# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2012 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 memorandum from the November 2012, 22 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2012-memo/653a2236-328e-42a0-bf67-df0e2893ae20
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2012
- Exam period: November
- Paper: 2
- Curriculum: CAPS
- Pages: 22

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2012-memo/653a2236-328e-42a0-bf67-df0e2893ae20)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2012 · xitsonga. Memorandum, 22 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P2 Nov 2012](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2012/d8ff5c42-9bdb-4ff9-83ee-766f9cd7bf26) — QP · 2012 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

basic education

Department:
Basic Education
REPUBLIC OF SOUTH AFRICA

NATIONAL
SENIOR CERTIFICATE .

ka s
" XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) *
id H
u PAPILA RA 2 (P2) 1
Li) iH
: HUKURI2012. i
ry oe u
% MEMORANDAMU i
“Sse sec ebbeesaueeecseeddsideneecececccecceeccse?
TIMARAKA: 80
Memorandamu leyi yi na 22 wa tipheji.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendia

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra ie Kaya (HL)/P2 2 DBE/Hukuri 2012
NSC ~ Memorandamu

XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI

A1: SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO
XIVUTISO XA 1: XITSALWANA

Xirilo - KJ Ngobeni et.al.

3: Nhfomulo wu phutsela mbhaha na swikukwana.
Mut!hokovetseri u tirhisa maviti 'mbhaha na swikukwana’ ku vula nsati na
vana va wanuna loyi a baleseriweke. U tirhisa riviti ‘nhlomulo' ku hlamusela
vusiwana lebyi weleke ndyangu wa wanuna loyi a baleseriweke.vv

6: Mihloti ya noni bya Limpopo khuluu!
Muilhokovetseri u tirhisa riviti ‘noni ku vula wansati loyi a loveriweke hi nuna
wa yena. U kombisa ndiela leyi wansati loyi a nga rila hi yona hikwalaho ka
rifu. ra nuna wa yena laha a tirhisaka xifananiso ku kombisa ndlela leyi mihioti
ya wansati loyi a yi huma hayona.vv

9: Xivundza xi fukamela xiviri xakwe.
Mutlhokovetseri u tirhisa riviti 'xivundza’ leri vulaka ku va munhu a nga ri na
wa ku hungasa na yena. U tlhela a tirhisa nsinya wa riendli ‘fukamela’ leri
vulaka ku va huku yi tshamile ehenhla ka matandza lama yi ma tshikeleke
leswaku ma ta tthotlhoriwa. Hindlela leyi u tshikelela eka mhaka yo va wansat
loyi a nga ha ri na wo kufumetana na yena hikwalaho ka rifu leri va
hambanyiseke. VV

18: U rindzele n'weti wa xinyami.
Mutihokovetseri u tirhisa nsinya wa riendli 'rindzele’ leri vulaka ku yimela
kumbe ku langutela swo karhi. U tirhisa riviti 'n'weti lowu tisaka ku vonakala
leswi kanetanaka na 'xinyami’. U hlamusela leswaku endzhaku ka nhtuvulo
ku nga languteriwi leswi tsakisaka hikuva nuna wa nsati loyi u lovile a nge he
pfuki a vuyile vv

19: Cheke ku fika vunoni nkwee!
Mutihokovetseri u tirhisa riencisi ‘nkweel' leri vulaka ku hela ka swo karhi. U
hlamusela leswaku loko wansati loyi a kuma timali ta nuna wa yena loyi a
loveke wa rivala leswaku u loveriwile na leswaku wa ha fanele a zila, u
tsakela ku ya tirhisa mali hi xinatla a rivala leswaku na yona yi ta hela. VW

MAAVELO YA TIMARAKA: TIMARAKA TIMBIRHI EKA MINTILA LEYI BOXIWEKE [10]

KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa nisariso Phendia

nady Lam

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HLYP2 3 DBE/Hukuri 2012
NSC — Memorandamu

XIVUTISO XA 2: XIKAMBELANTWISISO
16 June 1976 — MD Ndobe

2.1 MutIhokovetseri u vulavula hi siku leri ku nga va na ku iwa ka vantshwa va
Vantima na mfumo wa xihlawuhlawu hi ku va vantshwa va nga enetisiwi hi
timhaka to karhi leti a ti ri ta mfumo lowu. Eku Iweni loku Vantima va va va ri
hava swo lwa hi swona loko Valungu va tirhisa swibamu. Siku leri ku vile na
muntshwa loyi a nga lahlekeriwa hi vutomi bya yena loko van'wana va

balekerile eka matiko yo hambanahambana.vV (2)
2.2 ‘Mpfumawulo wa xigitsi wu haha emoyeri.'Vv/Ntila wa 23.VV (2)
2.3 Mulungu u tshama a tiyimiserile eka xin'wana na xin'wana_ lexi nga

humeielaka, ku fana na mhunti leyi tshamaka yi tiyimiserile ku balekela
timbyana kumbe nchumu wun'wana na wun'wana lowu nga xungetaka vutomi
bya yona.vV (2)

leswi.swi nga

2.4 | ku tiyisisa/tshikelela na ku va a komba ku ka a nga é etisiwi hi
humelela eka siku leri.vy¥ j

2.5 A yi n'wi tsakisi/ya n'wi vilerisa/a nga titwi kahle. vv i

KUMBE

XIVUTISO XA 3: XIKAMBELANTWISISO
A-E-1-O-U — MJ Magaisa

34 Mutlhokovetseri u hi byela hi munhu loyi a sindzisaka mudyondzisi leswaku a
nghenelela eka timhaka ta tipolotiki, kambe yena (mudyondzisi) a nga swi
tsakeli. A nga pfumeli, u vula leswaku ntirho wa yena i ku dyondzisa vana

exikolweni ntsena.vvV (2)
3.2 Ku ticukumetela exidziveni handle ko sungula hi ku ehleketav Eka
xitlhokovetselo ri vula leswaku mudyondzisi loyi u fanele a nghenelela eka
swa tipolotiki handle ko sungula a tiehleketa, V (2)
3.3 Swi kombisa leswaku endzhaku ka swiyimo leswi hiswinharhu mudyondzisi u
ta va a sukile ku pfumala vutivi loku a a ri na kona, kutani a famba na
minkarhi hi tlhelo ra swa tipolitiki.vv (2)
3.4 Mutihokovetseri u hlamusela leswaku loko mudyondzisi loyi a ta va a
nghenelerile eka swa tipolitiki u ta va na vumundzuku na ku hanya hindleia
leyinene. VV (2)
3.5 'Ndzi tsakela ku twa ngulumelo wa rito ra mina’ VW/Ntila wa 41.vv (2)
— [10]
aoaaal
KUMBE Lym
Vundzeni bya papila Jeri a byi tirhisiwi handle ka mpfumeieio wa ntsariso Phendla

hit>

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Hukurt 2012
NSC — Memorandamu

