# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Question Paper > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 question paper from the November 2018, 39 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2018/e7070ca6-09e3-45f2-9a47-487ef6db739b - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Question paper - Year: 2018 - Exam period: November - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 39 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2018 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2018/e7070ca6-09e3-45f2-9a47-487ef6db739b) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2018 · xitsonga. Question paper, 39 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Xitsonga HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2018-final-memo/a341a9b4-5705-46ca-8055-0459f1cb119a) — Memo · 2018 · Xitsonga ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) HUKURI 2018 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ri na tipheji ta 39. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Hukuri 2018 NSC SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Rhanga u hlaya switsundzuxo u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya phepha hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke nan'waka. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 3. Papila leri ri na swiYENGE SWINHARHU: XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa boha leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B: (NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA) NA C: (NTLANGU.) • Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke. • Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIVUTISO XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo. 6. VULEHI BYA TINHLAMULO • Swivutiso swa xitsalwana eka vutlhokovetseri swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300. • Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450. • Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Hukuri 2018 NSC 7. Landzelela SWILERISO leswi nga ekusunguleni ka XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA hi mfanelo. 8. Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka phepha ra swivutiso. 9. Sungula XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 10. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi. XIYENGE XA A: Timinete ta 40 XIYENGE XA B: Timinete ta 55 XIYENGE XA C: Timinete ta 55 11. Tsala swi saseka no vonaka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Hukuri 2018 NSC TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Nongonoko lowu wu ta pfuna wena mukamberiwa ku hlawula swivutiso leswi u lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula switlhokovetselo swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI ntsena. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA XIVUTISO TIMARAKA NOMBORO YA PHEJI 1. 'Kasi wena u yimile kwihi?' Xitsalwana 10 6 2. 'Makumaswivupfile?' Ximbangu 10 7 3. 'Mihlolo a yi dyiwi' Ximbangu 10 8 4. 'I mavala man'we' Ximbangu 10 10 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa boha leswaku u xi hlamula. 5. 'Munghana' Ximbangu 10 12 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE xa B, u languteriwa ku hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE xa C. Eka XIYENGE xa B na XIYENGE xa C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE Hlamula xivutiso XIN'WE.* 6. Mulunguntima Xitsalwana 25 14 7. Mulunguntima Ximbangu 25 14 8. Mibya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 16 9. Mibya ya nyekanyeka Ximbangu 25 17 10. Ximitantsengele Xitsalwana 25 19 11. Ximitantsengele Ximbangu 25 19 KUMBE XIYENGE XA B: MFUWO WA RIXAKA Hlamula xivutiso XIN'WE.* 12. Rivomba ra Vutsonga Xitsalwana 25 22 13. Rivomba ra Vutsonga Ximbangu 25 22 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE.* 14. Hlamba vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 26 15. Hlamba vunwa nandzuwe Ximbangu 25 26 16. Vukosi i mberha Xitsalwana 25 30 17. Vukosi i mberha Ximbangu 25 30 18. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 33 19. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 33 20. Vadyondzi va namuntlha Xitsalwana 25 37 21. Vadyondzi va namuntlha Ximbangu 25 37 *LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Hukuri 2018 NSC TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HI MFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku vona loko u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. XIYENGE NOMBORO NHLAYO YA MFUNGHO YA XIVUTISO SWIVUTISO WA LESWI GWAJU FANELEKE KU () HLAMURIWA A: VUTLHOKOVETSERI (Switlhokovetselo swa 1–4 2 ndzawulelo) A: VUTLHOKOVETSERI (Xitlhokovetselo xo ka xi 5 1 nga ri xa ndzawulelo) B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA 6–13 1 (Xitsalwana kumbe swivutiso swa ximbangu) C: NTLANGU (Xitsalwana kumbe 14–21 1 swivutiso swa ximbangu) LEMUKA: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula swivutiso SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe swivutiso SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Hukuri 2018 NSC XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. SWILERISO: • Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–4. • Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve na marito ya kwalomu ka 250–300, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI hi endlelo ro xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1 (XITSALWANA) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona. KASI WENA U YIMILE KWIHI? – MA Khosa 1 Evurhongweni bya le ximixweni, 2 Loko nkulungwana wu biwa, 3 Loko va xi bavisa va tlhela va swi yimbelelela, 4 Va ku xi basile xi lo cacaa! 