# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2022 Memo > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 memorandum from the NSC May June 2022, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022-mg/9f5000c6-8c7a-430a-8691-0fcc479d9e85 - Updated: 2026-10-29 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Memorandum - Year: 2022 - Exam period: NSC May June - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 29 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 NSC May June 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022-mg/9f5000c6-8c7a-430a-8691-0fcc479d9e85) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC May June · 2022 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Xitsonga HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022/c90cd372-da61-40e4-aea0-79bf21d93448) — QP · 2022 · Xitsonga ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) 2022 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 80 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 29. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo SWITSUNDZUXO EKA VAKOREKETI  Xiletelo lexi xa makoreketelo xo va xiletelo eka vakoreketi.  Tinhlamulo ta vakamberiwa ti fanele ku tekeriwa enhlokweni ku ya hi vuswikoti bya vona. SWILETELO SWA MAKOREKETELO  Laha mukamberiwa a nga hlamula swivutiso swo tlula nhlayo leyi languteriweke, koreketa nhlamulo yo sungula. (Mukamberiwa a nga fanelangi ku hlamula xivutiso xa xitsalwana na xa ximbangu swa muxaka wun'we wa tsalwa.)  Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso hinkwaswo swa mune eka XIYENGE XA A, (switlhokovetselo swa ndzawulelo), koreketa swimbirhi leswo sungula.  Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso swimbirhi swa xitsalwana kumbe swimbirhi swa ximbangu eka SWIYENGE swa B na C, koreketa nhlamulo leyo sungula, u tshika leyi landzelaka. Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso hinkwaswo swa mune, koreketa ntsena swivutiso leswo sungula eka XIYENGE xin'wana na xin'wana, ntsena loko ku ri leswaku mukamberiwa u hlamurile xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa ximbangu.  Loko mukamberiwa a nyikile tinhlamulo timbirhi laha yo sungula yi vaka yi hoxekile, leyi landzelaka yi va yi ri leyi faneleke, koreketa nhlamulo leyo sungula u tshika leyi landzelaka.  Loko tinhlamulo ti nga nomboriwangi hi mfanelo, koreketa ku ya hi xiletelo xa makoreketelo.  Loko xihoxo xa mapeletelo xi ri na nkucetelo eka nhlamuselo ya nhlamulo, xi hoxise. Loko xi nga kuceteli nhlamuselo, xi nyike nkutlunya.  SWIVUTISO SWA XITSALWANA o Loko xitsalwana xi komile ku tlula ntsengo lowu languteriweke wa marito, u nga xupuli mukamberiwa hikuva u ta va a tixupurile eka timaraka ta xivumbeko. Loko xi lehile ku tlula mpimo, koreketa ku ya hi vuswikoti bya mukamberiwa kutani u kanela na vakoreketinkulu. Tirhisa tirhubiriki ta makambelelo eka XITANDZHAKU XA A na XITANDZHAKU XA B ku kambela switsalwana swa vakamberiwa.  SWIVUTISO SWA XIMBANGU o Loko mukamberiwa a nga tirhisangi mimfungho yo tshaha, a nga xupuriwi. o Eka swivutiso leswi lavaka MAVONELO na MATITWELO, a ku na timaraka leti nyikiwaka eka tinhlamulo ta INA/E-E kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku averiwaka timaraka. o Tinhlamulo ta HI SWONA/A HI SWONA kumbe MHAKA YA NTIYISO/ MAVONELO a ti averiwi timaraka. Ku seketela hi kona ku averiwaka timaraka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. XIVUTISO XA 1 (XITSALWANA) PHUROFESA DOKODELA HWE NTSANWISI – MJ Baloyi SWITSUNDZUXO  Tirhisa swikombiso leswi landzelaka tanihi swiletelo swo koreketa xivutiso lexi.  Mahlamulelo ya nga hambana ku ya hi matwisiselo ya mukamberiwa ya xitlhokovetselo.  Tirhisa rhubiriki leyi nga eka papila ra 28 ku koreketa xivutiso lexi. TINHLAMULO LETI LANGUTERIWEKE Mutlhokovetseri u tirhisile ririmi ra vutshila ku ndhundhuzela mintirho leyinene ya Phurofesa Dokodela HWE Ntsan'wisi loyi a tirheleke rixaka ra Vatsonga-Machangana hi vutshembheki na nkhinkhi no tisa nhluvuko etikweni. Leswi swi tiyisisiwa hi ku tirhisiwa ka ririmi ro fuwa no hlawuleka.  Eka ntila wa 2 lowu nge: 'Hi vula ngulumelo wa ndlati ya vukorhokeri', mutlhokovetseri u tirhisile xithathelo ku paluxa ndlela leyi mintirho ya Phurofesa Ntsan'wisi yi twakaleke na le tindhawini ta le kule ku fana na mpfumawulo wa ku ba ka ndlati lowu twiwaka hi vanhu votala no tlhela wu twala ekule swinene.  Mutlhokovetseri u paluxa ndlela leyi Phurofesa a a dyondzekile hayona swi ri karhi swi tika laha a fikeleleke emaninginingini ya dyondzo. Xivuriwa xa 'xikovela i hosi' lexi nga eka ntila wa 5 lowu nge: 'Dyondzo yi kala yi ku xikovela i hosi' xi tirhisiwa eka xiyimo xo endla xilo hi ku vuyelela u kondza u karhala u nga xi fikelelangi.  Vukorhokeri bya le henhla lebyi Ntsan'wisi a a byi nyika rixaka byi humelerisiwa hi ntila wa 11 lowu nge: 'Hi yena mabulandhlela wa swikolo swa Shilubane na Bokgaga'. Rivitinkatsano 'Mabulandhlela' ri vula musunguri wa swilo leswi tisaka nhluvuko lowu vanhu van'wana a va nga si va na ndlela yo wu humelerisa. Hi marito lawa mutlhokovetseri u kombisa leswaku mhaka ya ku va nhloko ya xikolo yo sungula eka swikolo swa Bokgaga na Shilubane yi vile yin'wana ya migingiriko ya Phurofesa Ntsan'wisi.  Hi ntila wa 27 lowu nge: 'Hi rihi ririmi leri a a tilumaluma eka rona?' mutlhokovetseri u paluxa hilaha Phurofesa Ntsan'wisi a a kota ku vulavula tindzimi to tala hakona handle ko tikeriwa hi ku tirhisa xivulavulelo xa 'ku tilumaluma', lexi hlamuselaka ku va munhu a tsandzeka ku vulavula kumbe ku hlamula hi mfanelo.  