kala? 13 Mina ndza ha swi tsundzuka, 14 Ndza ha ri ni xona xivoni xa kona, 15 Ndzi vona hambi ku rhomba kaku, 16 Ndzi vona loko wa ha tsalatsala ehansi hi nenge, 17 Ndzi ri karhi ndzi ba khwela hi khehele, 18 Ni ku tlhaveka ka mbilu yaku ndza ku vona. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/2018 SCE 19 Ndza ha tsundzuka mina, 20 Ndza ha yi vona na mbilu yaku loko yi ba yi pompa ngati yi vila yi kaluma. 21 Hambi ku hefemuteka ka wena ndza ha ku twa hi nomo lowu. 22 Hambiloko u nyuma u ndzi yiva kunene hi tihlo, 23 Ndzi tlherisela hi ku ku tlhava hi fumu ra tihlo, 24 Kutani u govela vurhena. 25 Kumbe u swi rivele, 26 Loko u ku: 'swi tiva hi wena'? 27 Ndzi ku: 'wa hemba' 28 Kutani ndzi tiba xifuva embilwini, 29 Hikuva a ndzi phasile gentle, 30 Leri ndzi kokeke rinoko malembe na malembe ndza ha hlayelela magoza. 31 Swi kahle loko hi swi tsundzuka handle ko sindzisiwa hi 14 Nyenyenyani, 32 Hi pfuxelela miehleketo yerhu siku leri ngo va siku handle ko kanganyisana, 33 Hikuva miehleketo ya rirhandzu yi lava ku tshamela ku nyanyuriwa, 34 Leswaku yi nga titimeli yi bola, 35 Leswaku yi tsakamisiwa yi phofula vuxungu bya ritsondze ra rirhandzu. 36 Wa ha swi tsundzuka xana? 6.1 Hlamusela leswi mutlhokovetseri a hi byelaka swona hi xitlhokovetselo lexi hi mintila leyi nga hundziki MUNE. (2) 6.2 I khale jaha leri nga eka xitlhokovetselo ri rhandza nhwana loyi ri nga n'wi gangisa kambe swi ri tekele nkarhi ku n'wi landza hi ku va ra ha tiehleketa kahle. Hi wihi ntila lowu tiyisisaka mhaka leyi? (1) 6.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Mutlhokovetseri eka ntila wa 16 lowu nge: 'Ndzi vona loko wa ha tsalatsala ehansi hi nenge' u hlamusela leswaku nhwana loyi a a ... A tsakela ngopfu ku tsalatsala loko a vulavurisiwa hi jaha leri. B chava loko a fanele ku hlamula xikombelo xa jaha leri. C xixima loko a fanele ku hlamula xikombelo xa jaha leri. D nyuma loko a fanele ku hlamula xikombelo xa jaha leri. (1) 6.4 Hlamusela leswi xivulavulelo lexi nga eka ntila wa 3 lowu nge: 'Sikunkulu ro boha fundzu ra timbilu terhu,' xi vulaka swona. (2) 6.5 Xana nkoka wa ncino lowu humelerisiwaka hi ntila wa 20 lowu nge: 'Ndza ha yi vona na mbilu yaku loko yi ba yi pompa ngati yi vila yi kaluma' hi wihi? (2) 6.6 U nga vula yini hi thoni ya mutlhokovetseri eka xitlhokovetselo lexi? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/2018 SCE XIVUTISO XA 7 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. VA GOVHA XITAFU – MT Mahuntsi 1 A hi hinkwavo va swi twisisaka, vo govha xitafu. 2 Loko swi ta eka timhaka ta tipolotiki. 3 Van'wana va yengiwile hi mali, 4 Van'wana va yengiwile hi vanghana, 5 Van'wana a vo bohiwa hi xiyimo, 6 Xiyimo xo landzelela varhandziwa va vona, 7 Xiyimo xo handzela mindyangu ya vona, 8 Ivi va tikuma va ri varhangeri. 9 Hi swi vona hi mitirho ya vona, 10 Mitirho ya vona ya vukanganyisi na vukungundzwana. 