# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Question Paper > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 question paper from the November 2020, 38 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2020/49d096f0-3dc7-459b-9a57-6080c371ccd2 - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Question paper - Year: 2020 - Exam period: November - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 38 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2020 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2020/49d096f0-3dc7-459b-9a57-6080c371ccd2) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2020 · xitsonga. Question paper, 38 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Xitsonga HL P2 Nov 2020 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2020-memo/d04be2db-6ac7-4e69-95a7-b77f24a9c87a) — Memo · 2020 · Xitsonga ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 SENIOR CERTIFICATE/ NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) HUKURI 2020 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ri na tipheji ta 38. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Hlaya switsundzuxo leswi hi vukheta u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke nan'waka. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso swa kona u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 3. Papila leri ra swivutiso ri na SWIYENGE SWINHARHU: XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa boha leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B: (NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA) NA C: (NTLANGU.) o Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke. Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. o Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo. 6. VULEHI BYA TINHLAMULO o Swivutiso swa xitsalwana eka vutlhokovetseri swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300. o Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450. o Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 7. Landzelela swileriso leswi nga ekusunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi mfanelo. 8. Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka phepha leri ra swivutiso. 9. Sungula XIYENGE XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 10. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi. XIYENGE XA A: Timinete ta kwalomu ka 40 XIYENGE XA B: Timinete ta kwalomu ka 55 XIYENGE XA C: Timinete ta kwalomu ka 55 11. Tsala swi basa no vonaka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Nongonoko lowu wu ta pfuna wena mukamberiwa ku hlawula swivutiso leswi u lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya phepha ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula switlhokovetselo swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI ntsena. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA XIVUTISO TIMARAKA NOMBORO YA PHEJI 1. 'Mihlolo a yi dyiwi' Xitsalwana 10 6 2. 'Mbilu ya wena i lwandle' Ximbangu 10 8 3. 'Hi lo yini hina' Ximbangu 10 10 4. 'Vutswari bya vuphukuphuku' Ximbangu 10 12 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa boha leswaku u xi hlamula. 5. 'A mi va yisa kwihi?' Ximbangu 10 14 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE xa B, u languteriwa ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE xa C. Eka XIYENGE xa B na XIYENGE xa C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA NOVHELE: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 6. Mulunguntima Xitsalwana 25 16 7. Mulunguntima Ximbangu 25 16 8. Mibya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 19 9. Mibya ya nyekanyeka Ximbangu 25 19 10. Ximitantsengele Xitsalwana 25 21 11. Ximitantsengele Ximbangu 25 21 KUMBE MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 12. Rivomba ra Vutsonga Xitsalwana 25 23 13. Rivomba ra Vutsonga Ximbangu 25 23 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu. 14. Hlamba vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 27 15. Hlamba vunwa nandzuwe Ximbangu 25 27 16. Vukosi i mberha Xitsalwana 25 30 17. Vukosi i mberha Ximbangu 25 30 18. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 33 19. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 33 20. Vadyondzi va namuntlha Xitsalwana 25 36 21. Vadyondzi va namuntlha Ximbangu 25 36 *LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HI MFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku vona loko u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. XIYENGE NOMBORO NHLAYO YA MFUNGHO YA XIVUTISO SWIVUTISO WA LESWI GWAJU FANELEKE KU () HLAMURIWA A: VUTLHOKOVETSERI (Switlhokovetselo swa 1–4 2 ndzawulelo) A: VUTLHOKOVETSERI (Xitlhokovetselo xo ka xi 5 1 nga ri xa ndzawulelo) B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA 6–13 1 (Xitsalwana kumbe swivutiso swa ximbangu) C: NTLANGU (Xitsalwana kumbe 14–21 1 swivutiso swa ximbangu) LEMUKA: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula swivutiso SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. SWILERISO:  Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–4.