5 Va bavisela wena, 6 Va vitana mina na wena, 7 Na yena i xiphemu xa swona leswi. 8 Hi halayani tlhelonyana ku vandlamula ogene, u tlulerile. 9 Va tova ogene va tlhela va kokela va ri karhi va gigela swi nuhela. 10 Vahlaveri va balesela ni mikolo hi ku kolola. 11 Va chayela wena. 12 Va yimbelelela wena. 13 Loko vafundhisi va chumayela, 14 Va bokoloka va fa ni marito, 15 Va chumayelela wena, 16 Va hlayela wena Rito, 17 U va u ri karhi u va vona hambi ku va twa? 18 Loko comana ri vambiwa, 19 Ri neketiwa kahle edyambyini, 20 Va anekela wena, 21 Va chayela wena, 22 Ndhlozi ri ntlurhuka ni rhonge, 23 Hi wena u ri dzahisaka fole. 24 Kasi wena u va u yimile hi kwihi? 25 Kasi wena u wela eka wihi mfumo wa kona? 26 Kasi wena u thela kwihi xibalo xaku? 27 Kasi wena u tirhela tihosi tingani? Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Hukuri 2018 NSC 28 Leswi masiku ya fambaka ke? 29 Mhuti va ri yi biwa ya ha ri ni mahika. 30 Phela xinamu xi dlele nkwahle. 31 U ta teka rini goza? 32 Makwerhu, munyama na ku vonakala a swi hlangani. 33 Ku vonakala ku hlongola munyama. 34 N'hwari-mbirhi, yin'we yi tshwa nkanga. 35 Mhisi ya mikoka mimbirhi, yi phatluka nyonga teka goza ra ha vona. Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hi ndlela ya vutshila hakona eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla, u ri karhi u kongomisa eka nkoka wa ku vuyeleriwa ka swivutiso eka mintila ya 17, 24–27, 28 na 31. [10] XIVUTISO XA 2 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MAKUMASWIVUPFILE – MJ Baloyi 1 Xi tshama xi rhiyile ndleve makumaswivupfile, 2 Xi lava ku twa laha va nge yi wile hi rimhondzo, 3 Xi lava laha ku weke xidunana ntsena, 4 Magogorho wa nkuzi a xi na mhaka na wona ngopfu hikuva swanyo swi borile, 5 Handlekaloko ndzalama ya ha vangamanyana xa nyokovela. 6 Laha xi hlavelelaka kona risimu ro chavelela mi nge he yi lavi na 'Amen', 7 Hi ri xa yi pfhumbisa yo khandla swidunana ke! 8 Miganga ya le kusuhi hinkwayo xi dumile duu! 9 Xi khokhomela na le malwangwini lama ha beleriweriwaka ehansi ku ta tlatlekiwa, 10 Xi lerhisa hinkwato tintswele a xi hlawuli muhlovo a xi landzuli xiyimo a xi nyenyi nchumu. 11 Le kaya onge xi n'wi tirhisela murhi mutshiveri, 12 Vhiki a hi nchumu xi nga vonakanga laha kaya, 13 I nkuzi ya ka murimisi yi ndlandlamuxaka swivala ka, handle ka ndhivilichi. 14 Laha xi humaka kona xi siya ndlala ntsena, 15 Rifa a xi ri voni nchumu, leswo n'wini a a swekela edyambyini a swi xi tovi helo. 16 Hi xexo makumaswivupfile xi bvutamile xa hlasela! 17 Futhi a xi na mukhokheri, milomo yi tshama yi xipelanile. 18 Lavo ka' mano mbuyangwana vo pfulela va tshika, 19 Xi khoma xi hluthulela xi phujetela ku sala muhwana ntsena, 20 Laha xi fambaka kona xi twala risema ra nyuku wa lava tietleleleke khale. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/Hukuri 2018 NSC 2.1 Hlamusela xifaniso xa le miehleketweni lexi mutlhokovetseri a humelerisaka xona hi xitlhokovetselo lexi u kongomisa eka nhlokomhaka ya xona. (2) 2.2 Hi wihi ntila eka ndzimana yo sungula lowu hlamuselaka leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena u landzelela ngopfu miti leyi ku loveke vavanuna lava ha tsakamaka/ lava ha riki lavatsongo? (1) 2.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Eka ntila wa 4 lowu nge: 'Magogorho wa nkuzi a xi na mhaka na wona ngopfu hikuva swanyo swi borile,' xivulwahava 'magogorho wa nkuzi' xi vula homu ya ... A xisati ya khale swinene. B xinuna ya khale swinene. C xisati leyi vabyaka swinene. D xinuna leyi vabyaka swinene. (1) 2.4 Hlamusela leswi ntila wa 15 lowu nge: 'Rifa a xi ri voni nchumu, leswo n'wini a a swekela edyambyini a swi xi tovi helo', wu vulaka swona eka xitlhokovetselo lexi. (2) 2.5 Xana mbuyelelo wa swiphemu 'a' na 'xi' eka ntila wa 10 lowu nge: 'Xi lerhisa hinkwato tintswele a xi hlawuli muhlovo a xi landzuli xiyimo a xi nyenyi nchumu,' wu na nkoka muni eka xitlhokovetselo lexi? (2) 2.6 Loko a wu ri munghana kumbe xaka ra loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena, a wu ta n'wi tsundzuxa yini mayelana na hanyelo ra yena? (2) [10] XIVUTISO XA 3 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MIHLOLO A YI DYIWI – KJ Ngobeni 1 Ve' tshopi a va xevi, 2 Leri u nga kala u xinyata, 3 Hikuva hi lera masiku lawa, 4 Swilo swi nga yima hi nhloko! 5 A hi nga si tshama hi swi vona, 6 Mihlolo yo tsema nhlana wa n'wana sirha, 7 I mani a a tshemba leswaku xiyimo xi nga va tani! 8 Loko a tsundzuka tolo ka siku. 9 Tolo loko tiko ri yimile hi milenge, 10 Loko tiko xi tshwa, xi vuvumela, xi pfurha xi nuha mbvee! 11 Tiko xi nuha xi mpfempfa hi mafurha ya vanhu, 12 Misava na swivungu swi xipa hi ntsako na fenya ro tlhaveriwa Khisimusi. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/Hukuri 2018 NSC 13 Hi ku vona ku pfilungana na ku nyakapfala ka swilo, 14 Mi phendle mindzhuva yi sala yi hlanganile, 15 Mi tsemile mi yi vona, 16 Mi hangalakile ni matiko ya vanhu ku ya fihla tinhloko. 