# Xitsonga HL Grade 12 P2 NSC May June 2022 Question Paper > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 question paper from the NSC May June 2022, 40 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022/c90cd372-da61-40e4-aea0-79bf21d93448 - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Question paper - Year: 2022 - Exam period: NSC May June - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 40 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 P2 NSC May June 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022/c90cd372-da61-40e4-aea0-79bf21d93448) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC May June · 2022 · xitsonga. Question paper, 40 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) 2022 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ra swivutiso ri na tipheji ta 40. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/2022 SC/NSC SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Hlaya switsundzuxo u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke nan'waka. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 3. Papila leri ra swivutiso ri na swiyenge SWINHARHU: XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa boha leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B (NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA) NA C (NTLANGU):  Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke.  Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo. 6. VULEHI BYA TINHLAMULO  Xivutiso xa xitsalwana eka Vutlhokovetseri xi fanele xi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300.  Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa Novhele/Mfuwo wa rixaka na Ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450.  Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/2022 SC/NSC 7. Landzelela swileriso leswi nga ekusunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi mfanelo. 8. Nombora tinhlamulo ta wena kahle ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka papila leri ra swivutiso. 9. Sungula xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 10. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi: XIYENGE XA A: Timinete ta kwalomu ka 40 XIYENGE XA B: Timinete ta kwalomu ka 55 XIYENGE XA C: Timinete ta kwalomu ka 55 11. Tsala swi basa no vonaka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/2022 SC/NSC TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Pheji leyi yi ta pfuna vakamberiwa ku hlawula swivutiso leswi va lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula swivutiso SWIN'WANA na SWIN'WANA SWIMBIRHI. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA XIVUTISO TIMARAKA NOMBORO YA PHEJI 1. 'Phurofesa Dokodela HWE Ntsanwisi' Xitsalwana 10 6 2. 'Hi lo yini hina?' Ximbangu 10 8 3. 'Mihlolo a yi dyiwi' Ximbangu 10 10 4. 'Mbilu ya wena i lwandle' Ximbangu 10 12 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa boha leswaku u xi hlamula. 5. 'U ta ndzi pfuna hi yini?' Ximbangu 10 13 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE xa B, u languteriwa ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE xa C. Eka XIYENGE xa B na xa C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA NOVHELE: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 6. Mulunguntima Xitsalwana 25 15 7. Mulunguntima Ximbangu 25 15 8. Mibya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 18 9. Mibya ya nyekanyeka Ximbangu 25 18 10. Ximitantsengele Xitsalwana 25 21 11. Ximitantsengele Ximbangu 25 21 KUMBE MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 12. Rivomba ra Vutsonga Xitsalwana 25 23 13. Rivomba ra Vutsonga Ximbangu 25 23 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 14. Hlamba vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 28 15. Hlamba vunwa nandzuwe Ximbangu 25 28 16. Vukosi i mberha Xitsalwana 25 31 17. Vukosi i mberha Ximbangu 25 31 18. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 34 19. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 34 20. Vadyondzi va namuntlha Xitsalwana 25 38 21. Vadyondzi va namuntlha Ximbangu 25 38 *LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/2022 SC/NSC TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HI MFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku vona loko u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. XIYENGE NOMBORO NHLAYO YA MFUNGHO YA XIVUTISO SWIVUTISO WA LESWI GWAJU FANELEKE KU () HLAMURIWA A: VUTLHOKOVETSERI (Switlhokovetselo swa 1–4 2 ndzawulelo) A: VUTLHOKOVETSERI (Xitlhokovetselo xo ka xi 5 1 nga ri xa ndzawulelo) B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA 6–13 1 (Xitsalwana KUMBE Ximbangu) C: NTLANGU (Xitsalwana KUMBE 14–21 1 Ximbangu) LEMUKA: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/2022 SC/NSC XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. SWILERISO:  Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–4.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve na marito ya kwalomu ka 250–300, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1: XITSALWANA Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. PHUROFESA DOKODELA HWE NTSANWISI – MJ Baloyi 1 I mani Mutsonga loyi a nga wu twangiki ngulumelo wa mitirho yakwe? 