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve na marito ya kwalomu ka 250–300, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1: XITSALWANA Hlaya xitlhokovetselo lexi nga laha hansi kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona. MIHLOLO A YI DYIWI – KJ Ngobeni 1 Ve' tshopi a va xevi, 2 Leri u nga kala u xinyata, 3 Hikuva hi lera masiku lawa, 4 Swilo swi nga yima hi nhloko! 5 A hi nga si tshama hi swi vona, 6 Mihlolo yo tsema nhlana wa n'wana sirha, 7 I mani a a tshemba leswaku xiyimo xi nga va tani! 8 Loko a tsundzuka tolo ka siku. 9 Tolo loko tiko ri yimile hi milenge, 10 Loko tiko xi tshwa, xi vuvumela, xi pfurha xi nuha mbvee! 11 Tiko xi nuha xi mpfempfa hi mafurha ya vanhu, 12 Misava na swivungu swi xipa hi ntsako na fenya ro tlhaveriwa Khisimusi. 13 Hi ku vona ku pfilungana na ku nyakapfala ka swilo, 14 Mi phendle mindzhuva yi sala yi hlanganile, 15 Mi tsemile mi yi vona, 16 Mi hangalakile ni matiko ya vanhu ku ya fihla tinhloko. 17 Kambe namuntlha mi tipfala tihlo rin'we, 18 Mi kanya timbilu mi xija, mi khemba, mi hisa; 19 Hi yo yini yo yiva no phangela vanhu ke? 20 Xikwembu xi lo mi nhwii! 21 I manyunyu ya rivengo ra vulolo, 22 I xijaha xa nhwala xexo, 23 Mi pfanga no va vula vahlampfa, 24 Etikweni na misava ya mani ke? Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 25 Leyi i misava ya Xikwembu a hi ya vafana, 26 Swona a vo hefemula moya wenu ke? 27 Emakaya ya vona a va mi khome bya tihosi, 28 Mi titwisa vulombe bya le nkambanini. 29 Mi ri ku na zenofobiya, a yi hanyi la, felani le kule le! 30 Rivengo renu ra nyenyetsa, 31 Mi nga rivali ku ri swa jika swilo, mi thyakisa xihlovo leswi mi kolweke? 32 Ma hemba mi ta xi kuma xa ncila wa bulubulu. Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hindlela ya vutshila hakona eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla, u ri karhi u kongomisa eka nkoka wa ku vuyeleriwa ka swivulavulelo eka mintila ya 4, 6, 15, 18 na 31. [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XIVUTISO XA 2: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MBILU YA WENA I LWANDLE – MT Mahuntsi 1 Mbilu yanga ya ku hlamala, 2 Yi hlamala hanyelo ra wena. 3 U hanya wonge a wu wa misava leyi, 4 U hanya bya Gabriele, 5 Gabriele ntsumi ya Matilo, 6 Kumbe na sweswi u ntsumi swi tivana na mani? 7 U dyondzise hi mani ku hlayisa ndyangu? 8 U swi kotisa ku yini ku hletela swiciwana, 9 Swiciwana swo tlhotlhorhiwa hi munghana? 10 U swi kotisa ku yini ku tiyisela vingi, 11 Loko van'wana va ku a va hlambi va nuha? 12 U swi kotisa ku yini ku hanya ni vahariva, 13 Loko van'wana va ku va ni vukwele na tsheda? 14 Mbilu ya wena i lwandle nkatanga. 15 Phela lwandle ri rhwala hinkwaswo, 16 Phela lwandle ri amukela hinkwaswo, 17 Phela lwandle ri susa mabadi. 18 Phela tihlampfi na swikokovi swi hanya swin'we kona hi kurhula elwandle. 19 Hambileswi ta le Tilweni ti tiviwaka hi Mumbi, 20 Mina ndzi ri Matilo yo ku be! 21 Hambileswi mhungubye yi ambalaka dzovo ra nyimpfu, 22 Mina ndzi ku vona u ri nyimpfu hi yoxe. 23 Hambileswi mbilu ya munhu yi tivanaka ni Mumbi, 24 Mina ndzi ku vona u rhurile bya nyimpfu. 2.1 Hi xihi xifaniso xa le miehleketweni lexi mutlhokovetseri a xi humelerisaka hi xitlhokovetselo lexi? (2) 2.2 Mutlhokovetseri eka xitlhokovetselo lexi u hlamusela leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena u hava xihoxo na xin'we. Hi wihi ntila lowu seketelaka mhaka leyi? (1) 2.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 20 lowu nge: 'Mina ndzi ri Matilo yo ku be!' mutlhokovetseri u vula leswaku munhu loyi matilo ya n'wi … swinene. A rhandza B fanela C sasekela D bihela (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 2.4 Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hakona na hilaha a humeleriseke hakona nhlamuselo ya mintila ya 8 na 9 leyi nge: 'U swi kotisa ku yini ku hletela swiciwana' na 'Swiciwana swo tlhotlhorhiwa hi munghana'. (3) 2.5 Eka ntila wa 22 mutlhokovetsri u ri: 'Mina ndzi ku vona u ri nyimpfu hi yoxe.' Hikokwalaho ka yini mutlhokovetseri a yelanisa nsati wa yena na nyimpfu? (1) 2.6 U nga vula yini ehenhla ka leswi mutlhokovetseri a swi vulaka hi munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena eka xitlhokovetselo lexi? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XIVUTISO XA 3: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. HI LO YINI HINA? – MA Khosa 1 Kasi ku humelela yini? 2 Kasi hi lo yini hina? 3 Noyi wa kona kasi i mani? 4 Mali ya kona kasi va lo yi chela yini? 5 Lero hi ka hi yi lwela kunene! 6 Lero vana va ndhondha va kala va kamanela yona! 7 Leswi ni le ndlwini ya Hosi va dlidlimbetanelaka yona ke? 8 Kasi hi lo yini hina? 9 Loko munhu a kala a kota ku pfula Bibele, 10 Loko a kala a kota ku yima a vulavula, 11 Mi ta twa ku: 'Ndzi totiwile'. 12 Ndzi hlawuriwile ku byisa tinyimpfu ta Tatana. 13 Ha tikereke a hi tikereke i tanani mi ta vona! 14 Swifundhisana swo pfumala ni maphepha i matutu. 