XIVUTISO XA 4: XIKAMBELANTWISISO
Nawu wa ntumbuluko — MM Marhanele.
4.1 Mutlhokovetseri u tsundzuxa vanhu lava va hanyaka hindiela leyi nga

amukelekiki, lava cincaka maendielo ya swilo va lumbeta xidemokrasi,
leswaku va fanele va nga cinci milawu na leswi a ku hanyisiwa xiswona loko

xidemokrasi xi nga si nghena.vV (2)
4.2 ‘Loko belengu yo kolola, tiko ri herile!'VW/Ntila wa 18.vV (2)
43 Ntila lowu wu hlamusela leswaku ku ya hi ntumbuluko, timhaka ta vukati

kumbe to tekana ti fanele ti humelela exikarhi ka wansati na wanuna, ku nga

ri exikarhi ka wanuna na wanuna kumbe wansati na wansati.vV (2)
44 Mbuyelelo lowu wu tiyisisa/tshikelela leswi hi ntolovelo na hi ntumbuluko

mbuti yi faneleke yi tirhisiwa eka swona, ku nga ri leswi swi humelelaka
masiku lawa aha timbuti ti xanisiwaka hi vavanuna hi timhaka ta
masangu.vv (2)

45 Ndzi nga va tsundzuxa leswaku mhaka leyi yi bihile swinene; na leswaku va
fanele va landzelela leswi ntumbuluko wu lavaka swona hikuva na Bibele yi ri
vanhu va fanele va tswalana va andza, kutani loko va tekana va ri va rimbewu
rin'we a swi nge koteki leswaku va tswala vanawy..... (2)

’ [10]

NA

Az: SWITLHOKOVETSELO SWO KA SWI NGA RI SWA NDZAWULELO (SWA |
BOHA LESWAKU MUKAMBERIWA A HLAMULA XIN'WE).. > j

XIVUTISO XA 5: XITSALWANA
Nkata xithicarana ~ CJ Maphalakasi

7: Rikhahlu nkata xithicarana be!
Mutlhokovetseri u tirhisa riviti ‘riknahlu' ku vula leswaku wansati loyi a a
khahla kun'wana na kun’wana a tshembe vuthicara bya nuna.vW

12: Vuthicara bya nuna i baji eka yena.
Mutlhokovetseri u tirhisa xigego ku hlamusela leswaku nsati wa xithicarana
hinkwako lomu a fambaka kona u vulavuala hi vuthicara bya nuna wa yena
onge a byo va bya yena.vvV

18: Ku vuhosi a byi peli nambu a nga swi tivi.
Mutlhokovetseri u tirhisa xivuriso ku hlamusela leswaku vuthicara bya nuna
wa nsati loyi i bya nuna wa yena ntsena. A a rivala leswaku byi_ tirha
exikolweni ntsena, ku nga ri kun'wana na kun'wana laha nsati loyi a a famba

kona. VV —7
ram
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendia

m>

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 OBE/Hukuri 2012
NSC — Memorandamu

18: Boyi ya Xikwembu yi lunghisile hinkwaswo.
Mutlhokovetseri u tirhisa xivulwahava 'Boyi ya Xikwembu! ku twela mutirhi loyi
vusiwana. Rito ra ‘boyi’ i rito leri nga kombiki ku xixima eka mutirhi un’wana
na un’wana wa xinuna hambi a ri lonkulu hi ku va a ri karhi a tirha eka
Mulungu a a vitaniwa hi vito leri.vv

27: Ho dzumba hi mamisiwa tintiho.
Mutlhokovetseri u tirhisa xivulavulelo fexi hlamuselaka ku va un'wana a
phuntisa kumbe a xisa van'wana leswi vulaka ku va xithicarana xi nga endii
leswi xi byelaka vanghana swona, swo ba nsati wa xona. Vv

MAAVELO YA TIMARAKA: TIMARAKA TIMBIRHI EKA MINTILA LEY] BOXIWEKE [10]
KUMBE
XIVUTISO XA 6: XIKAMBELANTWISISO
6.1 XitIhokovetselo lexi xi vulavula hi nsati wa thicara loyi a a ri na vulolo, a
rhangisa vuthicara bya nuna wa yena hinkwako laha a nga kona. Nsati loyi a

ari na manyunyu a tlhela a nga khomi kahle mutirhi wa yena. Eka hinkwaswo
leswi, nuna wa yena a a n'wi chava lero a a tsandzeka no n'wi komba ndlela

leyinene ya mahanyelo. vv (2)
6.2 Ri hlamusela leswaku ekaya ka thicara a ku tshama ku basisiwile swinene hi

mutirhi vw Ku basa.vV (2)
6.3 ‘Thicara a nga wu hoxa na nomo na?’ VV/Ntila wa 23.vV (2)
6.4 Ntsongahato lowu wu kombisa ku sola thicara foyi hikwalaho ko pfumaia

vutinlamuleri endyangwini wa yena, xin'wana na xin'wana a a byeriwa hi nsati

wa yena loyi a a fawula na muholo wunene wa yena.vV (2)
6.5 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: A a

xavelela leswaku nuna wa yena a ta n'wi nyika mali.vv (2)

[10}

NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30

_

Vundzeni bya papila Jeri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendila

ma

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com

ejpusyd OSHES|U BM O}ajaLuTydi By ajpuey Imisiusy iXq e Lat ellded BA juazpunn,

WS

“O/9S}aAOHOUTTX
BsisiIMy

ny eu ofsueyU
eq luazpuna
“EMEYLOYOIYL

%6C-0 %6E-0E EP -OF %00L-08 eA of@SnWeIIN
L (4 € Z INSZONNA
“OM UNA oxn
aquuny euewrZpul, “oxoyms eu BBU “OXOUIMS B25
ey eyapeuunyd ny- Qe] eueluizpul) - | eu eBu pel eUeLUIZpUL) a 5 =
sUsUBWUE] 33>
ojajejpueey- gS
olejesjeut z5
ex ofewWoBUoyix BU ~oxourx Byeuunyd 3 =
ojsjesjeur | juejaquiey ws B IIIA ajouesunr “ojauioBucy!x ou ayeue6ul =
eX O]eLuOBuO HK Bu Iuoy{ “Uae, las eyx BU eu BuRjaquizy IMS |[IAeuX a
Guejsuen) eBu BU INEJaqUURY IMs eBu imsay un | [uoyy ‘oBuosyims | IMs |ACHX Ey
IMSB] 1UOYY BU I[LABYX © iAeX BU sUOUL [UWL BAAS OXO! BU JUOYy ‘Lu Bu touy Ruy o
‘euedyd of Fy
‘ojewoBuoy% 3
“pajaynwe ebu BU JuBjaquias s
PC BY OX BAUNY SX e6u IMS BY OMS a
~ajyey W eBU IMS By e[pua eu RYSxoY ABYX BU IUOU | WW |ABLIX BU Byeya]3/aZPUP] ‘ayoydna 2
OARS 1U04B BU HIARYX of o|9jesyew Bu BMS CKOYIMS HUOUR ‘LEH e6u id eyeyninyy | “alyey ayemuepue lhl CEyaiYe- o
“eUES} O1 WY | {ULI ems oxoYIMg- Bg juoygquina~ BARS OXOYIMS- Wha] 0}8419] U8IN- 1ka] OJOO|USIA- x
aUaU YAS 3
“oleyeypueeur “eyeyNiNY Aa] BU ojsjoyayeu alyey ek Fa (QD) WIV
aquny CYSgUNA)X aqey oVeyaiyoiu ‘ojauayBuew “ajyey ojajajoyeu eu 3 va SINNHY
eA tuoyquuna Guemuefpue ebu Bpewnyd 2X SUX} BA ojajayayeut ojnBunseyy- 2
ey eysppunyd ny- 1A By Of OFSxO|YSI- ox eueMyesyy- OMBqUUNALX- eu oin6unsey- x VAY
& BT Ve ARS
“ougjayninyyu =
“|SuempeyeBuny BU YAS BUBLEIZpU] “ayyey a PSE
“SALOON e6u 1x ey ox eu eMinAIMg BA e)a[pUIY 2 SLSAOMOHLLNA
\A eyeywoyolyu oxo! | oyeqUINAK eu eURS} ‘oxoyms BU ONSGWINAIX BAG aueX | -apyey opaue;pue ayemueipue = wa
BUOA NY 1A IAS Wy oA ojayeipueeyy- eBu 1x9] oyequunaly- | fuolquina eu ny- | ex — oyequinalx- iX BUBMIESHX- | xe} oy@qLUNATX. z YNVAATYS LIAS
nydobu 2 VANIHVIH
ebueyejayy ebu ig ezpuckpeur pyaus pyajaynue euedu Bjyusy Byyuey aj eyyusy a] a OA DIMIGNHY
ey oAq Hoymsna Aq NoylMsnA oq NoysnA odq noymsnn | at eAq HoyImsnA, ehq NoxMsnA eAg Noywasny *

