# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 question paper from the NSC June Exam 2023, 40 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Question paper - Year: 2023 - Exam period: NSC June Exam - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 40 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 NSC June 2023 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · xitsonga. Question paper, 40 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) 2023 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ra swivutiso ri na tipheji ta 40. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/2023 SC/NSC SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Hlaya switsundzuxo leswi hi vukheta u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke nan'waka. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso swa kona u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 3. Papila leri ra swivutiso ri na swiyenge SWINHARHU: XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena: SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa boha leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B (NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA) NA C (NTLANGU): o Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke. o Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo. 6. VULEHI BYA TINHLAMULO o Xivutiso xa xitsalwana eka Vutlhokovetseri xi fanele xi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300. o Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa Novhele/Mfuwo wa rixaka na Ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450. o Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/2023 SC/NSC 7. Landzelela switsundzuxo leswi nga ekusunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi vurhon'wana. 8. Nombora tinhlamulo ta wena kahle ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka papila leri ra swivutiso. 9. Sungula xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 10. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi. XIYENGE XA A: Timinete ta kwalomu ka 40 XIYENGE XA B: Timinete ta kwalomu ka 55 XIYENGE XA C: Timinete ta kwalomu ka 55 11. Tsala swi basa no vonaka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/2023 SC/NSC TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Pheji leyi yi ta pfuna vakamberiwa ku hlawula swivutiso leswi va lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula swivutiso SWIN'WANA na SWIN'WANA SWIMBIRHI. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA XIVUTISO TIMARAKA NOMBORO YA PHEJI 1. 'Rifu' Xitsalwana 10 6 2. 'Va govha xitafu' Ximbangu 10 7 3. 'Swi onhakile' Ximbangu 10 9 4. 'Vutswari bya vuphukuphuku' Ximbangu 10 11 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa boha leswaku u xi hlamula. 5. 'Xivuya' Ximbangu 10 13 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE xa B, u languteriwa ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE xa C. Eka XIYENGE xa B na xa C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 6. Mulunguntima Xitsalwana 25 15 7. Mulunguntima Ximbangu 25 15 8. Mibya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 18 9. Mibya ya nyekanyeka Ximbangu 25 18 10. Ximitantsengele Xitsalwana 25 21 11. Ximitantsengele Ximbangu 25 21 KUMBE MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 12. Rivomba ra Vutsonga Xitsalwana 25 24 13. Rivomba ra Vutsonga Ximbangu 25 24 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 14. Hlamba vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 29 15. Hlamba vunwa nandzuwe Ximbangu 25 29 16. Vukosi i mberha Xitsalwana 25 32 17. Vukosi i mberha Ximbangu 25 32 18. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 35 19. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 35 20. Vadyondzi va namuntlha Xitsalwana 25 38 21. Vadyondzi va namuntlha Ximbangu 25 38 *LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/2023 SC/NSC TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HIMFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku vona loko u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. XIYENGE NOMBORO NHLAYO YA MFUNGHO YA XIVUTISO SWIVUTISO WA LESWI GWAJU FANELEKE KU () HLAMURIWA A: VUTLHOKOVETSERI (Switlhokovetselo swa 1–4 2 ndzawulelo) A: VUTLHOKOVETSERI (Xitlhokovetselo xo ka xi 5 1 nga ri xa ndzawulelo) B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA 6–13 1 (Xitsalwana KUMBE Ximbangu) C: NTLANGU (Xitsalwana KUMBE 14–21 1 Ximbangu) LEMUKA: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula swivutiso SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/2023 SC/NSC XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. SWILERISO:  Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–4.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve na marito ya kwalomu ka 250–300, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1: XITSALWANA Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona. RIFU – NW Phakula 1 Himpfhuka munhu xi ku hlome, laha misaveni, 2 Vakokwa wa kokwa wa kokwa wa vakokwana u va mintile, 3 Futhi ntamu waku wu susa ni misisi. 4 Khwiri raku i mana wa tiyinkho. 