# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Memo > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 memorandum from the November 2020, 29 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2020-memo/d04be2db-6ac7-4e69-95a7-b77f24a9c87a - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Memorandum - Year: 2020 - Exam period: November - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 29 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2020-memo/d04be2db-6ac7-4e69-95a7-b77f24a9c87a) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2020 · xitsonga. Memorandum, 29 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Xitsonga HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2020/49d096f0-3dc7-459b-9a57-6080c371ccd2) — QP · 2020 · Xitsonga ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 SENIOR CERTIFICATE/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) HUKURI 2020 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 80 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 29. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo SWITSUNDZUXO EKA VAKOREKETI  Xiletelo xa makoreketelo lexi xo va xiletelo eka vakoreketi.  Xi ta kaneriwa na swipano swa vakoreketi va swifundzankulu ku nga si sunguriwa ku koreketa etindhawini to hambanahambana.  Tinhlamulo ta vakamberiwa ti fanele ku tekeriwa enhlokweni ku ya hi vuswikoti bya vona. SWILETELO SWA MAKOREKETELO  Laha mukamberiwa a nga hlamula swivutiso swo tlula nhlayo leyi languteriweke, koreketa nhlamulo yo sungula. (Mukamberiwa a nga fanelangi ku hlamula xivutiso xa xitsalwana na xa ximbangu swa muxaka wun'we wa tsalwa.)  Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso hinkwaswo swa mune eka XIYENGE XA A, (switlhokovetselo swa ndzawulelo), koreketa swimbirhi leswo sungula ntsena.  Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso swimbirhi swa xitsalwana kumbe swimbirhi swa ximbangu eka SWIYENGE swa B na C, koreketa nhlamulo leyo sungula, u tshika leyi landzelaka. Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso hinkwaswo swa mune, koreketa ntsena swivutiso leswo sungula eka XIYENGE xin'wana na xin'wana, ntsena loko ku ri leswaku u hlamurile xivutiso xin'we xa xitsalwana na xin'we xa ximbangu.  Loko mukamberiwa a nyikile tinhlamulo timbirhi laha yo sungula yi vaka yi hoxekile, leyi landzelaka yi va yi ri leyi faneleke, koreketa nhlamulo leyo sungula u tshika leyi landzelaka.  Loko tinhlamulo ti nga nomboriwangi hi mfanelo, koreketa ku ya hi xiletelo xa makoreketelo.  Loko xihoxo xa mapeletelo xi ri na nkucetelo eka nhlamuselo ya nhlamulo, xi hoxise. Loko xi nga kuceteli nhlamuselo, xi nyike nkutlunya.  SWIVUTISO SWA XITSALWANA o Loko xitsalwana xi komile ku tlula ntsengo lowu languteriweke wa marito, u nga xupuli mukamberiwa hikuva u ta va a tixupurile eka timaraka ta xivumbeko. Loko xitsalwana xi lehile ku tlula mpimo, koreketa ku ya hi vuswikoti bya mukamberiwa kutani mi kanela na vakoreketinkulu. Tirhisa tirhubiriki ta makambelelo eka XITANDZHAKU XA A na XITANDZHAKU XA B ku kambela switsalwana swa vakamberiwa.  SWIVUTISO SWA XIMBANGU o Loko mukamberiwa a nga tirhisangi mimfungho yo tshaha, a nga xupuriwi. o Eka swivutiso leswi lavaka MAVONELO NA MATITWELO, a ku na timaraka leti nyikiwaka eka tinhlamulo ta INA/E-E kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku averiwaka timaraka. o Tinhlamulo ta HI SWONA/A HI SWONA kumbe MHAKA YA NTIYISO/MAVONELO a ti averiwi timaraka. Ku seketela hi kona ku averiwaka timaraka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI: MJ Baloyi et al. XIVUTISO XA 1: XITSALWANA 'MIHLOLO A YI DYIWI' – KJ Ngobeni SWITSUNDZUXO  Tirhisa swikombiso leswi landzelaka tanihi swiletelo swo koreketa xivutiso lexi.  Mahlamulelo ya nga hambana ku ya hi matwisiselo ya mukamberiwa ya xitlhokovetselo.  Tirhisa rhubiriki leyi nga eka papila ra 28 ku koreketa xivutiso lexi. TINHLAMULO LETI LANGUTERIWEKE Mutlhokovetseri u tirhisile ririmi hindlela ya vutshila ku hlamusela xiyimo xo ka xi nga tsakisi lexi nga kona laha tikweni, laha vaakatiko va lwisanaka na vahlampfa lava nga kona, va va phangela nhundzu ya vona na ku va hisela mabindzu va rivala leswaku van'wana va vaakatiko va Afrika-Dzonga va tshame va balekela ematikweni ya vona loko xiyimo xa ha bihile. U humelerisile mhaka leyi hi ku vuyelela swivulavulelo eka mintila yin'wana ya xitlhokovetselo, ku ri ndlela yo tiyisisa/tshikelela endlelo leri ro biha ra vaakatiko ehenhla ka vanhu va matiko mambe.  Mutlhokovetseri eka ntila wa 4 lowu nge: 'Swilo swi nga yima hi nhloko!' u tirhisile xivulavulelo 'ku yima hi nhloko' ku kombisa leswaku xiyimo laha tikweni xi cincile a xa ha ri xiswona leswa khale laha a ku hanyiwa hi kurhula na rirhandzu.  Ku va a kombisa leswaku leswi humelelaka laha tikweni swa hlamarisa no chavisa, mutlhokovetseri eka ntila wa 6 u tirhisile xivulavulelo 'ku tsema nhlana', leswi vulaka ku chavisa; laha a nge: 'Mihlolo yo tsema nhlana wa n'wana sirha'.  Xivulavulelo xa 'ku tsema mi yi vona' eka ntila wa 15 lowu nge: 'Mi tsemile mi yi vona,' xi vula ku va munhu a suka a tsutsuma. Mutlhokovetseri u xi tirhisile ku kombisa leswaku vaakatiko hi ku vona ku tika ka xiyimo laha tikweni va karile va tsutsumela ematikweni ya le handle ku ya kuma vutumbelo.  Mutlhokovetseri eka ntila wa 18 lowu nge: 'Mi kanya timbilu mi xija, mi khemba, mi hisa,' u tirhisile xivulavulelo 'ku kanya mbilu' leswi vulaka ku tiyisela, ku kombisa leswaku vaakatiko lava va ya emahlweni va tiyisela ku endla swo biha va karhi va swi tiva leswaku a swi nga fanelangi. Va va ba hi tihanyi no hisa swilo swa vanhu lava.  