HES}SAOYOUHNA ex EUeMIES}X Bye ByereWIN BA OjARPeW BA DLIGnUY

NWEPUBJOWAI] ~ OSN
éb0d LUnynHy/saa 9 ZaA/CIH) Pky 9} BA UR :eBuOstX

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com

Bipuaud

We.

hoAr thy

Osves}U eM OjojouNydu ey a[pueyY IMisiysn Aq e ual ended ekq 1ueZpunA,

“O[BSFSAONOULRX
BA ayey
PA OPSISIMIE/|-

“OlaS}OAOMOUT NX

eA ajuey
eA gyasisiayeyy-
OBS SAOHOYLIX

“O/asaAoyoyyX eye ~ ea BUINY
euuny IA afAyiAu IA > 1A SiYADIIAU IA ayey
al4yey eA ojayerysiu- aL ABH a a ®K ojeyayalu-
quena CJ
fy ojainwe|yey- = 1y ofajnwejyew-
“DI|Liaeyy “SI Ua|Oyy,
IAS OMSeANIUIY sera
aBuahyas aBusdias
‘oymuesnwiely YaSMUWe|y
IAg eyeyiuoyojyu Aq mre uo
eAq Biyuey
8) BAq uoYquunp- 3] eq juougUINA-
WIHNSH FT VWIHNAH Tt
WAG  |LOMIAASNA WAG  LLOWIAASNA
“OAS BAOHOUIIX
8 ef aye
4 BA ojasisyajeyy-
. @ ™ | ‘olasieAoyoylyx exe
8-L Kak OL-8 Se Bluny OAg fuougUUNA
x

IY ByBALayeyas
Vay ajyex

BA OVeHOIUSINN -
“68

08 euaLAS B)YyUay
8] BA ojBH9[USIA,

“+ %06 :e14Usy

8] BAq HoasnA

ef oainwe lye
EMUOIOY I)
IMS OMSPMYULY
apuedims
‘eyainaseiy

ofq juazpunre

SNANIAAS
VIHN3H 37
VAG ILOMIMSNA

ZLOd uNyNH/Aaa

NWEPUBJOWAW ~ OSN
Z

ZA/H) ehey 9] 84 ey ceBuosyXx

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com

t~dkT) oy
elpusyd OSES} BM Ojajolunydw ey aipueY Misiyl Aq & Ua] ended BAg Juazpuny,

L
Wra lL

“OjaS}9AOYOUX
2U BMS}

BA ojasisimMyeut
eu oinSunseyy-
“RSIAIOUY

Ay Bpelunyd 1A
Ba | BqWey ‘aymuaUEy A
BIE] Of oyanatyany~
“BHEYWUCYOIYL
BIBIOHOS My

ajyey eA BURMA
oyeyeiyeI-

“yuana

1y oyeyelyarut
eyseund

ny aquuey ‘ayajeuel
(gay luezpun,-

%ES-0S

WI INN
OAG LLOMIMSNA

O[BsysAoyouyex
BSISINY

AY BSIqUIOY NYy-
GuejeueBu

Aq 2 Bjajexas

O€g JUOUqUINA
equiey ‘eyajexnwe
BA BUBA UIA

OP HSIUAIA-
“eyeyalaynue
iAga| Bye}

oAg oyoxooxnA-
“B|URY Byeywoyoyu
BSISUAL

ny Bsquey My

og AQUuG 29

%69-09
g

YNVANVIHNGH 31
VAG LLOMIMSNA

nWepuBJOWay] ~ OSN
e40¢ unin 8 Ze/CIH) eKey a1 Bs 1G :eBuOs}X

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com

BIpued

Lar] Ly

oses}u em ojs|euuTydu ey s|pueY MIsiqui Aq B U9; e}ided efq fuezpun,,

ag

O}BS}OAOIOUHIK
iBuesisiny

eBu 2 IZpucApny
“ojasjonoyouyx
ys BUY Ofq
(Gue|sue B6u 1Aq
ey OAq tuouquINA
eu Iswu0yy eBu
AM BY OM O[BURYN-
“eYBYLUOYO|YU
BlayaaS

ny ofuesyuid
oyOHa USHA
“OPUZIUUI] BAU
ny BUPKUejaUa
oAg NOYIMSNA-

%6r-Ov
£

V1ANa

CAG LLOMIMASAA

éb0z uAYAH/aaq

NWEPUBJOWIA| — OSN

6

Zd/(CIH) eAey 9] BJ HUY :eBuosHy

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com

eIpualig

Wel

osvesju em ojajauurydiu ey efpuey f

stun iXq @ aj Bided fq juezpuNA

£-0

HEL

“BUBUIAS BURS]

OA | Ofas}aAOYOYNK
BU EM|ES}

BA Ofssisisimyeyy-
“olasyanoyoulyx
eye Buny ofq
luoyqUUnA ejecunyd
iA ayaMxog [Aa]
eueuojaraj yal
“OSHNADX BsnWeERy
Mm) BYazpUES} Ny-
“SyaMueuey

ihe] opayayyenut
elajazpue| ny
IAg|O IMS & SquIEY
“BYEYWOXO;YU

BU BYEXNA BqUUOY
BA ofainuejyey-

%62-0
b

IONV TA TSI
YON IAd Wi
OA ILOMISMAA

HE}

re

“ojas}eAoyouyX
aquiny

eames} Suesisimy
eBu e Izpuodpnyy-
ojajayasu efeuinyd
OM O|SURYN-
“Byaua OA IWazpunA
ey eyalelunid ny-
‘gjuey u eBu