5 Rifu, a wu ni tingana ku phorha na lava saleke marhambu ntsena? 6 Xivindzi xaku xi swekiwile xi chuluriwa hikuva a wu na rhumbyana. 7 U khelela u khelerile handle ko hlamba timbilu. 8 Mbilu ya nghala a yi khi nchumu eka wena. 9 Lavo lungha u mintile, 10 Lava mona u kukurile, 11 Lava lunya u dyile, 12 Hambi valoyi a wu nyenyi no nyenya. 13 Leswo i wa njhani ndza hluleka ku ku hlavutela. 14 Swisiwana u byarile u byarile dzundze ri tlhumile. 15 Varhandzani u va damurhurile hi ndhli! 16 Manyukutelo ra wena hi lero swi khendlela kunene. 17 Va te va balekela ekerekeni wo hi le ndzhaku, 18 Va ya chayeriwa u ku ndzi kwala! 19 Loko ri xile vanhu va timbeyambeyela ku vhika wena kambe kwihi? 20 Futhi no yila wa yila wena rifu. Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi ra vutshila hakona eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla u ri karhi u kongomisa eka mintila ya 3, 4, 6, 7, 10, 15 na 20. [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/2023 SC/NSC XIVUTISO XA 2: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. VA GOVHA XITAFU – MT Mahuntsi 1 A hi hinkwavo va swi twisisaka, vo govha xitafu. 2 Loko swi ta eka timhaka ta tipolotiki. 3 Van'wana va yengiwile hi mali, 4 Van'wana va yengiwile hi vanghana, 5 Van'wana a vo bohiwa hi xiyimo, 6 Xiyimo xo landzelela varhandziwa va vona, 7 Xiyimo xo handzela mindyangu ya vona, 8 Ivi va tikuma va ri varhangeri. 9 Hi swi vona hi mitirho ya vona, 10 Mitirho ya vona ya vukanganyisi na vukungundzwana. 11 Loko va ha ri exitulwini va sengela enon'weni. 12 Va sengela enon'weni va tshika thunga ri lo n'hwaa! 13 Loko se ti sungula ku hisa va pana sikisi, 14 Va pana sikisi va ya tisungulela xiphatananyana, 15 Ivi mabofu ma ku hi le ndzhaku hi kwala! 16 Ma ehleketa ku ya dyelavu le mahlweni, 17 Kasi xihlovo xa le mahlweni xi dlayisa torha. 18 Lava ntamu va titumbuluxela mitlawantlawa, 19 Va gudula na leti a ta ha lava ku dyela. 20 Va gudula na leti a ti va tekela enhlokweni. 21 Va rivala leswaku tihove ti ya nwa ndondzo, 22 A swi nga olovi ku tlhelela endzhaku, 23 Ngopfungopfu loko u suka u dungile xihlovo, 24 U dungile xihlovo u rivala siku ra mundzuku. 25 Ngopfungopfu loko u suka u lumile rintiho, 26 Rintiho leri a ri ku dyisa mukapu. 27 N'wana loko a kala a dzivula u na swendlo, 28 Swendlo swa matshalatshala yo paluxa vuhava bya mutswari. 29 Wa rivala leswaku ekaya hi le kaya na yena u ta va mutswari siku rimbe. 30 I nyoka ntsena yi nga vuyeliki edzivulweni ra yona. 31 Phela vukati va kandza hi mbilu. 2.1 Kombisa hungunkulu leri xitlhokovetselo lexi xi humelerisaka rona. (2) 2.2 Tsavula ntila eka ndzimana ya 2 lowu kombisaka leswaku vanhu lava ku tlhokovetseriwaka hi vona loko va kumile vurhangeri va titekela mali va tidyela na mindyangu ya vona va rivala ku tirhela vanhu lava va va hlawuleke. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/2023 SC/NSC 2.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Rito ꞌmabofuꞌ eka ntila wa 15 lowu nge: ꞌIvi mabofu ma ku hi le ndzhaku hi kwalaꞌ, ri vula vanhu vo pfumala ... A vutlhari. B vuswikoti. C vutivi. D vurhangeri. (1) 2.4 Ntila wa 23 wu ri: ꞌNgopfungopfu loko u suka u dungile xihlovoꞌ. Xana ku ꞌdunga xihlovoꞌ swi vula yini hi mavulavulelo ya masiku hinkwawo? Hlamusela na hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke marito lawa hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 2.5 Eka ntila wa 30 mutlhokovetseri u ri: ꞌI nyoka ntsena yi nga vuyeliki edzivulweni ra yona.ꞌ Xana ntila lowu wu humelerisa yini? (1) 2.6 U nga va tsundzuxa yini vanhu lava va nghenelelaka swa tipolitiki hi xikongomelo xo tivuyerisa? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/2023 SC/NSC XIVUTISO XA 3: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. SWI ONHAKILE – ME Mhinga 1 Vatswari i vayeni emindyangwini ya vona, 2 I ntiyiso i vavhakachi. 3 Phela vaendzi a va na rito emutini wolowo, 4 Loko o tokolo, u dye naxo! 5 Kambe yena ve i mutswari. 6 Etikweni ku borile, 7 Leswi swi hanyiwaka swo titiva. 8 Vana i vamaendla-hi-ku-rhandza 9 I mani a nga vaka ni xivindzi, 10 Xa ku va komba laha mati ma faneleke ku famba ha kona? 11 Swa rivariwa leswaku n'wana a hi wa un'we, 12 Hikuva se swilo swi onhakile. 13 Eswikolweni vadyondzisi va khomile nyarhi hi timhondzo, 14 Dyondzo ya kona vo kapudza bya ricece, 15 Hi hala tlhelo ricece ra kona ri karhi ku kampfunya, 16 Mukapudzi na yena wa sindzisa hikokwalaho ka rirhandzu, 17 Manu ku hava, i mani a twaka ndlala kasi? 18 I ntiyiso swilo se swi onhakile. 19 Hambi tintiho ta munhu a ti ringani, 20 Ku ni hosi hi yoxe na mafahinhlomulo xi kona tshamelankambana kwala xandleni. 21 Tintiho leti ti nyikana nhlonipho, 22 Rin'wana na rin'wana ri tirha leswi ri nga endleriwa swona, 23 Kambe eka hina vanhu, wo tlanga hi nkarhi, 24 A ku na lonkulu hambi lontsongo, 25 Hakunene swi onhakile. 26 Tolo u longile mabutsa ya yena khatsaa! 27 U tsutsumile na swa yena. 28 Laha mutswari a a komba ndlela leyinene, 29 Laha n'wana a a tshama a ri n'wana, 30 Kambe sweswi swi onhakile. 31 Loko n'wana a hambuka, a a cambutiwa, 32 Kambe sweswi, ku n'wi tshuvanyana u tsutsumela eka vanawu. 