2 Hi vula ngulumelo wa ndlati ya vukorhokeri, 3 Vukorhokeri etimbiteni ta dyondzo, vutsari, vurhangeri, … 4 Hi ri a swekiwile a chuluriwa etimbiteni letikulu ta vunyuperi bya dyondzo, 5 Dyondzo yi kala yi ku: 'Xikovela i hosi!' 6 Yunivhesiti ya Afrika-Dzonga yi n'wi an'wisa mafi ya vutivixidzi a khula masi ya Kanana, 7 Yunivhesiti ya Washington DC, le Hartford kwale Amerika yi n'wi peta exidziveni, 8 Xidziva lexi a xi konya hi tingwenya ta vutivi byo vona ni swa le mpfungwe, 9 Empfungwe laha ku bvutameke swinyamazana swa vuxungu bya vutivixidzi ntsena, 10 Xi nyokovela n'wana N'wa-Risenga nyupe, ku ya hakuta dyondzo! 11 Ina, hi yena mabulandhlela wa swikolo swa Shilubane na Bokgaga, 12 Vunhloko bya xikolo bya ha ri ni xidzidzi, 13 Ku nga ri lebya namuntlha byo tumbiwa kunene emakorhweni ya matshelwa, 14 Matshelwa yo tilavela swa wona ntsena. 15 Tinhloko ta swikolo hi hlaya vo tanihi Hudson William Edison Ntsanwisi. 16 Khale vukamberi bya swikolo bya ha julukeriwa, 17 Bya ha dinga comana ra swikwembu swa ndzhundzha, 18 Xi hlanganisa Timbalantshaveni, Zoutpansberg, Sibasa, … 19 Xi ri karhi xi buluka ximoko xa dyondzo, 20 Dyondzo yi kala yi nwelela ni le ka leti nweke ndzondzo. 21 Yunivhesiti ya Turfloop yi ba khwela yi tswiyota xinkakaka xa dyondzo, 22 Xi ta kapuza vana lava tivikaka ndlala ya madambi ya nkalavutivi. 23 Vuphurofesa bya Tindzimi ta Xiafrika i ntangha ya munhu? 24 Musungi, Makomba Ndlela, Swivulavulelo, … vuxungu bya vutivi byi nhlatiwa ephepheni ro basa paa! 25 Lava mano va tsutsumela ku ya godyiwa ku kuma nsawuto eka timamba ta nhova. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/2022 SC/NSC 26 Yuropa na Amerika va n'wi tiva kahle n'wana N'wa-Risenga, 27 Hi rihi ririmi leri a a tilumaluma eka rona? 28 Kasi tihosi ta Vatsonga loko ti ya n'wi titivula le Turfloop a ti lo khohlwa? 29 U nga ndzi voni nandzu wena Turfloop loko ndzi ku simula, 30 Na wena mavito u lo fusa ka! 31 Vuholobyenkulu bya Gazankulu, 32 1969, xihlawuhlawu xa ha ri bombo ra lavo basa, 33 Ntsanwisi a tluta xikepe xa ntima dzwii! 34 Rendzo ri kongoma eKanana. 35 Wena xidemokirasi u nga ndzi hlundzukeli loko ndzi phofula ta tolo, ndzo tshwa. 36 Swimonyo sweswo loko Mutirhelamfumo a sindzisiwa ku ya khula murhu wa dyondzo? 37 Swisandzu sweswo loko Mutsonga a paluxeriwa vupolotiki bya vumundzuku? 38 Swisolo sweswo loko u landzula ku sayinela vutshunxeki bya Gazankulu? 39 Swona a byi ri vutshunxeki muni evuhlongeni bya Maafrika ya Afrika-Dzonga? 40 Leswi a wu sundziwa ke, loyi a a ta va a ku pfarile a ta va a tekile xiboho muni? 41 Xinyanyu xa riphume xi hi pfumate swinyingi, 42 'Mitirho ya vulavula' i phuphu ra vutiyimiseri eka vukorhokerixidzi. 43 Hi rihi siku leri dzunekaka, 44 Exikarhi ka 11 Mawuwana 1920 na 23 Nyenyankulu 1993? 45 Mina ndzi ri xidemokirasi a xi ta va xi ku amukerile tanihi mabulandhlela wa dyondzo ya xidemokirasi. 46 U nga ndzi hlunameli wena xidemokirasi hikuva wena a wu ni nandzu, 47 Futhi wena u tile ni swo tala leswo saseka, 48 Hi lo kumeka ha ha xipile hi malanga ya nkalavutivi, 49 Ha ho gugurhuteka ni namuntlha. 50 Tetee, rhula Majeje; tiwisele hikuva ya wena u khatsile ndzima khatsa! 51 Ingi hi nga va ni mano yo arhavela exihlobyeni xaku, 52 Hi va swidyondzeki leswi nga biki matsanya, 53 Swidyondzeki leswi nga tilaveliki swa swona ntsena, 54 Swidyondzeki leswi hisekelaka ku vumba vun'we erixakeni, 55 Swi nga khathaleki ku ri mani u thwasile eyunivhesiti yihi. 56 Swona! Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi ra vutshila hakona eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla u ri karhi u kongomisa eka mitila ya 2, 5, 11, 27 na 51. [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/2022 SC/NSC XIVUTISO XA 2: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. HI LO YINI HINA? – MA Khosa 1 Kasi ku humelela yini? 2 Kasi hi lo yini hina? 3 Noyi wa kona kasi i mani? 4 Mali ya kona kasi va lo yi chela yini? 5 Lero hi ka hi yi lwela kunene! 6 Lero vana va ndhondha va kala va kamanela yona! 7 Leswi ni le ndlwini ya Hosi va dlidlimbetanelaka yona ke? 8 Kasi hi lo yini hina? 9 Loko munhu a kala a kota ku pfula Bibele, 10 Loko a kala a kota ku yima a vulavula, 11 Mi ta twa ku: 'Ndzi totiwile'. 12 Ndzi hlawuriwile ku byisa tinyimpfu ta Tatana. 13 Ha tikereke a hi tikereke i tanani mi ta vona! 14 Swifundhisana swo pfumala ni maphepha i matutu. 15 Nhlengeletano ya kona i nsati na vana. 16 Ku lweriwa minyikelo, xindhichana ka! 17 Loko va vula va ri: 'Hi tirhela Hosi'. 18 Xihlamariso xiyenge xa minyikelo i petapeta. 19 Vaneri a va ri fambisa mahala. 20 Namuntlha se swa yila. 21 Na nkosi wunene lowu se wa xaviwa. 22 Lomu switichini, etibazini ne switimeleni, 23 Ku twala ntsena ku: 'Ku katekile voko leri nyikaka'. 24 Lera ka yena hambi ro ka ri nga kateki ke! 25 Ntsena loko yena a kume cheleni. 26 Hosi yona yi ri yini? 27 Mi ri impela yi nga tinyungubyisa hi hina? 28 Mi ri hi nga wela eka leti funghiweke? 29 A hi nge vuriwi lava nge: 'Hosi, Hosi'? 30 Mi ri hi ta ku vona ku fuma ka Matilo? 31 Hlambanyani! 2.1 Hi xihi xifaniso xa le miehleketweni lexi humelerisiwaka hi xitlhokovetselo lexi? (2) 2.2 Tsavula ntila eka xitlhokovetselo lexi lowu kombisaka ndlela leyi vanhu lava ku tlhokovetseriwaka hi vona va ongaka hayona vanhu leswaku va nyikela. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/2022 SC/NSC 2.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutlhokovetseri eka ntila wa 24 a ku: 'Lera ka yena hambi ro ka ri nga kateki ke!', u komba ku .... hi xikongomelo xa vanhu lava. A hlekisiwa B rhulisiwa C tsakisiwa D katekisiwa (1) 2.4 Eka ntila wa 20 lowu nge: ′Namuntlha se swa yila', mutlhokovetseri u tirhisile rito 'yila'. Nyika nhlamuselo ya masiku hinkwawo ya rona u tlhela u kombisa hilaha mutlhokovetseri a ri tirhiseke hakona eka ndzimana ya vuntlhanu. (3) 2.5 Eka ntila wa 28 mutlhokovetseri u ri: 'Mi ri hi nga wela eka leti funghiweke?' Nyika nhlamuselo ya ntila lowu ku ya hi xitlhokovetselo lexi. (1) 2.6 U nga vula yini hindlela leyi mutlhokovetseri a gimeteke xitlhokovetselo xa yena hi ku tirhisa rito 'Hlambanyani' hayona? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/2022 SC/NSC XIVUTISO XA 3: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MIHLOLO A YI DYIWI – KJ Ngobeni 1 Ve' tshopi a va xevi, 2 Leri u nga kala u xinyata, 3 Hikuva hi lera masiku lawa, 4 Swilo swi nga yima hi nhloko! 5 A hi nga si tshama hi swi vona, 6 Mihlolo yo tsema nhlana wa n'wana sirha, 7 I mani a a tshemba leswaku xiyimo xi nga va tani! 8 Loko a tsundzuka tolo ka siku. 9 Tolo loko tiko ri yimile hi milenge, 10 Loko tiko xi tshwa, xi vuvumela, xi pfurha xi nuha mbvee! 11 Tiko xi nuha xi mpfempfa hi mafurha ya vanhu, 12 Misava na swivungu swi xipa hi ntsako na fenya ro tlhaveriwa Khisimusi. 13 Hi ku vona ku pfilungana na ku nyakapfala ka swilo, 14 Mi phendle mindzhuva yi sala yi hlanganile, 15 Mi tsemile mi yi vona, 16 Mi hangalakile ni matiko ya vanhu ku ya fihla tinhloko. 17 Kambe namuntlha mi tipfala tihlo rin'we, 18 Mi kanya timbilu mi xija, mi khemba, mi hisa; 19 Hi yo yini yo yiva no phangela vanhu ke? 20 Xikwembu xi lo mi nhwii! 21 I manyunyu ya rivengo ra vulolo, 22 I xijaha xa nhwala xexo, 23 Mi pfanga no va vula vahlampfa, 24 Etikweni na misava ya mani ke? 25 Leyi i misava ya Xikwembu a hi ya vafana, 26 Swona a vo hefemula moya wenu ke? 27 Emakaya ya vona a va mi khome bya tihosi, 28 Mi titwisa vulombe bya le nkambanini. 29 Mi ri ku ni zenofobiya, a yi hanyi la, felani le kule le! 30 Rivengo renu ra nyenyetsa, 31 Mi nga rivali ku ri swa jika swilo, mi thyakisa xihlovo leswi mi kolweke? 32 Ma hemba mi ta xi kuma xa ncila wa bulubulu. 3.1 Kombisa hungunkulu leri xitlhokovetselo lexi xi humelerisaka rona. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/2022 SC/NSC 3.2 Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku vanhu lava ku tlhokovetseriwaka hi vona va endla onge a va swi voni leswo biha leswi va swi endlaka ehenhla ka vahlampfa. (1) 3.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 27 lowu nge: 'Emakaya ya vona a va mi khome bya tihosi', mutlhokovetseri u hlamusela leswaku vanhu lava a va ... swinene. A xanisiwa B tirhisiwa C hlayisiwa D fumiwa (1) 3.4 Eka ntila wa 30 lowu nge: 'Rivengo renu ra nyenyetsa', mutlhokovetseri u tirhisile rito 'nyenyetsa'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha mutlhokovetseri a ri tirhiseke hakona eka ntila lowu. (3) 3.5 Ku va mutlhokovetseri eka ntila wa 6 a ku: 'Mihlolo yo tsema nhlana wa n'wana sirha', swi vula yini? (1) 3.6 Hi swihi leswi u nga tsundzuxaka lava ku tlhokovetseriwaka hi vona swona mayela na leswi va nga khomisa vahlampfa xiswona? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/2022 SC/NSC XIVUTISO XA 4: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MBILU YA WENA I LWANDLE – MT Mahuntsi 1 Mbilu yanga ya ku hlamala, 2 Yi hlamala hanyelo ra wena. 3 U hanya wonge a wu wa misava leyi, 4 U hanya bya Gabriele, 5 Gabriele ntsumi ya Matilo, 6 Kumbe na sweswi u ntsumi swi tivana na mani? 7 U dyondzise hi mani ku hlayisa ndyangu? 8 U swi kotisa ku yini ku hletela swiciwana, 9 Swiciwana swo tlhotlhorhiwa hi munghana? 10 U swi kotisa ku yini ku tiyisela vingi, 11 Loko van'wana va ku a va hlambi va nuha? 12 U swi kotisa ku yini ku hanya na vahariva, 13 Loko van'wana va ku va na vukwele na tsheda? 14 Mbilu ya wena i lwandle nkatanga. 15 Phela lwandle ri rhwala hinkwaswo, 16 Phela lwandle ri amukela hinkwaswo, 17 Phela lwandle ri susa mabadi. 18 Phela tihlampfi na swikokovi swi hanya swin'we kona hi kurhula elwandle. 19 Hambileswi ta le Tilweni ti tiviwaka hi Mumbi, 20 Mina ndzi ri Matilo yo ku be! 21 Hambileswi mhungubye yi ambalaka dzovo ra nyimpfu, 22 Mina ndzi ku vona u ri nyimpfu hi yoxe. 23 Hambileswi mbilu ya munhu yi tivanaka ni Mumbi, 24 Mina ndzi ku vona u rhurile bya nyimpfu. 4.1 Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi. (2) 4.2 Kuma ntila eka xitlhokovetselo lexi lowu paluxaka hungu ra leswaku vavasati votala a va va rhandzi vatswari va vanuna va vona. (1) 4.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Ku va ndzimana ya vumbirhi yi vumbiwile hi swivutiso swi kombisa leswaku mutlhokovetseri u ... hi hanyelo ra munhu loyi a tlhokovetselaka hi yena. A vilerisiwa B hlamarisiwa C karhalisiwa D nyangatsiwa (1) 4.4 Eka ntila wa 14 lowu nge: 'Mbilu ya wena i lwandle nkatanga', mutlhokovetseri u tirhisile rito 'lwandle'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha mutlhokovetseri a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 4.5 Mbuyelelo lowu nga kona eka mitila ya 15, 16 na 17 wu tshikelela/tiyisisa yini eka xitlhokovetselo lexi? (1) 4.6 Loko a wu ri mutswari wa munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena a wu ta titwa njhani hi hanyelo ra yena? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/2022 SC/NSC XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) NDYELO YA SWILOVOLOVO – RK Gum'sani et al. XIVUTISO XA 5: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. U TA NDZI PFUNA HI YINI? – J Ngobeni 1 A ndzi nga n'wi veki ka helo, 2 Ku n'wi pfulela nomo a swi nga ri na nkoka, 3 Nkoka a wu ri wa mina hi mina, 4 Yena a nga ri nchumu, 5 Ndzi hanya bya mina, 6 A nga ri na xiphiqo, 7 Siku ndzi ahlamulaka, 8 A amukela, 9 Kambe ndzi vone onge ndza n'wi xanisa, 10 Swi nga ri tano, muxaniseki a ku ri mina, 11 Ri vile kona siku ra masiku, 12 A ri nga hambananga ngopfu na man'wana, 13 Ri perile ni nhlekanhi, 14 A ndzi lava loyi a ta ndzi humesa endzhopeni, 15 Ndzi ta n'wi kuma kwihi? 16 Ndzi rhalarhalisile mahlo ya mina, 17 I vanyingi lava a ndzi va vona, 18 Lava vona a va ri va munene wa gwevani, 19 Kambe a va nga ndzi nyiki nhloko, 20 Mahlo ya mina ya vile ya ya gimeta eka yena. 21 Mhaka leyi a ndzi nga yi voni ku sukela, 22 Ndzi lo tlakusela voko ehenhla, 23 A nga dyangi nkarhi, 24 Handle ka swivutiso, 25 U lo ndzi humesa endzhopeni. 26 A ndzi nga swi tivi leswaku loko munhu a ri ehenhla, 27 Swa fanela ku hlonipha lava nga ehansi ka wena, 28 Hikuva mundzuku ka siku u ta va lava, 29 Loko u ta va u chikile exitepisini xa wena, 30 Vutomi byi lava ku langutiwa kambirhi. 5.1 Hlamusela leswi mutlhokovetseri a byelaka vahlayi swona hi xitlhokovetselo lexi. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/2022 SC/NSC 5.2 Tsavula ntila eka xitlhokovetselo lexi lowu hlamuselaka leswaku ku na vanhu lava mutlhokovetseri a a va vona va ri kahle. (1) 5.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutlhokovetseri eka ntila wa 13 a ku: 'Ri perile ni nhlekanhi', u hlamusela leswaku u ... A peleriwile hi dyambu. B heleriwile hi vurhongo. C vile na xiphume. D vile na xiphiqo. (1) 5.4 Eka ntila wa 7 lowu nge: 'Siku ndzi ahlamulaka', mutlhokovetseri u tirhisile rito 'ahlamulaka'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha mutlhokovetseri a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 5.5 Eka ntila wa 19 mutlhokovetseri u ri: 'Kambe a va nga ndzi nyiki nhloko'. Nyika nhlamuselo ya ntila lowu ku ya hi xitlhokovetselo lexi. (1) 5.6 U vona onge vonelo ra mutlhokovetseri ra vutomi eka ndzimana yo hetelela ri kombisa yini? (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/2022 SC/NSC XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA SWILERISO:  Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu.  Lemuka: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa XIMBANGU eka XIYENGE XA B, hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. LEMUKA LESWI: Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. NOVHELE XIVUTISO XA 6: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa Munhu wa mahanyelo lamanene no tirha hi ntiyiso u tala ku tikuma a ri na vanhu vo karhi lava n'wi vengaka hikokwalaho ka vunene bya yena. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi leswi humelelaka Chavalala eka tsalwa leri. [25] XIVUTISO XA 7: XIMBANGU MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A Mhaka leyi ya cheke yi khomiwile hi Mlambo. Navela mutirhikulobye na yena wa pfuna laha swi faneleke. I mfanelo leswaku maphorisa ya fambisana loko ya kambisisa timhaka. Mandla mambirhi ya hlantswana. 'Mi tiva Chavalala a ri na akhawunti eka OK eTzaneen?' Ku vutisa Mlambo. 'Hi yi pfurile swin'we hi xava masofa,' ku hlamula N'wa-Khosa. 'Mi hetelerile rini ku yi hakela?' Nkarhi wa N'wa-Khosa wa ku ya 5 entirhweni se a wu fika. A ganyuka a ya ekamareni yo etlela eka yona. A vuya a khomile rhasiti leyi kombaka leswaku ku hakeriwile ku hela ka n'hweti. Sweswi ka ha lo hundza mavhiki manharhu yi hakeriwile. 'Kasi ku lo humelela yini mi ngo hi chavisa?' Ku vutisa N'wa-Khosa loko Mlambo a ri karhi a tsalatsala leswi nga erhasitini. 'Swi lo yini kasi?' 'Nuna wa n'wina u tekile cheke ya feme a ya hakela 10 akhawunti ya n'wina,' ku hlamula Navela. 'Va yivile cheke na Nyeleti va ya hakela akhawunti ya yena eka OK.' 'Loko swi sukela kwihi?' A languta ehandle a vona bazi ri ri karhi ri famba. 'Vonani na bazi se ri ndzi siyile.' A va hundzulukela nakambe. 'Ku sukela rini tata wa Tsakani a hakela tiakhawunti? Tiakhawunti ta muti lowu hambi yi ri ya movha ku hakela mina. 15 Chavalala leswi a nga munhu wo tshama enhoveni u yi hakele hi nkarhi muni?' 'U rhumile munghana wa yena Nyeleti,' ku hlamula Navela. 'Na cheke yi swi komba kahle leswaku u rhumerile Nyeleti.' 'Chavalala a yiva cheke loko a dinga yini? A hi na xiphiqo hi mali hina. Tiakhawunti ta hina hinkwato ti hakeriwa hi mfanelo.' Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/2022 SC/NSC 7.1 Xana swimunhuhatwa leswi swi vulavula swi ri kwihi naswona a ku ri nkarhi muni? (2) 7.2 Hlamusela hi ku komisa ndlela leyi cheke leyi ku vulavuriwaka hi yona yi humeke hayona ehofisini ya Nyeleti. (2) 7.