Mutlhokovetseri u paluxa ku navela ka yena ka leswaku loko vanhu a vo fana na Phurofesa Ntsan'wisi hi ku tinyiketela eka timhaka ta dyondzo, va fana na munhu loyi a nga na torha ra mati, loyi a korhamelaka kunene exihlobyeni ku nwa mati ya kona. Leswi u swi humelerisa hi ku tirhisa xifananiso/xihlambanyiso/xipimanyiso eka ntila wa 51 lowu nge: 'Ingi hi nga va na mano yo arhavela exihlobyeni xaku'. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo Nkanelo lowu nga laha henhla wu seketela swinene mhaka ya ku va mutlhokovetseri a tirhisile ririmi ra vutshila eka xitlhokovetselo xa yena ku paluxa hilaha Phurofesa Dokodela HWE Ntsan'wisi a a dyondzekile na hilaha a a rhangela tiko hindlela yo hlawuleka hakona. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 06 X&R = 04 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 28 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [10] XIVUTISO XA 2 (XIMBANGU) HI LO YINI HINA? – MA Khosa 2.1 Xitlhokovetselo lexi xi humelerisa xifaniso xa ku tala ka tikereke na ndlela leyi vafundhisi va tirhisaka rito ra Xikwembu hayona ku lava ku tifumisa, ku nga ri ku lava leswaku vanhu va hundzuka.√√ (2) 2.2 'Ku twala ntsena ku: 'Ku katekile voko leri nyikaka.'/Ntila wa 23.√ (1) 2.3 kanakanisiwa./D.√ (1) 2.4 Rito ra 'yila' ri vula ku va xilo xi arisiwa kumbe xi nga pfumeleriwi ku endliwa ku ya hi ndhavuko wa Xintima hikwalaho ka leswi swi nga vaka na switandzhaku swo biha.√ Mutlhokovetseri u hlamusela leswaku eka masiku lawa swa kala/a swi talangi ku va vafundhisi va fambisa rito ra Xikwembu handle ko lava mali, leswi hambaneke na maendlelo ya vafundhisi va khale lava a va ri fambisa mahala.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (3) 2.5 U vula leswaku vanhu lava a va nge vi van'wana va lava Xikwembu xi va hlawuleke tanihi vanhu va xona lava xi tsakiseke hikokwalaho ka mintirho ya vona leyinene.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) 2.6 Ndzi nga vula leswaku u komba ku hela matimba na ku tiyisisa leswaku hakunene Xikwembu a xi nge tsakisiwi hi mintirho ya vanhu lava.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 3 (XIMBANGU) MIHLOLO A YI DYIWI – KJ Ngobeni 3.1 Xi humelerisa hungu ra vaakatiko lava xanisaka vanhu vo huma eka matiko man'wana hi ku va tekela swa vona va rivala leswaku na vona a va khomiwile kahle loko va ri ematikweni mambe hi nkarhi wa xihlawuhlawu na leswaku na vona a va nge swi lavi ku xanisiwa loko vo ya eka matiko mambe.√√ (2) 3.2 'Kambe namuntlha mi tipfala tihlo rin'we.'/Ntila wa 17.√ (1) 3.3 hlayisiwa./C.√ (1) 3.4 Ku 'nyenyetsa' i ku va xilo xi nga tsakisi, leswi nga vangelaka na munhu leswaku a hlanta.√ Mutlhokovetseri u vula leswaku maendlelo ya vona yo va va nga rhandzi vanhu va matiko man'wana a ya amukeleki.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (3) 3.5 Swi vula leswaku leswi va swi endlaka swa chavisa/chuhisa swinene.√ (1) 3.6 Ndzi nga va tsundzuxa leswaku va hanya na vona hi kurhula handle ko va xanisa.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] XIVUTISO XA 4 (XIMBANGU) MBILU YA WENA I LWANDLE – MT Mahuntsi 4.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi wanuna loyi a khensaka mintirho leyinene ya nsati wa yena loyi a kotaka ku hanya kahle na vandyangu wa yena hinkwavo. U hetelela hi ku n'wi navelela leswaku loko a ta hundza emisaveni a nghena ematilweni.√√ (2) 4.2 'U swi kotisa ku yini ku tiyisela vingi.'/Ntila wa 10.√ (1) 4.3 hlamarisiwa./B.√ (1) 4.4 'Lwandle' i ndhawu leyi nga na mati yo tala laha minkova hinkwayo yi khulukelaka no helela kona.√ Mutlhokovetseri u kombisa ndlela leyi nsati loyi a kotaka ku amukela swiyimo swo hambanahambana swa le vukatini tanihi lwandle leri rhwaleke swilo swa tinxaka hinkwato.√√ (3) 4.5 Leswaku wansati loyi u na mbilu ya kahle swinene.√ (1) 4.6 A ndzi ta tsaka no tinyungubyisa swinene√ hikuva a ndzi ta swi tiva leswaku ndzi tswarile n'wana loyi a nga na mahanyelo lamanene lama tsakisaka vanhu vo tala.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO NDYELO YA SWILOVOLOVO – RK Gum'sani et al. XIVUTISO XA 5 (XIMBANGU) U TA NDZI PFUNA HI YINI? – J Ngobeni 5.1 Mutlhokovetseri u byela vahlayi hi murhangeri loyi a a tekela munhu loyi a a tirha ehansi ka yena ehansi kambe a heteleleke a vona nkoka wa yena loko a hlanganile na xiphiqo evuton'wini, laha munhu loyi a a tekeriwa ehansi a n'wi pfuneke handle ko n'wi hlayelela milandzu.√√ (2) 5.2 'Lava vona a va ri va munene wa gwevani.'/Ntila wa 18.√ (1) 5.3 vile na xiphiqo./D.√ (1) 5.4 Ku 'ahlamula' i ku pfula nomo swinene ku kombisa ku twa vurhongo kumbe ku karhala.√ Mutlhokovetseri u tirhisile rito leri ku hlamusela siku leri murhangeri loyi a tsakelaka ku vulavula na munhu loyi a a n'wi tekela ehansi harona.√√ (3) 5.5 Wu hlamusela leswaku vanhu lava a a vona onge va nga n'wi pfuna a nga va tshembi.√ (1) 5.6 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ri kombisa ku tisola na ku hundzuka eka hanyelo ra yena ro tekela van'wana ehansi laha a vonaka ntiyiso wa leswaku munhu un'wana na un'wana u na nkoka.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA XIVUTISO XA 6 (XITSALWANA) MULUNGUNTIMA – TH Khosa Munhu wa mahanyelo lamanene no tirha hi ntiyiso i munhu loyi a ringetaka ku endla leswinene minkarhi hinkwayo hi matlhelo hinkwawo na le tindhawini hinkwato leti a tikumaka a hanya eka tona. Hambiloko a hanya hi mukhuva lowunene va va kona lava nga tsakisiwiki hi mahanyelo na matirhelo ya yena ku fana na leswi humeleleke Chavalala.  