11 Loko va ha ri exitulwini va sengela enon'weni. 12 Va sengela enon'weni va tshika thunga ri lo n'hwaa! 13 Loko se ti sungula ku hisa va pana sikisi, 14 Va pana sikisi va ya tisungulela xiphatananyana, 15 Ivi mabofu ma ku hi le ndzhaku hi kwala! 16 Ma ehleketa ku ya dyelavu le mahlweni, 17 Kasi xihlovo xa le mahlweni xi dlayisa torha. 18 Lava ntamu va titumbuluxela mitlawantlawa, 19 Va gudula na leti a ta ha lava ku dyela. 20 Va gudula na leti a ti va tekela enhlokweni. 21 Va rivala leswaku tihove ti ya nwa ndondzo, 22 A swi nga olovi ku tlhelela endzhaku, 23 Ngopfungopfu loko u suka u dungile xihlovo, 24 U dungile xihlovo u rivala siku ra mundzuku. 25 Ngopfungopfu loko u suka u lumile rintiho, 26 Rintiho leri a ri ku dyisa mukapu. 27 N'wana loko a kala a dzivula u na swendlo, 28 Swendlo swa matshalatshala yo paluxa vuhava bya mutswari. 29 Wa rivala leswaku ekaya hi le kaya na yena u ta va mutswari siku rimbe. 30 I nyoka ntsena yi nga vuyeliki edzivulweni ra yona. 31 Phela vukati va kandza hi mbilu. 7.1 Hi xihi xifaniso xa le miehleketweni lexi mutlhokovetseri a hi vumbelaka xona eka xitlhokovetselo lexi? (2) 7.2 Tshaha ntila eka xitlhokovetselo lowu hlamuselaka leswaku hambiloko swiyimo swi tika eka mavandla yo karhi ya tipolitiki, swirho swi fanele swi tiyisela. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/2018 SCE 7.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Xana rito 'mabofu' leri nga eka ntila wa 15 ri vula yini eka mavulavulelo ya masiku hinkwawo? A Vanhu lava nga fambiki. B Vanhu lava nga vulavuliki. C Vanhu lava nga voniki. D Vanhu lava nga twiki. (1) 7.4 Hlamusela hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke xivulavulelo hakona eka ntila wa 24 lowu nge: 'U dungile xihlovo u rivala siku ra mundzuku.' (2) 7.5 Hi wihi nkoka wa ku va mutlhokovetseri a tirhisile ntlhaviketo kusuka eka ntila wa 25 lowu nge: 'Ngopfungopfu loko u suka u lumile rintiho,' kufika eka ntila wa 26 lowu nge: 'Rintiho leri a ri ku dyisa mukapu.'? (2) 7.6 Hi swihi leswi u nga tsundzuxaka vanhu lava ku tlhokovetseriwaka hi vona ehenhla ka endlelo ra vona ra swilo loko swi ta eka swa tipolotiki? (2) [10] XIVUTISO XA 8 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. PHUROFESA DOKODELA HWE NTSAN'WISI – MJ Baloyi 1 I mani Mutsonga loyi a nga wu twangiki ngulumelo wa mitirho yakwe? 2 Hi vula ngulumelo wa ndlati ya vukorhokeri, 3 Vukorhokeri etimbiteni ta dyondzo, vutsari, vurhangeri, … 4 Hi ri a a swekiwile a chuluriwa etimbiteni letikulu ta vunyuperi bya dyondzo, 5 Dyondzo yi kala yi ku: 'Xikovela i hosi!' 6 Yunivhesiti ya Afrika-Dzonga yi n'wi an'wisa mafi ya vutivixidzi a khula masi ya Kanana, 7 Yunivhesiti ya Washington DC, le Hartford kwale Amerika yi n'wi peta exidziveni, 8 Xidziva lexi a xi konya hi tingwenya ta vutivi byo vona ni swa le mpfungwe, 9 Empfungwe laha ku bvutameke swinyamazana swa vuxungu bya vutivixidzi ntsena, 10 Xi nyokovela n'wana N'wa-Risenga nyupe, ku ya hakuta dyondzo! 