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Mutsari loko a ku: 'A ganyuka a ya ekamareni yo etlela eka yona,' u vula leswaku N'wa-Khosa a a famba hi ku … A dedeleka. B hatlisa. C nonoka. D tsutsuma. (1) 7.4 Xana N'wa-Khosa ku ya hi ntshaho lowu nga laha henhla i wansati wa njhani? (2) 7.5 Kun'wana eka tsalwa Mlambo u vurile leswaku mhaka ya cheke yi tekiwa yi ri ximhakana, loko a yi languta kahle a hi ximhakana. I yini lexi endleke leswaku a vula marito lawa? (2) 7.6 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Chavalala na Nyeleti va nga na wona eka tsalwa leri? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 7.7 U nga vula yini hi hlamulelo ra Navela eka N'wa-Khosa loko a lavile ku tiva leswi a swi endla leswaku va n'wi vutisa swivutiso? (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA B 'Swi hlamarisa ngopfu swilo swa feme leyi Mukhari,' ku vula Chavalala. 'Loko ndzi tshuka ndzi endla xilo xa kahle, xo saseka; a ku na munhu na un'we a xi tsakelaka kumbe ku xi tsundzuka; kambe loko ndzo tshuka ndzi endla xo ka xi nga ri kahle, a ku na munhu nakambe a xi rivalaka. Siku na siku loko u ri hofisini ya Hlongwane wo hlanganisiwa hi ti-why na ti-how to ku sola.' 5 'Tiyisa mbilu Ephraim,' ku vula Mukhari. 'A xi kona xilo xo ka xi nga heli. Wena wo khomelela entirhweni u tirha. Hlongwane a hi ntirho wa yena lowu. Brooks a hi feme ya yena leyi. Wena wo tirha. Loko va ku byela xikonyololo wo hlamula, va ta ku hlongola?' 'Loko a ku nga ri leswaku Briggs, yena a nga dayirekitara ya ntirho lowu hinkwawo a a nga ndzi khutazi mina ndzi vona onge a ndzi ta famba ndzi ya vona tin'wana ta vutomi,' 10 ku hlamula Chavalala. 'Brooks na yena hi loyi! U pfumela swilo swo ka a nga swi tivi. A nga byeriwi mhaka hi n'winyi wa ntirho kambe u kuma a ri karhi a pfumelela mavunwa. U twa a ku: 'This Ephraim' - na ku va ku vula yini a wa ha swi twi hikuva a swi tlheleki ku ya n'wi vutisa leswaku xana Ephraim loyi u endlile yini.' Mukhari a nga kotangi ku vona Chavalala hi Ravuntlhanu loko a vuyile ... 15 'N'wina vakulukumba va feme leyi a mi fanele mi tshama ehansi mi tsundzuxana hi ta mafambisele ya ntirho,' Chavalala a ya emahlweni. 'Swi pfuna yini va hala workshop mafambisele ya kona ma ri kahle hala ka hina ku ri mangava ni matshopetani ntsena?' Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/2022 SC/NSC 7.8 Chavalala a vuya hi le kwihi naswona a a ya endla yini endhawini ya kona ku kala mutsari a ku Mukhari a nga si n'wi vona? (2) 7.9 Boxa tindlela TIMBIRHI ntsena leti Hlongwane a a ti tirhisa ku tshikelela no xanisa Chavalala efemeni ya PPE. (2) 7.10 Hlamusela hi ku komisa leswi a swi endla leswaku Chavalala a vula leswaku mafambiselo ya le workshop ma kahle. (2) 7.11 Chavalala u vula yini loko a ku: '… ka hina ku ri mangava ni matshopetani ntsena?' (1) 7.12 Hi ku xiya leswi humelelaka etsalweni, Chavalala a a fela yini ku kala Hlongwane a n'wi khoma hi tihanyi? (2) 7.13 Kun'wana etsalweni Jericho u fojarile misayino ya Chavalala na Nyeleti. Loko a wu ri Jericho u komberiwile ku fojara misayino a wu ta titwa njhani naswona a wu ta endla yini ehenhla ka mhaka leyi? (3) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/2022 SC/NSC XIVUTISO XA 8: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hi xitalo vavasati/vamanana va hlangana na mitlhontlho yo tala swinene lomu mindyangwini kambe va boheka ku tiyisela. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u kongomisa eka vutomi bya N'wa-Basana. [25] XIVUTISO XA 9: XIMBANGU MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C Loko mudyondzisi wa hina a khandziyile xikwekwetsu hi sele hi yimile eribuweni ra lwandle, xikwekwetsu xi ri karhi xi huma endhawini ya xona xi nghena ematini lawa yo enta. Hi yimile kwalaho hi n'wi languta laha ingi a yimile kona ku fikela laha a nga va lontsanana ku ringana ni nhongana, xikwekwetsu xona xi ringana ni mfuku ya fole. Endzhakunyana loko a nga ha vonaki ingi ndzi twe rito ra yena ni ku vona xikandza xa 5 yena a ri karhi a huwelela leswaku hi n'wi pfuna hikuva wa nwela naswona a nga swi koti ku tipfuna. Ndzi twe ingi u huwelela hina, kambe leswi a a swi vula a swi nga twakali. Naswona a swongi hi ringeta ku tsutsuma hi ya n'wi tsavula, kambe ntamu wa lwandle wu komba leswaku a hi nga ti ya kule. Kwalaho ndzi hatlisile ndzi vona ku xaniseka ka munhu laha misaveni, leswaku munhu 10 u vekiwile a ri yexe elwandleni ra ntumbuluko a nga ri na laha a nga hundzulukelaka kona, kumbe loyi a n'wi tshembeke leswaku a rilela eka yena loko swi nonoha. Vutsongo bya mudyondzisi wa hina loko a ri kule ehenhla ka xikwekwetsu lexi n'wi yisaka hase ka malwandle a byi kombisa vutsanana bya munhu laha misaveni – kambe swi tlhela swi komba leswaku loko munhu a landzelela vutivi ni 15 dyondzo, a nga famba a suka laha vusiwanini byo lava vutivi, ni le ka maxangu man'wana ya misava ni vumunhu. Mudyondzisi wa hina a a hundzukile vumunhu bya misava eka mina. A a ri Muchangana; … 9.1 Xana i mani loyi a a rungula timhaka leti naswona a a byela mani? (2) 9.2 Loko murunguri a hlamusela hungu ra yena a a ri kwihi hi nkarhi lowu naswona a a endla yini? (2) 9.3 Murunguri u ri: '… munhu u vekiwile a ri yexe elwandleni ra ntumbuluko a nga ri na laha a nga hundzulukelaka kona, kumbe loyi a n'wi tshembeke leswaku a rilela eka yena loko swi nonoha.' Kombisa ku yelana ka mhaka leyi na leswi humeleleke murunguri kwala tsalweni. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/2022 SC/NSC 9.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Nkoka wa ku nghenisiwa ka hungu leri nga eka tshaho lowu nga laha henhla etsalweni leri i ku kombisa ku … ka miehleketo ya murunguri. A vupfa B pfilungana C bola D hlangahlangana (1) 9.5 Nyika dyondzo leyi u yi kumeke eka ntshaho lowu nga laha henhla. (2) 9.6 Ku va munhu loyi u n'wi boxeke eka 9.1 laha henhla a boxa leswaku mudyondzisi wa vona a a ri Muchangana u vona yi ri mhaka ya kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 9.7 Kun'wana etsalweni Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti u vitaniwile hi N'wa-Mdanisi ku ta khongelela n'wana kambe loko a fika a kuma leswaku a ku ri mano ya ku n'wi nghenisa eka timhaka ta vugangu. Loko a ku ri wena Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti a wu ta va u endlile yini? (1) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D 'Mahanyelo yo lomba, yo xokoriwa ematinweni ya tinghala, Tinghala ta milenge mimbirhi to tlhava, ta mikhosi ni swivuvuna; Ka swikhiyana swo vehelana masagwata, Ku ambexaniwa swingwavila, ku hakarhisaniwa migangu; Mikulungwana yi pfangana ni mikosi, ku hlekelela ni ku mpfikula.' 5 Mpfula a yi na na hi moya. Magondzo hinkwawo ya Soweto a ya hundzukile milambu. Mavivi, thyaka ni ritshuri a swi khukhumba ni mati. Munhu loyi a a nga ambalanga jazi kumbe xambhulele hileswaku a a swi pfumala endlwini ya yena. Madambi a a yimile enyangweni ya yindlu yikulukumba a ri karhi a gongondza. Loko a ri karhi a yimele ku pfuleriwa, a a langutile tintanghu ta yena. A ti tsakamile. Mati a ya 10 khuluka hinkwako ni laha ingi a yimile kona. Yan'wana a ya nghena ehansi ka tintanghu ta yena ya cela sava leri a a yimile ehenhla ka rona. Hiloko a tshwutela marhi ya wela ematini ya khuluka ni mati a ya langutile. Ya famba ya nghena eka lamanyingi ya ya nghena egondzweni leri a ri hundzuke nambu. A ehleketa leswaku marhi ya yena ya khuluka ni mati ku ya laha ya nga ta helela 15 kona – elwandle. Hi nkarhi wolowo rivanti ri pfuriwa. A nghena. Va n'wi nyika xitshamo a tshama … 'Namuntlha,' ku sungula Madambi, 'ndzi te ku ta ta vulavula na wena hi mhaka leyi ku nga khale ndzi ri karhi ndzi kanakana hi yona. Mhaka leyi yi huma exidziveni xa mbilu ya mina; naswona ndzi yi hlerile ndzi tlhela ndzi yi hlerisisa leswaku ndzi nga tshuki 20 ndzi endla xihoxo, …' 9.8 Xana timhaka leti nga laha henhla ti humelela kwihi naswona hi le ka vamani? (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/2022 SC/NSC 9.9 Hlamusela hi ku komisa xikongomelo xo va Madambi a endzerile ndhawu leyi hi siku leri. (2) 9.10 Kombisa hilaha xikongomelo lexi u xi boxeke eka 9.9 laha henhla xi cinceke vutomi bya yena hakona ku ya hi tsalwa leri. (2) 9.11 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Madambi a veke na wona eka tsalwa leri. Seketela nhlamulo ya wena. (2) 9.12 Eka ntshaho lowu nga laha henhla ku boxiwile mhaka ya ku celeka ka sava leri Madambi a a yimile ehenhla ka rona. Xana mhaka leyi yi nga va yi yimela yini ku ya hi tsalwa? (2) 9.13 Kun'wana etsalweni Soluka loko a hlamula Madambi u ri: 'Mina ndzi ta rila mihloti ya xihluku hi xamundlwana loko ndzi ta thumba leswo ndzi tinyiketile kasi a ndzi amukeriwanga eka Tlhomandloti'. Kombisa ntiyiso wa marito lawa. (1) 9.14 Loko a wu ri xaka ra Madambi a wu ta va u n'wi tsundzuxile yini a nga si nghena endlwini leyi a a yimile enyangweni wa yona a vula xikongomelo xa rendzo ra yena? (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/2022 SC/NSC XIVUTISO XA 10: XITSALWANA XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Vanhu lava kotaka ku tiyisela mitlhontlho leyi va hlanganaka na yona evuton'wini va tala ku kuma hakelo leyinene. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi leswi humeleleke Lindiwe Kubayi na vana va yena. [25] XIVUTISO XA 11: XIMBANGU XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA E 'Tshika sweswo wena Xigama hikuva leyi a hi mhaka yitsongo naswona vakhale ve ri u nga hleki xilondza xa makwenu hikuva mundzuku ka siku hi wena. U nga n'wi hleki hikuva u lahlekeriwe ngopfu wanuna loyi. A hi ntangha ya munhu ku fika u ku huma mhiri ku nghena mamba. Ivi eku heteleleni va tlanga hi wena hindlela leyi! Phela swa vava lero u nga wu khandziya murhi siku rin'wana loko u nga tiyangi. 5 Naswona u lo tekela mbilu ya tata wakwe Sorota, dawais a ku ta humelela ximece.' Ku hlamusela xikhalabyana lexiya xo sungula. 'Dasiwayi mi n'wi yimelela hikuva ma n'wi tiva.' Ku konanisa Xigama. 'Ndzi nga n'wi tivi njhani kasi mina na Sorota a hi lo kula swin'we la ka Makosha hi tlhela hi xambila swin'we aJoni? Ndzi n'wi tiva ku heta mujahana loyi lero swa fana ni loko a ri n'wana wa mina.' Ku gimeta xikhalabyana 10 lexiya. 'Ina, tana nato hi twa phela Ntsengele hikuva ku fa ka yona hi ku twile.' Ku vula Xigama a ri karhi a hlekelela leswiya swo koya. Ivi a teka xikalo a lwa na xona loko a ha rindzele nhlamulo. 