Chavalala a a ri na mahanyelo lamanene no tirha hi ntiyiso kambe a a xanisiwa hi Hlongwane, loyi a a ri murhangeri wa yena na vanghana va yena hikokwalaho ko vondzoka matirhelo lawa ya yena.  Chavalala a a xixima vatirhikulobye hinkwavo no tlhela a tirha hi matimba swinene ku tlakusa vito ra feme ya PPE.  Mintirho yo navetisa na vukandziyisi a yi nghena hi matlhelo hinkwawo hikokwalaho ka matirhelo ya yena yo hlawuleka na nyiko yo vitanisa van'wamabindzu vo hambanahambana ku endla vunavetisi na feme ya PPE.  Chavalala a a rhandziwa swinene hi van'wamabindzu hikokwalaho ka vutlhari bya yena lebyi a byi va pfuna ku antswisa no veka mabindzu ya vona emaninginingini.  Matirhelo lamanene ya Chavalala ma pfuxile rivengo, mavondzo na mona eka Hlongwane hikuva a a vona onge vito ra Chavalala ri tlakuka no twala ku tlula ra yena.  Hlongwane a a ri mupfuneti wa mininjhere kutani a ta na tindlela to hambana to homboloka ku xanisa no kandziyela mintirho ya Chavalala leswaku yi nga vonaki no khensiwa.  Hlongwane, a a navelela Chavalala swo biha hi ku va a nga lavi leswaku a kuma xitulu xa vuhlanganisinkulu efemeni leyi hikokwalaho ka leswi a a chava leswaku u ta n'wi tekela xitulu xa yena.  Loko ku humile poso ya vuhlanganisinkulu leyi a yi fanerile yi kumiwa hi Chavalala, Hlongwane u sungurile ku yimayima leswaku a kuma tindlela to n'wi sivela ku kuma poso leyi hi ku byela Brooks leswaku Chavalala a nga fanelangi ku yi kuma hikuva wa ha ri ntsongo.  Loko Chavalala a n'wi lerile leswaku u ya hlangana na van'wamabindzu eNkowankowa, Hlongwane u n'wi holoverile a vula leswaku yena a nga n'wi nyikangi mpfumelelo ku ri hi ku a a n'wi nyikile.  U lumbetile Chavalala loko a yisile swiviko ehofisini ya yena leswaku u n'wi hlevile kutani a n'wi tshembisa leswaku u ta n'wi ba ngopfu a tlhela a n'wi chaja hi defamation of character.  A a tshamela ku hleva Chavalala eka Mukhari na le ka vanghana va yena hi ku vula leswaku loko yena a ha ri mupfuneti wa mininjhere efemeni ya PPE Chavalala a nge pfuki a tlakusiwile.  Loko va ri ehodela na vaBriggs, Hlongwane u vulavulerile ehenhla hi Xinghezi a vula leswaku Chavalala u ta entirhweni a nwile byalwa kambe loko a vona valungu a a tiendla onge a nga nwi.  Loko a twile leswaku Chavalala u fanele ku ya e-Europe a ya hlangana na vahlanganisikulobye u hlohloterile Brooks leswaku a nga n'wi pfumeleli hikuva u komile naswona u na marhengwe. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo  Loko bodo ya vufambisi yi sindzisile leswaku Chavalala a ya e-Europe, Hlongwane a a fanerile ku n'wi landzela thikithi ra xihahampfhuka eAlfa Agency eTzaneen kambe u arile, a vula leswaku Chavalala a tilandzela hi yexe.  Loko Chavalala a ri e-Europe Hlongwane na vanghana va yena va yivile cheke efemeni ya PPE ehofisini ya Nyeleti va ya hakela xikweleti xa Chavalala eTzaneen eka OK leswaku huvo ya vufambisi yi ta ehleketa leswaku Chavalala na Nyeleti hi vona va nga yiva cheke tanihileswi Nyeleti a a ri yena mutsari wa ticheke efemeni leyi, leswi a va endlela leswaku loko Chavalala a vuya yena na Nyeleti va ta hlongoriwa entirhweni.  Loko a vona leswaku ku navela ka yena ko hlongorisa Chavalala a ku humeleli u yile eka n'anga ya yena Xingovenana leswaku yi ta n'wi tiyisa leswaku a nga voniwi nandzu loko a ya ekhoto.  U yile na le ka ntukulu wa yena Lunga loyi a a ri gqhweta, ku ya n'wi kombela leswaku a ya va yimela ekhoto, yena na vanghana va yena kambe hinkwaswo leswi a swi n'wi pfunangi nchumu.  Hi ku vona leswaku a nga humeleli eka makungu ya yena u hetelerile a hlangana nhloko, laha a kumiweke hi Nsatimuni ehofisini ya yena a nga ambalangi nchumu. Hinkwaswo leswi hlamuseriweke laha henhla swi tiyisisa leswaku Chavalala a a ri na mahanyelo lamanene no tirha hi ntiyiso kambe u kumekile a xanisiwa hi Hlongwane na vanghana va yena hikwalaho ka mavondzo lawa a va ri na wona ehenhla ka matirhelo ya yena. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 7 (XIMBANGU) MULUNGUNTIMA – TH Khosa 7.1 Ekaya ka Chavalala/N'wa-Khosa./Emutini wa Chavalala na N'wa-Khosa.√ A ku ri namixo.√ (2) 7.2 Hlongwane u pfurile hofisi ya Nyeleti hi xikelemakhiya loko yena a ha humile na Mukhari kutani a yiva cheke.√√ (2) 7.3 hatlisa./B.√ (1) 7.4 I wansati wa vutihlamuleri wo kota ku yimela timhaka ta ndyangu wa yena hi mfanelo.√√ (2) 7.5 Hileswi a a sungule ku swi vona leswaku Chavalala na Nyeleti va nga va va nga khumbeki eka timhaka ta ku yiviwa ka cheke, kutani swi lava ku kumeka vayivi va ntiyiso.√√ (2) 7.6 I ntlimbo wa le handle√ hikuva a va vangeriwile wona hi Hlongwane loyi a yiveke cheke hi xikongomelo xo lava ku va hlongorisa entirhweni leswaku ku ta nghena vanghana va yena.√ (2) 7.7 Ndzi nga vula leswaku Navela u rhandza ku teka swiboho a nga ri na vumbhoni byo hetiseka.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 7.8 A a vuya e-Europe.√ A a ya va muyimeri wa feme eka nhlangano wa van'wamabindzu va misava hinkwayo./Ku ya dyondza matirhelo ya van'wana van'wamabindzu tanihi muhlanganisi.√ (2) 7.9 A a n'wi hembela vunwa hi ku vula leswaku a nga n'wi xiximi no vula leswaku a nga n'wi tivisi loko a endla swilo.√/Ku va a ringeta ku n'wi hlongorisa entirhweni hi ku n'wi yivisa cheke.√/Ku hemba vunwa hi Chavalala eka Brooks.