Eka ntila wa 31 mutlhokovetseri u ri: 'Mi nga rivali ku ri swa jika swilo, mi thyakisa xihlovo leswi mi kolweke?' Hi xivulavulelo xa 'ku thyakisa xihlovo' lexi vulaka ku va munhu a onha endzhaku ka ku kuma ku pfuneka mutlhokovetseri u kombisa leswaku vaakatiko hikokwalaho ka leswi laha tikweni se swilo swi langutekaka swi tshamisekile va sungula ku kholela vanhu va matiko mambe va rivala leswaku va ta tlhela va lava ku pfuniwa hi vona minkarhi leyi taka. Matirhiselo ya mutlhokovetseri ya swivulavulelo eka mintila yin'wana ya xitlhokovetselo lexi ya humelerisa vutshila bya yena byo paluxa hungu ra ku va a komba vaakatiko hilaha leswi va swi endlaka swo xanisa no kholela vanhu va matiko mambe swi biheke hakona; hikokwalaho va fanele ku swi tshika. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo MAAVELO YA TIMARAKA: V = 06 X&R = 04 (LEMUKA: U NGA VEKELI TIGWAJU (√), KOREKETA KU YA HI RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 28. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [10] XIVUTISO XA 2: XIMBANGU 'MBILU YA WENA I LWANDLE' – MT Mahuntsi 2.1 Mutlhokovetseri u humelerisa xifaniso xa wanuna loyi a tsakeke hi hanyelo ra nsati wa yena loyi a kotaka ku hlayisa vana va wanuna loyi, lava a nga n'wi kuma a ri na vona naswona loyi a hlayisaka vatswari na vamakwavo va yena handle ka ku langutisa swihoxo swa vona, leswi endlaka leswaku wanuna loyi a n'wi khensa swinene.√√ (2) 2.2 'U hanya bya Gabriele.'/Ntila wa 4.√ (1) 2.3 fanela./B.√ (1) 2.4 'Swiciwana' i vana va huku kasi 'ku tlhotlhorha' swi vula ku huma ka swihukwana ematandzeni.√ Hi mintila leyi mutlhokovetseri u vutisa munhu loyi a tlhokovetselaka hi yena leswaku u swi kotisa ku yini ku hlayisa vana lava nga riki va yena.√√ (3) 2.5 Hileswi a vonaka nsati wa yena a ri munhu wo rhula/tiyisela.√ (1) 2.6 Swa ndzi tsakisa hikuva swi vula leswaku ku kala a ndhundhuzeriwa hi nuna wa yena u endla swa kahle.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 3: XIMBANGU 'HI LO YINI HINA?' – MA Khosa 3.1 Mutlhokovetseri u vilerisiwa hi vanhu lava tiendlaka vafundhisi hi xikongomelo xo tifumisa va tirhisa rito ra Xikwembu ku endla mali, laha a vutisaka leswaku Xikwembu xi ri yini hi vanhu lava. U lava ku tiva loko Xikwembu xi tsaka hi swiendlo swa vona.√√ (2) 3.2 'Swifundhisana swo pfumala ni maphepha i matutu.'/Ntila wa 14.√ (1) 3.3 tele./A.√ (1) 3.4 Endlwini ya Hosi ku vuriwa ekerekeni.√ Hi ntila lowu mutlhokovetseri u vula leswaku na le kerekeni a ku na kurhula hikuva vanhu va lwela mali.√√ (3) 3.5 U vula leswaku etikerekeni minkarhi hinkwayo loko ku hlanganiwa ku humesiwa mali ku tlula ku vulavula hi rito ra Xikwembu naswona ku tekiwa nkarhi wo leha eka xiyenge lexi.√ (1) 3.6 Ya khorwisa hikuva va kona vafundhisi lava va fambaka va chumayela etikerekeni, emabazini na le mathekisini xikongomelo ku ri ku tivuyerisa hi tlhelo ra mali.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) [10] XIVUTISO XA 4: XIMBANGU 'VUTSWARI BYA VUPHUKUPHUKU' – NW Phakula 4.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi manana loyi a a nga pfumeli leswaku n'wana wa yena a tshinyiwa loko a hoxisile, laha a a n'wi kanetela naswona loko va n'wi tsundzuxa a a nga yingisi. Eku heteleleni n'wana wa yena u dlayiwile a ri ku onheni, leswi vileriseke no nyumisa mana wa yena.√√ (2) 4.2 'Timbhoni hi lava tinguvu leto basa paa!'/Ntila wa 5.√ (1) 4.3 ri ntsongo./B.√ (1) 4.4 'Nyini' swi vula mutswari kasi 'Mbyana' i xifuwo xa le kaya lexi tirhisiwaka ku rindza na ku hlota.√ Eka xitlhokovetselo lexi mutlhokovetseri u tirhisile riviti 'nyini' ku vula mutswari loyi a nga kurisangiki n'wana wa yena hi mfanelo, a tlhela a tirhisa riviti 'mbyana' ku vula n'wana loyi a nga kurisiwangiki kahle. Mutlhokovetseri eka ntila lowu u hlamusela leswaku ku vitaniwile mutswari loyi leswaku a ta teka n'wana wa yena wo pfumala mahanyelo a ya tilahlela yena.√√ (3) 4.5 I ku kombisa ku xaniseka loku manana loyi a nga ta hlangana na kona hi ku ka a nga yingisi loko a tsundzuxiwa.√ (1) 4.6 A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku a pfumela ku pfuniwa hi vanhu van'wana ku tshinya n'wana wa yena loko a dyohile leswaku a ta kula a ri na mahanyelo lamanene lama nga ta tlhela ya tsakisa no vuyerisa vanhu hinkwavo.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO SWILO SWA HUMELELA – KJ Ngobeni na SJ Malungana XIVUTISO XA 5 (XIMBANGU) 'A MI VA YISA KWIHI?' – SJ Malungana 5.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi vatswari lava tsandzekaka ku hlayisa vana va vona hi mfanelo.√ Mutlhokovetseri u tsundzuxa vana lava leswaku loko va xanisiwa va fanele ku ya mangala enawini leswaku va ta pfuneka.√ (2) 5.2 'Nsele wa n'wina mi wu thwaserile eka yunivhesiti yihi?'/Ntila wa 11.√ (1) 5.3 tele./A.√ (1) 5.4 Riencisi 'cowee!' ri vula ku pfumaleka ka huwa.√ Mutlhokovetseri eka ntila lowu u hlamusela leswaku loko vatswari lava va xanisaka vana va ta khomiwa hinkwavo va ya pfaleriwa ekhotsweni ku ta sala ku ri na kurhula etikweni.√√ (3) 5.5 U vula leswaku mhaka yo va vatswari lava va xanisa vana yi le kusuhi na ku hela/herisiwa.√ (1) 5.6 I xitsundzuxo xa kahle hikuva leswi vatswari lava va swi endlaka swa ku xanisa vana i ku tlula nawu wa tiko hikokwalaho va fanele ku mangaleriwa emaphoriseni leswaku vana lava va kota ku pfuneka.