'Se loko swilo swi ku fambela ximatsi hindlela leyi ndhoda ya rikwerhu, kutani hikwalaho ka yini u nga tiyeli kaya muti u ri na wona?' Ku nghenelela un'wana wanuna. 15 'Wolowo i ntiyiso, mbyana ya tlhelela emahlanteni. Nakona hina vavasati hi ni timbilu. Swi nga endleka nsati yeloye a fika a n'wi andlalela kahle xitheve swilo swi tshamiseka.' Ku vula xikhegudyana xin'wana lexi a xi lo tshama xoxe hi lahaya tlhelo. 11.1 Boxa mbangu lowu timhaka leti nga laha henhla ti humelelaka eka wona. (1) 11.2 Hlamusela leswi endleke Godi hi siku leri a ya eka mbangu lowu u wu boxeke laha henhla a nga tsakangi. (2) 11.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Marito ya xikhalabyana lama nge: 'U nga hleki xilondza xa makwenu …,' ma hlamusela leswaku u nga hleki munhu loko a … A xurhile. B tsakile. C karhele. D tikeriwa. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/2022 SC/NSC 11.4 Eka ntshaho lowu ku vuriwa leswaku Godi u lahlekeriwile ngopfu. Xana a a lahlekeriwile hi yini? (2) 11.5 Hikokwalaho ka yini Godi swi n'wi tikela ku tlhelela ekaya naloko a xanisiwa hi Mafloza? (2) 11.6 Hi wihi nkongomelo wa tsalwa leri ra Ximitantsengele? (2) 11.7 U titwa njhani hi leswi vuriwaka hi swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla swa leswaku Godi a tlhelela eka nsati wa yena a ya kombela rivalelo? Loko a ku ri wena nsati loyi a wu ta endla yini? (3) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA F 'Ndzi lo humisa xisweswi! Ndzi byeriwe ku yi tsuvula loko ndzi yi lava. Ivi loko ndzi n'an'a, ku huma swibamu.' 'Se na wena u lava ku duvuriwa hi mani? O va na swigangu nsati wa kona?' Ku vutisa hahani. 'Hi loyi wa n'wana wa kona wa mativula.' 'Kasi a wu n'wi kume a ri na vana loyi wansati wa kona?' Ku vutisa hahani wa kona. 'Ina! Ndzi kume a ri na vana vambirhi. Kutani loyi wa vunharhu loyi a ndzi ehleketa leswaku i 5 n'wana wa mina, u n'wi kume loko hi ri swin'we.' 'Ku va hi vutisetela swivutiso leswi i ku endlela leswaku hi kuma xo khomeka loko hi fika le ka N'waMaluleke. Phela timhaka ti bihile hikuva swi nga endleka a fika a ala a vula leswaku a wu ri kwihi malembe lama hinkwawo loko a sala a xaniseka ni vana a ku kho, a va dyondzisa xikolo. Kasi hi le tlhelo, nsati wa wena a nga tiputangi vusiwana loko u fambe u n'wi siya. U sale a 10 dyondzeka lero sweswi i munhu wo xiximeka swinene erixakeni. Hikwalaho ka leswi u nga eka xiyimo lexi u nga eka xona, a nga fika a ala ku amukela sirha ra le handle ku fana na wena.' Ivi loko Godi a twa marito yo huma eka mhajamalume wakwe, a twa swange ko dzima tlhari embilwini yakwe. A ringeta ku tikhoma xinuna, kambe a tsandzeka. Mihloti yi ku 15 harahara! A hetelela hi ku xi biku! 'Mara na mina a ndzi ku ndzi endla yini ku hanya vutomi byo swarha hi ndlela leyi? ...' 11.8 Hi le kaya ka mani laha Godi a a lava ku duvuriwa kona naswona i mani n'wana loyi a a lava ku n'wi duvula? (2) 11.9 Hlamusela hi ku komisa xikongomelo xa nhlengeletano leyi swimunhuhatwa leswi u swi boxeke eka 11.8 laha henhla a swi ri eka yona. (2) 11.10 Hi kwihi ku hambana ka ndlela leyi Godi a tiyimiseleke hayona ku kuma switsundzuxo no pfuniwa eka nkarhi lowu a langutaneke na wona laha ka ntshaho na loko a ha ku sungula ku rhandzana na Mafloza? (2) 11.11 Godi u endlile yini xo biha ku kala a vula leswaku u hanyile vutomi byo swarha? (2) 11.12 Kun'wana etsalweni ku vuriwa leswaku ku vile na siku leri Lindiwe a vitaneke Godi emahlweni ka ntshungu a n'wi nyika makhiya ya movha. Endlelo leri ra Lindiwe ri nyika dyondzo yihi? (2) 11.13 U nga vula yini ehenhla ka ku va hahani wa Godi Rheyila na nsati wa malume wa yena Masindi va pfumerile ku pfuna Godi loko a va komberile ku n'wi heleketa eka Lindiwe? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] KUMBE Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/2022 SC/NSC MFUWO WA RIXAKA RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO, XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA NA XIPHATO XA NDHAVUKO (XITSALWANA) Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa, ya nyika vutivi byo karhi na ku tshinya mahanyelo yo ka ya nga amukeleki erixakeni. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u kongomisa eka ntsheketo wa 'Malebvu ya N'wanghala', xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa 'Ku tihorisa HIV/AIDS hi vana lavatsongo' na xiphato xa ndhavuko xa 'Nelson Mandela'. [25] XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) 'MANTOMBI NA XIKOXA' Hlaya ntshaho lowu humaka eka ntsheketo wa 'Mantombi na xikoxa' kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA G Garingani wa garingani! Garingani! Garingani wa garingani! Garingani! Khale ka khaleni, etikweni rin'wana ra le kule, ko va na ntlawa wa vanhwanyana lava 5 nga twanana ku ya eku khideni. A va ya khida eka nambu wa le kulenyana na le makaya ya vona. Exikarhi ka vanhwanyana lava a ku ri na nhwanyana loyi a va ku i Mantombi. Nhwanyana loyi a a ambarile nguvu yo saseka swinene. Vanhwanyana va fambile kutani va ya fika enambyeni va sungula ku khida. Mantombi na yena a a ri karhi a tiphina na vona hi ku khida. Loko se va karhele vo twanana ku 10 huma va ya ambala swiambalo swa vona leswaku va ta muka. Loko van'wana va ambala swiambalo swa vona, Mantombi a nga yi voni nguvu ya yena. Hiloko a va vutisa a ku: 'A mi yi vonanga nguvu ya mina yo xonga ke?' Vona va ku: 'Eboo, a hi yi vonanga.' 