√/U siverile Chavalala ku tlakusiwa a va muhlanganisinkulu.√ (Tinhlamulo timbirhi ntsena.) (2) 7.10 Hileswi Mukhari, murhangeri wa le worshop a a khoma vatirhikulobye kahle na ku va va khoma tinhlengeletano vhiki rin'wana na rin'wana ku languta matirhelo ya vona.√√ (2) 7.11 U vula leswaku eka xiyenge xa vona va xaniseka no tirha laha ku nga hava xikongomelo xo antswisa ntirho, ku ngo va ku tlanga ntsena.√ (1) 7.12 A a fela ku tlhariha na matirhelo ya yena lamanene, leswi a swi endla Hlongwane a vona onge u ta n'wi tekela xitulu.√√ (2) 7.13 A ndzi ta chuha/chava√ naswona a ndzi ta tiyisisa leswaku vanhu va muxaka wolowo ndza va papalata./A ndzi ta mangala mhaka leyi emaphoriseni tanihileswi a va ta ndzi hoxa ekhombyeni.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (3) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 8 (XITSALWANA) MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Mhaka ya leswaku hi xitalo vavasati/vamanana va hlangana na mitlhontlho yo tala lomu mindyangwini kambe va tiyisela yi nga tiyisisiwa kahle hi vutomi bya N'wa- Basana.  N'wa-Basana, nsati wa Mufundhisi Tlhomandloti i mana wa Madambi na Nyiko loyi tanihi wansati a nga hlangana na mitlhontlho yo hlaya evuton 'wini kambe a kota ku tiyisela.  Tanihi nsati wa mufundhisi loyi a a lava ku hetiseka ntsena evuton'wini a a boheka ku hanya vutomi lebyi a byi nga ri bya yena laha a a sindziseka ku pfumelela hinkwaswo leswi nuna wa yena a a swi lava eka vana va vona; hambileswi mavonelo ya yena ya vutomi a ya hambanile na ya nuna wa yena.  Loko nuna wa yena a vilela hi mahanyelo ya vana va vona Madambi na Nyiko, a a boheka ku tiyisa nuna wa yena hi ku n'wi kombisa leswaku hi swona ku nyekanyeka ka mibya hikuva vana a hi minkarhi hinkwayo va tekelaka mahanyelo hinkwawo ya vatswari va vona, leswi a ku ri mhaka yo tika na le ka yena tanihi mutswari.  Loko Madambi a aleriwa hi tata wa yena ku teka Soluka, tanihileswi a a ri Muqhoza, N'wa-Basana a a nga yimi na swona kambe u bohekile ku tiyisela a swi amukela hambileswi yena a a n'wi rhandza Soluka naswona a a nga voni ku hoxeka ka swona.  Ku va Madambi a tinyiketerile ebyalweni a tlhela a nga teki nsati naswona a ku ri mhaka yo vava swinene eka N'wa-Basana tanihi mutswari.  Ku rhandzana ka Nyiko, xirhandzwa xa muti na N'wa-Mdanisi, yin'wana ya tinoni ta le kerekeni ya yena, leswi endleke leswaku a hluvuriwa nguvu ya vufundhisi ku vile mhaka yo nyumisa swinene na le ka N'wa-Basana kambe a a boheka ku tiyisela.  Ku lova ka Nyiko hikokwalaho ka ku hluvuriwa nguvu ya vufundhisi swi n'wi vavisile swinene emoyeni, leswi tlheleke swi nyanyisiwa hi rifu ra nuna wa yena loyi a loveke hikokwalaho ko tsandzeka ku tiyisela rifu ra n'wana wa yena.  Endzhaku ka ku lova ka nuna wa yena, Nꞌwa-Basana u vile na ntlhontlho wo humesiwa endlwini ya kereke, a ya kuma yindlu leyi a va boheka ku hakela. Leswi a ku ri mhaka yo tika kambe u tiyiserile xiyimo lexi.  Loko Madambi a n'wi lela a n'wi byela leswaku u ya esirheni ra tata wa yena ku ya tshunxa ku tiboha ka yena leswaku a nge n 'wi teki Soluka, leswi a a swi kanetana na ntwanano lowu a a wu endlile na tata wa yena N'wa-Basana u bohekile ku nꞌwi seketela hi ku n'wi nyika swiluva na mati hambileswi a swi kanetana na ku navela ka nuna wa yena. Leswi nga laha henhla hinkwaswo swi tiyisisa kahle mhaka ya leswaku hi xitalo vavasati/vamanana va hlangana na mitlhontlho yo tala lomu mindyangwini kambe va tiyisela. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 9 (XIMBANGU) MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni 9.1 I Madambi,√ a a byela tata wa yena Mufundhisi Tlhomandloti./A a byela tata wa yena.√ (2) 9.2 A a ri ekholichi ya N'walungu,√ a a dyondzela vudyondzisi.√ (2) 9.3 Madambi u tikeriwile ngopfu evuton'wini hikokwalaho ka leswi tata wa yena a nꞌwi aleleke ku teka nhwana loyi a a nꞌwi rhandza, laha a pfumaleke na munhu loyi a ta n'wi pfuna, leswi yelanaka na munhu loyi a velekiweke a ri yexe elwandle a nga ri na laha a nga hundzulukelaka kona ku ya kuma ku pfuneka loko swi nonoha.√√ (2) 9.4 vupfa./D.√ (1) 9.5 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku a ndzi fanelangi ku tshembela ngopfu eka vanhu loko ndzi lava ku pfuniwa hikuva swi nga endleka va nga ndzi pfuni.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 9.6 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ndzi vona yi ri mhaka ya kahle hikuva swi komba leswaku wa tinyungubyisa hi vuchangana bya yena.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 9.7 A ndzi ta va ndzi humile ndzi nꞌwi siya ndzi tlhela ndzi ya nꞌwi mangalela eka huvo ya kereke./A ndzi ta vulavula na yena tanihi mufundhisi wa yena ndzi n'wi komba ku hoxeka na switandzhaku swa leswi a a lava leswaku hi tinghenisa eka swona.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka. (1) 9.8 Hi le Dube emutini wa ka Maduna./Hi le ka Maduna.√ Ekaya ka vaSoluka.√ (2) 9.9 A a yile hi xikongomelo xa ku ya kombela Soluka nhwana wa yena leswaku va tekana.√√ (2) 9.10 Loko Madambi a tivisile tata wakwe leswaku u lava ku tekana na Soluka, tata wa yena u n'wi alerile, leswi endleke leswaku a tiboha leswaku a nge teki nsati nakona u sungurile ku nwa byalwa.√√ (2) 9.11 I ntlimbo wa le handle√ lowu a vangeriweke wona hi tata wakwe loyi a nga ala leswaku a tekana na Soluka hikokwalaho ka leswi a a ri Muqhoza.√ (2) 9.12 Yi yimela ku pfumaleka ka ntshamiseko/kurhula evuton'wini bya yena.