15 Nhlengeletano ya kona i nsati na vana. 16 Ku lweriwa minyikelo, xindhichana ka! 17 Loko va vula va ri: 'Hi tirhela Hosi'. 18 Xihlamariso xiyenge xa minyikelo i petapeta. 19 Vaneri a va ri fambisa mahala. 20 Namuntlha se swa yila. 21 Na nkosi wunene lowu se wa xaviwa. 22 Lomu switichini, etibazini ne switimeleni, 23 Ku twala ntsena ku: 'Ku katekile voko leri nyikaka'. 24 Lera ka yena hambi ro ka ri nga kateki ke! 25 Ntsena loko yena a kume cheleni. 26 Hosi yona yi ri yini? 27 Mi ri impela yi nga tinyungubyisa hi hina? 28 Mi ri hi nga wela eka leti funghiweke? 29 A hi nge vuriwi lava nge: 'Hosi, Hosi'? 30 Mi ri hi ta ku vona ku fuma ka Matilo? 31 Hlambanyani! 3.1 Paluxa xivilelo lexi mutlhokovetseri a xi hundzisaka hi xitlhokovetselo lexi. (2) 3.2 Tsavula ntila eka ndzimana ya vumune lowu kombisaka leswaku vafundhisi se va tele ngopfu etikweni. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 3.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 13 lowu nge: 'Ha tikereke a hi tikereke i tanani mi ta vona!', mutlhokovetseri u vula leswaku tikereke ti … A tele. B ringene. C akiwile. D voniwile. (1) 3.4 Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hakona na hilaha a humeleriseke hakona nhlamuselo ya ntila wa 7 lowu nge: 'Leswi ni le ndlwini ya Hosi va dlidlimbetanelaka yona ke?' (3) 3.5 Ntila wa 18 wu ri: 'Xihlamariso xiyenge xa minyikelo i petapeta.' Hlamusela leswi mutlhokovetseri a vulaka swona hi ntila lowu. (1) 3.6 Mhaka leyi xitlhokovetselo lexi xi vulavulaka hi yona ya khorwisa ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XIVUTISO XA 4: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. VUTSWARI BYA VUPHUKUPHUKU – NW Phakula 1 Ina, n'wana hinkwerhu ha swi tiva u lo tswala, 2 Futhi u kayakayile ni ndzhwalo kaye wa tin'hweti bi! 3 Ku hava loyi hi n'wi voneke a ku mukela, 4 U dodombanile na wona u kala u ya ku wu mfuu! 5 Timbhoni hi lava tinguvu leto basa paa! 6 Xambela lexi u hi haxaka ha xona, hlambanyani! 7 Xikonyololo lexi u hi mharhekaka ha xona a wu nga tilayi mundzuku? 8 Xithaka lexi u tibumaka ha xona a wu nga xi nhlati mundzuku? 9 Ve ri oloriwa ra ha tsakama, 10 Handlekaswona u ta tilaya u lo ba, hi khwiri. 11 Leswi u nge hi na mavondzo loko hi laya n'wana ke wena nghunavalayi? 12 Leswi lava tisaka milandzu ya n'wana laha kaya u nge i vukwele ke? 13 Leswi lava va nge n'wana waku u ni rintiho u nge vo lorha ke? 14 Leswi lava va nge va vhungheriwile swa vona hi n'wanaku ke? 15 Leswi a wu swi voni ku ri u cela sirha ra n'wanaku a ha tsakula? 16 Yoo, xinangana xi bile evupeladyambu, tingana vuyavuyani! 17 Va vitana nyini ku ta ngengemisa mbyana yakwe a ya celela, 18 Yi nga mhuti yo fela etinyaweni i mani a ha ta kanetaka? 19 Ngulumelo wa rinsimu ra xirilo ri wiyiwitela etindleveni ta manana: 20 'Tatana wa vitana!' 4.1 Nyika nkomiso wa xitlhokovetselo lexi. (2) 4.2 Hi wihi ntila eka ndzimana yo sungula lowu kombisaka leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena n'wana wa yena u n'wi kumerile exibedhlele kumbe etliliniki? (1) 4.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 9 lowu nge: 'Ve ri oloriwa ra ha tsakama', mutlhokovetseri u vula leswaku n'wana u tshinyiwa a ha … A ku tswariwa. B ri ntsongo. C ri madebyani. D ku hlamba. (1) 4.4 Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hakona na hilaha a humeleriseke hakona nhlamuselo ya ntila wa 17 lowu nge: 'Va vitana nyini ku ta ngengemisa mbyana yakwe a ya celela'. (3) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 4.5 Hi wihi nkoka wa ntila wa 8 lowu nge: 'Xithaka lexi u tibumaka ha xona a wu nga xi nhlati mundzuku?' (1) 4.6 Loko munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena eka xitlhokovetselo lexi a ko va xaka ra wena a wu ta n'wi tsundzuxa yini? (2) [10] NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) SWILO SWA HUMELELA – KJ Ngobeni na SJ Malungana XIVUTISO XA 5: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. A MI VA YISA KWIHI? – SJ Malungana 1 Xana a mi va handzela yini lomu a va tumberile kona? 2 Xana va lo kombela ku tisiwa laha misaveni? 3 Vamaxanisi ndzina, Xikwembu xa mi vona. 4 Siku mi nga ta tshovela ku ta va ku getsela ka meno. 5 Van'wana va va gogela etindlwini va va fayatela hi tintshilana 6 Bya timbhongolo leti nge jokweni. 7 Van'wana va va tsutsuma, va va cukumeta emapatweni. 8 Van'wana va tsoniwa timfanelo ta vona. 9 N'wina vo fa tshiriti mi haxiwile tikweni rerhu. 10 Vamadyisa-mbitsi ndzin'wina! 11 Nsele wa n'wina mi wu thwaserile eka yunivhesiti yihi? 12 Loko mi nga hubuti, nkondzo wa noyi ma wu landza. 13 N'wina swihluke swa hina, chavani valala va n'wina. 14 Loko valala va mi tshinelela, tsutsumelani enawini, 15 Tsutsumelani eka vamagondzolo va ta mi phalala, 16 Susani ku chava na swihundla mi ta tenga miehleketo. 17 Kambe ma hemba, n'wina mi tiendlaka masindza ya honyololo. 18 Hikuva nkarhi wa n'wina a wu salelanga hi magoza yo tala, 19 Va'ka tiko va nawu va ta lwa na n'wina bya nala Sathana. 