A By OA opayajyaiu
BsejaAna ny-
“eyeULUOYO;YU

eA ayyey i eBu eA
By OA Ojasisinge;~

%EE-OE
4

WZGNOACVAL
VAG ILOMIAASNA

Gb0c NH/Faq

NWEPURIOWdI\| — OSN
OL

Zd/(CIH) eAey 9] Bs WRAY :eBUOSyX

### Page 11

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra te Kaya (HL)/P2 44 DBE/Hukuri 2012
NSC ~ Memorandamu

XIVUTISO XA 7: XITSALWANA

MULUNGUNTIMA — TH Khosa

¢ Hlongwane i museketeri wa mininjhere Brooks efemeni ya Prestige Publications
Enterprises (PPE) eGiyani, kasi Chavalala yena i muhlanganisi. Hlongwane u
vondzoka Chavalala swinene hi ku ehleketa leswaku hikwalaho ka matirhelo ya
yena lamanene a nga n'wi tekela ntirho.vvV

* Mavondzo ya pfala Hlongwane mahlo a nga ha voni na leswinene leswi endliwaka
hi Chavalala.vvv

* Matirhelo ya Chavalala a ma encla leswaku feme ya PPE yi humelela no tiveka
eka vanhu vo tala, kambe hikwalaho ka mavondzo Hlongwane a nga n'wi seketeli
Chavalala kuve leswi a swi kurisa na vito ra yena. vv

* Hikwalaho ka mavondzo, loko Chavalala a yisa swiviko ehofisini ya Hlongwane,
Hiongwane wa n'wi holovela a vula leswaku wa n'wi hleva, kutani a n'wi tshembisa
leswaku u ta n'wi ba ngopfu a tihela a n'wi chaja hi ‘defamation of character! Vvv

e Mavondzo ya pfala Hlongwane mahlo na miehleketo a kala a rivala na leswaku u
sayinerile Chavalala mpfumelelo wo ya hlangana na van'wamabindzu :
eNkowankowa, laha a n'wi holovelaka a vula leswaku yena a nga tivi nchumu hi
mhaka leyi.vwV

e Hlongwane u vondzoka Chavalala ku fika laha na loko ku humile poso ya
vuhlanganisinkulu a yaka eka Brooks a ya n'wi byela leswaku Chavalala a nga
fanelangi ku nyikiwa poso leyi hikuva wa ha ri ntsongo, loyi yi nga n'wi fanela i
munghana wa yena Mathebula. VvV

e Hikwalaho ka mavondzo, ya yena loko va ri ehodela na vaBriggs, Hlongwane u
hembela Chavalala hi ku vula leswaku u ta entirhweni a nwile, kambe loko a vona
Valungu u tiendla onge a nga nwi.vvv¥

* Ku fika nkarhi wa feswaku Chavalala a ya eEurope ku ya hlangana na
vahlanganisi van'wana va misava. Mavondzo ya Hlongwane ya endia leswaku a
hlohletela Brooks ku va a nga pfumeleli munhu wo fana na Chavalala ku ya yimela
feme hikuva u na marhengwe naswona u komile, loyi a faneleke ku ya yimela
feme i Mathebula. VV

e Hlongwane u Iuka xikungu na vanghana va yena xo yiva cheke entirhweni yo
hakelela Chavalala swikweleti leswaku nandzu wo yiva wu ta dya Chavalala
leswaku a ta hlongoriwa entirhweni VvV

MAAVELO YA TIMARAKA:
V_ = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya ntthanu.)
X&R = 10 f
(TSUNDZUKA: TIMHAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A

EHENHLA KA TA VUNDZENL) [25]
KUMBE

XIVUTISO XA 8: XIKAMBELANTWISISO

MULUNGUNTIMA — TH Khosa

8.1 | xa ka n’anga Xingovenana.vV (2)

8.2 Ava tirha swin'we efemeni ya Prestige Publications Enterprise/PPE : (2)

83 Aa ye eka n'anga Xingovenana a ya lava murhi wo sirhelela xitulu xa yena xa le
ntirhweni.vv Tem (2)

Vundzeni bya papila leri a byl tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Lee

### Page 12

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Hukuri 2012
NSC ~ Memorandamu

8.4 Mavondzo, makwanga na rivengo swi vanga vukungundzwana. Vv/Makumu ya
vukungundzwana i jele/khotso.vv/Vukosi i moerha.vV

(Nhlamulo yin'we ntsena.) (2)

8.5 — Nsatimuni i munhu wa xifafa.v/l munhu loyi a hlamulaka loko Hlongwane a n'wi
holovela.v/l munhu wo loko a twile timhaka to karhi a nga swi koti ku miyela na
tona, kambe u tihundzisela eka van'wana.v/ A a nga rina xihundia.V

(Tinhlamulo timbirhi ntsena. Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka. ) (2)
86 Ahi leswinene.v/A swi kahle.V (1)

8.7  Vunene byi tlula vubihi.vw/Ku tiyisela swa pfunavwWLoko u tirha hi ku
tshembeka wa humelela VV

(Dyondzo yin'we ntsena. Amukela na tidyondzo tin'wana leti twisisekaka.) (2)
8.8 A hi swonav A a tichela hi murhi wo tiyisa xitulu lowu a a nyikiwile hi

Xingovenana.vV (2)
8.9  Aswi ta endleka leswaku Hiongwane na Mathebula va lwa.W/B.Vv (2)

8.10 Yi peta Mathebula ekhombyeni hikuva loyi a yiveke cheke ehofisini ya Nyeleti i
Hiongwane, kambe Mathebula u kumeka na yena a ri un'wana loyi a
lavisisiwaka hi maphorisa.V\/Hileswi mhaka leyi yi nga ha riki xihundla hikuva
na maphorisa va n'wi lavisisa.vVv (2)

8.11 Hlongwane a an'wi hlundzukisile swinene hikwalaho ko n'wi tshikisa ntirho a ku
u ta n'wi thola ePPE a tlhela a nga n'wi tholi na ku va. a n'wi vangerile ku
landzeleriwa hi maphorisa.vV (2)

8.12 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena leri twisisekaka. Xikombiso: Ava tava
va Iwile va nga lamuriwi hi munhu va kala va dlayana.v (1)

8.13 Mukamberiwa u ta nyika matitwelo ya yena. Xikombiso: Ndzi nga n'wi
tsundzuxa leswaku a hanyisana kahle na vatirhikulobye a tshika ku va holovela
na loko swi nga fanelangi.vv/Ndzi nga n'wi tsundzuxa leswaku a tirha hi ku
tshembeka hikuva ku va a yivile cheke ya le ntirhweni swi n'wi vangerile ku
pfaleriwa ejele.vV

(Nhiamulo yin'we ntsena. Amukela na tin'wana tinhlamuto leti twisisekaka. } (2)

8.14 Anga endiangi kahle. A a fanele a rhanga hi ku tiyisisa feswaku Hlongwane
wa n'wi thola ePPE a nga si tshika ntirho wa yena_hikuva yu ku i
rina ntirho.V one ae

(Maraka i yo seketela ntsena.)