√√ (2) 9.13 I ku va Mufundhisi Tlhomandloti a nga pfumelangi leswaku a tekiwa hi Madambi.√ (1) 9.14 Leswaku a sungula a tivisa vatswari va yena hi rhengu ra yena a nga si ri tiyisisa eka Soluka leswaku a ta tiva loko va n'wi seketela kumbe va nga yimi na swona.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 10 (XITSALWANA) XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Vanhu lava kotaka ku tiyisela mitlhontlho leyi va hlanganaka na yona va tala ku kuma hakelo leyinene evuton'wini. Ku tiyisela mitlhonthlo swi vula ku tiyisela swiyimo swo tika leswi munhu a hlanganaka na swona evuton'wini, loko hakelo leyinene yi humelerisa ku humelela loku vaka kona eka munhu endzhaku ka ku tiyisela swiyimo swo tika a swi hlula. Leswi swi vile ntiyiso eka vutomi bya Lindiwe na vana va yena.  Lindiwe u tekanile na Godi laha va katekisiweke hi vana vanharhu ku nga Ganyani, Sorota na Wisani. A va tshamile hi kurhula na ntsako emutini wa vona laha Lindiwe a a swi tiva leswaku Godi hi yena nhloko ya muti naswona a a n'wi xixima swinene.  Godi u kumile ntirho wa vumininjhere eka GDC eGiyani laha a yengiweke hi Florence Ndlovu loyi a tiviwa ngopfu hi ra Mafloza kutani a rhandzana na yena, leswi heriseke ntshamiseko na kurhula endyangwini wa vona.  Godi u sungurile ku xanisa nsati wa yena Lindiwe na vana hi ku nyanyukisiwa hi rirhandzu leri a a kombiwa rona hi xigangu xa yena Mafloza laha a nga ha hlayisi ndyangu wa yena hi mfanelo.  Lindiwe u ringetile ku komba nuna wa yena swihoxo swa yena kambe nuna a nga n'wi yingisangi kufikela laha a nga kala a kombela Sambula, malume wa Godi ku ta n'wi pfuna hi ku ta vulavurisana na Godi ku ololoxa xiphiqo lexi kambe Godi a ala ku twa.  Godi u sukerile nsati na vana a ya tshama na Mafloza eka Siyandhani laha a nga fika a n'wi akela na yindlu yo saseka ku ri hi ku ekaya ka yena a a nga va akelangi.  Ku suka ka Godi ekaya swi vangile ntshikelelo lowukulu eka vana, ngopfungopfu Wisani loyi swi boheke leswaku a kuma ku pfuniwa hi vasocial worker ku kondza a kota ku amukela xiyimo xa ku famberiwa hi tata wa yena.  Lindiwe u sungurile ku tikeriwa hi vutomi hi ku siyiwa na muti na vana a ri yexe loko nuna a ha hlayisa Mafloza na vana va yena, loko lava ka yena va sala va xaniseka.  Lindiwe a a boheka ku vona leswaku vana va dya, va ambala, no va hakelela mali ya tidyondzo ta vona. Leswi hinkwaswo a swi ri mpingu lowu Lindiwe a a fanele a wu rhwala yexe loko nuna wa yena a ha duke na ro.  Hambiloko munghana wa yena Meriam Mabale a n'wi hlohloterile leswaku a longa a muka, Lindiwe a nga n'wi yingiselangi, u lo tiyisela a tshama emutini wa yena hambiloko swiyimo swi n'wi tikela.  Vana va Godi va bohekile ku tiyisela ku tikeriwa loku a va hlangana na kona va tiyisa mana wa vona hi ku tinyiketela eka ntirho wa vona wa xikolo, leswi endleke leswaku va humelela. Ganyani u vile munjhiniyere, Sorota a va loyara loko Wisani yena a vile Social worker.  Lindiwe na yena ematshan'weni yo tiputa vusiwana, u yile emahlweni a tihluvukisa a dyondza xikolo a kala a pasela vudokodela. U vuyile a tlakusiwa ku va mukamberi wa swikolo. Yena na vana va yena va kurisile yindlu ya vona yi va xithezi va tlhela va biyelela muti wa vona hi rirhangu, leswi tsandzeke Godi ku swi endla.  Ku humelela loku ka vana va Lindiwe swi endlile leswaku va n'wi endlela ntlangu ku khensa loko a va kurisile hambileswi tata wa vona a fambile a va siya. Leswi nga laha henhla hinkwaswo swi tiyisisa kahle mhaka ya leswaku vanhu lava kotaka ku tiyisela mitlhontlho leyi va hlanganaka na yona evuton'wini va tala ku kuma hakelo leyinene. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 11 (XIMBANGU) XIMITANTSENGELE – IS Shabangu 11.1 Exipotini xa Thirayisa./Ebyalweni./Exipotini.√ (1) 11.2 Hileswi Mafloza a a xavile movha a nga n'wi byelangi tanihi nuna wa yena.√√ (2) 11.3 tikeriwa./D.√ (1) 11.4 A a lahlekeriwile hi mali leyi a nga yi tirhisa ku akela Mafloza yindlu na ku nꞌwi hlayisa, ku rhandziwa na ku xiximiwa hi yena./A a lahlekeriwile hi mali yo tala.√√ (2) 11.5 Hileswi a nga suka a kholerile Lindiwe ngopfu a tlhela a landzula na vana va yena a vula leswaku swi nga endleka va nga ri va yena.√√ (2) 11.6 Ku tikeriwa/ku xaniseka loku vavanuna va hlanganaka na kona loko va siya mindyangu ya vona va landzelela swigangu.√√ (2) 11.7 Swa ndzi tsakisa.√ A ndzi ta n'wi rivalela leswaku ndzi ta va na kurhula.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (3) 11.8 Ekaya ka Mafloza,√ i Vhelaphi.√ (2) 11.9 Godi a a ya kombela ku heleketiwa eka Lindiwe va ya n'wi kombelela rivalelo./A swi kunguhata ndlela leyi a swi ta hlongola Godi hayona.√√ (2) 11.10 Eka nkarhi wa sweswi Godi u tiyimiserile ku amukela xitsundzuxo xihi na xihi leswaku a kuma ku pfuneka kasi loko a ha ku sungula ku rhandzana na Mafloza a a nga amukeli ku tsundzuxiwa hi munhu.√√ (2) 11.11 A a sukerile nsati na vana va sala va xaniseka hi ku yengiwa hi xigangu xa yena Mafloza.√√ (2) 11.12 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi kumekaka. Xikombiso: Ri nyika dyondzo yo rivalela munhu loko a ku dyoherile handle ka swipimelo.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 11.13 Ndzi nga vula leswaku va endlile kahle hikuva hambileswi a nga va yingiselangiki loko va nꞌwi tsundzuxa loko a xanisa nsati wa yena a va vangi na xikhomela ehenhla ka swona, va nꞌwi pfunile hi ku ya va ya nꞌwi kombelela rivalelo.