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA NOVHELE XIVUTISO XA 6: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa Ku va munhu a tixanisa hi ku lava ku tiyisisa leswaku munhu un'wana a nga humeleli evuton'wini, swi nga endla leswaku a hetelela a xaniseka swinene. Leswi swi tiyisisiwa hi ku va Johnson Hlongwane a tirhisile tindlela to hambanahambana leti landzelaka ku tiyisisa leswaku Chavalala a nga humeleli efemeni ya PPE.  Hlongwane a a fanele a tirhisana hi kurhula na Chavalala tanihileswi yena a a ri mupfuneti wa mininjhere Brooks, loko Chavalala a ri muhlanganisi efemeni ya PPE.  Loko ku pfulekile xivandla xa vuhlanganisinkulu efemeni ya PPE Hlongwane u ringetile leswaku Chavalala a nga xi kumi xivandla lexi hi ku tirhisa tindlela to hambanahambana. U hlohloterile mininjhere Brooks leswaku Chavalala a nga nyikiwi ntirho wa vuhlanganisinkulu, a vula leswaku wa ha ri ntsongo, yi ri ndlela yo n'wi sivela ku tlakusiwa.  Hlongwane na vanghana va yena va kunguhatile leswaku ku yiviwa cheke ehofisini ya Nyeleti ku ya hakeriwa xikweleti xa Chavalala eka OK eTzaneen leswaku loko swi ta kumeka Chavalala na Nyeleti va ta hlongoriwa entirhweni.  U byerile Mukhari loyi a va tirha swin'we efemeni ya PPE leswaku loko yena a ha ri mupfuneti wa mininjhere Chavalala a nge pfuki a tlakusiwile.  Loko va ri ehodela na vadayirekitara, Hlongwane u hemberile Chavalala a ku u ya entirhweni a nwile byalwa kambe loko a vona valungu a a tiendla onge a nga nwi.  Loko a twile leswaku Chavalala u fanele ku ya eEurope, u hlohloterile Brooks leswaku a nga pfumeleli munhu wa xiyimo xo fana na Chavalala ku ya yimela feme, a vula leswaku loyi a nga na ndzhuti a nga yimelaka feme i Mathebula.  U khomisile Nyeleti hi maphorisa hi xikongomelo xo thyakisa vito ra Chavalala hikuva a a swi tiva leswaku cheke yi hakerile xikweleti xa yena (Chavalala) leswaku a ta hetelela a khomiwile na yena.  Hlongwane u sungurile ku xaniseka loko a vona leswaku maphorisa ya lemukile tindlela ta yena ta vukungundzwana. U tsutsumerile eKatlehong eka ntukulu wa yena Lunga Khuzwayo loyi a a ri gqweta ku ya lava ku pfuneka. Loko a ta va a twile leswaku maphorisa ma sungula ku sechana na yena leswaku ma ta n'wi khoma, u yile eka n'anga ya yena Xingovenana leswaku a papalata ku pfaleriwa. Loko a vuyile hi le Katlehong u sungurile ku penga a hluvula na swiambalo ehofisini ya yena, laha emakumu yena na vanghana va yena va nga khomiwa va ya pfaleriwa ekhotsweni. Timhaka hinkwato leti nga laha henhla ti kombisa tindlela leti Hlongwane a ti tirhiseke efemeni ya PPE ku tiyisisa leswaku Chavalala a nga tlakusiwi, leswi n'wi vangeleke ku xaniseka swinene evuton'wini. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: U NGA VEKELI TIGWAJU (√), KOREKETA KU YA HI RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 7: XIMBANGU MULUNGUNTIMA – TH Khosa 7.1 Swi le femeni ya PPE.√ (1) 7.2 Mlambo./B.√ (1) 7.3 Eka vuendzi byo sungula phorisa Mlambo a a hlundzukile swinene kasi eka lebya sweswi u tikomba a tsakile no ta hi moya lowunene.√√ (2) 7.4 Ya kombisa moya wo chuhwa/chava hi ku va a ehleketa leswaku swi nga endleka phorisa Mlambo a tele ku tlhela a ta ya n'wi pfalela ekhotsweni.√√ (2) 7.5 I phorisa Mlambo√ hikuva u endlile ndzavisiso lowu endleke leswaku Chavalala a nga pfaleriwi, leswi siveleke Hlongwane ku fikelela ku navela ka yena ko n'wi hlongorisa entirhweni a nghenisa munghana wa yena George Mathebula.√ (2) 7.6 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku ku tirha hi ku tshembeka swa vuyerisa./Ndzi dyondzile leswaku munhu a nga hlula miringo yo tala loko a tirha hi ku tshembeka entirhweni.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 7.7 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ndzi vona onge a va endlela leswaku Chavalala a ta kota ku sivela mhaka yo nghenisiwa ka Mathebula entirhweni tanihileswi a a nga yi tivi.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 7.8 I mhaka ya kahle hikuva tanihi vatirhikulobye swi fanerile leswaku va seketelana loko un'wana a humelerile hi khombo ro karhi.√ (Maraka i yo seketela ntsena.) (1) 7.9 I Nkanyani√ na Ngobeni.√ (2) 7.10 Xingovenana i n'anga leyi Hlongwane a nga ya eka yona leswaku yi n'wi pfuna hi mirhi yo sirhelela xitulu xa yena efemeni ya PPE.√√ (2) 7.11 Maria Mashele i xigangu xa Mathebula./I varhandzani.√√ (2) 7.12 A a endlela leswaku a ta kota ku kuma vundzeni bya hilaha un'wana na un'wana wa vahehliwa a hoxeke xandla hakona eka nandzu lowu a va hehliwa hi wona wo yiva cheke.√√ (2) 7.13 Timhaka ta vukungundzwana, mavondzo na rivengo leti humelelaka emitirhweni.√√ (2) 7.14 A ndzi ta n'wi tsundzuxa leswaku timhaka ta xihundla a ti fanelangi ku byeriwa munhu hikuva na yena u ta ya byela un'wana kutani ti hetelela ti tiviwa hi vanhu hinkwavo.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 8: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni Xivuriso lexi nge: 'Nyama yo ndzoveteriwa yi handzula mbita' kumbe 'Nyama yo sindzisiwa yi handzula mbita' xi hlamusela leswaku nchumu wo sindzisiwa a wu na mihandzu kumbe mbuyelo lowunene, leswi ku nga ntiyiso. Mhaka leyi yi tipaluxa swinene eka vana va Mufundhisi Tlhomandloti lava nga tsandzeka ku hanya hi tindlela letinene leti a va sindzisiwa ku ti landzelela hi tata wa vona.  Mufundhisi Tlhomandloti a a tshamela ku sindzisa vana va yena ku hanya hi tindlela leti a ti tsakeriwa hi yena to hambana na vana van'wana, ku tlula hinkwavo eka hinkwaswo.  