Vundzeni bya papila teri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendia

mp

### Page 13

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Hukuri 2012
NSC —- Memorandamu

XIVUTISO XA 9: XITSALWANA
MIBYA YA NYEKANYEKA — BKM Mtombeni

e Mufundhisi Tihomandioti a a ri munhu wa rirhandzu. A a rhandza ndyangu wa yena
na swirho swa kereke ya yena.vvv

* A alava ku hetiseka. U kucetela vana va yena ku tlula hinkwavo eka hinkwaswo, u
lava leswaku ndyangu wa yena wu tshama wu i rivoningo. vw

¢ | munhu wo venga tinxaka tin'wana. U alela Madambi ku teka Soluka hikokwalaho
ka leswi a nga Mughoza.vvV

e {| munhu wa ximbilwambilwana. U hundza emisaveni endzhaku ka rifu ra n'wana wa
yena Nyiko hikokwalaho ka ku hluvuriwa nguvu ya vufundhisi.vVwv

* | munhu wa tintswalo. U khongelela Celela na ndyangu wa ka Baloyi loko n'wana
wa vona a baleseriwile. VvV

e | munhu wo kota ku yimela timhaka ta yena. U yimela Vuchangana bya yena hi ku
ala leswaku Vuchangana bya yena byi pfindiusiwa hi vatukulu vaMaghoza hi
tihelo. Ww

« Aarti xipandzanhloko. Hambiloko Madambi a n'wi komba leswaku Soluka u n'wi
rhandza hi mbilu na moya, a nga olovisi mbilu ya yena a pfumelela Madambi ku
teka Soluka.vwv

* [| munhu wa manyunyu/wo tikurisa. U tshama a ri karhi a tithemendhela hi
vufundhisi na ndyangu wa yena.vvV

MAAVELO YA TIMARAKA:
V = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya-ntlhanu.)
X&R = 10

(TSUNDZUKA: TIMHAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FAN
EHENHLA KA TA VUNDZENL.)

KUMBE
XIVUTISO XA 10: XIKAMBELANTWISISO
MIBYA YA NYEKANYEKA — BKM Mtombeni
10.1 | Madambi.V
10.2 Leswaku a nge teki munhu un'wana, hambi ku ri Soluka a nge he n'wi teki.Vy

10.3 | munhu wo hlawula tinxaka tin'wana.vv/! munhu loyi a rhandzaka leswaku
un'wana na un'wana a endia leswi yena a lavaka swona.vv

(Vumunhu byin'we ntsena. Amukela na byin'wana = vumunhu__ lebyi

twisisekaka. ) Y2)
10.4 Hileswi a a nga laviki leswaku Vuchangana bya ndyangu wa yena byi
pfindiusiwa hi rixaka rimbe.vV (2)
—
rem
ie
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumeleio wa ntsariso Phendla

MD

### Page 14

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Hukuri 2012

10.5

10.6

10.7

10.8

10.9

10.10

10.14

10.12

10.13

10.14

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

Downloaded from hlayiso.com

NSC — Memorandamu

Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A swi fanelangi hikuva
ana tata wakwe a a lovile, a anga ha ta n'wi hlamula.vv / Swi fanerile_hikuva
aa kholwa leswaku vafi va ha rina xiave eka vutomi bya lava hanyaka, kutani
aa lava leswaku swa yena na Soluka swi ta va fambela kahle.VV

Aaxixima tata wa yena. vv / A a tshembhekile, Vv

Ava sukile endiwini ya kereke va ya tikumela ya vona laha a va hakela mali
yo tshama eka yona.V

Hileswi Mufundhisi Tihomandicti a a lovile naswona vona a va nga ri
vafundhisi.v

Hi ku hlundzuka ku tlula mpimo hikokwalaho ka rifu ra n'wana wa yena Nyiko.
A a tivona a ri mutsandzeki hikuva a a tsandzekile ku letela vana va yena
etindleteni letinene.vV

Eka ndyangu lowu tanihi wa ka Tlhomandioti, 'Mibya ya nyekanyeka.' N'wana
u landzula nhiana wa mana wa yena ku fana na vana va mufundhisi
Tihomandioti lava Jandzulaka ku laya na vuleteri bya tata wa vona.vv/
Hiyimbirhi i mindyangu ya Machangana.vV

Mukamberiwa u ta vula leswi a a ta endla swona. Xikombiso: A ndzi ta yima
ku kandza, ndzi lavisisa leswaku u Io yinivv /A ndzi ta yima ku kandza ndzi
n'wi an'wisa.vv

Mutsari a a lava ku komba hilaha vana va" landzulaka hakona vuhleteri na
vuleteri bya vatswari va vona tanihileswirwu nga woha.nkongomelo wa tsalwa
leri vy : er ice

;

A ari manana wa rirhandzu.v/Ti intswalo.V/Ntwela vusiwan
(Nhlamulo yin'we ntsena.) eo Ne

“Fas ;
oe i

A tIharihile. Eka swa tidyondzo”“a.a tshamiela ro tlulg hinkwayo lava a a
dyondza na vona.V 5 f

A a tina vufendze. A a nga hlambi naswona misisi na"ma dvi ya yena a swi
nga khuturiwi.v/tsemetiwi.V¥ md

Ndzilo wu tswala nkuma.v/Vana a va tali ku landzelela mintila na mahanyelo
layo lulama ya vatswari va vona.¥

(Nkongomelo wun'we ntsena. Amukela na minkongomelo yin'wana_ leyi
twisisekaka, )

NTSENGO WA XIYENGE XA B:

TW
ee

wip

Phendia

(2)

(1)
[25]

25

### Page 15

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra te Kaya (HL)/P2 15

XIYENGE XA C: NTLANGU
XIVUTISO XA 11: XITSALWANA
HLAMBA VUNWA NANDZUWE ~ AD Mahatlari

e 'Muhioti wa tinyarhi ti vuya hi yena’ i xivuriso lexi vulaka leswaku khombo ri tala ku
wela munhu loyi a fambaka a ri handza. Loko munhu a endla swo biha swi tala ku
vuya hi yena.vWV

e Matanato hi ku nyanyuriwa hi vavasati va Joni na byalwa a a nga ha yi na le kaya
leswi endlaka leswaku muti wa yena wu fayeka.vWWV

e Matanato u vula leswaku vavasati vaMachangana a va pfuni nchumu, va na
thyaka naswona a va tlharihangi leswi endlaka leswaku a tikuma a rhandzanile na
Rhoda nhwana wa le Sophia Town, loyi a a ri n'wana buti wa yena, leswi nga
mhaka ya tingana swinene.VvV

¢ U famba switokofela emalokixini hambiloko va n'wi tsundzuxa leswaku a ku
hlayisekangi yena a nga va yingisi, a a tihela a ala loko vanghana va yena va n'wi
itsundzuxa leswaku a famba na vona tanihileswi a a ri perile. Va n'wi ba va n'wi
tekela swiambalo a sala na manghilazi ya mahlo ntsena vv

¢ Loko vanghana va yena va lava ku n'wi khomela mali wa ala, a vula leswaku yena
a hi xihlangi leswi endlaka leswaku Rhoda na va ka vona va nwa hafu ya mali leyi
aa yi kumeke exitokofeleni.vVvv

e Matanato u khomiwile a ya tshama ejele malembe hi ku thandlekelana
hikokwalaho ko lava ngopfu vavasati.vv/¥