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo MFUWO WA RIXAKA XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO, XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA NA XIPHATO XA NDHAVUKO (XITSALWANA) RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa, ya nyika vutivi byo karhi na ku tshinya mahanyelo yo ka ya nga amukeleki erixakeni. Leswi swi kombisiwa kahle hi ntsheketo wa 'Malebvu ya N'wanghala', xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa 'Ku tihorisa HIV/AIDS hi vana lavatsongo' na xiphato xa ndhavuko xa 'Nelson Mandela'.  Eka ntsheketo wa 'Malebvu ya N'wanghala' ku vulavuriwa hi N'wampfundla loyi a nga ala ku cela xihlovo na swiharhi leswin'wana hi nkarhi wa dyandza, a vula leswaku yena u ta nwa mberha kambe a boheka ku ya yiva kunene navusiku loko swiharhi swi etlele. Leswi swi dyondzisa nkoka wo tikatsa eka mitwanano yo pfuna rixaka na leswaku loyi a chavaka ku tirha u tivitanela ku xaniseka.  Hikokwalaho ka mona lowu a a ri na wona, N'wampfundla u tlhela a hlambela no pfindlusa mati, leswi swi endleke leswaku swiharhi swi hatla swi swi lemuka leswaku a swi yiveriwa kutani swi hlundzuka swinene. Leswi swi dyondzisa ku tiva leswaku va kona vanhu va mona lava hi masiku va lwaka ku onhela van'wana leswinene leswi va nga na swona.  Swiharhi swi twananile ku khoma muyivi laha swi nga vumba nhwanyana wo xonga swi n'wi tota vurimba swi n'wi veka etlhelo ka mati ya swona.  N'wampfundla loko a ya nwa mati u vonile nhwanyana loyi wo saseka kutani a lava ku n'wi vulavurisa kambe nhwanyana tanihileswi a ku ri xifaniso a nga n'wi hlamulangi.  N'wampfundla u bile nhwanyana hi mpama kambe voko ro damarhela. Hi ku nyangatseka u tirhisile swirho swo hambana ku ba wanhwana leswi endleke leswaku a damarhela miri hinkwawo, a phaseka. Leswi swi dyondzisa leswaku munhu a nga fanelangi ku hlundzuka ku tlula mpimo a kala a ba van'wana.  Loko swiharhi swi fika swi kumile N'wampfundla a damarherile, laha swi nga tsaka swinene ku va swi kumile muyivi wa mati ya swona loyi a titeka onge u tlharihile ngopfu. Leswi swi dyondzisa vanhu leswaku hambi wo tivona onge u tlharihile a swi kahle ku tekela van'wana ehansi hikuva va nga ku hlamarisa.  Hi ku nyangatseka N'wanghala u tsuvurile malebvu ya yena a veka enyangweni wa nkele kutani loko N'wampfundla a hlometela a vona malebvu ya N'wanghala a chava ku huma, leswi n'wi dlayiseke ndlala. Loko mpfula yi na malebvu ya khulukile ya nghena laha a nga swi vona leswaku a a chava swilo swo ka swi nga hanyi. Leswi swi dyondzisa ku tiva leswaku hambiloko munhu a titeka onge u tlharihile, swi kona swiyimo leswi swi nga n'wi kombisaka leswaku na van'wana va na byona vutlhari byo fana kumbe byo tlula bya yena.  Swiharhi swi twananile ku dlaya N'wampfundla kambe u komberile ku rhanga a swi cinela a nga si fa leswi a ku ri mano yo lava ku kota ku baleka, leswi nyikaka dyondzo ya leswaku khamba loko vanhu va ri khomile a swi kahle ku ri yingisela hikuva ku nga va ku ri ndlela yo lava ku tiponisa.  Loko a ri karhi a cina hi endlelo ra misavu, swiharhi swi hlekelerile swi rivala na leswaku N'wampfundla a nga baleka, leswi dyondzisaka leswaku munhu a nga fanelangi ku pfumelela xiyimo lexi a nga eka xona ku n'wi nyanyula ku tlula mpimo hikuva swi nga n'wi onhela. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo  Hakunene N'wampfundla u balekile a tsutsuma, laha loko N'wanghala a swi vonisa xisweswo a nga n'wi hlongorisa ku kondza a ya nghena enkeleni. N'wanghala u lavile xiove a n'wi ova kambe loko a haka N'wampfundla, N'wampfundla a n'wi hleka a vula leswaku a nga hakangi yena naswona loko a haka rimitsu N'wampfundla a tikonyisa a vula leswaku wa n'wi vavisa. Leswi swi nyika dyondzo ya leswaku a swi kahle ku tshemba munhu ku tlula mpimo hikuva van'wana va na vunwa.  Xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa 'Ku tihorisa HIV/AIDS hi vana lavatsongo' xi tirhisiwile ku tshinya vavanuna lava va kholwaka leswaku munhu wa xinuna a nga swi kota ku tihorisa vuvabyi lebyi hi ku endla timhaka ta masangu na vana lavatsongo, leswi nga riki ntiyiso.  Leswi swi tlhela swi dyondzisa no tsundzuxa vatswari ku hlayisa vana va vona na vana lavatsongo va xisati ku tihlayisa, va nga pfumeleri vavanuna va tlanga hi vona hi ku yengiwa hi timali na swin'wana leswi va va tshembisaka swona.  Xihungwana lexi xi tlhela xi dyondzisa vanhu leswaku loko va lava ku kuma timhaka ta ntiyiso mayelana na vuvabyi bya HIV/AIDS va fanele ku tihlanganisa na va Ndzawulo ya Rihanyu na va mapfhumba ya HIV/AIDS.  Xiphato xa Nelson Mandela xona xi dyondzisa vahlayi hi matimu ya nkulukumba Nelson Mandela na mintirho ya yena leyinene leyi a yi endleleke rixaka ra Afrika- Dzonga. Swiphato swa muxaka lowu swa pfuna swinene hikuva loko vahlayi va swi hlaya va kuma nhlohlotelo wo xixima varhangeri va vona naswona swi nyika nkucetelo na le ka varhangeri lava ha ri ku kona ku tirha hi matimba na hi ku tshembeka leswaku na vona va ta xiximiwa. Hinkwaswo leswi hlamuseriweke laha henhla swi tiyisisa/tshikelela mhaka ya leswaku matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa, ya nyika vutivi byo karhi na ku tshinya mahanyelo yo ka ya nga amukeleki erixakeni. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) 'MANTOMBI NA XIKOXA' 13.1 Hileswi a a lahlekeriwile hi nguvu ya yena√ naswona u sarile a famba hi nambu a yi lava.