33 Ku pfumala swa le mandleni u ri mutswari u tihehlerile, 34 U ta swi hlaya hi xin'wexin'we. 35 Veri ku na timfanelo ta vana! 36 Ta mutswari tona to kandziyeriwa ke? 37 I ntiyiso swi onhakile! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/2023 SC/NSC 38 A hi tlheleleni emarhumbini. 39 Laha mutswari a a ba swigingi swi twala, 40 Laha vukosi a byi veka nawu wu xiximiwa, 41 Laha n'wana a a tiva xivandla xakwe. 42 Ekaya, etikweni hambi kwihi na kwihi, 43 Loko ho endla leswi, hi ta twa ku nandziha ka mihandzu ya kona, 44 Tiko ra hina ri ta va ni xindzhuti. 45 Hi ta swi vona swi lulama! 3.1 Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi. (2) 3.2 Tshaha ntila eka ndzimana ya 5 lowu vulaka leswaku swa khale swi hundzile. (1) 3.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 14 loko mutlhokovetseri a ku: 'Dyondzo ya kona vo kapudza bya ricece', u vula leswaku vadyondzi va ... ku dyondza. A tsakela B tsandzeka C navela D sindzisiwa (1) 3.4 Mutlhokovetseri eka ntila wa 31 u ri: 'Loko n'wana a hambuka, a a cambutiwa'. Nyika nhlamuselo ya rito 'hambuka' ya masiku hinkwawo na leswi ri vulaka swona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 3.5 Ku vuyeleriwa ka rito ra 'laha' eka mintila ya 28, 29 na 39–41 ku komba ntshikelelo/ntiyisiso. Hi yihi mhaka leyi ku tshikeleriwaka/tiyisisiwaka yona? (1) 3.6 Xana u nga va tsundzuxa yini vadyondzi endzhaku ka loko u twile xirilo xa mutlhokovetseri? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/2023 SC/NSC XIVUTISO XA 4: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. VUTSWARI BYA VUPHUKUPHUKU – NW Phakula 1 Ina, n'wana hinkwerhu ha swi tiva u lo tswala, 2 Futhi u kayakayile ni ndzhwalo kaye wa tin'hweti bi! 3 Ku hava loyi hi n'wi voneke a ku mukela, 4 U dodombanile na wona u kala u ya ku wu mfuu! 5 Timbhoni hi lava tinguvu leto basa paa! 6 Xambela lexi u hi haxaka ha xona, hlambanyani! 7 Xikonyololo lexi u hi mharhekaka ha xona a wu nga tilayi mundzuku? 8 Xithaka lexi u tibumaka ha xona a wu nga xi hlanti mundzuku? 9 Ve ri oloriwa ra ha tsakama, 10 Handlekaswona u ta tilaya u lo ba, hi khwiri. 11 Leswi u nge hi na mavondzo loko hi laya n'wana ke wena nghunavalayi? 12 Leswi lava tisaka milandzu ya n'wana laha kaya u nge i vukwele ke? 13 Leswi lava va nge n'wana waku u ni rintiho u nge vo lorha ke? 14 Leswi lava va nge va bvungheriwile swa vona hi n'wanaku ke? 15 Leswi a wu swi voni ku ri u cela sirha ra n'wanaku a ha tsakula? 16 Yoo, xinangana xi bile evupeladyambu, tingana vuyavuyani! 17 Va vitana nyini ku ya ngengemisa mbyana yakwe a ya celela, 18 Yi nga mhuti yo fela etinyaweni i mani a ha ta kanetaka? 19 Ngulumelo wa risimu ra xirilo ri wiyiwitela etindleveni ta manana: 20 'Tatana wa vitana!' 4.1 Hi xihi xifaniso xa le miehleketweni lexi mutlhokovetseri a humelerisaka xona hi xitlhokovetselo lexi? (2) 4.2 Kuma ntila eka ndzimana ya 2 lowu vulaka leswaku loko munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena a nga lulamisi swihoxo leswi a soriwaka hi swona ku ta va na switandzhaku laha a nga ta tivona nandzu kambe swi nga ha pfuni nchumu. (1) 4.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Rito 'nghunavalayi' eka ntila wa 11 lowu nge: 'Leswi u nge hi na mavondzo loko hi laya n'wana ke wena nghunavalayi?' ri vula munhu wo … ku layiwa. A tsakela B tsandza C phikelela D amukela (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/2023 SC/NSC 4.4 Eka ntila wa 14 lowu nge: 'Leswi lava va nge va bvungheriwile swa vona hi n'wanaku ke?' mutlhokovetseri u tirhisile rito 'bvungheriwile'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 4.5 Ntila wa 13 wu ri: 'Leswi lava nge n'wana waku u ni rintiho u nge vo lorha ke?' Xana wu humelerisa yini? (1) 4.6 Endlelo ra munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena ehenhla ka swiendlo swa n'wana wa yena u vona ri ri kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena (2) [10] NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/2023 SC/NSC XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) SWILO SWA HUMELELA – KJ Ngobeni na SJ Malungana XIVUTISO XA 5: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XIVUYA – KJ Ngobeni 1 U vuyile ekaya hinkwaswo swi herile. 2 Rirhandzu ri lumuriwile ra ha lava ku mama. 3 Nhlalala ya vulombe yi rhurhile. 4 Tihunyi ta rirhandzu ti hundzukile nkuma. 5 Xitiko xa varhandzani xi timekile. 6 Xidlodlo xa vukosi xi lahlekile. 7 A boxile a nava, 8 Kambe matsolo ya rirhandzu ya gudlha-gudlha. 9 Namuntlha rirhandzu ri dyuharile. 10 Ku lo sala ntsena xihlambanyiso. 11 Miloti ya ntsako yi hundzukile nkosi wa swirilo. 12 Milambu ya ntswamba na vulombe yi phyile. 13 Namuntlha switshembiso swa rirhandzu, 14 Swi hundzukile masirha ya switsundzuxo. 15 Mahlo wona i milambu ya mihloti. 16 Hakunene ngoma yi hundzulerile. 17 Vuloyi byi loyiwa hi lava nga lowiki. 18 Vutivi bya misava byi hungukile. 19 Tiko ra Kanana ri file. 20 Xe' n'wi thya m'fana. 21 Ku lo sala ku hlambanyisa. 22 Hinkwaswo swi dzudzekile. 5.1 Hlamusela leswi mutlhokovetseri a byelaka vahlayi swona hi xitlhokovetselo lexi. (2) 5.2 Hi wihi ntila eka ndzimana ya 2 lowu kombisaka leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena a a tshamile kahle evukatini bya yena? (1) 5.