Hambileswi Madambi a a tlharihile eka swa tidyondzo, a a nga hlambi, leswi a swi vilerisa tata wakwe kambe hikuva Madambi a swi nga ri swa yena a a tshama na thyaka naswona a a ri munhu wa futa.  Tlhomandloti u alerile n'wana wa yena Madambi ku teka Soluka, nhwana loyi a a n'wi rhandza ku va nsati wa yena hikokwalaho ka leswi a a ri Muqhoza, a vula leswaku u fanele ku teka nhwana wa Muchangana, leswi endleke leswaku Madambi a vula leswaku swa antswa a nga teki nsati kutani a hanya hindlela yo ka yi nga tsakisi hikuva se a a tinyiketerile ngopfu ebyalweni. Leswi swi endlile leswaku a hetelela a tekile Soluka loko tata wa yena a lovile.  Nyiko yena hi ku lava ku tsakisa tata wakwe u dyondzerile vufundhisi kambe u tsandzekile ku hanya hindlela leyi languteriweke tanihileswi a swi nga ri swa yena; u kale a wela endzingweni wo rhandzana na xirho xa kereke ya yena N'wa-Mdanisi, leswi nga amukelekiki kutani a hluvuriwa nguvu ya vufundhisi, a hetelela hi ku tidlaya hikokwalaho ka leswi a a tivona a dyohile ngopfu hi ku va a khomisile tata wa yena tingana na ku va a tsandzekile ku landzelela minkondzo ya yena. Ku tsandzeka loku ka vana va Tlhomandloti ku fikelela ku rhandza ka tata wa vona swi tiyisisa mhaka ya leswaku nchumu wo sindzisiwa ku nga ri ku rhandza ka vona a swi vangi na mbuyelo lowunene. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: U NGA VEKELI TIGWAJU (√), KOREKETA KU YA HI RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 9: XIMBANGU MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni 9.1 Hileswi Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti a rhandzaneke na xirho xa kereke ya yena, N'wa-Mdanisi loyi a heteleleke a biha emirini√ kutani swirho swa huvo ya vufambisi bya kereke swi boheka ku hlangana leswaku swi ta tlhuvutsa mhaka leyi.√√ (3) 9.2 Madambi i makhombo kumbe ku tikeriwa loku munhu a hlanganaka na kona evuton'wini,√ leswi yelanaka na ku tikeriwa loku Madambi a hlanganeke nakona evuton'wini hikokwalaho ka tata wakwe loyi a n'wi ariseke ku tekana na Soluka kutani a tilan'wa a hetelela hi ku tinyiketela ebyalweni, leswi n'wi vangeleke ku xaniseka.√√ (3) 9.3 A a ri na ntlimbo wa le handle√ lowu a a vangeriwile wona hi N'wa-Mdanisi loyi a nga n'wi xenga ku kondza a rhandzana na yena, leswi nga endla leswaku a kala a hluvuriwa nguvu ya vufundhisi.√√ KUMBE A a ri na ntlimbo wa le ndzeni√ lowu a nga lo tivangela hi ku ala a yisa emahlweni rirhandzu ra yena na N’wa-Mdanisi ku kondza a n’wi kumisa khwiri, leswi nga endla leswaku a hluvuriwa nguvu ya vufundhisi.√√ (3) 9.4 I ku tiyisisa/tshikelela mhaka ya leswaku ku va vana va nga ha yingisi kumbe ku landzelela ku rhandza ka vatswari va vona se a swi andzile ngopfu naswona hambi vatswari vo swi lavisa ku yini a swi nga ta koteka leswaku xiyimo xi tlhela xi tshamiseka./I ku tiyisisa/tshikelela mhaka ya leswaku n'wana na mutswari a hi nchumu wun'we, ku rhandza ka mutswari ku nga ka ku nga vi leswi n'wana a rhandzaka swona.√√ (Amukela na tin'wana tinhlamulo leti twisisekaka.) (2) 9.5 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: I mhaka ya kahle hikuva tanihi wanuna a a fanerile ku teka nsati a ta kota ku kuma vana leswaku xivongo xa ka vona xi nga fi kambe xi kula ku ya emahlweni.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama ya twisisekaka.) (2) 9.6 Ma runguriwile eka nhlengeletano ya vadyondzisi eMeadowlands./ eMeadowlands.√ (1) 9.7 A a ri munhu wa rirhandzu wo kota ku amukela munhu un'wana na un'wana./A a ri wansati wo titsongahata, loyi a a nga kaneti leswi a swi vuriwa hi nuna wa yena.√√ (2) 9.8 Loko Mufundhisi Tlhomandloti a ha hanya, Nyiko u tlurile ku navela ka tata wa yena hi ku rhandzana na N'wa-Mdanisi kasi Madambi u tekanile na Soluka loko tata wa yena a hundzile emisaveni.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo 9.9 Swi kombisa leswaku a a ri munhu loyi a a kota ku hlayisa swihundla swa ndyangu wa ka vona hikuva a nga paluxangi leswaku u lo aleriwa hi tata wakwe ku teka nhwana loyi a a rhandza yena.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 9.10 Leswaku rirhandzu ra ntiyiso a ri tsekatsekisiwi hi swiyimo kambe ri ta tshama ri ri kona.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 9.11 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ri hele kahle hikuva Madambi na Soluka va swi kotile ku tlhela va yisa rirhandzu ra vona emahlweni.√√ KUMBE A ri helangi kahle hikuva Madambi a a fanele a nga pfumelangi ku tekeriwa xiboho hi tata wa yena loko a ha hanya kambe loko se a hundzile emisaveni a xi landzula hikuva swi nga endleka tata wa yena a nga etleli hi kurhula.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 9.12 A ndzi ta va ndzi n'wi tsundzuxile leswaku a khongelela xiyimo lexi leswaku mbilu ya tata wa Madambi yi ta olova; leswaku a ta hetelela a tekiwile hi nuna loyi a n'wi rhandzaka./A ndzi ta va ndzi n'wi tsundzuxile leswaku a tikumela jaha rin'wana leri nga ta n'wi teka a hambana na Madambi hikuva yena u lawuriwa hi tata wa yena, handle ko titekela xiboho tanihi wanuna.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 10 (XITSALWANA) XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Munhu u fanele ku enerisiwa hi leswi a nga na swona. Leswi swi vula leswaku a nga fanelangi ku sola kumbe ku tekela ehansi leswi nga swa yena hi ku tsakisiwa hi swa van'wana. Hakanyingi loko munhu a nga enerisiwi ku tala ku va na switandzhaku leswi nga tsakisiki. Mhaka leyi yi tipaluxa eka vutomi bya Ntsengele Godfrey (Godi) Kubayi, loyi a nga kombisa ku ka a nga enerisiwi hi nsati wa yena Lindiwe.  