20 Tiko rerhu ri ta sala ri lo cowee, endzhaku ka ku wa ka n'wina. 5.1 Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi. (2) 5.2 Mutlhokovetseri eka ndzimana ya vunharhu u hlamusela leswaku vanhu lava a tlhokovetselaka hi vona va na mona wo chavisa. Tshaha ntila lowu seketelaka mhaka leyi. (1) 5.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Mutlhokovetseri eka ntila wa 9 loko a ku: 'N'wina vo fa tshiriti mi haxiwile tikweni rerhu.' U vula leswaku lava mona va … ngopfu. A tele B tsutsuma C chavisa D dlayiwa (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 5.4 Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke ririmi hakona na hilaha a humeleriseke hakona nhlamuselo ya ntila wa 20 lowu nge: 'Tiko rerhu ri ta sala ri lo cowee, endzhaku ka ku wa ka n'wina.' (3) 5.5 Mutlhokovetseri u vula yini hi ntila wa 18 lowu nge: 'Hikuva nkarhi wa n'wina a wu salelanga hi magoza yo tala'? (1) 5.6 Xana u vona ku ri xitsundzuxo xa kahle loko mutlhokovetseri eka ntila wa 15 a ku: 'Tsutsumelani eka vamagondzolo va ta mi phalala'? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA SWILERISO:  Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu.  LEMUKA: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE xa B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa XIMBANGU eka XIYENGE xa B, hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE xa C. LEMUKA LESWI: Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. NOVHELE XIVUTISO XA 6: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa Munhu a nga tixanisa hi ku lava ku tiyisisa leswaku munhu un'wana a nga humeleli evuton'wini. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u kongomisa eka tindlela leti Johnson Hlongwane a ringeteke ku ti tirhisa ku tiyisisa leswaku Chavalala a nga humeleli evuton'wini. [25] XIVUTISO XA 7: XIMBANGU MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A 'Buti Ephy va lunghile ngopfu n'wina,' ku hlamula Nsatimuni. 'Va tlharihile ngopfu ni ku va ni tintswalo. Phela sesi Judith, nsati wa vona va ganyile hi nuna wo taniya.' Va te va ha ndlandlamuka hi ntsako, thelefoni ya Nyeleti yi rila. Va miyela. A tlakula xiamukelo. A tivika. Rito ra Brooks ri nghena. A vula leswaku u n'wi lava le hofisini ya yena. 5 Ku nga va ku lo humelela yini? Phela ni siku roleriya va nga n'wi khoma va n'wi vitanile hi ndlela yoleyi. Phela swi nga endleka va n'wi vitana hi ndlela leyi va endlela ku tlhela va n'wi khoma kambe. Va nga va kumbe va tlherile va kuma tin'wana se va endlela ku n'wi khoma xinawu. 'Va ndzi vitana n'wina!' A boha xikandza. 'Wa ndzi vitana mininjhere. Phela mpfhuka 10 ndzi nghena laha a ndzi si tirha nchumu. Xisefo xa ha khiyiwile nakona xikhiya ni ku xi na mani a ndzo tiva. Yi nga va yi nga vangi mhaka yo ndzi vitanisa leswaku va ta va ndzi khoma kambe?' Nsatimuni a n'wi tiyisa. A n'wi byela leswaku a ku nga vi na xo biha. Chavalala laha a hoxaka voko kona ku tengile. 15 'Twana mina wena.' Ku ya fika enyangweni wa hofisi ya Brooks, matsolo ya Nyeleti ma dzunga munyu. A yima bya mphogori. 'Come in, Nyeleti,' ku vula Brooks. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC Lahaya ku tshamile phorisa Mlambo. Gondolo u ri vekile kwala mahlweni ka yena. 20 A hundzuluka va langutana na Nyeleti. A n'wayitela. 'Nghena,' ku tshikelela Mlambo. Nyeleti a nghena a tshama. Mbilu xi lo gwi! Hambileswi … a nga n'wayitela a a nga tshembi phorisa. 25 7.1 Boxa mbangu lowu swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu swi vulavulaka swi ri eka wona. (1) 7.2 Ku va Nyeleti a tshunxekile loko a vitaniwile ehofisini ya Brooks swi vangiwile hi ku n'wayitela ka ... A Brooks. B Mlambo. C Mukhari. D Briggs. (1) 7.3 Hi kwihi ku hambana loku nga kona eka vuendzi byo sungula bya phorisa Mlambo na lebyi humelelaka eka ntshaho lowu? (2) 7.4 Kombisa moya lowu nga kona eka Nyeleti na xivangelo lexi endlaka leswaku wu va hindlela yoleyo eka ntshaho lowu nga laha henhla. (2) 7.5 I mani ximunhuhatwa lexi siveleke Hlongwane ku fikelela ku navela ka yena ko hlongorisa Chavalala entirhweni? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 7.6 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke hi matirhelo ya Chavalala efemeni ya PPE? (2) 7.7 U vona ku ri xihi xivangelo lexi endleke leswaku Nyeleti na Sasavona va yile ekaya ka Chavalala va ya n'wi tivisa hi xikungu xo va Hlongwane a lava ku n'wi hlongorisa entirhweni ku nghenisiwa Mathebula? (2) 7.8 Xana i mhaka ya kahle ku va Sasavona a yile ekhoto ku ya seketela Nyeleti hi siku ro tengiwa ka nandzu wa yena? Seketela nhlamulo ya wena. (1) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C Nsatimuni a tibyela a ri karhi a khaswela ku ya entirhweni. Loko ingi a a ri phorisa ra fokisi mhaka hinkwayo yi lo tlangandla, erivaleni. Majaha le ntirhweni ma boxeterile hinkwato ta le byalweni. Va boxa hinkwato ta cheke. Kambe u ya yi sungula hi kwihi eka Mlambo? Phela leswo tshwa nomu siku rin'wana u wela ephiriveni. Hi ta ku i ntiyiso kasi majaha a va vulavula hi ta mbangi ni byalwa. Phela vanhu va tengisa 5 sweswi. Hi ku hahisa mahahu. Leya le ka Xingovenana ku vulavula