11 Ina, hi yena mabulandhlela wa swikolo swa Shiluvane na Bokgaga, 12 Vunhloko bya xikolo bya ha ri ni xidzidzi, 13 Ku nga ri lebya namuntlha byo tumbiwa kunene emakorhweni ya matshelwa, 14 Matshelwa yo tilavela swa wona ntsena. 15 Tinhloko ta swikolo hi hlaya vo tanihi Hudson William Edison Ntsan'wisi. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/2018 SCE 16 Khale vukamberi bya swikolo bya ha julukeriwa, 17 Bya ha dinga comana ra swikwembu swa ndzhundzha, 18 Xi hlanganisa Timbalantshaveni, Zoutpansberg, Sibasa, … 19 Xi ri karhi xi buluka ximoko xa dyondzo, 20 Dyondzo yi kala yi nwelela ni le ka leti nweke ndzondzo. 21 Yunivhesiti ya Turfloop yi ba khwela yi tswiyota xinkakaka xa dyondzo, 22 Xi ta kapuza vana lava tivikaka ndlala ya madambi ya nkalavutivi. 23 Vuphurofesa bya Tindzimi ta Xiafrika i ntangha ya munhu? 24 Musungi, Makomba Ndlela, Swivulavulelo, … vuxungu bya vutivi byi nhlatiwa ephepheni ro basa paa! 25 Lava mano va tsutsumela ku ya godyiwa ku kuma nsawuto eka timamba ta nhova. 26 Yuropa na Amerika va n'wi tiva kahle n'wana N'wa-Risenga, 27 Hi rihi ririmi leri a a tilumaluma eka rona? 28 Kasi tihosi ta Vatsonga loko ti ya n'wi titivula le Turfloop a ti lo khohlwa? 29 U nga ndzi voni nandzu wena Turfloop loko ndzi ku simula, 30 Na wena mavito u lo fusa ka! 31 Vuholobyenkulu bya Gazankulu, 32 1969, xihlawuhlawu xa ha ri bombo ra lavo basa, 33 Ntsan'wisi a tluta xikepe xa ntima dzwii! 34 Rendzo a ri kongoma eKanana. 35 Wena xidemokirasi u nga ndzi hlundzukeli loko ndzi phofula ta tolo, ndzo tshwa. 36 Swimonyo sweswo loko Mutirhelamfumo a sindzisiwa ku ya khula murhu wa dyondzo? 37 Swisandzu sweswo loko Mutsonga a paluxeriwa vupolotiki bya vumundzuku? 38 Swisolo sweswo loko u landzula ku sayinela vutshunxeki bya Gazankulu? 39 Swona a byi ri vutshunxeki muni evuhlongeni bya Maafrika ya Afrika-Dzonga? 40 Leswi a wu sundziwa ke, loyi a a ta va a ku pfarile a ta va a tekile xiboho muni? 41 Xinyanyu xa riphume xi hi pfumate swinyingi, 42 'Mitirho ya vulavula' i phuphu ra vutiyimiseri eka vukorhokerixidzi. 43 Hi rihi siku leri dzunekaka, 44 Exikarhi ka 11 Mawuwana 1920 na 23 Nyenyankulu 1993? 45 Mina ndzi ri xidemokirasi a xi ta va xi ku amukerile tanihi mabulandhlela wa dyondzo ya xidemokirasi. 46 U nga ndzi hlunameli wena xidemokirasi hikuva wena a wu ni nandzu, 47 Futhi wena u tile ni swo tala leswo saseka, 48 Hi lo kumeka ha ha xipile hi malanga ya nkalavutivi, 49 Ha ho gugurhuteka ni namuntlha. 50 Tetee, rhula Majeje; tiwisele hikuva ya wena u khatsile ndzima khatsa! 51 Ingi hi nga va ni mano yo arhavela exihlobyeni xaku, 52 Hi va swidyondzeki leswi nga biki matsanya, 53 Swidyondzeki leswi nga tilaveliki swa swona ntsena, 54 Swidyondzeki leswi hisekelaka ku vumba vun'we erixakeni, 55 Swi nga khathaleki ku ri mani u thwasile eyunivhesiti yihi. 56 Swona! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/2018 SCE 8.1 Hi mintila leyi nga hundziki MUNE, nyika nkomiso wa xitlhokovetselo lexi. (2) 8.2 Hi wihi ntila lowu kombisaka leswaku Phurofesa Dokodela HWE Ntsan'wisi a a kota ku vulavula tindzimi to tala hi ku hetiseka? (1) 8.