Godi a a ri na nsati wa yena Lindiwe loyi a a n'wi rhandza a tlhela a n'wi xixima.  Loko a kumile ntirho wa vumininjhere eka GDC eGiyani, u yengiwile hi ku saseka ka Mafloza loyi a a tirha na yena kutani a sungula ku xanisa Lindiwe.  U sungurile ku vuya navusiku swinene, minkarhi yin'wana na ku vuya a a nga ha vuyi. Loko Lindiwe a ringeta ku n'wi tsundzuxa a a nga n'wi yingisi kambe a a ya emahlweni na mintirho ya yena leyo biha.  Lindiwe u komberile malume wa Godi, Sambula leswaku a vulavurisana na ntukulu wa yena kambe ematshan'weni yo cinca mahanyelo u rhurhile a ya tshama na murhandziwa wa yena Mafloza eka Siyandhani.  Godi u tlakusile Mafloza a ya tirha na yena ehofisini ya yena tanihi matsalana, leswi nga endla leswaku loko vana va yena va n'wi endzerile hi xikongomelo xo lava ku vona tata wa vona, Mafloza a va tlherisa.  Godi a a nga ha yi ekaya ka yena kutani u sungurile ku antswisa muti wa Mafloza hi ku lomba mali eka GDC a n'wi akela yindlu ya manyunyu.  Mafloza na Godi a va tiphina kutani va hetelela va rivala na leswaku va le ntirhweni, laha va sunguleke ku endla timhaka ta masangu hi nkarhi wa ntirho, leswi endleke leswaku havambirhi va hlongoriwa entirhweni endzhaku ko voniwa nandzu.  Mafloza u vile na nkateko wo va munghana wa yena Japisa a n'wi kumela ntirho wa tithendara, leswi endleke leswaku a sungula ku xanisa Godi.  Godi a a hamba a biwa, a rhuketeriwa na ku tshembisiwa ku baleseriwa hi Mafloza na n'wana wa yena Vhelaphi.  Leswi swi endlile leswaku a tlhelela eka nsati wa yena Lindiwe loyi a a n'wi rhandza na ku n'wi xixima, ku ri hi ku a a n'wi sukerile hi ku nyanyuriwa hi rirhandzu ra Mafloza a ya kombela ku rivaleriwa. Leswi hinkwaswo swi tiyisisa leswaku loko munhu a nga enerisiwi hi leswi a nga na swona wa xaniseka evuton'wini, ku fana na Godi loyi a nga enerisiwangiki hi rirhandzu leri a a ri nyikiwa hi nsati wa yena Lindiwe kutani a n'wi sukela a ya tshama na Mafloza loyi a heteleleke a n'wi xanisa. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: U NGA VEKELI TIGWAJU (√), KOREKETA KU YA HI RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 11: XIMBANGU XIMITANTSENGELE – IS Shabangu 11.1 A va tshikile timbuti ta vona ti ya nghena ensin'wini ya mukhalabye Matlombe ti dya mavele.√√ (2) 11.2 Loko a ha kula a hanya no yingisela switsundzuxo swa vanghana va yena kasi loko se a tirha eka GDC hikokwalaho ka nkucetelo wa rirhandzu leri a a ri kuma eka Mafloza a a nga ha amukeli switsundzuxo swa vanghana va yena.√√ (2) 11.3 N'waMbhambhazi./Mildred.√ (1) 11.4 Hileswi a honiseke xitsundzuxo xa yena xa ku va a fanele a hlayisa ndyangu wa yena hi ku rhurha na le kaya a ya tshama eka Siyandhani eka murhandziwa wa yena Mafloza.√√ (2) 11.5 A a ri na ntlimbo wa le handle,√ u vangeriwile hi nuna wa yena Godi hi ku famba a n'wi siya a sala a hlayisa vana a ri yexe yena (Godi) a ya hlayisa Mafloza na vana va yena.√ (2) 11.6 A ndzi ta va ndzi nga endlangi nchumu hikuva a a endla leswi tsakisaka mbilu ya yena hikuva a nge tshuki a endla mhaka yo karhi handle ka xivangelo.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama amukelekaka.) (2) 11.7 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ndzi nga vula leswaku a nga endlangi kahle hikuva swi veka vutomi bya yena ekhombyeni ro dlayiwa hi van'wana vavanuna.√√ KUMBE Ndzi nga vula leswaku u endlile kahle hikuva muti lowu a a nghenile eka wona na n'wana loyi a a ya vona yena i swa yena kasi Godi a a fanele a tikumele xa yena xitandi a aka kona leswaku a ta xiximiwa.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 11.8 A a tirha eGiyani/entsindza wa khale ka Gazankulu√ a a ri mesenjara eka ndzawulo ya dyondzo eka Byuro ya Xitsonga.√ (2) 11.9 rirhandzu./A.√ (1) 11.10 Godi a a nga tshembekangi, u pfuniwile hi nsati wa yena Lindiwe ku kuma ntirho eka GDC kambe loko se a wu kumile u tiphinile na Mafloza, a rivala hi Lindiwe./Godi a a nga yingisi loko a tshinyiwa, loko malume wa yena Sambula a n'wi tshinya leswaku a hambana na Mafloza u rhurhile a ya tshama na yena eka Siyandhani.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo 11.11 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku mintirho leyinene ya khensiwa./Ndzi dyondzile leswaku vanhu van'wana va swi kota ku khensa eka lava va va endleleke leswinene evuton'wini.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 11.12 U va lemukisa hi ku xaniseka loku vaka kona eka vana loko vatswari va hambanile.√ (1) 11.13 Hileswi a va ri na manana loyi a a ringeta hi tindlela hinkwato leswaku va dyondza xikolo kutani a va nga tsakeli ku n'wi khomisa tingana.√√ (2) 11.14 Ndzi nga va tsundzuxa leswaku va hlayisa vana va vona hikuva i mfanelo ya n'wana un'wana na un'wana ku hlayisiwa hi mutswari wa yena.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo MFUWO WA RIXAKA XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO (XITSALWANA) RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya hi dyondzisa na ku hi nyika vutivi byo karhi. Leswi swi seketeriwa hi leswi humelelaka eka ntsheketo wa 'Nhwanyana wa vuhlalu' na xiphato xa ndhavuko xa 'Mapungubwe' leswi hlamuseriweke laha hansi.  Eka ntsheketo wa 'Nhwanyana wa vuhlalu', mavondzo ya vanhwanyana ehenhla ka Xikhegu na ku va va le vukatini bya Xikhegu va tsandzekile ku landzelela swileriso swa nyoka leswi va swi byeriweke hi nuna wa yena swi dyondzisa vanhu leswaku ku yingisa swi tlula magandzelo.  Vanhwanyana va rhambanile ku ya basisa meno enambyeni kutani loko va heta va kombanile meno leswaku va ta vona leswaku i ya mani lama baseke swinene.  