√ (2) 13.2 Makwavo wa Mantombi hikokwalaho ko vondzokela makwavo u ticukumetisile nguvu ya yena ematini kutani a famba a yi lava kambe yena u arile ku hlanganya xikhegudyana kutani loko a fika ekaya a kuma leswaku u humile swirhumbana na thyaka ro fana na ra xona.√√ (2) 13.3 nandzihisa./D.√ (1) 13.4 U lava ku lemukisa vantshwa hi khombo leri nga kona loko munhu a vondzokela van'wana na ku va na mona.√ (1) 13.5 Xi tsakisiwile hi ku tiyimisela ka yena ku endla xin'wana na xin'wana leswaku a ta kuma nguvu ya yena.√√ (2) 13.6 A ndzi nga ta pfumela hikuva a swi hlayisekangi, na mina ndzi nga tluleriwa hi mavabyi.√√ KUMBE A ndzi ta pfumela hikuva a ndzi ta va ndzi lava nguvu ya mina.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA (XIMBANGU) 'BULOHO RA KHUJWANA' 13.7 Ri kumeka eka patu ra Tzaneen na Lydenburg.√ (1) 13.8 Ri tiveka hi tinghozi ta le magondzweni.√/Ri tiveka hi munhu loyi a tshamelaka ku kombela tilifiti navusiku.√ (1) 13.9 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku ndzi nga lifiti vanhu vo ka ndzi nga va tivi navusiku hikuva swi na khombo.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 13.10 A ndzi ta chava/chuha.√ (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIPHATO XA NDHAVUKO (XIMBANGU) 'MAPUNGUBWE' 13.11 Muphati u byela vahlayi hi xintshabyana xa Mapungubwe lexi kumekaka eka xifundzankulu xa Limpopo, u ya emahlweni a va byela hi swilo swa nkoka swo endliwa hi nsuku, koporo, nghilazi na vuhlalu leswi kumekaka eka xintshabyana lexi na leswaku swin'wana swa swona swi hlayisiwile eYunivhesiti ya Pitori.√√ (2) 13.12 'Loko swi ta eka ku xaviselana na matiko, na kona a ti vuya.'/Ntila wa 25.√ (1) 13.13 Leswaku eMapungubwe ku kumeka matimu ya vumbhoni bya leswaku i vamani lava a va akile endhawini leyi khale.√√ (2) 13.14 U hlamusela leswaku hi lembe ra 1932 vanhu va sungurile ku tivanyana/tiva hi ta Mapungubwe.√√ (2) 13.15 Ku tala ka swilo swa khale eMapungubwe.√ (1) 13.16 I mhaka ya kahle hikuva vanhu hinkwavo lava endzelaka ndhawu leyi va ta tiva hi ta Mapungubwe na leswi a swi endliwa kona.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 25 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA C: NTLANGU XIVUTISO XA 14 (XITSALWANA) HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane Xivuriso lexi nge 'Ndlopfu a yi fi hi rimbambu rin'we' lexi hlamuselaka leswaku munhu wa matimba a nga heli mbilu hi khombo rin'we, xi tihumelerisa kahle eka vutomi bya Mavhavaza na Matanato lava hlanganeke na swo tala evuton'wini kambe va nga heli matimba.  Mavhavaza u xanisiwile swinene na ku biwa hi mulungu loyi a a tirha exirhapeni xa yena kambe a nga lan'wangi ntirho ku kondza a a kuma leswi a swi lava, ku nga ku tekisiwa pasi ra laha Afrika-Dzonga.  Nsati wa yena lowo sungula u fambile na vana va yena hinkwavo kun'we na nhundzu ya le ndlwini hinkwayo kambe a nga helangi matimba, u londzerile Matanato leswaku a famba na yena le ka vona eka Xigalo leswaku a ta kota ku tilavela nsati un'wana ku kondza a pfumela.  Hambileswi a a onhakeriwile swinene a nga helangi matimba, u tibohile leswaku u lava ku kuma wansati wa le makaya leswaku a ta pfuxa muti wa yena na ku kurisa xivongo xa yena xa ka Makhuvele.  U tekile Topisa loyi va nga kuma vana swin'we a tlhela a fuwa na tihomu, vutomi bya yena byi tlhela byi xonga ku fana na le kusunguleni.  Matanato na yena swa muti wa yena a swi onhakile hikokwalaho ka ku va nsati wa yena N'wa-Xirhami a nwa ngopfu byalwa, a nga hlayisi na vana.  Leswi swi endlile leswaku a tilan'wa, a tinyiketela ebyalweni na le ka vavasati va le Joni.  U sungurile ku famba switokofela ku ringeta ku tirivarisa swiphiqo swa ndyangu wa yena laha a kaleke a lava ku tekana na Rhoda, n'wana wa buti wa yena.  Hikokwalaho ka ku rhandza ngopfu switokofela u karile a biwa hi swigevenga, swi n'wi tekela mali na swiambalo hinkwaswo.  Hi ku pfuniwa hi munghana wa yena Mavhavaza loyi a a tshamela ku n'wi kombisa leswaku leswi a a swi hanya a ku nga ri swona, u hetelerile a tlhelela ekaya a ya lulamisa timhaka ta muti wa yena.  U komberile buti wa yena Xitlhangoma ku n'wi heleketa eka muporofeta Ramudzuli ku ya kombela leswaku a tshikisa N'wa-Xirhami byalwa leswaku timhaka ta ndyangu wa yena ti ta tshamiseka.  Swa ndyangu wa yena swi tlhelerile ematshan'weni, a tlhela a teka na hlantswana ya N'wa-Xirhami tanihi nsati wa yena wa vumbirhi hikokwalaho ka leswi a nga helangiki matimba hambiloko a hlanganile na ku tikeriwa. Leswi hinkwaswo swi tiyisisa kahle xivuriso lexi nge: 'Ndlopfu a yi fi hi rimbambu rin'we' hikuva Mavhavaza na Matanato hambiloko va hlanganile na swiyimo swo tika evuton'wini a va helangi matimba kambe va tikarhatile va lwa hi matimba ku kondza timhaka ta vona ti tshamiseka, va tlhela va hanya hi kurhula na ntsako. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 15 (XIMBANGU) HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane 15.1 Ekamareni ra Matanato ehositele ya Jeppe./Ekamareni ra Matanato.√ (1) 15.2 I ta ku tshika nsati wa yena N'wa-Xirhami a teka Rhoda.√√ (2) 15.3 Mavhavaza a a lava ku ya tilavela wansati wa le makaya loyi a nga ta aka muti na yena.√√ (2) 15.4 byalwa./C.√ (1) 15.5 I ntlimbo wa le handle√ hikuva u lo vangeriwa hi nsati wa yena N'wa-Xirhami loyi a a teka mali yo hlayisa muti a nwa byalwa a nga hlayisi na vana.√ (2) 15.6 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku ku hanyisana na ku va na vanghana va kahle swi kahle hikuva u kota ku kuma switsundzuxo na tidyondzo leti nga ku pfunaka evuton'wini.