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutlhokovetseri eka ntila wa 9 a ku: 'Namuntlha rirhandzu ri dyuharile' u hlamusela leswaku rirhandzu se ri … A herile. B kurile. C vupfile. D tiyerile. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/2023 SC/NSC 5.4 Eka ntila wa 2 lowu nge: 'Rirhandzu ri lumuriwile ra ha lava ku mama' mutlhokovetseri u tirhisile rito 'lumuriwile'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha mutlhokovetseri a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 5.5 Ku va mutlhokovetseri a tirhisile xithathelo/xigego eka ntila wa 15 lowu nge: 'Mahlo wona i milambu ya mihloti', swi tshikelela/tiyisisa yini? (1) 5.6 Xana u vona onge ku va mutlhokovetseri a tirhisile ntila wa 20 lowu nge: 'Xe' n'wi thya m'fana', swi kombisa yini hi matitwelo ya yena eka leswi humeleleke munhu loyi a tlhokovetselaka hi yena? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/2023 SC/NSC XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA SWILERISO:  Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu.  Lemuka: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa XIMBANGU eka XIYENGE XA B, hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. LEMUKA LESWI: Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. NOVHELE XIVUTISO XA 6: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa Johnson Hlongwane a a ri wanuna wa rivengo, mavondzo, mavunwa na makwanga. Kombisa hilaha hinkwaswo leswi a swi tirhiseke hakona ku xanisa Chavalala na switandzhaku leswi a swi kumeke hikwalaho ka swona. [25] XIVUTISO XA 7: XIMBANGU MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A 'Wo va ntirho wo tika!' Ku hlamula Hlongwane. 'Ndzi nga tsandzeka ku tiva leswaku munhu u fanele ku vitanisa van'wamabindzu ni vanhu van'wana ku mintirho ya vona yi ta kandziyisiwa laha? Ku famba munhu a galacha mintirho yi ta purintiwa laha femeni ya hina i ntirho wo tika? Ndzi ri Mathebula u ta ta a ta teka ntirho lowu wa vuhlanganisinkulu. Ndzi vile ndzi rhumile Maceke leswaku a ya n'wi byela a ta a ta ndzi 5 vona. Loko a fika laha ndzi ta n'wi teka ndzi n'wi yisa eka Brooks leswaku hi ya vonisisa mhaka ya kona. Brooks i Mulungu, u ta twisisa.' 'Se loko mi teka Mathebula mi ya endla yini hi Ephraim?' Ku vutisa Mukhari. 'U nga rivali leswaku loko Mathebula a fika u ta tlhela a lava ku dyondzisiwa ntirho hi yena Ephraim. Mina a ndzi swi voni swi twala. Mina ndzi vona swi antswa ku va mi nyika 10 yena Ephraim ntirho lowu. Hi yena a wu tivaka.' Mukhari loko a languta nkarhi ewachini ya yena a kuma leswaku ku hundzile tiawara timbirhi na timinetse a ri ehofisini ya Hlongwane. Mpfhuka a fika hi awara ya nhungu u lo fika a jika ehofisini ya yena ivi a ta tshama ehofisini ya Hlongwane va bula leti na letiya ta matolo ivi va kandzela hi Ephraim Christian Chavalala. 15 'Nkarhi wu tsutsumile,' ku vula Mukhari. 'A ndzi si tirha nchumu mpfhuka ndzi fika.' 'A wu si tirha nchumu?' Ku vutisa Hlongwane a ri karhi a tshineta xitulu leswaku a tshamiseka kahle. 'Mina ndzi vona u tirhile.' 7.1 Boxa mbangu lowu swimunhuhatwa leswimbirhi swi vulavulaka swi ri eka wona. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/2023 SC/NSC 7.2 Kombisa leswi fanaka exikarhi ka Mukhari na Hlongwane ku ya hi swiyimo swa vona swa le ntirhweni. (1) 7.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Kun'wana eka tsalwa leri Mhangwane u tsundzuxile Mathebula leswaku a nga tshiki ntirho eSummit News. U endlile leswi hikuva a a chava leswaku swi nga endleka Mathebula a nga wu … ntirho ePPE. A rhandzi B kumi C koti D xiximi (1) 7.4 Kun'wana eka tsalwa Hlongwane u nyengeletile a ya nghena ehofisini ya Nyeleti loyi a a fambile na Mukhari. Boxa leswi a a ya endla swona na xikongomelo xa swona. (2) 7.5 Hlamusela vumunhu bya Mukhari ku ya hi mavulavulelo ya yena eka ntshaho lowu nga laha henhla. (1) 7.6 Hlamusela leswi Hlongwane a vulaka swona loko a ku: 'Wo va ntirho wo tika!' (2) 7.7 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Hlongwane a a ri na wona eka ntshaho lowu nga laha henhla u tlhela u seketela nhlamulo ya wena. (3) 7.8 Loko a ku ri wena Mukhari a wu ta n'wi tsundzuxa yini Hlongwane mayelana na leswi a khomisaka Chavalala xiswona? (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona XITSHURIWA XA B 'Va holova kwihi?' Ku vutisa Sasavona. 'Boso yi nga lo sukela Ephy wa vanhu yi n'wi kakatlula loko a ha nghena.' 'Boso wa n'wi venga buti Ephy,' ku vula Nyeleti. 'A nga n'wi rhandzi na switsanana.' 'Kasi ke?' Nsatimuni a engetelela. 'A mo vutisa hina hi basisaka tihofisi ta vona? A, ndzi lo rhwala buku yo tlula na Bibele exifuveni xa mina. Leswi siku na siku Boso 5 loko ndzi ya basisa hofisi ya yena ndzi ngo kuma va lo dziribya, hi yena na munghana wa yena Mafutha.' 'Mukhari?' Ku vutisa Nyeleti hi rito ro eyisa. 'Kasi Mafutha a hi yena Mukhari?' Nsatimuni a ya emahlweni. 'Va sulana malanga hi Ephraim siku na siku va nga si sungula ku tirha.' 10 'Kambe Mukhari u yima na Ephy,' ku vula Sasavona. 'Hambi ku ri kwale hodela a a ri karhi a n'wi khahla. Mukhari wa n'wi tsakela Ephraim.' 'Sesi Sasi ma vurisa,' Nsatimuni a tiyisisa. 