Meno ya Xikhegu hi wona lawa a ya tlula ya hinkwavo kutani vanhwanyana lavan'wana va teriwa hi mavondzo. Leswi swi dyondzisa leswaku vanhu van'wana a va tsaki loko van'wana va humelela hi leswinene evuton'wini.  Va kunguhatile exihundleni leswaku va wisela Xikhegu endzeni ka nambu leswaku a nwela, va tlhela va twanana leswaku loko va vutisiwa leswaku Xikhegu u kwihi va fanele va hlamula leswaku a va swi tivi. Maendlelo lawa ma humelerisa dyondzo ya leswaku ku tshemba munhu swi tlula hi ku tshemba ribye.  Xikhegu u tekiwile hi nyoka leyi tshameke na yena endzeni ka nambu malembe mambirhi yi ri karhi yi n'wi hlovisa hi swiambalo swo khavisiwa hi vuhlalu. Laha ku lemukisiwa hi vutivi bya swikholwakholwana leswaku swa koteka leswaku munhu a nga tshama na xikokovi xo chavisa nkarhi wo leha a tlhela a vuya a ha hanya.  Siku rin'wana Xikhegu u twiwile hi wanuna loyi a a tsema tihunyi a ri karhi a yimbelela; kutani wanuna loyi u yile a ya rhamba vanhu leswaku va ya va ya yingisela.  Exikarhi ka vanhu lava a ku ri na mana wa Xikhegu. Nyoka yi va lerisile leswaku va andlala masangu ya kala ya fika ekaya leswaku Xikhegu a ta famba ehenhla ka wona, yi tlhela yi va lerisa leswaku va nga tirhisi Xikhegu mintirho yo tika handle ka ku rhunga vuhlalu ntsena.  Xikhegu u vuyile a lovoriwa kutani va le vukatini bya yena va byeriwa xileriso lexi vuriweke hi nyoka. Xileriso xi landzeleriwile kufikela loko nuna wa yena a tlhelela entirhweni.  Loko nuna wa Xikhegu a tlhelerile entirhweni, va le vukatini va sarile va honisa ku landzelela xileriso lexi a va nyikiwile hi nyoka kutani va n'wi nyika tshuri na musi leswaku a kandza mavele, leswi endleke leswaku ku pfuleka xidziva a mbombomela, leswi dyondzisaka vahlayi leswaku nsati u fanele ku va ekusuhi na laha nuna wa yena a tirhaka kona hikuva loko swi nga ri tano, a nga kumeka a nga hlayisekangi.  Eka xiphato xa ndhavuko xa 'Mapungubwe' muphati u vulavula hi nhluvuko lowu tisiweke hi vukona bya ndhawu leyi.  U hlamusela hi ta swimakiwa swo hambanahambana leswi kumekaka eMapungubwe na hilaha ndhawu leyi yi kokaka vapfhumba hakona. Leswi swi nyika vanhu vutivi bya vukona bya ndhawu leyi na nhlohlotelo wo navela ku yi vona. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo  Muphati u yile emahlweni a tirhisa vumunhuhati ku paluxa/kombisa vumbhoni bya leswaku ntshava ya Mapungubwe yi na matimu ya tihosi na swilo swa nkoka leswi humeleleke khale etikweni. Leswi na swona swi hlohlotelaka vahlayi ku endzela eMapungubwe ku ya kuma vutivi byo enta bya matimu ya tihosi na swilo swa nkoka swa khale.  Muphati u tiyisisile/tshikelerile leswaku vuswikoti bya le henhla na swimakiwa swa nsuku, koporo na nghilazi swi kumeka hi xitalo eMapungubwe.  Xiphato lexi xi pfuna swinene hikuva loko vahlayi va xi hlayile va kuma vutivi kutani va kokeka rinoko no navela ku vona ndhawu leyi, leswi nga ta endla leswaku ikhonomi ya tiko yi tlakuka. Hinkwaswo leswi boxiweke laha henhla swi tiyisisa mhaka ya leswaku matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa na ku nyika vanhu vutivi byo karhi. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: U NGA VEKELI TIGWAJU (√), KOREKETA KU YA HI RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) 'MANTOMBI NA XIKOXA' 13.1 I ku yi hlayisa tanihi ndzhaka ya Vatsonga./I ku pfuna rixaka leswaku ri tiva mitsheketo hikuva vakokwana va manguva lawa a va ha ri na wona nkarhi wo tsheketa.√√ (2) 13.2 mavondzo./B.√ (1) 13.3 Masiku lawa ku hungasiwa hi ku langutisa thelevhixini kasi khale a ku hungasiwa hi mitsheketo.√√ (2) 13.4 I ku nghenisiwa ka swinsin'wana eka minkarhi yo hambanahambana loko ntsheketo wu ri karhi wu tsheketiwa.√√ (2) 13.5 Vana va hanya vutomi byo homboloka hikuva a va yi tivi milawu tanihileswi va nga ha kumiki tidyondzo to tshinya leti a ti kumeka eka mitsheketo.√√ (2) 13.6 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku swilo leswinene swa tirheliwa./Ndzi dyondzile leswaku ku tiyisela swa pfuna.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 13.7 U va lemukisa hi khombo leri va nga hlanganaka na rona loko va nga swi koti ku khensisa van'wana eka leswinene leswi va nga na swona.√√ (2) 13.8 A ndzi ta va ndzi n'wi tsundzuxile leswaku u fanele ku tlangerisa makwavo eka leswi a swi kumeke leswaku na yena a ta kuma mikateko evuton'wini.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisiseka.) (2) 'SHILUNGWA' 13.9 Muphati u rungulela vahlayi hi Hosi Shilungwa Mhinga ll loyi a phatiwaka tanihi hosi ya vutlhari swinene, leyi nga chaviki ku kongoma timhaka. Ku vuriwa na leswaku tiko ra Hosi Shilungwa Mhinga ll ri kayivela swo tala loko van'wana va dya va tiphina kutani u lwa hi tindlela hinkwato leswaku tiko ra yena ri kuma mphakelo lowu faneleke wa vukorhekeri na ku nyikiwa masipala wa rona.√√ (2) 13.10 'Vona va banana hi rhambu ra mfenhe.'/Ntila wa 29.√ (1) 13.11 Yi tshikelela/tiyisisa leswaku Hosi Shilungwa Mhinga ll u byerile vafambisi va tiko ntiyiso ntsena a ntshuxekile naswona a nga chavi nchumu.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisiseka.) (2) 13.12 U hlamusela leswaku Hosi Shilungwa Mhinga ll u tiva na timhaka leti tekiwaka ti ri ta xihundla.√√ (2) 13.13 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: Ku nga va ku ri ku va a lava leswaku vanhu va ta kota ku tiva hi mintirho leyinene leyi Hosi Shilungwa Mhinga ll a yi endlaka leswaku vanhu va tiko ra yena va ta vuyeriwa.