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Handle ka ku va Phurofesa Dokodela HWE Ntsan'wisi a ndhundhuzeriwa hi mintirho ya yena leyinene, hi swihi swin'wana leswi a a hlawulekile hikwalaho ka swona? A A a twisisa swinene. B A a yingisela swinene. C A a dyondzekile swinene. D A a rhandza vanhu swinene. (1) 8.4 Hlamusela leswi mutlhokovetseri a lemukisaka vahlayi swona hi xitlhokovetselo lexi. (2) 8.5 Mutlhokovetseri eka ntila wa 10 u ri: 'Xi nyokovela n'wana N'wa-Risenga, ku ya hakuta dyondzo!' Xana hi wihi nkoka wo tirhisiwa ka xitwananisi xa ntsongahato 'xi' eka ntila lowu? (2) 8.6 Ku va mutlhokovetseri a tsarile xitlhokovetselo a ndhundhuzela Phurofesa Dokodela HWE Ntsan'wisi i mhaka ya kahle eka vahlayi. Seketela mhaka leyi. (2) [10] NA XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) DZUNDZE RA SWITLHOKOVETSELO – KJ Nkuzana XIVUTISO XA 9 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XIKALO XA VUTOMI – MM Marhanele 1 Van'wamahanya-hi-Jomela loko wo xika … 2 U nga si heta vo mitela marha, 3 Loko u ya ku – lo, 4 Se va dludle khuvi ro navela. 5 Hi lexi xikalo, 6 Ndzi hlaya xikalo xa vutomi, 7 Lexi un'wana ni un'wana a nga naxo! 8 A ndzi hlayi xona lexo fayeka, 9 A ndzi vuli xona lexo korhameriwa, 10 Xi korhameriwa hi va manghumbhu, 11 Xi korhameriwa hi va mukhomolela. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/2018 SCE 12 Emutini wa ka n'wina u xikalo, 13 Xikalo lexi ku nyikaka vito, 14 Vito ra leswi u nga xiswona. 15 Etikweni na kona u ni xikalo; 16 Xikalo lexi ku nyikaka xitulu xo ringana wena. 17 U dyisa hi xona xikalo lexi, 18 U kombiwa xichavo xo ringana xikalo lexi. 19 Loko xo tshuka xi hume esakeni, 20 Tiva xikalo xaku xi yisiwe ehansi. 21 Kambe loko wo engetelela vutivi byaku – 22 U havela u haverile leta ntima; 23 U hakara mihizo ya mihlovohlovo, 24 Tiva xikalo xa wena emutini ni le tikweni, 25 Tiva xi vekiwe ehenhla; 26 Xi hundzuka rivoni leri voningelaka va matiko. 27 Hi xona xikalo lexi akaka tiko, 28 Hikuva lexi a xi tswali vudakwa, 29 A xi tswali tinyimpi, 30 A xi tswali babalazi. 31 Xikalo lexi hi xona tiko ra hina – 32 Ri xi lavaka hi mahlo-ngati. 9.1 Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi hi mintila leyi nga tluriki MUNE. (2) 9.2 Loko munhu a tekela enhlokweni leswi ku tlhokovetseriwaka hi swona a nge pfuni tiko ra ka vona ntsena kambe u ta pfuna na matiko man'wana hi ku angarhela. Kuma ntila eka xitlhokovetselo lowu tiyisisaka mhaka leyi. (1) 9.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Loko mutlhokovetseri eka ntila wa 22 a ku: 'U havela u haverile leta ntima' u vula … A tintangu ta swa dyondzo. B tisudi ta swa dyondzo. C tithayi ta swa dyondzo. D tigaweni ta swa dyondzo. (1) 9.4 Katsakanya mintila ya 6 na 7 leyi nge: 'Ndzi hlaya xikalo xa vutomi' na 'Lexi un'wana ni un'wana a nga naxo!' kutani u vula leswi yi hlamuselaka swona eka xitlhokovetselo lexi. (2) 9.5 Hlamusela nkoka wa ku va mutlhokovetseri a tirhisile