17 Kambe namuntlha mi tipfala tihlo rin'we, 18 Mi kanya timbilu mi xija, mi khemba, mi hisa; 19 Hi yo yini yo yiva no phangela vanhu ke? 20 Xikwembu xi lo mi nhwii! 21 I manyunyu ya rivengo ra vulolo, 22 I xijaha xa nhwala xexo, 23 Mi pfanga no va vula vahlampfa, 24 Etikweni na misava ya mani ke? 25 Leyi i misava ya Xikwembu a hi ya vafana, 26 Swona a vo hefemula moya wenu ke? 27 Emakaya ya vona a va mi khome bya tihosi, 28 Mi titwisa vulombe bya le nkambanini. 29 Mi ri ku na zenofobiya, a yi hanyi la, felani le kule le! 30 Rivengo renu ra nyenyetsa, 31 Mi nga rivali ku ri swa jika swilo, mi thyakisa xihlovo leswi mi kolweke? 32 Ma hemba mi ta xi kuma xa ncila wa bulubulu. 3.1 Boxa leswi vilerisaka mutlhokovetseri eka xitlhokovetselo lexi. (2) 3.2 Tshaha ntila eka ndzimana ya vunharhu lowu kombisaka ku va ku lovile vanhu vo tala ngopfu ku ya hi xitlhokovetselo lexi. (1) 3.3 Hlawula nhlamulo YIN'WE leyi nga yona eka leti landzelaka: Xivulavulelo lexi tirhisiweke eka ntila wa 6 lowu nge: 'Mihlolo yo tsema nhlana wa n'wana sirha,' xi hlamusela leswaku leswi endliwaka hi vaakatiko ehenhla ka vahlampfa etikweni swa … A chavisa no etlerisa. B dlaya no hlamarisa. C etlerisa no chavisa. D hlamarisa no chavisa. (1) 3.4 Hlamusela hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke hakona xivulavulelo eka ntila wa 4 lowu nge: 'Swilo swi nga yima hi nhloko!' (2) 3.5 Hi wihi nkoka wo va ku tirhisiwile mbuyelelo wa xitwananisi 'swi' eka ntila wa 10 lowu nge: 'Loko tiko xi tshwa, xi vuvumela, xi pfurha xi nuha mbvee!'? (2) 3.6 Hi swihi leswi u nga tsundzuxaka lava ku tlhokovetseriwaka hi vona swona mayelana na leswi va nga eku swi endleni? (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/Hukuri 2018 NSC XIVUTISO XA 4 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. I MAVALA MAN'WE – ME Mhinga 1 Kasi u vindlavindlekela yini? 2 U timbeyambeyela yini, wena Adamu? 3 Loko ri xile dyambu, 4 Hikokwalaho ka Eva? 5 Xana wu kona nambu wo pfumala xilavi ke? 6 Leswi loko u bobometa khuwana u ngo nwanyana u diba ke? 7 Hikokwalaho ka xilavinyana lexi! 8 Lexi u nga xi tsavulaka u tlhela u ya emahlweni u nwa mati u timula torha? 9 Ina, hi swona loyi u tshwukile ha n'wi vona, 10 Ina, i kuwa ro tshwuka ka, u lava rona? 11 U phasiwile bya xinyenyana evurimbeni bya nthabvu hi muhlovo ntsena? 12 U yengiwile hi xivumbeko kumbexana? 13 Leri rintiho a nga na ro' u ri yini hi rona ke? 14 Loyi u n'wi kampfunyaka u fela wo muhlovo wa ntima ntsena? 15 Ina, a hi Mulungu, 16 Kambe mafundzha be! 17 Wa swi tiva leswaku vanhu i mavele. 18 Se leswi Mulungu wa wena a nga ni rintiho ke? 19 Rintiho rakwe ri xungeta ku n'wi dlomutela etimbiteni ta khorho ya lava majasi. 20 U ta ya hlawula wihi sweswi? 21 Hikuva wena u lava lowo hetiseka evuton'wini, 22 Hikuva wena u lava loyi a nga velekiwangiki eka leyi misava, 23 Hikuva wena u ni ririmi ro gwanya ro ringa ri ringa ni murhi wa mhamba leyikulu. 24 Swi tivi wena makwerhu ke kusukela sweswi, 25 Ku hava xivumbiwa xo tano la ka leyi misava, 26 Handle ka xivumbiwa lexi nga tswariwangiki hi mana wa xona. 27 U lava ku kala u kolwa hi ya k'oxa? 28 Mbewu ya wena yo khwengeriwa ehansi bi, handle ka nhloko ya mhamba leyi! 29 Xikulu makwerhu i ku hanyisana, 30 Xikulu n'wana manana i ku akisana, 31 Xikulu wa ka hina i ku tiyiselana. 32 Xa hombe i ku aka muti, 33 Bya phuphu yo seleteriwa hi semendhe ya PPC, 34 Wu tiya wu ku njara! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/Hukuri 2018 NSC 35 Kasi a wu swi tivi wena? 36 Leswaku vavasati i mavala ya swimbyanyana, 37 I mavala ya mfutsu, 38 I mavala man'we? 39 Dyondza ku enetiseka hi leswi swi baka mombo wa wena hi xiviri. 40 Amukela! 41 Tiyisela! 42 Rhurisa moya! 43 Hikuva leswi wena u swi nyenyaka van'wana va wa va pfuka ku swi ovelela. 44 Va nyenya leswi u swi belaka mandla, 45 Hikuva i mavala man'we! 4.1 Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi. (2) 4.2 Mutlhokovetseri eka xitlhokovetselo lexi u kombisa leswaku xihoxo xi le ka munhu un'wana na un'wana. Hi wihi ntila lowu seketelaka mhaka leyi? (1) 4.3 Hlawula nhlamulo YIN'WE leyi nga yona eka leti landzelaka: Eka ntila wa 28 lowu nge: 'Mbewu ya wena yo khwengeriwa ehansi bi, handle ka nhloko ya mhamba leyi!', riviti 'nhloko' ri vula ... A wansati. B wanuna. C n'wana. D jaha. (1) 4.4 Nyika nhlamuselo ya ntila wa 19 lowu nge: 'Rintiho rakwe ri xungeta ku n'wi dlomutela etimbiteni ta khorho ya lava majasi.' (2) 4.5 Hi wihi nkoka wa ku va mutlhokovetseri a tirhisile xifananiso/xipimaniso/ xihlambanyiso eka ntila wa 33 lowu nge: 'Bya phuphu yo seleteriwa hi semendhe ya PPC,'? (2) 4.6 Xana leswi endliwaka hi munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena swa humelela eka vutomi bya siku na siku ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Hukuri 2018 NSC XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) NDYELO YA SWILOVOLOVO – Gum'sani, Marhanele et al. XIVUTISO XA 5 (XIMBANGU) Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MUNGHANA – J Ngobeni 1 A ndzi tinyungubyisa hi wena, 2 A wu vonaka u ri munhu wa kahle, 3 A ndzi ku hayeka ku tlula mpimo, 4 A ndzi ku bumabumela hi vutomi byaku byo xonga, 5 Mawaku munghana wo tani hi wena! 6 A ndzi nga tiendlisi, 7 Rirhandzu ra vunghana a ri khapa bya nambu lowu taleke, 8 Ndzi nga yi pfula na mbilu u vona ni le makorhweni, 9 U tiva vumina ndzi nga si ahlamula, 10 A wu ri wa nkoka. 