15 'A mi ndzi lavisi nguvu ya mina yo xonga ke?' Vona va ku: 'Eboo, hina hi ya kaya.' Kunene vanhwanyana va famba va n'wi siya. Mantombi o ya emahlweni na ku lava nguvu kambe do, ko fana na kwala. O sungula ku famba hi le tlhelo ka nambu a lava nguvu. U fike a kuma vavasati van'wana lava a va rima ehlalukweni, a fika a yimbelela 20 a ku: N'wina vamananee, Tantra, tantra! N'wina vamananee, Tantra, tantra! 25 A mi vonanga nguvu za me? Tantra, tantra, Zi nga sala emanzini, Tantra, tantra! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 24 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 24 DBE/2022 SC/NSC Kutani vavasati lavaya na vona va n'wi hlamula hi ku yimbelela va ku: 30 Ndhlula ntombee, Tantra, tantra! A hi zi vonanga nguvu zaku, Tantra, tantra! Mantombi a nga ha yimanga, kambe u lo ya emahlweni a lava nguvu ya yena. Loko a 35 ha fambisa sweswo, u kumile vanhwanyana van'wana. Hiloko a sungula ku yimbelela risimu rakwe a ku: N'wina vatatee, Tantra, tantra! N'wina vatatee, 40 Tantra, tantra! A mi vonanga nguvu za me? Tantra, tantra! Zi nga sala emanzini, Tantra, tantra! 45 Nhlamulo ya vanhwanyana lavaya na yona yi tile hi ndlela ya risimu va ku: Ndhlula ntombee, Tantra, tantra! A hi zi vonanga nguvu zaku, Tantra, tantra! … 50 'Yoo, loko a ndzi lo yingisa xikhegudyana. Yoo, a ndzi vengela yini makwerhu? Yoo, ndza tisola mananoo!' Xikan'wekan'we nhlonge ya yena yi basa, va hanya hi ku tsaka na makwavo na vandyangu. 55 Pthu choyoyoo! Xa mina i nsuku. 13.1 Xana i yini lexi endleke leswaku Mantombi a sala a ri yexe enambyeni naswona u sarile a endla yini? (2) 13.2 Hlamusela hi ku komisa leswi swi humeleleke ku kala makwavo wa Mantombi a vula leswaku wa tisola. (2) 13.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko Mantombi a vutisa loko va nga yi vonangi nguvu ya yena u vutisa hi xinsin'wana na vavutisiwa va hlamula hi xona. Nkoka wa swona i ku … ntsheketo. A lehisa B komisa C lulamisa D nandzihisa (1) 13.4 Xana mutsheketi u lava ku lemukisa vantshwa yini hi ntsheketo lowu? (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 25 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 25 DBE/2022 SC/NSC 13.5 Xana i yini lexi tsakiseke xikhegudyana hi Mantombi ku kala xi n'wi nyika tinyiko leto tala? (2) 13.6 Loko a ku ri wena Mantombi a wu ta va u pfumerile ku hlanganya xikhegudyana lexi nga na swirhumbana hi ririmi ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA (XIMBANGU) 'BULOHO RA KHUJWANA' Hlaya xihungwana xa matimu na swikholwakholwana lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA H 'Heyi, a swi laveki leswaku u hundza eka ndhawu leyi navusiku. Mina ndza chava,' ku vula Matimba. Salani a hlamula: 'Hayi, i timhaka leti sweswi onge ti hungutekile. Ku vuriwa leswaku un'wana u n'wi khandziyisile movha, va famba va ri karhi va tibulela. O hlamala hiloko a sale a ri yexe emovheni, nhwanyana a nyamalarile. Leswi swi endlile leswaku 5 muchayeri a lemuka leswaku a a vulavula na munhu loyi a nga hanyiki.' Wa ha ri Salani: 'Un'wana muchayeri ku vuriwa leswaku u yimisiwile hi nhwana loyi navusiku. Hiloko va famba va bula va tlhela va rhandzana. Nhwanyana na buti loyi vo muka swin'we va ya eka va nhwanyana. Loko dyambu ri xa buti luyani u pfukile buruku yi langutile endzhaku, a hambanisile na tintangu.' 10 A ya emahlweni Salani: 'Loko a huma endlwini vamuti va n'wi vutisa leswaku ku humelela yini, a va byela leswaku u tile na Kati. Hiloko va n'wi byela leswaku munhu loyi a n'wi vulaka a nga ha ri kona. Wanuna wa vanhu a tsemeka nhlana a namba a ku gaa, hi xikosi hikuva a a nga swi langutelanga. Eka yena nhwanyana luya a a tikomba a ri nhwana loyi a hanyaka. Loko a sisimuka a a nga koti no yima, va za va n'wi yisa 15 exibedhlele. U humile endzhaku ka masikunyana endzhaku ka loko a ongoleriwele ku tshuka ngopfu.ꞌ 'Hambikona u katekile ku va a nga vhelanga a fa hi ku tshuka,' ku vula Matimba. 'Loko a a ri mina wa rhumbu a ndzi ta va ndzi lo fa kunene. Ndzi khongela ku ka ndzi nga pfuki ndzi humeleriwile hi mhaka yo yelana na yeleyo.ꞌ 20 13.7 Boxa ndhawu leyi buloho leri ku vulavuriwaka hi rona ri kumekaka kona. (1) 13.8 Hlamusela hi ku komisa leswi buloho leri ri tivekaka hi swona. (1) 13.9 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka xihungwana lexi? (2) 13.10 Loko a wu boheka ku hundza hi le ka buloho leri ku vulavuriwaka hi rona eka ntshaho lowu nga laha henhla a wu ta titwa njhani? (1) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2022/07a52401-131a-4df3-a802-dcfca70ab873) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2022/9b239467-2c7a-4ef8-993b-d5630c7c2acc) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL NSC P2 May June 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-nsc-p2-may-june-2021/01b03030-6337-43f4-97e9-5310dc50ffec) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2019/17bba36f-880a-4c1d-a7a8-49aed9398919) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2018/5f5a6015-a4a5-44db-9c01-735c3f29c3c6) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.