ntlhaviketo kusuka eka ntila wa 15 lowu nge: 'Etikweni na kona u ni xikalo,' kufika eka ntila wa 16 lowu nge: 'Xikalo lexi ku nyikaka xitulu xo ringana wena.' (2) 9.6 Xana u nga va tsundzuxa yini vanhu lava nga tekeliki enhlokweni timhaka ta xikalo lexi ku vulavuriwaka hi xona eka xitlhokovetselo lexi? (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/2018 SCE XIYENGE XA B: NOVHELE SWILERISO: • Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. • Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu. • Lemuka: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa XIMBANGU eka XIYENGE XA B, hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. XIVUTISO XA 10 (XITSALWANA) MULUNGUNTIMA – TH Khosa Kombisa hilaha Johnson Hlongwane a endleke vukungundzwana efemeni ya PPE hakona a kala a lahlekeriwa hi xikongomelonkulu xa ntirho wa yena. [25] XIVUTISO XA 11 (XIMBANGU) MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A 'Noria Nyeleti Mthombeni,' ku vitana phorisa Maluleke. … U vitanisa leswi Nyeleti u pfaleriwile le xikamaranini xa swibochwa. A a ri karhi a vulavula na Levy. Richworth na Sasavona ana vona se va tshamile kwala ndzeni ka xikhotwana xa kwala ka majisitarata. Ku ya ta phorisa rin'wana handle ka leri ri nga eku vitaneni ri fika ri pfula xihekana. A 5 humesa Nyeleti ni majaha man'wana manharhu. 'A hi yeni!' A vula hi ku va susumeta. 'Hatlisa' A susumeta Nyeleti. Mpfhuka Levy a nga lo ntsee, o languta leswi nga eku humeleleni. A swi katsa na leswi Nyeleti a nga n'wi byela leswi a swi n'wi humelela le xijelanini. Mbilu xi pandza. Swi nyanyisa hi leswi Nyeleti a a rila a vuyelela, a mpfikula hi rito ra leswaku yena 10 mhaka ya cheke leyi a ngo yi tiva. Levy ana a a yile eka muchuchisi ku ya twisisa mhaka ya kona. Va va va n'wi byerile leswaku yi ta hundziseriwa emahlweni hikuva yi fanele yi kambisisiwa. Loko yi ri mhaka ya ku beyila yena Muchuchisi Makhubele u ta vulavula na majisitarata, a humesiwa hi mali yo ringana dzana ra tirhandi. Mhaka leyikulu leyi lavaka hi Levy na 15 vaSasavona i ku vona Nyeleti a humile ejele. Mugqhivela na Sonto hinkwawo a a ri exitokisini a ri karhi a cangayisiwa hi swibochwa. Va n'wi endla mihlolo ya vona hinkwayo. Futhi leswi na phorisa Navela a a tlhele a n'wi lathela a vula leswaku i mbyana ya vona a va yi lerhise, va lo tlanga hi yena! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/2018 SCE 11.1 Boxa mbangu lowu hungu leri nga eka ntshaho lowu nga laha henhla ri humelelaka eka wona. (1) 11.2 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Loko muhlamuseri a ku: Mugqhivela na Sonto hinkwawo Nyeleti a a ri exitokisini a ri karhi a cangayisiwa hi swibochwa, u vula leswaku Nyeleti ... A a a vutisiwa swivutiso hi swibochwa. B a a xanisiwa hi swibochwa. C a a cina na swibochwa. D a a yimbelela tinsimu na swibochwa. (1) 11.3 I yini lexi endleke leswaku ku va na vuxaka exikarhi ka Levy na Richworth? (2) 11.4 Xana ku miyela ka Levy ekhoto swi kombisa yini mayelana na matitwelo ya yena? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 11.5 Hikwalaho ka yini vanghana va Nyeleti va tibohile ku va kona hi siku ra ku tengisiwa ka yena ekhoto? (2) 11.6 Hlongwane u na ntlimbo efemeni ya PPE. Kombisa muxaka wa ntlimbo lowu a nga na wona kutani u seketela nhlamulo ya wena. (2) 11.7 Hi ku vona ka wena, hikokwalaho ka yini phorisa leri humeseke Nyeleti na majaha man'wana manharhu ri n'wi susumetile no tirhisa rito ro lerisa ra 'Hatlisa!'? (1) NA Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA B Ku fika eka Khuzwayo a fika a ku le, dyambu ra Mugqhivela hinkwaro! Swi katsana ni leswaku phela ni masiku laman'wana o etlela bya mpfundla. Mikarhalo, mafidzula swi n'wi tshimbitela, a etlela ra nkalanorho. Ku pfuka ka yena se a ri rhengile ri tlhela ri holela. Lunga ni vanghana va yena va tshamile va ri eku byi nweni. Phela bya tshwa eka Lunga. U lo swi khwa, swa 5 malume wa yena! Se na ku rhenga ri rhengile na vona. Munhu o twa hi mabulu ya kona. . . . 'Bra John!' Ku vitana un'wana wa vanghana va Lunga. 'Jy is op!' Hlongwane wa ha khome hi ritsandzi ra vurhongo. A yima kwala mahlweni ka vona. A vulavula na vona hi ku titshandza ku karhala ni mpfhuka wa Giyani nivusiku. 10 Lunga a chela bya xipiriti enghilazini a n'wi nyika. 'Ma nga tlharamula mikarhalo malume,' ku vula Lunga. 'Gents, this is my uncle, my real uncle …' Kwalaho lava a va nga n'wi tivi va suka va yima va n'wi xeweta. Mpfhuka a nga gagadela nghilazi hi voko ra ximatsi. Ku rhandza swa le henhla o na kukumuka 15 hayikhona! A boxa ta vukulu bya yena bya le Giyani … Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/2018 SCE Hlongwane a nga tshamangi na vona nkarhi wo leha. U sukile a ya tichela hi mati. A cinca ni swiambalo. A dya swakudya. Kwalaho se a vuya hi xidumo. Byi tshwa! A byi sungula khwatsi ku byi kukutlela. A nghena ni le mabulwini. Ku tikukumuxa! I mani a tshamaka eGiyani ku kaneta? 20 11.8 Xana Lunga Khuzwayo a a tshama kwihi naswona a a tirha ntirho muni? (2) 11.9 Hi yihi mhaka leyi susumeteke Hlongwane ku kala a ehleketa ku endzela ekaya ka Lunga? (2) 11.10 Ku yelana loku nga kona ka mahanyelo exikarhi ka Hlongwane na Lunga hi kwihi? (2) 11.11 Hi yihi mhakankulu leyi mutsari a lavaka ku lemukisa vahlayi hi tsalwa leri ra Mulunguntima? (2) 11.12 Ximunhuhatwandlandlamuko i ximunhuhatwa lexi cincaka ku ya hi swiyimo. Loko xi holoveriwa a xi swi koti ku miyela kumbe ku titsongahata, na xona xa hlamula. I mani ximunhuhatwa xa muxaka lowu eka tsalwa ra Mulunguntima? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 11.13 Hi ku vona ka wena, i yini lexi endleke leswaku Chavalala loko a vuya hi le Europe a nga chuhi loko a byeriwile leswaku u rindzeriwile hi ku khomiwa a ya pfaleriwa ejele hi ku va a yivile cheke? (2) 11.14 Loko a wu vile na nkateko wo va kusuhi na Hlongwane, a wu ta n'wi tsundzuxa yini mayelana na ku lava ku hlongorisa Chavalala entirhweni handle ka nandzu? (2) [25] XIVUTISO XA 12 (XITSALWANA) MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni Mufundhisi Tlhomandloti, tata wa Madambi na Nyiko a a ri mufundhisi wo tiveka eChiawelo na le ka tindhawuakelana. Makumu ya vutomi bya yena eka tsalwa ya paluxa ku tsana na ku tsandzeka ku tiyisela ku tika ka swiyimo swa vutomi hi ku angarhela. Loko a wu lo nyikiwa nkarhi wo n'wi vulavurisa, hi swihi leswi a wu ta va u n'wi tsundzuxile swona leswaku a papalata makumu layo tano ya vutomi bya yena? [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/2018 SCE XIVUTISO XA 13 (XIMBANGU) MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C Moya wa Solani wu humile wu tlhandlukela ehenhla wu hambana ni nyama ni swa misava … Swo va erivaleni leswaku timbilu ta vanhu vo tala ni ta maxaka ya Solani ti sale emihlotini ni le mahlomulweni, ku khunguvanyeka ni swiviti. Movha wa xibedhlele wu fikile hi nkarhinyana wolowo. Va n'wi tekile hi vukhwatsi va 5 titimerisile mimoya ya vona hikuva eka vona ku rhwalela mitsumbu i vuswa ni nyama. Naswona a swi pfuni nchumu ku vutisela loyi a endleke mhaka ya kona hikuva vanhu va Joni a va voni nchumu, a va twi nchumu loko munhu a dlayiwa – hambi va ri vafundhisi vo khongela hi timbilu ta vona swi helela kona. Loko vanhu va hangalaka loko movha wa xibedhlele wu fambile, mufundhisi, N'wa-Basana na 10 Cheyeza va vuyerile endlwini va nghena va tshama. A nga kona loyi a nga phofula miehleketo ya yena ku sukela engoleni ku fikela loko va tshamile endlwini. Cheyeza a ku, 'Hina hi rila hi vana lava hi xanisaka kasi va kona lava rilelaka lava fambeleke makumu laha misaveni.' 'Hakunene swa masiku lawa swi tsanisa mbilu loko munhu a swi ehleketa ni ku swi 15 ringanisa ni vutomi bya va tolo. Lexi hi faneleke ku xi khensa hileswaku a hi tivi loyi a yaka la kunene exikarhi ka hina ni lava feke, handle ka Xikwembu ntsena. Leswi loyi hi nga n'wi vona a file namuntlha u siyele hina milandzu yo tirilela hikuva hina ha ha kongomile hi ku fa. Yena u fele ku hanyela ra makumu, kasi hina hi hanya hi rindzele ku fa,' ku tikirheta marito ya mufundhisi. 20 13.1 I yindlu ya ka mani leyi mufundhisi, N'wa-Basana na Cheyeza va nga vuyela eka yona va ya tshama naswona hikokwalaho ka yini Cheyeza a kumeka na yena a ri eka yindlu leyi? (2) 13.2 Xana Mufundhisi Tlhomandloti a a ri na malembe mangani yo tswariwa? (1) 13.3 Loko Mufundhisi Tlhomandloti a vulavula na Cheyeza kun'wana etsalweni u ri: 'Lexi nga kona hi leswaku mutswari un'wana ni un'wana u fanele ku kanya tinguvu a letela vana va yena hi matimba ya yena hinkwawo.' U nga vula yini ehenhla ka marito lawa? (2) 13.4 Hlamusela matirhiselo ya mutsari ya xigego eka marito lama landzelaka: 'Va n'wi tekile hi vukhwatsi va titimerisile mimoya ya vona hikuva eka vona ku rhwalela mitsumbu i vuswa ni nyama.' (2) 13.5 Endzhaku ka loko Celela, n'wana wa Cheyeza a ta va a baleseriwile hi maphorisa u balekile a ya ekaya loko lava a a ri na vona va loverile kwalaho. Xana xivangelo xo va a landziwile hi ntlhanu wa maphorisa ekaya