11 Manana u vile na tihlo ro k'enta, 12 U ringetile kambe ku nga ri wa yena, 13 Nkarhi a ku fuma wa wena, 14 Ritsandze a ri ndzi pharekile ndzi nga voni, 15 Kambe wena ntsena. 16 Namuntlha ndzi lo mbyinyaa! 17 Ndzi fana na ricece leri ra ha ku ntshuxiwaka hi n'winyi, 18 Mpahla ndza ha ri hava, 19 Laha ndzi fambaka kona, ko va vuhlome-hlome, 20 Swikhiyani swo va swona. 21 Loko yi ri mintengo ndzi tengile, 22 Ku hava lomu ndzi nga sala, 23 Ndlela leyinene a ku ri hava, 24 A ndzo lahleka-lahleka tanihi munhu loyi a xurheke, 25 Kambe ndzi nghenile xikolo swi ringene. 26 Tivonele wena mbuyangwani. 27 Munghana u bihile, 28 Wa dlayisa a tlhela a vengisa, 29 Hambana na munhu wo tano. 30 U ta lahleka. 5.1 Hlamusela leswi mutlhokovetseri a byelaka vahlayi swona eka xitlhokovetselo lexi. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Hukuri 2018 NSC 5.2 Eka ndzimana ya 5 tsavula ntila lowu kombisaka leswaku mutlhokovetseri a nge he pfuki a byerile loyi a tlhokovetselaka hi yena timhaka ta yena. (1) 5.3 Hlawula nhlamulo YIN'WE leyi nga yona eka leti landzelaka ku hetisa xivulwa lexi nga laha henhla. Eka ntila wa 14 lowu nge: 'Ritsandze a ri ndzi pharekile ndzi nga voni', mutlhokovetseri u hlamusela leswaku a a nga swi voni swihoxo leswi a a endleriwa swona hi munghana wa yena hikokwalaho ka ... leri a a ri na rona ehenhla ka yena. A rivengo B rirhandzu C rilondzo D rifuwo (1) 5.4 Hlamusela leswi thoni ya mutlhokovetseri yi nga xiswona eka xitlhokovetselo lexi. Seketela nhlamulo ya wena. (2) 5.5 Katsakanya leswi ndzimana ya 4, mintila ya 16–20, yi hlamuselaka swona. (2) 5.6 Xana hi swihi leswi u nga tsundzuxaka munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena swona mayelana na swiendlo swa yena eka xitlhokovetselo lexi? (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Hukuri 2018 NSC XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA SWILERISO: • Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. • Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI hi endlelo ro xaxameta timhakankulu. • LEMUKA: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa XIMBANGU eka XIYENGE XA B, hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. LEMUKA LESWI: Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. NOVHELE XIVUTISO XA 6 (XITSALWANA) MULUNGUNTIMA – TH Khosa A hi minkarhi hinkwayo laha munhu loyi a navelelaka un'wana swo biha a humelelaka eka ku navela ka yena. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku hlamusela hilaha Johnson Hlongwane a tsandzekeke hakona ku fikelela ku navela ka yena ka ku hlongorisa Ephraim Chavalala efemeni ya PPE leswaku a ta nghenisa munghana wa yena George Mathebula. [25] XIVUTISO XA 7 (XIMBANGU) MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A 'Hexi, a swi endli, man! Nhloko ya mina ya rhendzeleka. Ndzi lava ku badamanyana. Ndzi to fika ekaya ndzi ku bada! Ndzi ta tlhelela entirhweni loko se ndzi sawutilenyana. I mani a nga ta vilela? Hi mina Boso ya lahaya femeni, nakona boso a yi nyengi entirhweni yo huma ehofisini. I mani ndzi nga ta nyengela yena ndzi ri n'winyi wa feme? Hambi a ri Brooks wa swi tiva leswaku mina na yena hi maxaka 5 laha femeni leyi. Hi hina hi baka xinari laha ntirhweni! Loko xi ri Chavalala a xi na chansi laha ka mina. Xi nge ndzi tekeli kahle xitulu lexiya ndzi nga na xona. Heyi, phela xa va vitana vanhu lomu xi tirhaka kona. Siku na siku mintirho yo nghena hi matlhelo hinkwawo. Xi fanele xi ri na hozahoza yo vitanisa vanhu. Xo nyanyisa hi leswi hambi a ri Briggs a swi vonaka. Kona loko xo hela xi 10 kuma xitulu lexiya xa vuhlanganisinkulu, a ndza ha ri vonangi. Phela xitulu lexiya xi lo ge, kwala tsheveni ra mina. Loko xo kuma lexiya a ndza ha ri vonangi. Xi to kandziyela kunene xi khandziya xi ya ku emakatleni ya mina mpfapfa!' a dzungudza nhloko. Movha na wona wu ri karhi ku dya mahewu ku famba ka swona. 'Loko xo ndzi susa lahaya xitulwini lexiya, se ndzi ta ya kwihi? Ndzi ni vuyo mina? Ndzi nga 15 ha n'wi kuma munhu wo fana na Brooks? A swi talangi ku rhandza ni ku tsakela hi Mulungu. Se nkateko wo tano ndzi nga wu tshika wu xupuka? E-e!' Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Hukuri 2018 NSC 7.1 Xana Hlongwane eka ntshaho lowu nga laha henhla u vulavula a ri ndhawini yihi naswona a a ya kwihi? (2) 7.2 Hlawula nhlamulo YIN'WE leyi nga yona eka leti landzelaka: Loko Hlongwane a ku yena na Brooks hi vona va baka xinari efemeni ya PPE, u vula leswaku hi vona va … A lawulaka macinelo ya vatirhi efemeni ya PPE. B nyikaka swileriso swa macinelo efemeni ya PPE. C lawulaka matirhelo ya vatirhi efemeni ya PPE. D nyikaka swileriso swa matholelo efemeni ya PPE. (1) 7.3 Boxa leswi endlaka leswaku Hlongwane a nga lavi ku hambana na Brooks efemeni ya PPE? (1) 7.4 Kombisa ku yelana loku nga kona exikarhi ka Hlongwane na Mukhari mayelana na mintirho leyi va yi tirhaka efemeni ya PPE. (2) 7.5 Hlamusela leswi Hlongwane a a fanele a swi endlile ku tiyisisa leswaku Chavalala a nga n'wi tekeli xitulu xa yena. (2) 7.6 Ximunhuhatwandlandlamuko xi kombisa swihlawulekisi swo tsaka, ku hlundzuka na ku cinca ku ya hi swiyimo leswi xi hlanganaka na swona. I mani ximunhuhatwandlandlamuka eka tsalwa leri? Tlhela u hlamusela leswi endlaka leswaku xi va ximunhuhatwa xolexo. (2) 7.7 Mhaka ya ku va Hlongwane a nyenga entirhweni ya amukeleka ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) NA Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA B 'U nga swi teki ku va hina hi ku sindzisile,' ku vula Masangu. 