'Na loko va ri karhi va hehla Ephy kwale hofisini ya Boso, Mafutha u va a ri karhi a vulavula kahle hi yena. A hi kangani mi nga ta twa Mafutha a ri karhi a sandza Ephy, kambe loko a ri Boso, heyi, nomu wa yena i langavi! A swo tsakisa leswi 15 humaka enon'weni wa nuna luya. Nomu wa yena wa loya.' 'Swona swi ri swa yini n'wana ntsanana Ephraim a nga riki munhu wa timholovo?' Ku vula Nyeleti. 'Buti Ephraim i munhu wa mafenya ni tintswalo.' 'Na ntirho wa yena wa wu tiva swinene,' ku vula Sasavona. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/2023 SC/NSC 7.9 Loko Sasavona a vulavula hi 'Boso' u vula mani? (1) 7.10 Hlamusela hi ku komisa leswi a swi endla leswaku Hlongwane a tshama a ri karhi a holovela Ephraim Chavalala. (2) 7.11 Hlamusela leswi a swi endla Nyeleti na vanghana va yena va nga n'wi tsakeli 'Boso' loyi va vulavulaka hi yena. (2) 7.12 Xana loko Nsatimuni a ku: 'Va sulana malanga hi Ephraim siku na siku va nga si sungula ku tirha' a a vula yini? (2) 7.13 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke mayelana na ku va murhangeri etsalweni leri? (2) 7.14 Xana u vona swi fanerile ku va Nyeleti na vanghana va yena va vulavula hi murhangeri wa vona endzeni ka thekisi leyi nga tala hi vanhu ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 7.15 Kun'wana eka tsalwa 'Boso' u hetelerile hi ku hlangana nhloko a tlhela a pfaleriwa ekhotsweni. Loko a wu ri un'wana wa lava a va tirha ehansi ka yena a wu ta titwa njhani hi leswi n'wi humeleleke? (1) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/2023 SC/NSC XIVUTISO XA 8: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Xivuriso lexi nge: 'Vutomi a byi hanyeriwi kumbe Vutomi a byi hanyelani', xi hlamusela leswaku mani na mani u fanela ku hanya vutomi bya yena. Kombisa ntiyiso wa xivuriso lexi u kongomisa eka swiendlo swa vana va Mufundhisi Tlhomandloti etsalweni. [25] XIVUTISO XA 9: XIMBANGU MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C Ndyangu wa ka Tlhomandloti a wa ha tshamisise sweswiyana swa tolo ni tolweni. A wu amukela vanhu, ku va twela vusiwana ni ku va kombakombanyana laha va nga tipfunaka kona ni maendlele ya kona. Ku tiya ka ndyangu wolowo emahlweni ya vanhu a ku fana ni ku tikirhela ka tintshava. Vafana va mufundhisi ha vambirhi ka vona a va ri xikolweni. Lonkulu a a ri kholichini ya N'walungu, ndzisana a yi dyondzela vufundhisi 5 tanihi tata wa yena kona kwale kusuhi ni kholichi. Ndzhenga wolowo Mufundhisi Tlhomandloti a hlaya papila leri humaka ka Madambi: Loko nkulukumba Tlhomandloti a hetile ku hlaya papila u ri pfarile, a ri hoxa exikhwameni xa rona. U miyerile, a khoma rihlaya a ku ntsee, a ehleketa ku kula ka n'wana wa yena ni ku enta ka miehleketo ya yena hi nkarhinyana wungari wungani. 10 U twile a khomiwile hi xivundza, a navela ku n'wi byela hi nomu rirhandzu ra vutswari ehenhla ka n'wana wa yena loyi a a kombe ku vona swo hlaya hi lembe rin'we. A nga swi twanga leswaku mihloti a yi ri karhi yi xiririka emarhameni ya yena. A yi ri mihloti ya rirhandzu ni nsovo, ya ku tsaka ni ku tidzuna hi jaha ra yena. Enkarhini wolowo ku nghena N'wa-Basana. 15 'Swi lo yini ka tata wa Nyiko mi ngo rila, ku lo humelela yini evaneni va hina?' 'Ku humelele leswo tala leswi swi tsakisaka mbilu ya mina,' ku vula mufundhisi. 'Mihloti kutani i ya yini?' Loko a khumba rhama ra yena hi xandla u vonile xi ri ni mihloti hakunene. 9.1 Eka vana va Mufundhisi Tlhomandloti lava boxiweke eka ntshaho lowu nga laha henhla, hi wihi loyi a a tlharihile ngopfu naswona i yini lexi a xi vilerisa tata wakwe hi yena? (2) 9.2 Hlamusela hi ku komisa mhangu leyi a yi humelerile eka Baloyi malembe mambirhi lama hundzeke leyi endlaka leswaku mutsari a ku: 'Ndyangu wa ka Tlhomandloti a wa ha tshamisise sweswiyana swa tolo ni tolweni.' (2) 9.3 Kombisa ku hambana eka vonelo ra manana N'wa-Basana na ra Mufundhisi Tlhomandloti loko swi ta eka makuriselo ya vana. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/2023 SC/NSC 9.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutsari a ku: 'Ku tiya ka ndyangu wolowo emahlweni ya vanhu a ku fana ni ku tikirhela ka tintshava', u vula leswaku muti wa ka Tlhomandloti a wu ... A akiwile wu tiya. B ri na khumbi ro tiya. C tshembiwile hi vanhu. D nga ngheniwi hi vanhu. (1) 9.5 Manana N'wa-Basana loko a nghena laha a ku tshamile Mufundhisi Tlhomandloti u ri: 'Swi lo yini ka tata wa Nyiko mi ngo rila.' Hikwalaho ka yini a nga vuli leswaku tata wa Madambi tanihileswi Madambi a a ri yena mativula? (2) 9.6 Boxa nkongomelo wa tsalwa ra 'Mibya ya nyekanyeka'. (1) 9.7 Xana evuton'wini bya masiku hinkwawo swa humelela leswaku munhu a va a tlharihile ngopfu eka swa tidyondzo kambe a nga tirhandzi ku fana na n'wana loyi u n'wi boxeke eka 9.1 laha henhla ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D 'Kambe hambileswi swihoxo ni swidyoho swi nga riki na makumu, mikhavi ni ku tshinya swona swi vekiwa hi ku ringana, hikwalaho ka nsovo wa vafumi va hina, vakokwawakokwa wa hina na hina vini …' 'Mina hi bya mina, muleteri ni swirho swa huvo, ndzi wa nyama, ndzi fikelela ntsena eka leswi swi nga swa vumunhu, ndza tsaka loko ndzi vona ndzi kota ku hambana ni 5 van'wana vanhu hi ku hlula swa nyama – leswi ndzi rhandza leswaku mi tshama mi swi tsundzuka, swi vuya swi hundza swi va ndzhaka ya vatukulu va hina – tintsumi a ta ha ri kona.' 