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 15.7 Ndzi nga vula leswaku swi kahle hikuva munhu u fanele ku dyondza ku tiyimela a endla leswi nga ta tsakisa yena, ku nga ri ku tshamela ku tsakisa vanhu van'wana.√ KUMBE Ndzi nga vula leswaku a swi kahle hikuva a hi minkarhi hinkwayo ku navela ka munhu ku nga lokunene, hikokwalaho swi kahle ku amukela ku tsundzuxiwa.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) 15.8 A ndzi ta tsaka ngopfu√ hikuva loko munhu a tshama na vanhu lavakulu u kota ku dyondza swo tala evuton'wini eka ntokoto lowu vona va veke na wona.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 15.9 Hileswi a a kumile xitandi xo tshama eka xona na nsati le ka Xigalo.√ (1) 15.10 Hileswi Mavhavaza a a tile eAfrika-Dzonga hi ku balekisiwa hi hahani wa yena hikokwalaho ka leswi tata wa yena a a n'wi nyiketile eka tiko ku va a dlayiwa na ku hisiwa hi xikongomelo xo nisa mpfula./Hileswi a va lava ku handza kelekele hi yena le Bileni.√√ (2) 15.11 Ya hundzukile ntiyiso hileswi endzhaku ka ku hela ka rirhandzu ra yena na Rhoda a vuyeke ekaya a fika a teka n'wana wa buti/hlantswana ya N'wa- Xirhami ku va nsati wa yena.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 15.12 Mavhavaza u kotile ku swi vona leswaku Rhoda na Matanato va yelana kutani a konanisa mana wa Rhoda, leswi endleke leswaku swi tiveka leswaku Rhoda i n'wana wa buti wa Matanato.√ (1) 15.13 I xisihalari√ hikuva u siverile Matanato ku endla ku rhandza ka yena hi ku va a tshamela ku n'wi tsundzuxa loko a lava ku endla swo huma endleleni.√ (2) 15.14 U va lemukisa hi khombo leri nga vaka kona loko va rhandzana na vanhu va nga rhangangi va endla vulavisisi ku kuma vuxokoxoko bya mindyangu ya vona.√√ (2) 15.15 Ya humelela hikuva va kona vanhu lava va rhandzaneke na vamakwavo va vona kumbe maxaka ya vona va nga tivani kambe va ya swi kuma endzhaku leswaku i maxaka.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/2022 SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 16 (XITSALWANA) VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu Xivuriso lexi nge: 'Fuwa hlolwa, u tsema ndleve' xi hlamusela munhu wa xisiwana loyi a fuweke hi munhu unꞌwana, kambe endzhaku a kuma swa yena, a sungula ku tsanꞌwa loyi a nga nꞌwi pfuna. Ntiyiso wa xivuriso lexi wu humelerisiwa hi leswi humeleleke exikarhi ka N'wa-Vusika na Boneka etsalweni leri.  Boneka a a tshama na kokwana wa yena N'wa-Mzamani ePfalanomo, va hluphekile va pfumala swakudya na swiambalo, va tlhela va tshama na thyaka, va huma na tiphadi.  N'wa-Vusika u tekile Boneka a ya tshama na yena emutini wa yena hi xikongomelo xa leswaku a ta n'wi pfuna ku tshama na n'wana wa yena Saleleni loko yena a ya eku rimeni.  N'wa-Vusika u hlayisile Boneka a n'wi dyondzisa ku hlamba ku kondza a hola tiphadi leti a a ri na tona a tlhela a n'wi xavela na swiambalo.  Loko Boneka a kurile, N'wa-Vusika u komberile nuna wa yena Xikweni leswaku a n'wi khombisa kutani a pfumela.  Loko Boneka a huma eku khombeni, Xikweni u n'wi tekile a famba na yena eJoni a vula leswaku u chava leswaku vafana va nga n'wi karhata hikuva wa ha ku khomba.  Loko va fikile eJoni, Xikweni u gangisile Boneka a vula leswaku u lava ku n'wi endla nsati wa yena, laha loko Boneka a ala a nga n'wi sindzisa a vula leswaku u lo n'wi kurisa a tlhela a n'wi khombisa hi mali ya yena.  Boneka loko a pfumerile u kuceterile Xikweni leswaku a hlongola vasati va yena N'wa- Vusika na N'wa-Vukwele a tlhela a byela Xikweni leswaku yena a nga swi tivi na leswaku yena na N'wa-Vusika i maxaka hikwalaho ka yini.  Xikweni u yile ekaya a fika a hlongola vasati va yena, laha N'wa-Vusika a nga famba a siya vana va yena.  Boneka u sarile a xanisa vana va N'wa-Vusika hi ku va tirhisa mintirho yo tika, a va kavanyeta eka tidyondzo ta vona, a tlhela a va tsona na mali ya swilaveko swa le xikolweni.  Loko Xikweni a rhumela swiambalo Boneka u swi tekile a nyika vana va yena hinkwaswo, a tsona vana va N'wa-Vusika.  Boneka u berile Xikweni riqingho a hembela vana va N'wa-Vusika, Khegu na Khetani a ku a va n'wi xiximi.  U lwile hi matimba ku hlongola vana va N'wa-Vusika ekaya ka vona hi ku vulavula vunwa a vula leswaku Xikweni u ri loko a vuya a nga va kumi, leswi endleke leswaku Khetani a kala a tshika xikolo a ya tilavela ntirho.  Loko Khegu a kuma vukati Boneka u yile en'angeni leswaku byi n'wi helela hikwalaho ka leswi a lava ku vile n'wana wa yena Bodzani loyi a kumeke vukati, ku nga ri n'wana wa N'wa-Vusika.  Ku va a xanisa Khegu na Khetani a ku ri ku twisa N'wa-Vusika ku vava, a rivala leswaku hi yena loyi a n'wi pfuneke loko a hluphekile. Hinkwaswo leswi boxiweke laha henhla swi tiyisisa leswaku loko u pfuna munhu wa xisiwana endzhaku ka nkarhi wa ku tsanꞌwa hi ku va a kumile swa yena tanihi Boneka loyi a tsanꞌweke N'wa-Vusika loyi a n'wi pfuneke hi ku n'wi humesa evusiwaneni. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2019-memo/bd5fe7cc-0638-4c8b-b57d-1329549277bc) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2018-memo/15e2606f-543c-4e5a-9f98-fd4787c174e9) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2022/07a52401-131a-4df3-a802-dcfca70ab873) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2022/9b239467-2c7a-4ef8-993b-d5630c7c2acc) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p2-may-june-2021/01b03030-6337-43f4-97e9-5310dc50ffec) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.