'A hi mhaka ya ku ku kucetela,' ku engetela Mlambo. 'Ndzi swi twisisile swinene,' ku pfumela Nyeleti. Kwalaho ku lulamisiwa mhaka ya maphepha ni swo tsala. Mlambo a kombela leswaku Masangu a tsala loko Nyeleti a ri karhi a hlamusela. 5 Kunene Nyeleti a tlakusa voko a hlambanya hi tintiho. A tlhela a vula leswi va nga n'wi byela leswi a a fanele a hlambanyisa xiswona. Kwalaho ku sungula ku tshwa peni ni nomu. Phepha na phepha pyi! Ku heta kwalaho Nyeleti a tlheriseriwa entirhweni. Ku fika ehofisini a kuma leswaku Hlongwane u sarile a n'wi lava. Ku ri leswaku u n'wi lavisa leswi hi ku va a twile 10 ngulumelo laha phacisini leswaku u tile a ta rhwala hi maphorisa. 'Swi ta njhani u suka u famba u nga tangi u ta kombela?' Ku vutisa Hlongwane. 'Se a wu ye kwihi u nga lelangi?' Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Hukuri 2018 NSC 'Mina ku tile maphorisa ya fika ya ndzi rhwala,' ku vula Nyeleti. 'A ndzi nga ha ri na nkarhi wo va ndza ha ta lela.' 15 'U vulavula yini ni maphorisa?' Ku ya Hlongwane emahlweni. 'Kasi mhaka ya wena a yi le khoto? Manjhe? Wa ha vulavula yini ni maphorisa?' 'Mina loko maphorisa ya ndzi teka ndzi fanele ndzi va byela yini? Loko a ku ri n'wina ku ta maphorisa ehofisini ya n'wina a mi ta endla yini? Swona ane mi swi tiva kahle leswaku ndzi xibochwa?' 20 'Ndzi ri a ku na munhu a fanelaka ku vulavula ni maphorisa a nga rhangangi a ta vika laha ka mina,' ku ya Hlongwane emahlweni. 7.8 Boxa nandzu lowu Nyeleti a a khomiwile hikokwalaho ka wona u tlhela u boxa na vito ra phorisa leri a ri tirhisana na Mlambo eka ndzavisiso mayelana na nandzu wa kona. (2) 7.9 Hi kwihi ku hambana ka moya lowu nga kona exikarhi ka Nyeleti na Mlambo na lowu nga exikarhi ka Nyeleti na Hlongwane ku ya hi ntshaho lowu? (2) 7.10 Hi wihi nkongomelonkulu lowu mutsari a lavaka ku wu humelerisa hi tsalwa leri ra Mulunguntima? (2) 7.11 Hlamusela leswi Nyeleti a a fanele ku hlambanya swona eka ntshaho lowu nga laha henhla. (2) 7.12 U dyondzile yini ehenhla ka xinghananghana loko swi ta eka ku khomiwa ka Hlongwane na vanghana va yena eka tsalwa leri? (2) 7.13 Hi ku vona ka wena, hikokwalaho ka yini Hlongwane a byela Nyeleti leswaku ku hava munhu loyi a faneleke ku vulavula na maphorisa a nga rhangangi a vika eka yena? (2) 7.14 Loko a wu vile na nkateko wo va kusuhi na Hlongwane, a wu ta n'wi tsundzuxa yini mayelana na makhomelo ya yena ya vatirhikulobye? (1) [25] XIVUTISO XA 8 (XITSALWANA) MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni Mbangu wa tsalwa ra 'Mibya ya Nyekanyeka' wu paluxa ku pfumaleka ka kurhula hikokwalaho ka minkitsikitsi leyi a yi humelela etindhawini ta le Joni na hilaha vanhu van'wana va nga voniki nkoka wa vutomi bya van'wana hakona. Seketela mhaka leyi hi ku hlamusela minkitsikitsi leyi nga endzeni ka tsalwa leri. [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Hukuri 2018 NSC XIVUTISO XA 9 (XIMBANGU) MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C Marito ya mufundhisi ya landzele ku huhwateka ka huwa: 'Wena Xikwembu Tatana, Wena loyi a tivaka hinkwaswo, Wena la vonaka hinkwaswo, swa tolo, namuntlha ni mundzuku; A hi kombeleli swa miringo leyi hi nga ka yona Hikuva i khale U yi tiva, U yi vonile, U yi twile. Hi kombela ntsena tintswalo ehenhla ka vatswari, 5 Chela nsovo ni rirhandzu etimbilwini ta hina hinkwerhu, Chululela laha misaveni vutshunguri ni vuongori Bya matilo lebyi teleke tinhunguvana ta vukutsuri Bya Wena, ni matilo ya Wena la nga henhlahenhla. N'wana hi loyi kwala mahlweni ka hina na Wena, 10 Tindlela ni swiendlo swa yena U swi tiva hinkwaswo; Ku velekiwa ka yena ku tsariwile ebukwini leyikulu, Vutomi ni mhangu leyi na swona swi le matsalweni wolawo; Hikuva a swi ri miehleketweni ya Wena eku sunguleni: Siku ku nga tlhava dyambu ro rhanga hi siku ro rhanga, 15 Siku rero ra mixo wo sungula ri tsarile Leswi nga ti hlayiwa hi ku vonakala ka madyambu yo hetelela. Hambileswi n'wana loyi a nga tsandza vatswari vakwe Ku n'wi nghenisa etindleleni to tenga ni ku rhula, Wena a wu tsandzi hi nchumu, Wena a wu kohli hi nchumu; 20 Leswi a swi endliwa hi miri wa yena a swi hele na wona, Moya wa yena wu kuma ku kutsuriwa, wu kuma ku tshamiseka, Wu basisiwa hi vunene bya Wena, wu londzovoteka. Hambileswi moya wa yena wu humaka hi mbanga, Tatana, Mbanga leyi nga xifungho xa vuhomboloki laha misaveni. 