'N'wina mi ta ndzi tsundzuka hi mintirho ya mina eka vakokwa va n'wina, leswaku ndzi hanye hi ku mi tisela leswi a mi swi rhandza; ndzi tsemakanya miganga minyingi 10 exikarhi ka makhombo, ndzi nga chavi nchumu hikuva a ndzi tirhela Vatsonga va ka hina – n'wina.' 'Xikhongelo xa mina eka n'wina vamakwerhu, Vatsonga va ka hina – ni matilo hiwoxe ndza ya kombela – ndzi ri ndzi navela leswaku ni siku ra makumu ra ku hela ka vutomi bya mina laha misaveni; swi ndzi nyika ku rhula ka moya loku nga ta kota ku twa swa 15 nyama ni swa xiviri xa moya, loko ndzi tsundzuka nsovo wa n'wina.' 'Xo hetelela loko ndzi fa vanhu va ta va ni xichavo ehenhla ka vafundhisi, mintirho ya mina, vito ra mina ri tsundzukiwa hi tintswalo ni ntwelavusiwana. Ndzi ri n'wi rivaleleni, swidyoho swa yena swi ta n'wi ba masiku hinkwawo ya vutomi bya yena hikuva swi ta tshama swi n’wi honokele mahlo.' 20 9.8 Xana i mani loyi ku vuriwaka leswaku u fanele ku rivaleriwa eka ntshaho lowu naswona a a endlile yini munhu wa kona? (2) 9.9 Hlamusela hi ku komisa leswi humeleleke ku kondza munhu loyi u n'wi boxeke eka 9.8 laha henhla a tikuma a ri eka xiyimo lexi. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/2023 SC/NSC 9.10 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Mufundhisi Tlhomandloti a a ri na wona eka ntshaho lowu nga laha henhla u tlhela u seketela nhlamulo ya wena. (3) 9.11 Ku va Mufundhisi Tlhomandloti a komberile huvo ya kereke leswaku yi rivalela Mufundhisi Nyiko eka nandzu lowu a a wu endlile swi kombisa yini hi vumunhu bya yena? (1) 9.12 Xiboho lexi tekiweke hi huvo ya vufambisi bya kereke ehenhla ka ximunhuhatwa lexi u xi boxeke eka 9.8 laha henhla xi ku dyondzisile yini? (2) 9.13 Loko a wu ri xaka ra ximunhuhatwa lexi u xi boxeke eka 9.8 laha henhla a wu ta titwa njhani endzhaku ka ku twa xiboho lexi tekiweke hi huvo? Seketela nhlamulo ya wena u tlhela u boxa leswi a wu ta swi endla. (3) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/2023 SC/NSC XIVUTISO XA 10: XITSALWANA XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Mavulavulelo lama nge: 'Va tshika xo khomiwa hi voko, xa le mbilwini a va tshiki' ma hlamusela leswaku a swi olovi ku va munhu a tshika mintirho yo homboloka leyi a toloveleke ku yi endla. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi swiendlo swa Florence/Mafloza endzeni ka tsalwa leri. [25] XIVUTISO XA 11: XIMBANGU XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA E Godi ni nsati va tekerile enhlokweni poso liya a yi navetisiwile le ka GDC. A va tshemba leswaku yi ta antswisa xiyimo xa vona hi tlhelo ra swa timali. Kunene Godi u rhumerile papila ra xikombelo xa ntirho lowuya wa vumininjhere. Leswi maphepha a a ri na wona, vo teka ntirho va n'wi nyika hikuva vathori va kona a va nga fani ni lava tirhisaka xin'wanamanana, laha loko u nga ri n'wana swimanimani wa ka vona, a wo 5 namba u rivala ta ha suka. Handle ka swona nyimpfu yi fanele ku ta bohiwa egedeni nivusiku, kumbe loko u ri wansati u zama pulani. Loko u chava ku xinyata u kanya mbilu, khari wena: u ta dya xa xihloka. A ndzi ri hi wena u lavaka ntirho? Phela vukungundzwana a hi bya namuntlha ku nga ni xidimokirasi, i bya khale ku nga si va na VaGiyani. Kutani Godi u lo na sungula ku tirha vo movha gee, va tlhela va ku 10 dyiyindlu wena n'wana Sorota hi leswi! Hiloko muti wakwe wu namba wu rhurha le tiA a ya tshama eD2 le ntshaveni. Muti se wu sungula ku nyuka hi tlhelo ra swa timali. Va dya va xurha endyangwini; swakudya ku ri matutu vana va Ntavasi. Swi tikomba hakunene leswaku ku ni wanuna emutini. Ivi loko hi swi vonisa xisweswo hina van'wamavondzo, hi hamba hi menyula no khongela swikhongelo swo va navelela swo 15 biha. Kona loko hi va vona va njirimuka hi movha wa vona wa manyunyu rivengo ra kona ri nyanya ongeti munhu a nga buluka. 11.1 Xana Lindiwe a a tirha yini naswona u tlakusiwile ku va yini? (2) 11.2 Godi na Lindiwe a va kholwa leswaku loko Godi o kuma poso ya vumininjhere swi ta antswisa vutomi bya vona. Hlamusela hi ku komisa ndlela leyi poso leyi yi tiseke xiyimo xo hambana na ku kholwa loku a va ri na kona. (2) 11.3 Xiyimo lexi u xi boxeke eka 11.2 laha henhla xi vavisile vana va Godi swinene. Hi wihi n'wana loyi a khumbiweke swinene hi xiyimo lexi? Tlhela u vula na ndlela leyi a pfuniweke hayona. (2) 11.4 Hi xihi xivangelo xa ku va Godi na nsati va tshembile leswaku poso leyi navetisiweke Godi u ta yi kuma? (2) 11.5 Maendlelo lawa mutsari a vulaka wona yo kuma switulu hi vukungundzwana ma humelela kun'wana etsalweni. Hi kwihi kun'wana laha ya humeleleke kona? (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/2023 SC/NSC 11.6 Loko a ko va wena u bohekaka ku kuma poso hi maendlelo lawa ya vukungundzwana a wu ta pfumela xana? Seketela nhlamulo ya wena. (1) 11.7 Leswi endlekeke eka Godi leswi heteke ntsako emutini wa yena endzhaku ka loko a kumile poso leyi swa khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA F Na ta Godi na tona ti vile emahungwini. Vanhu va xeva hi vona lomu swinavaneni ni lomu swipotweni. Swi fambise xisweswo vanhu