√√ (Amukela na man'wana mavonelo lama twisisekaka.) (2) 13.14 Ndzi nga va tsundzuxa leswaku va katsa vaakatiko hinkwavo eka vukorhekeri na mintirho leyi nga kona etikweni hikuva hinkwavo i vaakatiko va Afrika- Dzonga.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisiseka.) (1) NTSENGO WA XIYENGE XA B: 25 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIYENGE XA C: NTLANGU XIVUTISO XA 14: XITSALWANA HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane Xo ka xi nga heli xa hlola i xivuriso lexi vulaka leswaku xilo xin'wana na xin'wana xi na makumu. Leswi swi tiyisisiwa hi leswi humeleleke eka vutomi bya Matanato na Rhoda endzeni ka tsalwa leri.  Matanato a a rhandza Rhoda a kala a tela hi miehleketo yo tshika nsati wa yena N'wa-Xirhami, a vula leswaku i xidakwa.  U byerile Mavhavaza leswaku u tekile xiboho xo teka Rhoda naswona nsati wa yena N'wa-Xirhami wa swi tiva.  Loko yena na Mavhavaza va yile eka vaRhoda, Mavhavaza u n'wi byerile leswaku yena na Rhoda va fana.  Ntiyiso wa leswaku Rhoda i n'wana wa buti wa Matanato, yena Tshikani Mininginisi Chauke, loyi a a tivitana hi ra Livhiti Sheks Chanki wu vuye wu huma erivaleni, leswi nga endla leswaku Matanato a heleriwa hi ntsako lowu a a ri na wona.  Matanato u bohekile ku hambana na Rhoda a tlhelela ekaya eka nsati wa yena N'wa-Xirhami loyi se a a toloverile ku tixuxela ebyalweni, a a nga ha ri na mhaka na nuna wa yena hambiloko a vuyile ekaya.  Matanato u komberile hosi ya yena Xitlhangoma leswaku a n'wi pfuna leswaku va vulavurisana na N'wa-Xirhami leswaku a hunguta ku nwa byalwa.  N'wa-Xirhami u tshikile byalwa a tlhela a lavela nuna wa yena hlantswana.  Matanato u sungurile ku hlayisa ndyangu wa yena a tlhela a ya tshama na nsati wa yena lontshwa eJoni ku endlela leswaku a kota ku rivala hi Rhoda. Hinkwaswo leswi swi tiyisisa leswaku a xi kona xilo lexi nga heriki evuton'wini hikuva Matanato u swi kotile ku hambana na Rhoda loyi a a funghile leswaku a nge pfuki a hambanile na yena naswona u lava ku n'wi teka a va nsati wa yena. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: U NGA VEKELI TIGWAJU (√), KOREKETA KU YA HI RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 15: XIMBANGU HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane 15.1 Swi le hositele ya Jeppe./Swi le kamareni ya Matanato.√ A swi hungasa hi ku nwa byalwa.√ (2) 15.2 tiyimiserile./C.√ (1) 15.3 Hileswi a a tekile nsati wo sungula, a nga kumi vana kutani va hambana./Hileswi nsati wa yena wa vumbirhi a balekeke na vana vanharhu a n'wi siya.√√ (2) 15.4 Nsati wa Mavhavaza u balekile a n'wi siya a famba na vana va yena vanharhu, leswi yelanaka na ku va Topisa na yena a kumisiwile n'wana hi Xihangalasi a tlhela a n'wi ala./Havambirhi va siyiwile hi vanhu lava a va ri na vana na vona.√√ (2) 15.5 Hileswi a a swi tiva leswaku eka Makhuvele hi le vukatini bya Topisa kutani nuna wa yena a a nga ta swi twisisa leswaku a landziwa hi Xihangalasi loyi a nga n'wi nyenya khale.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 15.6 U va lemukisa hi ku xaniseka loku vanhu van'wana va hlanganaka na kona ematikweni ya vona.√√ (2) 15.7 Ndzi nga vula leswaku u endlile kahle hikuva Mavhavaza a a ri na ntokoto lowu ringaneke wa timhaka ta vukati naswona a a ta n'wi xixima no n'wi hlayisa hi mfanelo ka Topisa.√√ (2) 15.8 I ku tirhisiwa ka marito 'tatana' na 'manana' loko va vulavula.√ Hileswi Topisa se a a ri nsati wa yena tanihileswi a a n'wi lovorile kutani a a ri na mfanelo yo famba na yena kun'wana na kun'wana laha a tsakelaka kona.√√ (3) 15.9 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku laha ku nga na ku pfumela ku na ku humelela./Ndzi dyondzile leswaku ndzi nga heli matimba loko ndzi lava swilo swo karhi hikuva emakumu ndzi ta swi kuma.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 15.10 I Mavhavaza√ hikuva u lwile hi matimba hinkwawo ku sivela Matanato eka kungu ra yena ro teka Rhoda ku kondza a ya fikelela ku navela ka yena ka leswaku Matanato a tlhelela ekaya a ya rivalelana na nsati wa yena N'wa- Xirhami, leswi swi hetisekeke loko swi kumekile leswaku Rhoda i n'wana wa buti/hosi ya Matanato; kutani va hambana.√ (2) 15.11 Hileswi a a swi vona leswaku a swi nga ha ta koteka leswaku va ya emahlweni na vuxaka bya vona.√√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo 15.12 Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xikombiso: I mhaka ya kahle hikuva swi kombisa leswaku wa n'wi rhandza kutani u lava a ambarisa leswi nga ta n'wi tsakisa tanihi nuna wa yena, leswaku a ta tinyungubyisa hi yena.√√ KUMBE A hi mhaka ya kahle hikuva Topisa u ta boheka ku pfumela hambiloko a nga swi twisisi tanihileswi a xiximaka nuna wa yena.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 15.13 A ndzi ta va ndzi n'wi tsundzuxile leswaku a hambana na yena hikuva i tatanantsongo wa yena.√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 16: XITSALWANA VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu 'Makwanga' swi vula ku va munhu a lava leswaku swilo hinkwaswo swi va swa yena kasi 'mavondzo' i ku va munhu a nga naveleli van'wana leswinene. Ntiyiso wa mhaka leyi wu kombisiwa hi leswi humelerisiwaka hi vutomi bya Boneka na Xikweni eka tsalwa leri.  Xikweni a a ri na vasati vambirhi kambe hikokwalaho ka makwanga u tekile Boneka a famba na yena eJoni, a vula leswaku u chava leswaku vafana va nga ta n'wi karhata tanihileswi a ha ku huma evukhombeni kasi xikongomelo a ku ri ku ya n'wi gangisa leswaku a ta n'wi teka a va nsati wakwe.  