25 Hinkwaswo leswi nga kona a wu ve mungu, Ku swama ni ku gamuka ka swimpfulana – Va khumbe hi voko ra Wena …' 9.1 Boxa vito ra n'wana loyi ku khongeleriwaka yena u tlhela u kombisa ndlela leyi a tsandzeke vatswari va yena hayona. (3) 9.2 Hlawula nhlamulo leyi nga yona ya ntsengo lowu kombisaka malembe ya Mufundhisi Tlhomandloti eka lama landzelaka: A Makumetsevuntlhanu B Makumentlhanutsevu C Makumetsevunkombo D Makumenkombotsevu (1) 9.3 Xikhongelo lexi nga eka ntshaho laha henhla xi tikomba xi nga fikangi emakumu. Xana xi kavanyetiwile hi yini? (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Hukuri 2018 NSC 9.4 Hlamusela leswi Mufundhisi Tlhomandloti a vulaka swona hi marito ya yena lama nge: 'Leswi a swi endliwa hi miri wa yena a swi hele na wona.' (2) 9.5 'Mbhuri a yi tiveleki' i xivuriso lexi hlamuselaka leswaku hakanyingi hanyelo ra tatana ri kanetiwa hi hanyelo ra n'wana. Xana a wu ta xi tirhisa loko ku humelela yini eka tsalwa leri? (2) 9.6 Kun'wana etsalweni ku vuriwa leswi: 'Kulenyana na kereke ni yindlu ya mufundhisi a ku ri ni byanyi lebyi leheke ku fika emihlapfanini ya munhu lonkulu; ndhawu leyi ya byanyi a yi avanyisa tindlu ta vanhu van'wana ni ndyangu wa mufundhisi ni kereke ya yena.' U nga vula yini hi xiyimo lexi? (2) NA Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D Xinyami ni timboni to dlalangana, huwa ni moya wo titimela lowu a wu banyana, miehleketo yo chava ku hlangana ni tinsulavoya swi endla leswaku dzolonga ra swingwingwavusiku emagondzweni hinkwawo ri fana ni vunyingi bya leswi ingi swi tele emiehleketweni ya Madambi. A o famba a nga titwi leswaku u kwihi, u ya kwihi. Ku suka ka miehleketo ya yena yi ya eka Soluka yi tlhela yi tlhela yi ya eka tata wa 5 yena swi endle leswaku a twa ingi wo nghena enceleni wa xinyami a nga fiki makumu, a nga voni nchumu, a nga twi nchumu – huwa ni ku pfilungana ka miehleketo ya yena swi endla ku rhula loku a ko twiwa hi mbilu, ku nga ri hi tindleve. Loko a fika kaya a ku nga ha ri na rivoni leri pfurhaka – a ku etleriwile. Nyiko na yena a byi tshwile – a o ba swingorho. 10 A nga karhatanga munhu n'wana wa vanhu, u lo fika a tinghenela laha a a etlela kona ni makwavo a nghena maxukeni a etlela. Vurhongo byona byo ala ku ta. Xiviri xa yena himpfhuka a rhandzana na Soluka a xo tshama xi tele milorho ya Soluka, mbhuri ya ku vatlwa, xongeleni n'wana wa Xiqhozana, malwandla, ku basa mbilu ni xichavo xa vujagana bya le ndyangu; ririmi ingi ri lo endleriwa ku dya vulombe. 15 Hambiswiritano vurhongo a byi na xisiwana – o ba hi ndzhuku a etlela.' Ku hele masikunyana Madambi a nga vonaki swinene laha kaya, naswona loko a ri kaya a o tshama a hlunamile, milomo ya yena yi tshavatana ingi a o vulavula a ri yexe … 9.7 Xana Madambi a a vuya hi le kwihi naswona a a ya lava yini endhawini ya kona? (2) 9.8 Kombisa ku hambana loku nga kona exikarhi ka leswi Madambi a a tshembisile tata wa yena swona loko a nga si lova na leswi a swi endleke loko se a lovile hi tlhelo ra swa vukati. (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Hukuri 2018 NSC 9.9 Hi ku kongomisa eka swiphemu leswi tikisiweke eka xivulwa lexi nga laha hansi, hlamusela hilaha mutsari a tirhiseke yelaniso hakona: '… swi endle leswaku a twa ingi wo nghena enceleni wa xinyami a nga fiki makumu, a nga voni nchumu, a nga twi nchumu …'. (2) 9.10 Ntlimbo i ku tikeriwa loku ximunhuhatwa xi hlanganaka na kona eka tsalwa, xi nga va xi lo tivangela kumbe xi vangeriwile hi swimunhuhatwa swin'wana. Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Madambi a a ri na wona eka tsalwa leri u tlhela u seketela leswaku hikwalaho ka yini a vile na ntlimbo wa muxaka wolowo. (2) 9.11 Mathyelo ya vatsari ya mavito ya swimunhuhatwa hixitalo ya yelana na swiendlo swa swona. Seketela mhaka leyi hi ku kongomisa eka N'wa-Mdanisi. (2) 9.12 Loko a ku ri wena mutswari wa Soluka loyi a nga pfumeleriwiki ku tekiwa hi Madambi hikokwalaho ka xihlawuhlawu xa tata wa yena, a wu ta va u n'wi tsundzuxile yini Soluka ehenhla ka mhaka leyi? (2) 9.13 Hi swihi leswi a wu ta va u tsundzuxile Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti swona ehenhla ka ku va a tekile xiboho xo tidlaya hi ku nwa mhondzo? (1) [25] XIVUTISO XA 10 (XITSALWANA) XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Lexi nga heriki xa hlola. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u kongomisa eka leswi humeleleke Ntsengele Godfrey Kubayi eka tsalwa leri. [25] XIVUTISO XA 11 (XIMBANGU) XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA E 'Ee, Kubayi, i khale hi nga si vonana! Ti ri yini ta vutomi? Swi endla …' Ku xeweta Maxangu a ri karhi a tshambuluta voko ku n'wi qhavula. 'Swona i khale. Phela mpfhuka hi hlangana le bangini ya FNB ndza tshemba se i khume ra malembe. Swi vula leswaku vunghana bya kona se byi file. Vanhu va heta malembe yo tala hindlela leyi va nga si vonana?' A hleka. 5 'Ko va mitirho yi nga hi omba munghana hikuva loko munhu a ri karhi a tlakusiwa hi switsongotsongo, swi koxa vutihlamuleri byo tala. Phela ku khoma xiyenge xo karhi xa ndzawulo a hi matlangwana.' 'Kambe se u le ka xitulu muni kwala ka Education?' 'U vula la palamende?' 10 'Ina.' 'Hii, i malembenyana se ndzi sukile la Giyani. Se ndzi Chief Director eka xiyenge xa timali eka Department of Education ePolokwane.' 'Hoo, u le Polokwane manjheni? That's why u kala.' Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Hukuri 2018 NSC 'Ta vuya ePolokwane. Ni sweswi ndza tlhela mundzuku hi Ravunharhu. A ndzi lo 15 teka xilivhana xa tolo ni namuntlha ku lunghisa swin'wana swa ndyangu.' Ku vula Maxangu a ri karhi a tlakuka ku ya hundzuluxa nyama lahaya xitikweni. Ivi loko a hundzuluxile, a vuya, va ta tshama. 