hi yona va ta ku a wu ya lava yini exivaleni? Kona loko xona Xingovenana xo swi twa xi ta n'wi tshika hi ndlati? Tinyoxi? I vo hlaya va nga tshama va hlangana ni tinyoxi ti va xeweta. Ndzhombo wa nyoxi a hi xaka. Mhaka leyi a hi yona yo yi tlakusela Nyeleti. A hi yona yo luma Chavalala ndleve. A hi yona yo fihlula hi yona. Kumbe Sasavona ka! Kambe 10 na yena o fanela ku va loko a yi twa a pfula ndleve a pfala nomu. Swa fanela ku yi phofulela eka munhu loyi va nga ta yi hlayisa swin'we. Mhaka yo funengetiwa embilwini yi kutsa nyama. Vanhu va salela ra ku lava ku tiva leswaku munhu a ngo ondza wo dyiwa hi valoyi? Loko Nsatimuni a vona Hlongwane entirhweni a va a tibyela leswaku namuntlha Boso 15 xi hlovile hi letintshwa. A xi khomakhomeki. Va Chavalala na Nyeleti vo fanela ku tivonela lomu mahandzeni ya tiphacisi. Xi va khomile m'fana ka Sono. Na loko xi famba a xi fani ni masiku. Xa gwirimanyana ku tlula xa tolo wa kona. 7.9 I vamani majaha MAMBIRHI lama Nsatimuni a vulaka leswaku ma boxile timhaka hinkwato? (2) 7.10 Xana Xingovenana i mani eka tsalwa leri? (2) 7.11 Kombisa vuxaka lebyi nga kona exikarhi ka Maria Mashele na George Mathebula. (2) 7.12 Hi xihi xivangelo xo va Lunga Khuzwayo a byerile Hlongwane leswaku loko a lava leswaku a n'wi yimela eka nandzu lowu a a hehliwa hi wona swi lava leswaku a ta na vaehleketeleriwa hinkwavo? (2) 7.13 Boxa nkongomelo lowu mutsari a lavaka ku humelerisa wona hi tsalwa leri. (2) 7.14 A wu ta n'wi tsundzuxa yini Nsatimuni loko a vula leswaku swo boha a byela munhu un'we timhaka ta xihundla leti a vulavulaka hi tona eka ntshaho lowu? (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XIVUTISO XA 8: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni Xivuriso lexi nge: 'Nyama yo ndzoveteriwa yi handzula mbita' kumbe 'Nyama yo sindzisiwa yi handzula mbita' xi hlamusela leswaku nchumu wo sindzisiwa a wu na mihandzu kumbe mbuyelo lowunene. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku seketela hi tin'wana ta timhaka leti humeleleke vana va Mufundhisi Tlhomandloti etsalweni leri. [25] XIVUTISO XA 9: XIMBANGU MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C Van'wamahiri na van'wamahungu va tsutsumile va ya luma vakulukumba va huvo ya kereke ndleve. Va vula leswaku kereke ni vukriste swi totiwe thyaka, swi lo pyi! Mufundhisi yena u bihile ku tlula vahedeni. Kunene swi fike laha huvo ya kereke yi nga n'wi vitana leswaku a ta tihlamulela ehenhla ka leswi va nga kuma vumbhoni ha swona. Tata wa Nyiko na yena a a ri 5 un'wana wa swirho swa huvo ya kereke. Nkulukumba Ndengeza wa kereke ya Alexandra a a ri yena loyi a nga hlaya mhaka … ehubyeni leswaku vakulukumba va ringeta ku yi ahlula. Muleteri wa huvo ni nhlengeletano, timbilu ta hina ta vava loko namuntlha hi hlanganile haleno ku tata mi boxela mhaka leyo vavisa ngopfu. Van'wana va n'wina va yi tiva, 10 kumbe va yi twile hi mahungundlela; na hina hi mi vikelaka yona hi sungule ku yi twa hi wona mahungundlela, kambe hi tikarhatile hi handzahandza ku kuma vumbhoni lebyi hetisekeke. Loko hi kuma mhaka leyi hi twile leswaku a ku herile n'hweti yi ri karhi yi ri kona. Hina hi tisaka mhaka leyi eka n'wina hi tikarhatile ku yi phendlaphendla tin'hweti timbirhi. 15 Ndzi nga ku hi tisola ngopfu hikuva hi tekile nkarhi wo leha ngopfu hikuva mhaka ya kona yi fike laha ni xihlangi xi vonaka vumbhoni bya maendzo ya mufundhisi wa kereke ya hina ya Meadowlands. 'Ku hatla ndzi mpyaxa tshumba leri ku nga khale ndzi ri n'wayela a ndzi nge swi twakele etindleveni ta van'wana va hina; hi tlhela hina van'wana va n'wina hi ya lava 20 vumbhoni byo tiya leswaku …' 9.1 Boxa leswi susumeteke leswaku ku khomiwa nhlengeletano leyi ku vulavuriwaka hi yona eka ntshaho lowu nga laha henhla. (3) 9.2 Kombisa ku yelana ka vito ra Madambi na swiendlo swa yena. (3) 9.3 Ntlimbo i ku tikeriwa loku ximunhuhatwa xi hlanganaka na kona eka tsalwa, xi nga va xi lo tivangela kumbe xi vangeriwile hi swimunhuhatwa swin'wana. Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Nyiko a a ri na wona u tlhela u seketela leswaku hikwalaho ka yini a vile na ntlimbo wa muxaka lowu. (3) 9.4 Nkoka wa ku va mutsari a hlamusela vahlayi hi wansati loyi a a ri karhi a tlhokola a beburile n'wana loyi a a rila, a nga miyeli naswona mibya yi ri karhi yi tshamela ku debya yi nyekanyeka hambiloko manana loyi a ringeta ku yi boha, hi wihi? (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 9.5 U vona yi ri mhaka ya kahle ku va Madambi a cincile xiboho xa yena xo ka a nga ha teki nsati endzhaku ka rifu ra tata wakwe ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D Hungu ra yena ri kongomisiwile ngopfungopfu ku tlhantlha dyondzo hi swiyenge swimbirhi, swa vudyondzisi ni vudyondzi. U kombisile leswaku a xi kona xilo lexintshwa lexi nga nghenisiwaka hi mudyondzisi emiehleketweni ya mudyondzi handle ka leswaku hinkwaswo leswi vulavuriwaka hi mudyondzisi swi kuma vulumeketo bya ntwisiso emiehleketweni ya mudyondzi. 