« Matanato u hlanganile na swo vava hikokwalaho ko tiarisa loko a tsundzuxiwa
hikokwalaho hinkwaswo leswi_anga hlangana na swona a alo tilavela. vvv

MAAVELO YA TIMARAKA:
V = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.)
X&R = 10

(TSUNDZUKA: TIMHAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA

EHENHLA KA TA VUNDZENL)

XIVUTISO XA 12: XIKAMBELANTWISISO

HLAMBA VUNWA NANDZUWE ~ AD Mahatlane

12.1 Xihangalasi.v

A a vula leswaku u lava ku landza n'wana wa yena na Topisa le ka
Makhuvele.v

12.2 A a tekiwile hi Mavhavaza.v

A ari na vana vanharhu, Tshikani, Hlupheka na Nkhensani.v

12.3. Tshikaniv Te WA

ves

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendia

wii

[25]

(2)

(2)
(1)

### Page 16

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Hukuri 2012

12.4

12.5

12.6

12.7

12.8

12.9

12.10

12.14

12.12

12.13

12.14

Downloaded from hlayiso.com

NSC — Memorandamu

Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: A yi kahle. Hikuva
n'wana u lava rirhandzu ra vatswari havambirhi leswaku a ta kula hi mfanelo.V

(Maraka i yo seketela ntsena.)
Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumaka hi swendio swa
Xihangalasi. Xikombiso: Munhu a nga fanelang! ku kaneta mhaka leyi a yi
tivaka hikuva siku rin'wana swi ta vuya hi yena. vv
U lumiwile hi timbyana ta Mavhavaza a kala a ya tsemiwa milenge
exibedhiele.vV
Mukamberiwa u ta nyika matitwelo ya yena. Xikombiso: A swi nga ta ndzi
khoma kahle hikuva a a hundzukile xilema.vV
Endzhaku ka loko swi kumekile leswaku Rhoda i n'wana wa buti wa yena.v
Hikuva a nga ha rina mhaka na nsati wa yena N'waXirhami hi ku nyanyuriwa
hi rirhandzu ra Rhoda.vV
Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xikombiso: A swi nga
tshamisekangi hikuva a a tiherisela xihoxo hi xihoxo ematshan'weni ya ku
tikhoma kahle tanihi manana wa ndyangu.vV
Ku va N'waXirhami a tshikisiwile byalwa hi muprofeta Ramudzuli.V
Ku va Matanato a tekile n'wana wa buti wa N'waXirhami a va nsati wa yena
wa vumbirhi.v
A a tshameia ku n'wi byela leswaku a a fanele a tshika leswi a a swi endla a
lulamisa swa ndyangu wa yena na N'waXirhami na leswaku loko a lava nsati
a yi a ya kombela hlantswa le ka vaN'waXirhami kumbe a teka wansati wa le
matikoxikaya.vv
Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xikombiso: A a ri munhu wa
magugu hikuva loko 4 kala a vona wansati a nga ha kali a ehleketavv/A a
nga dyondzi nchumu eka swihoxo swa yena na |e ka van'wana.vvV
Mukamberiwa u ta kombisa leswi a a ta n'wi tsundzuxa swona N'waXirhami.
Xikombiso: Leswaku a tshika ku nwa byalwa a tihnlayisela ndyangu wa yena
hikuva byalwa a byi kahle eka rihanyu ra munhuwye

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

pa?

Phendla

(1)

(2)
[25]

### Page 17

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DOBE/Hukuri 2012
NSC — Memorandamu

XIVUTISO XA 13: XITSALWANA
VUKOS! 1 MBERHA — P Ndlovu

e Xikweni u na vasati vambirhi, N'waVusika na N'waVukwele kambe a nga enetiseki
hi vona.vvv

¢ Loko Boneka a khombile Xikweni u byela vasati vakwe leswaku u lava ku tlhela na
yena eJoni hikuva a nga sala a karhatiwa hi vafana va swigwamatshuku.vwv¥

¢ Loko va ri eJoni Xikweni u gangisa Boneka loyi a nga xaka ra nsati wa yena lonkulu
N'waVusika, kutani Boneka a pfumela hambileswi a nga thanga hi ku ala.VwV

e Xikweni u byela Boneka leswaku u lava ku n'wi teka a va nsati wa yena hambileswi
a nga na vasati vambirhi, kutani Boneka a n'wi hlohletela ku va hiongola leswaku
yena 4 ta sala na muti.vwWV

* Loko vasati va Xikweni va hlongoriwile rirhandzu ra Xikweni na Boneka araha
nyawulangi nkarhi wo leha, Boneka u yivela Xikweni mali a ya xava hi yona yindlu
eBush, kutani siku rin'wana a n'wi nyengela a ku u ya etihunyini, kasi u ya eBush
en'angeni a ya tiyisa yindluWwvv¥

« Boneka u xanisa vana va Xikweni, Khegu na Khetani.vv-v

e U chelela Xikweni chefu eswakudyeni, loko Xikweni a vabya u ala ku n'wi ongola a
ku yena se u lo rindzela ntsena leswaku a fa ku nga ri ku n'wi ongola, kutani
Xikweni a tsundzuka vasati va yena ava a nga va hlongola. WV

e Xikweni u vuyile a lova. Loko a a lo tikhoma kahle a tihanyerile na vasati va yena
vambirhi ku xaniseka loku hinkwako a ta va a nga ku vonangi.vw¥v

MAAVELO YA TIMARAKA:

V = 15 (Minkutiunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.)
(TSUNDZUKA: TIMHAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU:VA
EHENHLA KA TA VUNDZENI.) f Pe ET

XIVUTISO XA 14: XIKAMBELANTWISISO
VUKOSI 1 MBERHA ~ P Ndlovu
14.4 | vasati va Xikweni.v / N'waVusika na N'waVukwele.¥

14.2 Boneka u rhandzanile na Xikweni kasi yena na N'waVusika, nsati wa Xikweni “~~/
lonkulu a va ri maxaka: kutani a a chava ku ya hlangana na N'waVusika na
N’waVukwele hikuva u va dyoherile.VWA a endiela leswaku a ta kota ku endla
xin’wana na xin'wana lexi a xi lavaka a nga kavanyetiwi hi munhu. vv (2)

14.3 Ayi kahle.Vv Boneka a a fanele a nga pfumetangi hikuva N'waVusika, nsati wa
Xikweni lonkulu, i sesi wa yena naswona u n'wi susile evusiwaneni
ePfalanomo, kutani a a fanele a nga rhandzanangi na sivara wa yena.V¥

(Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2)
ae " 2
rem
a

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handte ka mpfumeleio wa ntsariso Phendia

ae

### Page 18

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL/P2 18 DBE/Hukuri 2012

NSC — Memorandamu

14.4 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xikombiso: Boneka na Xikweni
va tiehlekelela swa vona vini, a va na mhaka na ku vaviseka ka timbilu ta
van'wana.vV

(Amukela na tin'wana tinhiamulo leti twisisekaka. )