'Se wena u tirha kwihi?' 'A ndzi riku lo na sungula mfumo lowu wuntshwa GDC yi pfariwa, ivi hi diliziwa 20 hinkwerhu! A ndza ha ri ku tirheni mina. Se swi endla …' 'Ihii! Kasi a wa ha ri ku tirheni?' 'Ina. Se swi endla kwalomu ka ntlhanu wa malembe no tlhandlekela ndzi nga ri ku tirheni munhu xi lo titshamela.' 11.1 Boxa mbangu lowu swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu swi vulavulaka swi ri eka wona na leswi a swi ya endla swona. (3) 11.2 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti landzelaka: Loyi a ku ri yena munghana wa Godi loko a nga si hlangana na Maxangu i … A Dzovo. B Dyondzo. C Mandla. D Vhelaphi. (1) 11.3 Hi kwihi ku hambana loku nga kona ka Mafloza loko Godi a ha tirha na loko a nga ha tirhi? (2) 11.4 Ntlimbo i ku tikeriwa loku ximunhuhatwa xi hlanganaka na kona eka tsalwa, xi nga va xi lo tivangela kumbe xi vangeriwile hi swimunhuhatwa swin'wana. Hi wihi ntlimbo lowu Godi a a ri na wona? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 11.5 Godi a a nga ri munghana wo tshembeka. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi leswi a swi byeleke munghana wa yena Maxangu eka ntshaho lowu. (2) 11.6 Xana mutsari u hi lemukisa yini eka tsalwa leri? Kongomisa nhlamulo ya wena eka Ntsengele Godfrey (Godi) Kubayi. (2) 11.7 Loko a wu ri xaka ra Mafloza, a wu ta n'wi tsundzuxa yini loko a sungula ku xanisa Godi? (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Hukuri 2018 NSC XITSHURIWA XA F Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. Loko movha wu fika ekaya eka Siyandhani, ku fika ku va ntsako, kasi hi le tlhelo ku va xirilo. Masesi na Vhelaphi a va tsakile ku vona mana wa vona a xave movha wa yena wa madyondza. Hi ku tsaka va kombela ku wu khangula, hiloko va tlula va nghena endzeni, ivi mana wa vona a wu chayela wu kongoma eBendstore. Leswi dyambu a ri nga si pela, movha wu fika wu jikajikisiwa doroba leriya hinkwaro 5 leswaku vanhu va ta wu vona kahle. Loko wu hlangana ni lava a va tivaka, a wu to twa hiloko wu ku pipiii, bele leswaku va n'wi vona. A ri njhani ku hlekelela Mafloza? Eka Godi swi ve xinyadzo ni tingana letikulu ku va nsati wa yena a xavile movha a nga n'wi vikelangi. Hikwalaho a a nga nyanyuriwi hi nchumu eka leswi a swi humelela. Loko va ku va ya ku wu khanguleni, u lo tisalela yexe. Ni leswaku ku 10 humelela yini a swi nga n'wi yi. U lo tihambanela na swona a nghena kwala xitandini a ya tilavela xikalo hikuva masiku lama a a tihanyela hi xona. Swa tibiya a a nga ha swi fikeleli hikuva mali se a yi n'wi kalela ku fana ni mali kumbe mpfula ya xixika. Hambileswi Mafloza a a pfa a hola hi switsongo ya ku aka, nuna a a nga yi voni. Mbuyangwana Godi o tihanyela hi xipencenana lexi a xi sele loko va teke liya ya 15 yindlu. U fikile eka Thirayisa laha a a tolovele ku byi haxa kona loko a ri ni ximalana. 11.8 Boxa vito ra movha lowu ku vulavuriwaka hi wona eka ntshaho lowu nga laha henhla na vito ra garaji laha wu nga xaviwa kona. (2) 11.9 Xana Shoes loyi a a nyika Mafloza ntirho wa tithendara a a tifumisa hi ku endla yini? (2) 11.10 'Xihlobyana xa le mahlweni xi dlayisa hi torha' i xivuriso lexi hlamuselaka leswaku loko u famba ndlela, famba u pange mati, u nga vuli leswaku xihlovo xi le mahlweni; u nga xi kuma xi phyile. Xana u nga xi kongomisa eka ximunhuhatwa xihi eka tsalwa leri naswona hikokwalaho ka yini u xi kongomisa eka xona? (2) 11.11 Hikokwalaho ka yini Godi a tinyiketerile ebyalweni ku tlula mpimo endzhaku kaloko a onhakeriwile hi ntirho eka GDC? (2) 11.12 U vona Godi a endlile kahle loko a nga kombangi ku tsakela movha ku fana na Vhelaphi na Masesi lava nga tlhela va kombela ku wu khangula ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 11.13 Loko a wu ri na xaka leri xungetaka ku endla swo fana na leswi endliweke hi Godi eka ndyangu wa yena a wu ta ri tsundzuxa yini? (2) [25] KUMBE Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Hukuri 2018 NSC MFUWO WA RIXAKA RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO (XITSALWANA) Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya hi dyondzisa kumbe ku hi nyika vutivi byo karhi. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku pfuniwa hi ntsheketo wa 'Vhimbhamukwama' na xiphato xa ndhavuko xa 'Mapungubwe'. [25] XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) NHWANYANA WA VUHLALU Hlaya ntshaho lowu landzelaka, lowu humaka eka ntsheketo wa 'Nhwanyana wa vuhlalu' kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA G Garingani wa garingani! Garingani! Garingani wa garingani! Garingani! Kona swi pfuketana, emugangeni wa ka Nkovana, ko va na vanhwanyana 5 van'wana. Vanhwanyana lava va rhambana leswaku va ya hleta meno. Hiloko va suka hinkwavo va kongoma enambyeni. Loko va fika enambyeni va sungula ku hleta meno. Va lo na heta va ku: 'A hi kambaneni meno leswaku hi ta vona loyi a nga na yo basa swinene.' 10 Loyi a nga kumeka a ri na meno yo basa paa, a ku ri nhwanyana loyi a va ku i Xikhegu. Vanhwanyana lavan'wana vo teriwa hi mavondzo loko va vona ku basa ka meno ya Xikhegu, kutani va kungela ku n'wi endla swo biha. Vanhwanyana lavaya vo hlevelana leswaku swa antswa va n'wi wisela endzeni ka mati. Hakunene vo susumetela Xikhegu endzeni ka mati leswaku a nwela. Se vo 15 suka va kongoma ekaya. Va byelanile leswaku a va nga vuli leswaku Xikhegu u humeleriwe hi yini. Loko va fika ekaya va vutisiwa leswaku Xikhegu u kwihi, vanhwanyana hinkwavo va ku a va swi tivi. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/Hukuri 2018 NSC Loko Xikhegu a wela endzeni ka nambu u vuye a tekiwa hi nyoka leyikulu ya le 20 matini. Yi tshama na yena endzeni ka xidziva nkarhi wo ringana malembe mambirhi. A yi n'wi hlovisa hi swiambalo swa ku khavisiwa hi vuhlalu. Siku rin'wana loko a ha tumberile etinhlangeni o twa mpfumawulo wa ku tsemiwa ka tihunyi hi xihloka. Hiloko a sungula ku yimbelela risimu leswaku mutsemi wa tihunyi a ta n'wi twa, a ku: 25 Wen' u nge khee, Wen' u nge khee, Garingani we khee! Pthu choyoyoo! Xa mina i n'weti. 30 13.1 Eka ntsheketo lowu ku na marito ya 'pthu choyoyo!' Boxa leswi endliwaka hi mutsheketi loko a ri karhi a vula marito lawa na xikongomelo xo swi endla. (2) 13.2 Xana ntirho lowu Xikhegu a a fanerile ku tirha wona ntsena loko a ta va a tlhelerile ekaya hi wihi? (1) 13.3 Hlawula nhlamulo YIN'WE eka leti landzelaka: Loko a ha ri ematini, Xikhegu a a hamba a huma a ya tshama … A etihunyini. B enhlalukweni. C etinhlangeni. D erihlampfini. (1) 13.4 Hi kwihi ku yelana loku nga kona eka vito ra ntsheketo na vundzeni bya wona? (2) 13.5 Xana u dyondzile yini ehenhla ka leswi humeleleke Xikhegu loko a ta va a sindzisiwile ku tirha hi va le vukatini bya yena? (2) 13.6 Hlamusela leswi mutsari a lavaka ku hi lemukisa swona hi ku va Xikhegu a fambile na vanghana enambyeni, vatswari va yena va nga swi tivi. (2) 13.7 Hakelo yo va vanhwanyana va wiserile Xikhegu ematini hi yihi? Tlhela u vula na leswi a wu ta va u va tsundzuxile swona loko va ha kunguhata ku n'wi wisela ematini. (3) 13.8 Ximunhuhatwa xin'wana xi humelerile hi mhaka leyi nga khorwisiki eka ntsheketo lowu. Boxa vito ra xona u tlhela u seketela hi marito ya wena ku tiyisisa mhaka leyi. (2) NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 24 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 24 DBE/Hukuri 2018 NSC XIPHATO XA NDHAVUKO (XIMBANGU) Hlaya xiphato xa ndhavuko lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA H NELSON MANDELA 1 Ngoma yi bile, 2 Ngoma ya kona a yi lo bela wena. 3 U wela u werisiwa hi maxuvuru, 4 Van'wana va dubunya ngoma ya kona, 5 Van'wana va tlherile etiharini, 6 Ya wena ngoma yi nga tshwi, 7 Va ku u na swindomudomu, 8 Na mukhuhlwana wa nkikosi, 9 Loko wo huma u nga tluleta tiko, 10 U rhuba u pindzula engomeni, 11 N'hweti khe, xirimele khe! 12 Malembe ya makumembirhinkombo i ntangha ya mani? 13 Lexi nga heriki xa hlola. 14 Ngoma yi tshwa lohlo, MISAVA YI NINGINIKA, 15 Malangavi ya orhiwa hi misava hinkwayo, 16 Tiko ri khana, 17 Vantima va pembela, 18 U huma engomeni u ri xirhubana, 19 U huma u ya va mudzabi. 20 Mudzabi wa vadzabi vaku, 21 U huma u va nxolwe, 22 Nxolwe ya tinxolwe taku. 23 Hi vula wena nghala ya Afrika, 24 Hi vula wena ndlopfu ya Afrika-Dzonga, 25 Hi vula wena Madiba, 26 Hi vula wena Rolihlahla, 27 Hi vula wena Nelson, 28 Hi vula wena Mandela, 29 Loko u bonga u twala Asia, 30 Loko u bonga u twala Europa, 31 Loko u bonga u twala Amerika, 32 Loko u bonga u twala Australia, 33 EAfrika a ha ha vuli. 34 U humesile Afrika-Dzonga enon'weni wa ngwenya, 35 U xokorile Afrika-Dzonga emenweni ya nghala, 36 Afrika-Dzonga ri ntshuxiwa timpecana na mazankozi, 37 Afrika-Dzonga ri ntshuxeka, mindzelekano yi dlawa, 38 Afrika-Dzonga ri va rixaka ra nkwangulatilo, 39 Tiko ri hundzulela, Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 25 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 25 DBE/Hukuri 2018 NSC 40 Vuswa byi dyiwa byi xeviwa. 41 EAfrika-Dzonga namuntlha hi le vulombeni, 42 U rhurherile Afrika hinkwayo eAfrika-Dzonga, 43 U hlanganisile tinxaka hinkwato, 44 A nga kona loyi a nga ku tiveki! 45 Afrika-Dzonga i Afrika, 46 Afrika i Afrika-Dzonga, 47 Wena nghala ya Afrika ha ku khensa, 48 Hi ku bela mandla, 49 Hi ku hluvulela xihuku, 50 Hi ri xandla ehenhla ka xin'wana. 51 Halala Madiba, halala! 52 Halala Rolinhlanhla, halala! 53 Halala Nelson, Halala! 54 Halala Mandela, halala! 55 Khanimambo! 13.9 Hlamusela leswi xiphato lexi nga laha henhla xi vulavulaka hi swona. (2) 13.10 Boxa nhlangano wa tipolitiki lowu Nelson Mandela a a wela eka wona u tlhela u vula na leswi a a tiveka hi swona emisaveni hinkwayo. (2) 13.11 U nga vula yini hi ku pfumaleka ka tindzimana eka xiphato lexi? (2) 13.12 Hlamusela leswi vuriwaka hi ntila wa 19 lowu nge: 'U huma u ya va mudzabi.' (2) 13.13 U titwa njhani ku va u ri etikweni leri nga tshama ri va na murhangeri wo fana na Nelson Mandela? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 25 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2018/4677fe31-d5a0-4238-80e1-94f2a9f6e4a4) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Feb March 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2018/519365e7-6cae-4986-b03a-888384010ac2) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2018/5f5a6015-a4a5-44db-9c01-735c3f29c3c6) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2020/49d096f0-3dc7-459b-9a57-6080c371ccd2) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2019/003e917e-3514-42c7-ae19-5f44797864eb) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.