5 Hileswaku leswi dyondziwaka swi vulavuriwa hi marito lawa ya twisisekaka hi miehleketo ya mudyondzi; ntsena hileswo marito lawa ya thumbhiwaka laha ni lahaya loko ya longoloxiwa swin'we ya va ni mongo lowuntshwa eka mudyondzi, kutani ku twisisa ka yena marito ya dyondzo yoleyo ku hundzuka miseve ya ku vonakala ehenhla ka mongo lowu a nga ta wu vona hi ku olova. 10 U vuyile a va nyika xikombiso hi ku hlanganisa ka nhlayo. Mudyondzisi u vula leswaku vadyondzi va hlanganisa ntlhanu na khumembirhi. Vadyondzi va na swona emiehleketweni ya vona leswaku ntlhanu i vunyingi byingani ni leswaku khumembirhi i vunyingi byingani; va tlhela va twisisa leswaku ku hlanganisa swi vula ku endla yini, va vuya va swi endla hi mfanelo. 15 U hetile hi ku vula leswaku dyondzo yi fanele ku chivirikeriwa hi vadyondzi, kasi vadyondzisi va fanele va va matshuka ni tintshava ta dyondzo – va tshama va tikirhela eka leswi va nga swona, va tlhela va kota ku hundzuka ni tinguva ta ntumbuluko kambe xiyimo nimatshamelo ya va gondzo ra nkhuluko wa dyondzo yo va hava makumu kumbe masungulo, kambe wu ri nkhuluko wa vutivi bya vutlhari byo enta, byo 20 tenga, byo tsindziyela bya mavalavala yo tala ku fana na milenge ya khongoloti. 9.6 Boxa mbangu lowu marito lama nga laha henhla ma runguriweke eka wona. (1) 9.7 Hlamusela vumunhu bya manana N'wa-Basana. (2) 9.8 Kombisa ku hambana loku veke kona exikarhi ka swiendlo swa Madambi na Nyiko swo va va tlurile ku navela ka tata wa vona u kongomisa eka loko Mufundhisi Tlhomandloti a ha hanya na loko se a hundzile emisaveni. (2) 9.9 Ku va Madambi a nga hlamuli ntiyiso loko a vutisiwa mayelana na ku kumeka a nga ri na nsati swi kombisa yini? (2) 9.10 Hi yihi mhaka leyi mutsari a lavaka ku dyondzisa vahlayi yona mayelana na rirhandzu eka tsalwa leri? Kongomisa nhlamulo ya wena eka Madambi. (2) 9.11 Hi ku vona ka wena, tsalwa leri ri herile hindlela ya kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena u kongomisa eka vukati bya Madambi na Soluka. (2) 9.12 Loko a wu ri xaka ra Soluka a wu ta va u n'wi tsundzuxile yini hi nkarhi lowu Madambi a a aleriwile hi tata wa yena ku n'wi teka? (1) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XIVUTISO XA 10: XITSALWANA XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Munhu u fanele ku enerisiwa hi leswi a nga na swona. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi u kongomisa eka Ntsengele Godfrey (Godi) Kubayi. [25] XIVUTISO XA 11: XIMBANGU XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA E Godi na Dzovo a va ha yimelangi ku sumeriwa, va swi vone xikan'we leswaku se a ri va xele kambirhi, hiloko va ku bya nkawa nhabya, va ku ku hlanula swirhendze swi ponise vo tala. Ivi leswi a byi ri vamantwintwina, Matlombe u lo sala a gaja ehansi hi xigombo byi ri le ko taniyaa! Ivi a ringeta ku byi hlongorisa, kambe byi va byi nyamalarise xisweswo. 5 Mindyangu ya ka Kubayi na Mashaba a yi lo akelana. Leswi Godi na Dzovo a va ri tintangha, va kurile swin'we ivi va hundzuka vanghana lavakulu. Hikokwalaho, loko va ha ri varisi va timbuti, a va ri xitempe ni mvhilopho. Niloko va sungurile ku nghena xikolo, a va tshama va ri swin'we. Va nghenile swin'we xikolo kwala Hatshama ku suka eka Sub A ku kondza va pasa Ntangha 6. Va yile va ya hambana loko Godi a ya 10 sungula Fomo I eGija-Ngove Secondry School le tikweni ra ka Ngove, loko Dzovo yena a ya nghena eGiyani High School. Ku kondza Godi a ya nghena eka Ngove a va endlela leswaku a ya tshama ni hahani wakwe Rheyila leswaku a ta va kusuhi ni xikolo. Kunene u vile kona ku kondza a pasa Fomo II ivi hikwalaho ka ku hundza emisaveni 15 ka tata wakwe, a tshika exikarhi ka lembe leri landzelaka loko a ri eka JC, leswaku a famba a lava ntirho ku kota ku hlayisa mana wakwe ni vamakwavo. … Giyani. Phela khale ka matiko mfumo a wu ri feme leyikulu hi woxe. 11.1 Xana Godi na Dzovo a va lo onha yini ku kala mukhalabye Matlombe a va hlongorisa? (2) 11.2 Kombisa ku hambana loku veke kona hi tlhelo ra vanghana evuton'wini bya Godi loko a ha kula na loko se a tirha eka GDC? (2) 11.3 Vito ra mana wa Godi a a ri mani? (1) 11.4 U swi tivisa ku yini leswaku Godi a a nga ha n'wi yingisi malume wa yena Sambula loko se a rhandzana na Mafloza? (2) 11.5 Xana Lindiwe a a ri na muxaka wihi wa ntlimbo? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 11.6 Loko a wu ri un'wana wa vana va Godi a wu ta va u endlile yini loko mana wa n'wina a nyika tata wa n'wina loyi a nga mi hlayisangiki makhiya ya movha lowu mi n'wi xaveleke wona? (2) 11.7 U nga vula yini hi leswi endliweke hi Mandla Bamuza swo pfumela ku ya tivisiwa tanihi tata wa Masesi eka Godi? (2) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA F 'Lindi!' Ku huwelela Godi. 'Mhana Isaac!' 'Ndza karhi ndza pfumela, papa.' Ku vula Lindi a ri karhi a nghena. 'Okay.' 'Se mi ngo ndzi chavisa hi ku huwelela ka papa?' 'Kasi u nga chavi, a ku na nchumu. Ndzo lava ku ya tikandzanyana mafidzula hi 5 xikalunyana le ka Kokwana Vuyaya hikuva heyi, namuntlha a ti vuya.' Ku vula Godi a ri karhi a tiolola hi ku hangalasa swandla ni ku ahlamula. 