14.5 A ya tshembisiv Nsati wa Xikweni lonkulu i N'waVusika, Xikweni u
tsandzekile ku hanya na N'waVusika ntsena, u tekile nsati wa vumbirhi yena
N'waVukwele, kutani a teka Boneka. Leswi swi kombisa leswaku Boneka a hi
murhandziwa wa Xikweni wo hetelela, loko Xikweni a a nga lovangi swi vula
leswaku a a ta teka van'wana vavasati va va vasati va yena na vona.V

146 Kokwana wa N'waVusika na kokwana wa Boneka i vamakwayo, leswi vulaka
leswaku N'waVusika na Boneka na vona i vamakwavo.Vv S

14.7  — Ekaya ka Xikweni ePhafula. W/Ekaya ka Xikweni.v

oe
14.8 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombigo: U hlamarisiwa’
vona n'wana kasi a nga kumangi hungu ro tswae 3
wa buti wa yena Xikweni tanihileswi a a tiva vas:
ku nga N'waVusika na N'waVukwele ntsena. Vv
&,

14.9 Ahi swona.y Xikweni a a va hlongorile ekaya ka yena.v *

14.10  Bodzani.V
oo
14.11 N'waVusika, nsati wa Xikweni lonkulu, u lo ya ePfalanomo ku ya,kombela
Boneka eka kokwana wa yena N'waMzamani leswaku a ta hamba a n'wi
salela na n'wana wa yena Fambeleni loko yena a ya eku rimeni vv

14.12 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumaka eka swendio swa
N'waVusika. Xikombiso: Ndzi dyondza leswaku loko u pfuna munhu un'wana
swi lava u tivonela hikuva swi nga endleka leswaku a ku jikela a ku twisa ku
vava.WV/ Masasana u fele enhoveni.v\/Nhompfu a xi nuheti vv
(Dyondzo yin'we ntsena. Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.)

14.13 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Nazi nga n'wi
tsundzuxa leswaku a hlayisa ndyangu wa yena hi ku hetiseka.vv
MNdzi nga n'wi tsundzuxa leswaku a eneriseka hi vasati va yena. vv
/Ndzi nga n'wi tsundzuxa leswaku a tixixima, a nga fambi a rhandzana
na swinhwanyetana vv
(Nhiamulo yin'we ntsena. Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.)

14.14 Hileswi a a rhandza Boneka VWA a nyanyuriwa hi rirhandzu rintshwa.vv

Team
NE ae

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handie ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

MD

(2)

(2)

(2)
[25]

### Page 19

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Hukuri 2012
NSC ~ Memorandamu

XIVUTISO XA 15: XITSALWANA

XIVONI XA VUTOMI ~ IS Shabangu
NTLANGU: ... Xi TSHEMBE NKOLO

e Munhu a nga endla swilo emunyameni a ehleketa leswaku a swi nga humeli
erivaleni.VvV

* — Solly u rhandzana na Sarah nsati wa John Mbitana. VW

¢  Vanhu lava va endla timhaka ta vugangu va ri na mindyangu ya vona.vvV

* John nuna wa Sarah u le xikolweni eSoshanguve kasi Solly u balekela nsati wa
yena a ya etlela etinodela na Sarah. vWV

¢ Va endlile tano hi masiku lawa yo tala ku fika laha Sarah a nga biha
emirini. vv

e Loko timhaka ti sungula ku biha, Solly a nga ha yimeli timhaka ta yena, u byela
Sarah hi ta n'anga ley? a yi ta n'wi pfuna ku susa khwiri ferivVvy

¢  Solly u tsundzuxa Sarah nakambe leswaku a a vhakele nuna wa yena leswaku a
ta n'wi kanganyisa, kambe Sarah wa ala hikuva a nga si tshama a vhakela nuna
wa yena exikolweni.vvv

¢  Solly u nyika Sarah murhi a nwa kutani wu n'wi dlaya. Loko a nga si fa u tsala
papila a hlamusela hinkwaswo leswi nga humelela.vwvv¥

¢  Timhaka ti humerile ehandle ti tiviwa na hi vanhu vo tala.vWvv

MAAVELO YA TIMARAKA:
Vv = 15 (Minkutlunya yin'wana na yin'wana ya ntlhanu.)
X&R =10

(TSUNDZUKA: TIMHAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA
EHENHLA KA TA VUNDZENI.) "

[25]
KUMBE

XIVUTISO XA 16: XIKAMBELANTWISISO

XIVONI XA VUTOMI ~ IS Shabangu

NTLANGU: SWONA SWI RI SWA YINI!

16.1 Eka Khosa.\ / Emutini wa Midlayi.V

16.2 Madambi a a nwa byalwa, a holova na vanhu, U hetelela a ri ojala, Rt va a

dlayile munhu, kasi Nyeleti u famba a endia vudiakuta, u hetelela a khomiwa
hi mavabyi ya AIDS kasi mana wa vona u vurile leswaku vana va yena ava

endli swo huma endleleni.vV (2)
16.3 Anga boxiwangi etsalweni.v\V/N'watwendi a a nga ri na nuna.vWy (2)
—?
per
ae
Vundzeni bya papila ler! a byl tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla

m p>

### Page 20

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Hukuri 2012
NSC ~ Memorandamu

16.4 N'watwendi wa xixima no va na xichavo eka vanhu van'wana, kasi Midiayi a
nga xiximi na xichavo a a nga ri na xona, a a tekela vanhu van'wana
ehansi VV (2)

16.5 U lava ku kombisa leswaku Midlayi u swi endlela yini swo yimelela vana
hambiloko va endla swihoxo hikuva hinkwavo ka vona va tikumile va ri
ekhombyeni. vv (2)

16.6 A a tshamela ku dyisa vatswari va yena mbitsi hi ku onhetela swa vanhu. U
tikuma siku rin'wana a dliayile nhwanyana un'wana loko a arile ku rhandzana
na yena.vv (2)

16.7 Hi ku va mana wa vona a va yimelela hambiloko va endla swo homboloka.vv (2)

NTLANGU: | MHANGU KU TILAVELA

16.8 Ella a a nga ha swi lavi ku tshama na Bayizani hikuva a a hlongoriwile ekaya

na le ntirhweni.v (1)
16.9  Valerie.v (t)
16.10 Aa heleriwile hi ntirho naswona a niongoriwile endlwini ya yena eGlyani,

kutani a a lava ku tshama eka Ella.vv (2)
16.14 Hikwalaho ka mahanyelo ya yena yo biha. Vv (2)

16.12 | Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena lama twisisekaka. Xikombiso: A a
ve na vutinlamuteri evuton'wini hi ku va_a hlayisa muti wa yena.vV (2)

16.13 Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena lama twisisekaka. Xikombiso: A
ya amukeleki. Bayizani a a tshama eka Ella ioko a ha ri na mali kambe loko
ntirho wu herile a nga ha vi na mhaka na yena.vv¥

(Timaraka i ta ku seketela ntsena. Amukela na tin'wana tinhlamulo |eti

twisisekaka.) (2)
16.14 | Tshemba munhu mi langutanile.vv (2)
(25]
WA XIYENGE XA C: 25
80
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa nisariso Phendla