va kala va karhala ku vulavula hi vunghana bya Mafloza na Godi. Se no va xihundla a xi nga ha ri xihundla leswaku Godi na Mafloza a va ri vanghana. A swi hume ni moya hikuva migingiriko leyi a va yi endla la hofisini a yi nga hambanangi ni leyi a va yi endla loko va ri swin'we le 5 mukhukhwini wa Mafloza eka Siyandhani. Van'wana se va hlamala loko ndzi vulavula hi migingiriko ya Godi le ka Mafloza: phela le ka Mafloza se a ko va kaya eka Buti Godi. N'wina loko wanuna a kala a vuriwa daddy hi vana va van'wana vavanuna a hi le kaya kwalaho? A ku ri na crisis lero swilo se a swi hlanganahlanganile. Loko a chayisa entirhweni a a hundza hi kwale, ivi a 10 muka ekaya mikarhi yin'wana hi matakuxa. Loko ku ri ku hela ka vhiki kona, a ndza ha vuli; a a dzumba kwale Ravuntlhanu, Mugqhivela na Sonto. A wu ta kuma munhu a sangalateka a ri karhi a tleketlela tigiroza lomuya ka VaFrazers a ya chulula ku sapota vana va van'wana vavanuna loko vana va yena va xeva hi nhloko ya njiya le kaya ka yena eD2. 15 Mhaka leyi yi karile yi ya fika ni le tindleveni ta Maxangu Khosa, yena munghana lontshwa wa Godi. Maxangu a a ri munghana lontshwa hikuva Dzovo a a ri vuchavelahwahwa. U lo na heta Matiriki, ivi a ya eTurfloop … 11.8 Boxa vito ra wanuna wa rixaka rimbe loyi a a rhandzaneke na Mafloza. (1) 11.9 Ku va Mafloza a rhandzanile na wanuna loyi u n'wi boxeke eka 11.8 laha henhla swi endlile leswaku vatirhikulobye van'wana va vilela. Hlamusela hi ku komisa ndlela leyi feme yi heriseke xivilelo lexi hayona. (2) 11.10 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Xivangelo xo va mutsari a vula leswaku a ku ri na crisis hileswi Godi a a sungurile ku … ndyangu wa yena. A xanisa B hlayisa C rhandza D seketela (1) 11.11 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Lindiwe a a ri na wona eka xiyimo lexi a xi humelela ekaya ka yena. Seketela nhlamulo ya wena. (3) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/2023 SC/NSC 11.12 Ndlela leyi Godi a a hanya hi yona eka Siyandhani yi paluxa Mafloza a ri nsati wa njhani? (1) 11.13 Xivuriso lexi nge: 'U nga suki u onhile xihlovo' xi tipaluxa njhani evuton'wini bya Godi eka leswi a swi endleleke ndyangu wa yena loko a sungurile vutomi byintshwa lebyi se a a byi hanya? (2) 11.14 Xana maendlelo ya Godi yo pfa a nyamalala ekaya no vuya ekaya namixo ma endla u titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] KUMBE Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 24 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 24 DBE/2023 SC/NSC MFUWO WA RIXAKA XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO, XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA NA XIPHATO XA NDHAVUKO (XITSALWANA) RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa vanhu ku hanya na vanhukulobye hindlela leyinene, ku teka swileriso na ku landzelela milawu leyi vekiweke etikweni na hinkwako laha va hanyaka kona handle ko honisa. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku pfuniwa hi ntsheketo wa 'Nhwanyana wa vuhlalu', xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa 'Tiva ra Fundudzi' na xiphato xa ndhavuko xa 'Nelson Mandela'. [25] XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) 'MALEBVU YA N'WANGHALA' Hlaya ntshaho lowu landzelaka, lowu humaka eka ntsheketo wa 'Malebvu ya N'wanghala' kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA G Garingani wa garingani! Garingani! Garingani wa garingani! Garingani! Khale etikweni rin'wana ra swihari, ku ri na dyandza lerikulu. Swihari a swi pfumala 5 swakudya na mati. Swihari hinkwaswo swo hlengeletana swi twanana ku cela xihlovo leswaku swi ta kota ku hlengeleta mati ya ku nwa. Swi tlhele swi twanana leswaku xihari lexi nga ta ka xi nga celi xihlovo, xi nga pfumeleriwi ku nwa mati ya kona … Swihari swi tirha hi matimba swi ko swi ku ntirho chapu! Hiloko swi tlhela swi 10 hlengeletana swi tlangela ntirho lowunene lowu swi wu endleke. N'wanghala a nyika swihari nawu a ku: 'Un'wana na un'wana i murindzi wa xihlovo lexi. Loyi a nga ta nwa mati ya xihlovo lexi hi loyi a nga kulula nyuku a n'watseka. Loyi a nga ta kumeka a nwa mati a nga tirhanga na hina, mi n'wi khoma mi n'wi tisa eka mina.' Mati a ma tshama ma ri karhi ma pfelela ma tata xihlovo. Swihari a swi nwa mati lama 15 swi ma tirheleke swi tshunxekile. N'wampfundla yena a a ma lava mati ya xihlovo kambe a a ta swi sungula njhani swihari? N'wampfundla o tibyela ku ya nwa mati ya xihlovo navusiku, loko swihari hinkwaswo swi etlele. Kunene a endla tano nkarhi wo lehanyana … Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 25 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 25 DBE/2023 SC/NSC Leswi N'wampfundla a nga na moya wo tekela van'wana ehansi, u sungurile ku 20 pfindlusa mati loko a heta ku nwa. Swihari swi kuma mati ya pfindlukile loko ri xa nampundzu. Swihari swo sungula ku lavisisa mhaka leyi, kambe muendli wa yona a nga kumeki hikuva a a swi endla exikarhi ka vusiku. Hiloko swi luka mano yo vatla xifaniso xa ntombhi yo saseka leyi a yi languteka onge yi ngo ku hlamula. 