'Kumbe ndzi mi nyikanyana swakudya mi ta ya nwa mi sekerile ka papa?' 'U nga vileli Malindis, ndzi ta dya xikan'we loko ndzi vuya hikuva a ndzi yi ku hlweleni. Ndzo lava ntsena …' 10 'Loko swiritano, a ku na nkingha, papa. Hi ta vona hi n'wina loko mi vuya.' 'Hiswona, ndza vuya sweswi.' 'Mi ni vuyela ni witsi papa.' Ku vula Sorota a ri karhi a yimise xivokwana. 'A va ri witsi kamu! Ve ri swiwitsi nandzuwe!' Ku letela Isaac a ri karhi a fa hi ku hleka. 'E-e, wena Ganyani, u nga hleki n'wana onge wena a wu humi kona!' 15 Ku hlamula mana wa kona a ri karhi a hleka. 'Futhi Sorota xa antswa; wena a wu ku vitsi.' Ku vula Godi na yena a ri karhi a fa hi ku hleka. 'Haa, ka papa, a ni nga vuli swona sweswo mina!' Ku kaneta Ganyani hi ku hleka makanya. 20 'Okay, salani na mama, ndza vuya sweswi.' Ku vula Godi hi ku hleka a ri karhi a huma a famba. Leswi a va vandzakanile ni Kokwana Vuyaya, u lo milenge mimbirhi a va a fikile. Loko a fika, a kuma leswaku hakunene a byi ri ku tshweni emalayinini. 11.8 Godi a a huma entirhweni loko a vulavula na nsati wa yena Lindiwe eka ntshaho lowu. Boxa vito ra ndhawu laha a a tirha kona u tlhela u vula na muxaka wa ntirho lowu a a tirha wona. (2) 11.9 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Vulavulelo ra Lindiwe na Godi eka ntshaho lowu ri kombisa leswaku muti wa vona wu taleriwile hi … A rirhandzu. B ririndzo. C rivengo. D rinyadzo. (1) 11.10 Hlamusela vumunhu bya Godi. Boxa mhaka yin'we ntsena. (2) 11.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka vana va Lindiwe loko va ta va va hetile xikolo kutani va xavela mana wa vona movha? (2) 11.12 Mutsari u va lemukisa yini vahlayi hi ku cinca loku veke kona ka mahanyelo ya Wisani loko tata wa yena Godi a va siyile a ya tshama na Mafloza eka Siyandhani? (1) 11.13 I yini lexi a xi hlohlotela vana va Godi ku tiyisela va dyondza xikolo hambiloko tata wa vona a nga va hlayisi? (2) 11.14 U nga va tsundzuxa yini vavanuna vo fana na Godi lava tshikaka ku hlayisa vana va vona? (2) [25] KUMBE Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC MFUWO WA RIXAKA RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO (XITSALWANA) Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya hi dyondzisa na ku hi nyika vutivi byo karhi. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku pfuniwa hi ntsheketo wa 'Nhwanyana wa vuhlalu' na xiphato xa ndhavuko xa 'Mapungubwe.' [25] XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) MANTOMBI NA XIKOXA Hlaya ntshaho lowu landzelaka, Lowu humaka eka ntsheketo wa 'Mantombi na xikoxa' kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA G Garingani wa garingani! Garingani! Garingani wa garingani! Garingani! Khale ka khaleni, etikweni rin'wana ra le kule, ko va na ntlawa wa vanhwanyana lava 5 nga twanana ku ya eku khideni. A va ya khida eka nambu wa le kulenyana na le makaya ya vona. Exikarhi ka vanhwanyana lava a ku ri na nhwanyana loyi a va ku i Mantombi. Nhwanyana loyi a a ambarile nguvu yo saseka swinene. Vanhwanyana va fambile kutani va ya fika enambyeni va sungula ku khida. Mantombi na yena a a ri karhi a tiphina na vona hi ku khida. Loko se va karhele vo twanana ku 10 huma va ya ambala swiambalo swa vona leswaku va ta muka. Loko van'wana va ambala swiambalo swa vona, Mantombi a nga yi voni nguvu ya yena. Hiloko a va vutisa a ku: 'A mi yi vonanga nguvu ya mina yo xonga ke?' Vona va ku: Eboo, a hi yi vonanga.'... 15 Kunene vanhwanyana va famba va n'wi siya. Mantombi o ya emahlweni na ku lava nguvu kambe do, ko fana na kwala. ... N'wina vamananee, Tantra, tantra! N'wina vamananee, 20 Tantra, tantra! A mi vonanga nguvu za me? Tantra, tantra, Zi nga sala emanzini, Tantra, tantra! ... 25 Xikhegudyana xi ku eka yena: 'U fike kahle wena ntukulu. U ta ndzi rhidimba miri lowu, futhi loko ku ri laha nhlaneni a ndzi nga fikeli.'... U te loko a ku wa tshwutela, a teriwa hi marito ya xona lama nge: 'A ndzi nyenyiwi mina.' Hiloko a tiyisela a mita thyaka ra xona. ... Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 24 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 24 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 13.1 Boxa xivangelo xo va mitsheketo yi tsariwile etibukwini. (2) 13.2 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Ku va vanhwana va siyile Mantombi a ri yexe enhoveni swi kombisa leswaku a va ri na … ehenhla ka nguvu ya yena leyo saseka. A mafundza B mavondzo C malwandla D mahika (1) 13.3 Hlamusela ku hambana loku nga kona ka mahungaselo ya vanhu va masiku lawa namadyambu loko ku pimanisiwa na ya vanhu va khale. (2) 13.4 Xana i yini leswi pfunaka vayingiseri leswaku va nga khomiwi hi vurhongo loko vatsheketi va ri ku tsheketeni? (2) 13.5 Hi swihi switandzhaku leswi nga kona hi ku va vanhu va nga ha tshami na vana va va hlayela mitsheketo? (2) 13.6 Nyika dyondzo leyi u yi kumeke eka ku va Mantombi a pfumerile ku landzelela swileriso swa xikhegudyana. (2) 13.7 Mutsari u va lemukisa yini vahlayi mayelana na leswi humeleleke sesi wa Mantombi eka ntsheketo lowu? (2) 13.8 Loko a wu ri munghana wa sesi wa Mantombi, a wu ta va u n'wi tsundzuxile yini mayelana na matikhomelo ya yena loko Mantombi a vuyile ekaya na nguvu ya yena leyo saseka? (2) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 25 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 25 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC XIPHATO XA NDHAVUKO (XIMBANGU) Hlaya xiphato xa ndhavuko lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. XITSHURIWA XA H SHILUNGWA 1 Wena Shilungwa. 