PID

### Page 21

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi rate Kaya (HL)/P2

NSC ~ Memorandamu

21

DBE/Hukuri 2012

Rhubiriki ya maavelo ya timaraka eka xitsalwana xa Novhele na Ntlangu

TIKHODI NA MAAVELO | NKOKA WA MAHUNGU [78] XIVUMBEKO NA RIRIMI [40]
YA TIMARAKA
Nhlamuselo ya nhiokomhaka. Xivumbeko, nkhulukelano, ririmi, maandlalelo.
Vundzeni bya nkanelo, ku Ririmi, thoni na maendielo lama tirhisiwaka
amukeleka na ku twisisa eka xitsalwana.
matsalwa
i Khodi fuswikott le | “Nhlamuseto ya *Xivumbeko xa kahle.
ya heehta e Nhiokomhaka,swilaveko henhia -Masungulo-na. mahetelelo ya kahle ngopfu.
7 swinene hinkwaswo swi katsiwile. -Nkanelo wa mahungu lama andlarlweke kahle
Timaraka ta -Ku kombisa mahlamuielo ya le
12-15 Renhia ngoptu:
80- 980% +. Vuswikoti bya fe
G, henhta ngoptu:80-89%
100% -Nkanelo wa mahungu hi d
vumbhoni bye huma eka tsalwa
-Ku twisisa ka xiyimo xa-ie 7
henhla ka matsaiwa. ye f
Khodi Vuswikoti -Nhlamuselo ya le henhia ka Vuswikoti alwana xi andlariwiie kaflie
bya Je | nhiokomhaka, ku Katsiwa ka bya le -Mastngulo.tia.ahetelelo ja kahle
ya henhia swilaveko mayelana na henhla -Vuxokoxdka., by fufigu swa olova ku byl
6 Timaraka ta | nhlokomhaka Timaraka ta iandzelela, é
10-1 1% Nhlemuseto hi vwent 7-7% ream na rirtfiefa kahle swi fambelana na
- ent. xi
= -Miehleketo leyi ooxiweke yo -Maandlalelo famanene.
om hambanahambana yo huma eka
fo matsaiwa.
-Matsaiwa ya kahle na vumbhoni
byo huma eka matsalwa.
Khodi Vuswikoti -Ku kombisa ku twisisa ka Vuswikoti -Xivumbeko xa kahle na nxhulukelano.
bya le | nhlckomhaka. bya le -Masunguio, maheteleio na tindzimana tin'wana
ya henhlanyana | -Miehtexeto yo amukeleka henhianyana | swi andiariwe kehle
5 Timaraka ta | mayelana na nhiokomhaka Timaraka ta -Nkanelo wu nga landzeleleka.
8-10 Michleketo leyi vupfeke, kambe 6-6 « -Ririrmi, thoni na xitayii swo pfumala swihoxo.
ani hinkwayo yi ngana
60- eeketelo vow enerisaka,
-Vumbhoni byo twisisa
69% matsalwa.
Khodi Vuswikoti -Ku kombisa ku twisisa Vuswikoti -Yumbhoni byin'wana bya xivumbeko.
byo nhickamhaka, swilaveko byo -Xitsalwana xo pfumala_—xivumbeko ~— na
ya amukeleka hinkwaswo swi katsiwile, amukeleka nkhulukefano wa miehteketo.
4 Timaraka ta | -Vumbhoni bya kahle byo Timaraka ta -Swihoxo swintsongo swa ririmi, thoni na xitayili.
varasy seketela nhlokomhaka 5-5y -Xivumbeko xa tindzimana xa kahle.
BOE -Miehleketo leyi seketeriweke a %
50- yi khorwisi.
-Matwisiselo ya kahle ye tsalwa.
59%
Khedi Vuswikoti -Ndlela ya xiyimo xa le hansi xa | Vuswikoti -Xivumbeka xi na xihoxe xa nkunguhato,
byo enela mahlamulelo ya xivutiso. hyo enela
ya Timaraka ta -Ku  twisisa kuntsongo ka | Timarake ta -Nkaneio a wu andlariwangi kahle.
3 6-7 mahiamulelo ya nhlokomhaka, 4-4 ~Swihoxonyana eka ririmi, thoni na xitayili,
-Nkanelo wa nhiokomhaka a wu -xivumbeke xa tindzimana xi na swihoxo,
khorwisi naswona wu na
40- yumbhoni byintsongo byo huma
eka tsalwa
49% -Mudyondzi u pfumaia ku twisisa
ka tsalwa.
Khodi Vuswikoti -Mbuyelelo wa mahlamulelo, Vuswikoti -Maandlaielo yo ka ya nga enerisi na xivumbeko
bya minkarhi yin‘wane miehleketo a bya xo ka xi nga kunguhatiwangi, leswi kavanyetaka
ya madyondza __yi fambelani na nhiokomhaka. madyondza | nkhulukelano.
2 Timaraka ta -Ku pfumaleka ka vundzeni bya Timaraka ta -Swihoxo swa ririmi na xitayili swo hoxeka leswi
4n5% nkoka 3-3 % endlaka xitshurlwa xo ka xi nga amukeleki.
-Miehleketo yo isana swinene ya -Xihoxo eka xivumbeko xa tindzimana.
30- matwisiselo ya tsalwa.
39%

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiw! handle ka mpfumetelo wa ntsariso

mp

vem
use

Phendia

### Page 22

Downloaded from hlayiso.com

Xitsonga: Ririmi ra fe Kaya (HL)/P2 22 DBE/Hukuri 2012
NSC - Memorandamu

Khodi | Vuswikoti “A swi olovi ku landzelela | Vuswikoti [A swi olovi ku vona loko nhlokomhaka "|
byo ka byi | nhloxomhaka jeyi kaneriwaka byokabyi | kaneriwile.
; ya nga enelangi | hikuva nhlamulo yi rina vuxaka | nga enelangi | -Ku pfumaleka ka vumbhoni bya nkunguhato.
1 Timaraka ta pyintsongo ni nhlokomhaka. | Timaraka ta | -Ririmi ro tsana. Xitayili na thoni leswi hoxekeke.
0-4 - Vumbhoni byo tsana bya 0-2 % -Xitayili na thoni leswi swi hoxekeke
xivumbeko lexi kunguhatiweke | -Ku pfumaieka ka tindzimana to twisiseka ;
0-29% bya pfumaieka. Vumbheni lebyi |
hyikiweke a byi na nseketelo wo
huma eka tsahva. |
~Miehlekete yo tsana swinene
ya matwisiselo ya tsalwa. l |

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

ia

## Related documents

- [Xitsonga HL P1 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2012-memo/048549be-906f-4709-aee9-41bcb739c55c) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2012-memo/4ffd65af-c392-4f36-b5bd-0dc5130950eb) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Feb March 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2012-memo/579ee0ed-0f05-41b4-98ac-da3850e34d7a) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2019-memo/919f80de-aed0-4a79-85e7-9b45a95c39bb) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2018-final-memo/a341a9b4-5705-46ca-8055-0459f1cb119a) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2017-memo/92f19243-c13b-492a-9e65-46ff727ca91f) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