25 Loko swi heta ku yi vatla swi yi tota vurimba leswaku swi ta phasa muonhi loyi a a nga tiveki. Swi teka xifaniso swi xi veka ekusuhi na laha swihari swi nwaka mati kona ... N'wanghala o pfumela leswaku N'wampfundla a cina hi ku hatlisa leswaku va ta herisa vutomi bya yena. N'wampfundla o cina ncino wun'wana wo hlekisa wo endla leswaku swihari swi hleka swi vumbuluka. Se ku ku mpoti, hi ritshuri ra ku cina ka yena na ku 30 vumbuluka ka swihari leswin'wana. N'wampfundla o ri ntlhaa, a nga languti na le ndzhaku. Loko ritshuri ri hunguteka, a ku nga ri na munhu laha N'wampfundla a a cina kona. N'wanghala o na swi vonisa sweswo o: 'Ndzhaku ndzi kona.' 13.1 Ku ya hi ntolovelo wa mitsheketo i vamani lava faneleke ku tsheketa? (2) 13.2 Ku tsheketiwa nkarhi muni naswona hikwalaho ka yini ku tsheketiwa hi nkarhi lowu? (2) 13.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Swihari a swi vekile nawu wa leswaku mati ma nwiwa ntsena hi loyi a nga kulula nyuku a n'watseka. Ku 'kulula nyuku u n'watseka' swi vula ku … swinene. A dzuka B tisula C tsutsuma D tirha (1) 13.4 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka ku xaniseka ka N'wampfundla loko a lava mati leswi endleke leswaku a yiva kunene? (2) 13.5 Ndlela leyi swihari swi yi tirhiseke ku ololoxa xiphiqo xo pfumala mati yi lemukisa vahlayi yini? (1) 13.6 U vona swiendlo swa N'wampfundla swi ri kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 26 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 26 DBE/2023 SC/NSC XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA (XIMBANGU) 'KU TIHORISA HIV HI VANA LAVATSONGO' Hlaya xihungwana xa matimu na swikholwakholwana lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA H 'Hey, swa rivala a swi orhi ndzilo.' I Sokisi a vulavulaka na Mathonsi. 'U vurisa hi yini sweswo nandzuwe?' Ku vutisa Mathonsi. Sokisi a hlamula: 'Ndzi vula ku va vanhu va kholwa leswaku munhu wa xinuna a nga tihorisa HIV na AIDS hi tindlela to homboloka. Laha tikweni a ku nghenile ntungu wa ku pfinyiwa ka vana va tindzumulo va vanhwanyana. Loko swi ri karhi swi ya emahlweni na ku humelela swi endlile leswaku 5 ku lavisisiwa xivangelo. Ku kumekile leswaku vana va vanhwanyana lava nga tiviki timhaka ta masangu na tindzumulo va pfinyiwa hi vavanuna lava nga na miehleketo ya leswaku loko va endla swa le masangwini na vana lava nga si tshamaka va nghenela swa masangu va ta horisiwa eka xitsongwatsongwana xa HIV.' A ya emahlweni Sokisi: 'Mathonsi, swi tiveka ngopfu leswaku tiko ra Afrika-Dzonga hi 10 rin'wana ra matiko lama hlaseriweke ngopfu hi HIV na AIDS eDzongeni wa Afrika. Kufikela sweswi swi tiveka kahle ku ya hi timhaka ta swa vutshunguri leswaku a ku si kumeka murhi wa ku tshungula mavabyi lawa. Leswi tivekaka na ku tlhela swi seketeriwa hi swa vutshunguri hileswaku vanhu lava hanyaka na xitsongwatsongwana xa HIV va kota ku hanya malembe yo tala va hlayisekile loko va tikhoma kahle. 15 Hambiswiritano, ku na vanhu lava vona va tshembaka leswaku munhu a nga tihorisa hi ndlela leyi ndza ha ku yi hlamuselaka.' 'Wa tiva munghana, a ndzi nga ku civeli. Na mina a ndzi yi kholwa mhaka yeleyo. Kambe na sweswi ndza ha kanakana', ku vula Mathonsi. 'Yingisa ndzi ku byela', ku vula Sokisi. 'Ku vuriwa leswaku vavanuna lava pfinyaka 20 tindzumulo hi xikongomelo xa ku lava ku hola va byeriwa hi tin'wana ta tin'anga ta Xintu. Va ri vanhu va byeriwa leswaku ngati ya xinhwanyetana lexi a nga ta xi pfinya yi ta basisa xitsongwatsongwana xa HIV lexi nga ngatini ya mupfinyi … 'Wena u ti kuma kwihi timhaka leti hinkwato nandzuwe Sokisi? Sweswi ndzi nga vula, mina ndzi na ku kanakana ko tala.' 25 Sokisi a hlamula: 'Nhlamulo i ku hlaya maphephahungu, ku yingisela xiyanimoya na thelevhixini munhu a kuma mahungu na vutivi … 'Futhi hi Mugqivela wolowu hi yaka eka wona ku na nhlengeletano ya swa rihanyu le holweni. A hi ye hi ya twa, hi vona leswaku hina hi nga tinyiketela ku pfuna njhani', ku vula Sokisi. 30 'Ina, hi ta ya munghana. Hi ta vonana.' 13.7 Hi ku ya hi xihungwana lexi, hi yihi ndlela ya ntiyiso leyi nga pfunaka vanhu lava nga na HIV na AIDS ku hanya nkarhi wo leha? (1) 13.8 Swi tikomba onge mhaka leyi Sokisi a vulavulaka hi yona yi nga va yi n'wi karhatile nkarhi wo leha swinene. I yini lexi seketelaka mhaka leyi ku ya hi xihungwana lexi? (1) 13.9 Ku va Mathonsi a kuceteriwa ku ya ka nhlengeletano ya ta rihanyu swi ta n'wi pfuna hi mukhuva wihi? (2) 13.10 U nga vula yini ehenhla ko va vavanuna va pfinya vana va vanhwanyana? (1) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga NSC HL P1 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p1-memo-nov-2022/a9efe269-22c7-4405-8ebd-0491bbdc3c35) — Memo · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/d3c1ba76-ca5e-4b80-84f0-d9f479417f49) — Memo · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P3 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/494f98ae-df18-4d00-b977-26284cae7a18) — Memo · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/08292a7c-62cd-4270-bd6d-3023166f1300) — QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2022/07a52401-131a-4df3-a802-dcfca70ab873) — QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022/c90cd372-da61-40e4-aea0-79bf21d93448) — QP · 2022 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.