hambiloko a a baleseriwile ku nga va ku ri xihi? (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/2018 SCE 13.6 Swiendlo swa Mufundhisi Tlhomandloti eka tsalwa swi humelerisa muxaka wo karhi wa ximunhuhatwa. Hi xihi ximunhuhatwa xa kona? Tlhela u hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini u hlawurile muxaka wolowo wa ximunhuhatwa. (2) 13.7 Loko a wo va na nkateko wo ya tshama eJoni, hi swihi leswi a wu ta tsakela leswaku swi endliwa loko vanhu va kuma munhu endhawini yo karhi a dlayiwile? Kongomisa nhlamulo ya wena eka leswi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla. (2) NA Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D 'Ndza mi tlangela tatana, ku mi tlangela ka mina ku kongome ku lehisa ka n'wina mbilu, ku ndzi byela ntiyiso wa mbilu ya n'wina handle ko ringeta ku ndzi tsakisa hi vumbabva. Xikwembu xi va na n'wina.' Madambi u sukile a famba a ri karhi a mpfikula ni ku hlangula mihloti. 5 Tlhomandloti na yena u sele a tivutisa loko a hoxile hi ku lava leswaku muti wa yena wu tshama wu ri wa Vatsonga. Swi sarile swi n'wi karhata moya wa yena, a nga swi tivi leswi swi nga swona evuton'wini bya munhu. U ringetile ku vona xihoxo xa yena eka leswi a nga swi byela n'wana wakwe, kambe ko fana ni kwala. Hi siku ra vumbirhi Madambi u vonile Soluka wa yena. Endzhaku ka loko a n'wi 10 hlamuserile hinkwaswo leswi nga vula hi tata wa yena u hetelele hi marito lawa: 'Soluka wa mina, u wa mina ku ya fika emakumu ka vutomi bya misava. U ta tshama u ri xingwavila xa mbilu ya mina, sagwati ra xiviri xa mina. Eka mina u ta va nghamu ya mina hi moya ni miehleketo – wena u wa mina ku sukela siku leri ndzi nga boha fundzu ra xitshembiso xa mina.' 15 Hi ta tekana evuton'wini bya hina bya moya, laha mimoya ya hina yi nga ta va ya Xikwembu; laha ku tsaka ka hina ku nga ta phuwetela hi tinyeleti ni n'weti …' 'U nga ndzi hlamuli Soluka. Tatana hi vona va faneleke ku ndzi hlamula va tlhela va ongola moya wa mina hi mafurha ya tinhlapfurha ta rirhandzu.' 13.8 Madambi a a thyiwile mavito hikokwalaho ka futa na vufendze lebyi a a ri na byona. Boxa MAMBIRHI ntsena. (2) 13.9 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Nyiko Tlhomandloti, loyi a hluvuriweke nguvu ya vufundhisi a a ri mufundhisi wa kereke ya le … A Alexandra. B Meadowlands. C Orlando ya Vuxa. D Dobsonville. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2018/519365e7-6cae-4986-b03a-888384010ac2) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2018/e7070ca6-09e3-45f2-9a47-487ef6db739b) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022/c90cd372-da61-40e4-aea0-79bf21d93448) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p2-may-june-2021/01b03030-6337-43f4-97e9-5310dc50ffec) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2019/17bba36f-880a-4c1d-a7a8-49aed9398919) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2018-memo/fc6889f8-bf3c-4529-a498-5956eaeed159) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.