2 Shilungwa xo tlhava bya nereta, 3 Shilungwa xo rharhiyeta dulu xi rharhiyeta nturuka, 4 Shilungwa xo fulela dladla xi fulela ni yindlu, 5 Hi vula wena Hosi Mhinga, 6 Hi vula wena Mun'wanati, 7 Hi vula wena Maxakadzi, 8 Hi vula wena Malenga wa Gunyule. 9 Wena wa tihlo ra koti, 10 Wena wo vona ni swa le ndzeni ka mati, 11 Wena wo vona ni nzunzu leyi nga voniwiki, 12 Wena wo vona ni tingwenyankelenge emakorhweni 13 U va vonile va ri entsungeni wa Ribvubye, 14 A va ku va bvutamile kasi wa va vona. 15 U va vonile va ku kokwana xi dya nkuma, 16 Kasi va tswonga vulombe hi rihlanga, 17 Shilungwa u swi vonile leswaku wa dyeletiwa, 18 U va byela u nga tipfinyingi, 19 U va byela u nga kanakani, 20 U va byela u nga nghanghameli, 21 U va byela hi ku kongoma, 22 U nga bi xihlahla u tshika mpfundla. 23 Kambe u ba mpfundla hi woxe 24 U va byela leswaku u lava TSHANGA ro ba mombo wa wena, 25 Hikuva ni ra wena tiko i dzunde, 26 Hikuva ni ra wena tiko i lwandle, 27 Ro fanela hi wa rona MASIPALA. 28 Lexi dlokodlaka mbilu yaku i ku huma u ya pheta. 29 Vona va banana hi rhambu ra mfenhe, 30 Mintirho yi pfulekela vona voxe, 31 Vukorhokeri byi korhokela vona voxe, 32 Nhluvuko wu hluvukisa vona voxe, 33 Tibasari ti pfulekela vana va vona voxe, 34 Eswibedhlele hi vona mugulugudela, 35 Etihofisini hi vona ntlhambi, 36 Etihofisinkulu hi vona nyandza, 37 Eka Ndzawulo ya Vululami hi vona xichocho, 38 Eka Ndzawulo ya Rihanyu hi vona numbi, 39 Eka tindzawulo hinkwato hi vona tinhloko ni tinhamu, 40 Kuve tiko raku i swidyondzeki ntsena, 41 Kambe swo kurha ni magaweni ya swona. 42 Swi kurha ni swidhlodhlo swa swona, 43 Swi kurha ni mimpandzani ya swona. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 26 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 26 DBE/Hukuri 2020 SC/NSC 44 Loko u boxa tshumba va ri u ni xihlawulambala. 45 I xihlawulambala ku ala ku phuvisiwa! 46 I xihlawulambala ku ala ku voneriwa ebodhleleni! 47 I xihlawulambala ku ala ku tsan'wiwa! 48 I xihlawulambala ku ala ku tshikeleriwa! 49 I xihlawulambala ku ala ku tekeriwa timfanelo! 50 Kavaloko va cherile mhiri hi misava, 51 A va ku i swa tolo swa VATSONGA, 52 Swo chava ku tsongola xa munhu. 53 Incini va nga xi vonangiki! 54 N'wana a an'wa hi tsheve, 55 Nkawa yi ambala xibelana yi thawuza, 56 Ku sungula nyimpi ya milomu, 57 Ku jekajekisaniwa, ku jamelaniwa, 58 U yi hoxa eLuthuli House. 59 U yi hoxa eka bodo ya mindzelekani, 60 U yi hoxa entsindza wa Limpopo 61 Nyimpi ya miehleketo yi wa mapa, 62 Ku nghena nyimpi ya nhonga ni ripanga, 63 Vasivara va byiseriwa entsungeni wa Ribvubye, 64 Miako ya mfumo yi dyiwa hi ndzilo yi fufunha, 65 Miako ya swimawusa yi sala nkuma. 66 Mintirho ya mfumo yi birita, 67 Ntsarisela-nhlawulo wa 2014 wu yirisiwa, 68 Nhlawulo wa 2014 wu xungetiwa ku yirisiwa. 69 Hi sweswo we' Shilungwa hi sweswo! 70 Hi sweswo we' Mhinga hi sweswo! 71 Hi sweswo we' Mun'wanati hi sweswo! 72 Ndzawu Maxakadzi. 73 Ndzawu Malenga. 74 Ndzawu Gunyule. 13.9 Hi rihi hungunkulu leri muphati a rungulelaka vahlayi rona eka xiphato lexi? (2) 13.10 Hi wihi ntila lowu hlamuselaka leswaku vanhu va nyikana swilo hi vuxaka eka xiphato lexi? (1) 13.11 Mintila ya 18–22 leyi nge: 'U va byela u nga tipfinyingi,/U va byela u nga kanakani,/U va byela u nga nghanghameli,/U va byela hi ku kongoma,' na 'U nga bi xihlahla u tshika mpfundla' yi na nkoka muni eka xiphato lexi? (2) 13.12 Muphati u hlamusela yini eka ntila wa 10 loko a ku: 'Wena wo vona ni swa le ndzeni ka mati'? (2) 13.13 U vona onge ku nga va ku ri yini lexi endleke leswaku muphati a hlawula ku tsala xiphato lexi? (2) 13.14 U nga va tsundzuxa yini vanhu lava ku vuriwaka vona eka mintila ya 33–35 leyi nge: 'Tibasari ti pfulekela vana va vona voxe,/Eswibedhlele hi vona mugulugudela' na 'Etihofisini hi vona ntlhambi'? (1) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 25 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P1 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2020/0f83a578-4b9c-4d0f-847a-9484f0331605) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2020/6e4317e9-e8b1-47e1-9b4d-5b31af3c791e) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga - [Xitsonga NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2019/003e917e-3514-42c7-ae19-5f44797864eb) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2018/e7070ca6-09e3-45f2-9a47-487ef6db739b) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2017/14c48793-3a20-4648-83ab-900269b9ad87) — Xitsonga HL · QP · 2017 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.