U sindzisile Boneka leswaku a pfumela ku tekiwa hi yena hi ku vula leswaku loko a ala a a n'wi vuyisele mali leyi a nga n'wi kurisa no n'wi cinela hi yona, laha a tlheleke a boxa leswaku yena a nge swi koti ku hlayisa Boneka a n'wi hlayisela vafana, leswi kombaka makwanga yo va Xikweni a nga tsakeli leswaku Boneka a tekiwa hi van'wana vavanuna ku ri hi ku yena u na vona vasati va yena.  Xikweni u hlongorile vasati va yena Nwa-Vukwele na N'wa-Vusika hi xikongomelo xo lava ku tsakisa Boneka loyi a nga vula leswaku a nge swi koti ku tshama na vona hikuva wa va chava, leswi kombisaka makwanga yo va Boneka a lava Xikweni a va nuna wa yena a ri swakwe.  Swiendlo swa Xikweni swi vuya hi yena loko se a humile phexeni laha Boneka a sungulaka ku n'wi xanisa, a vula leswaku yena a a nga n'wi rhandzi, o tilavela mali ntsena.  Xikweni u karile a hundza emisaveni hi mbitsi leyi a a dyisiwa yona hi Boneka na ku ehleketa vasati va yena lava a nga va hlongola handle ka nandzu kambe ku ri mhaka ya makwanga ntsena.  U sarile a xanisa vana va N'wa-Vusika hikokwalaho ka makwanga yo lava ku sala a tshama na vana va yena ntsena naswona loko Khegu a bihile emirini Boneka u tsakile, a vona ku ri ndlela ya kahle ya ku n'wi hlongola kambe hikokwalaho ka makwanga na mavondzo ya yena, loko a kuma leswaku munhu loyi a nga onha Khegu wa tirha naswona wa n'wi rhandza, u vilerile a tlhela a navela leswaku a swi ta va kahle loko a a onhile Bodzani, n'wana wa yena.  Hikokwalaho ka mavondzo Boneka u yerile Khegu en'angeni leswaku a ta heleriwa hi vukati hi ku vona leswaku u tshamisekile, laha swiendlo swa yena hinkwaswo swi vuyeke hi yena hikuva Bodzani, n'wana wa yena u onhiwile hi Matandzeni, wanuna loyi a a ri na vasati vo tala, leswi endleke leswaku a chava na ku n'wi heleketa hi ku tiva leswaku u ta ya xaniseka.  Loko mali yi herile u tsandzekile ku hakela yindlu, leswi endleke leswaku yena na vana va yena va hlongoriwa kutani va sungula ku xaniseka. U vile na mavondzo eka Khetani, Khegu na vamana va vona. Loko a fikile ePhalaborwa u kumile leswaku va tiphina loko yena na vana va yena va ri eku xanisekeni. Hinkwaswo leswi kaneriweke laha henhla swi seketela kahle mhaka ya leswaku makwanga na mavondzo a swi vuyerisi hikuva ematshan'weni yo vuyeriwa, Boneka u lo xaniseka hikokwalaho ka makwanga na mavondzo. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: U NGA VEKELI TIGWAJU (√), KOREKETA KU YA HI RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC – Xiletelo xa Makoreketelo XIVUTISO XA 17: XIMBANGU VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu 17.1 I Rigigisi.√ A a ri mudyondzisi.√ (2) 17.2 tlharihela tlhelo./C.√ (1) 17.3 Ndzi nga vula leswaku endlelo leri ri bihile hikuva ri ta endla leswaku Bodzani a nga ha xiximi tata wa yena.√√ (2) 17.4 Mutsari u thyile ximunhuhatwa lexi hi ku landza hanyelo ra xona ra ku va na vukwele hikuva Xikweni loko a lava ku famba na Boneka eJoni N'wa-Vukwele u byerile Boneka leswaku loko o ya n'wi tekela nuna u ta n'wi tiva kahle.√√ (2) 17.5 Ya hundzukile ntiyiso hikuva leswi Xikweni a swi vuleke swi humelerile tanihileswi mali leyi Boneka a a ri na yona yi heleke kutani a sungula ku xaniseka.√√ (2) 17.6 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku minkarhi yin'wana loko u pfuna munhu u fanele u tivonela hikuva swi nga endleka leswaku ematshan'weni yo ku khensa a hetelela a ku xanisa./Ndzi dyondzile leswaku masasana u fele enhoveni hikuva ematshan'weni yo n'wi khensa ku va a n'wi hlayisile, Boneka u n'wi tekerile nuna a tlhela a n'wi hlongorisa evukatini.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 17.7 A ndzi n'wi tweli vusiwana hikuva u kumile hakelo ya leswi a swi endleke swo twisa vasati va yena, N'wa-Vusika na N'wa-Vukwele ku vava hi ku va hlongola va nga ri na nandzu.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 17.8 Swi le ndlwini ya Boneka eBush.√ (1) 17.9 Ku nga va ku ri xa leswaku a a ehleketa leswaku i Khetani a taka kutani a a lava ku n'wi tsona swakudya.√ (1) 17.10 Boneka a a languterile leswaku Khetani u ta xaniseka, a pfumala na ndhawu ya ku etlela a kala a ya kombela ntirho emapurasini kambe a swi humelelangi hikuva Khetani a nga xanisekangi tanihileswi a kumeke ntirho wa vusocha, a aka na yindlu leyikulu ePhalaborwa.√√√ (3) 17.11 U va lemukisa hi khombo leri nga vaka kona loko munhu a xanisa van'wana loko a fumile kumbe loko swilo swi n'wi fambela kahle.√√ (2) 17.12 I Mutirhelamfumo√ hikuva hi yena a siveleke Boneka ku fikela ku navela ka yena ko hanya hi ku tiphina hi ku va a n'wi hlongorile endlwini endzhaku ka ku tsandzeka ku hakela mali ya yindlu tanihileswi mali leyi a a ri na yona a yi herile.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P2 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2018-final-memo/a341a9b4-5705-46ca-8055-0459f1cb119a) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2017-memo/92f19243-c13b-492a-9e65-46ff727ca91f) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2016 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2016-memo/553b601f-30a7-423b-8fab-601c79fb331f) — Xitsonga HL · Memo · 2016 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2012-memo/653a2236-328e-42a0-bf67-df0e2893ae20) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2020/0f83a578-4b9c-4d0f-847a-9484f0331605) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2020/6e4317e9-e8b1-47e1-9b4d-5b31af3c791e) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.