# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 memorandum from the NSC November Exam 2023, 30 pages. Read online or download the free PDF. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023-mg/3574697d-aa0d-4b51-895c-4504d0820b67 - Updated: 2026-10-29 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Memorandum - Year: 2023 - Exam period: NSC November Exam - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 30 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 NSC November 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023-mg/3574697d-aa0d-4b51-895c-4504d0820b67) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC November Exam · 2023 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) HUKURI 2023 XILETELO XA MAKOREKETELO TIMARAKA: 80 Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 30. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo SWITSUNDZUXO EKA VAKOREKETI  Xiletelo lexi xa makoreketelo xo va xiletelo eka vakoreketi.  Tinhlamulo ta vakamberiwa ti fanele ku tekeriwa enhlokweni ku ya hi vuswikoti bya vona. SWILETELO SWA MAKOREKETELO  Laha mukamberiwa a nga hlamula swivutiso swo tlula nhlayo leyi languteriweke, koreketa nhlamulo yo sungula. (Mukamberiwa a nga fanelangi ku hlamula xivutiso xa xitsalwana na xa ximbangu swa muxaka wunꞌwe wa tsalwa.)  Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso hinkwaswo swa mune eka XIYENGE XA A, (switlhokovetselo swa ndzawulelo), koreketa swimbirhi ntsena leswo sungula.  Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso swimbirhi swa xitsalwana kumbe swimbirhi swa ximbangu eka SWIYENGE SWA B NA C, koreketa nhlamulo leyo sungula, u tshika leyi nga ta landzelaka. Loko mukamberiwa a hlamurile swivutiso hinkwaswo swa mune, koreketa ntsena swivutiso leswo sungula eka XIYENGE xinꞌwana na xinꞌwana, ntsena loko ku ri leswaku u hlamurile xivutiso xinꞌwe xa xitsalwana na xinꞌwe xa ximbangu.  Loko mukamberiwa a nyikile tinhlamulo timbirhi laha yo sungula yi vaka yi hoxekile, leyi yi landzelaka yi va yi ri leyi faneleke, koreketa nhlamulo leyo sungula u tshika leyi nga ta yi landzela.  Loko tinhlamulo ti nga nomboriwangi hi mfanelo, koreketa ku ya hi xiletelo xa makoreketelo.  Loko xihoxo xa mapeletelo xi ri na nkucetelo eka nhlamuselo ya nhlamulo, xi hoxise. Loko xi nga kuceteli nhlamuselo, xi nyike nkutlunya.  SWIVUTISO SWA XITSALWANA o Loko xitsalwana xi komile ku tlula ntsengo lowu languteriweke wa marito, u nga xupuli mukamberiwa hikuva u ta va a tixupurile eka timaraka ta xivumbeko. o Loko xi lehile ku tlula mpimo, koreketa ku ya hi vuswikoti bya mukamberiwa kutani u kanela na vakoreketinkulu. Tirhisa tirhubiriki ta makambelelo eka XITANDZHAKU XA A na XITANDZHAKU XA B ku kambela switsalwana swa vakamberiwa.  SWIVUTISO SWA XIMBANGU o Loko mukamberiwa a nga tirhisangi mimfungho yo tshaha, a nga xupuriwi. o Eka swivutiso leswi lavaka MAVONELO na MATITWELO a ku na timaraka leti nyikiwaka eka tinhlamulo ta INA/E-E kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. Ku seketela hi kona ku averiwaka timaraka. o Tinhlamulo ta HI SWONA/A HI SWONA kumbe MHAKA YA NTIYISO/ MAVONELO a ti averiwi timaraka. Ku seketela hi kona ku averiwaka timaraka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. XIVUTISO XA 1: XITSALWANA HI DYE NAXO! – MT Mahuntsi SWITSUNDZUXO  Tirhisa swikombiso leswi landzelaka tanihi swiletelo swo koreketa xivutiso lexi.  Mahlamulelo ya nga hambana ku ya hi matwisiselo ya mukamberiwa ya xitlhokovetselo.  Tirhisa rhubiriki leyi nga eka papila ra 29 ku koreketa xivutiso lexi. TINHLAMULO LETI LANGUTERIWEKE Mutlhokovetseri u tirhisile ririmi ra vutshila ku hlamusela swiendlo swa vanhu lava lombisaka timali hi xikongomelo xo kuma ntswalo, laha a vilerisiwaka hi endlelo ra vona ra ku xanisa vanhu lava lombeke mali eka vona.  Eka ntila wa 1 lowu nge: ꞌHina swisiwana hi dye naxo!ꞌ mutlhokovetseri u tirhisile xivulavulelo ꞌku dya naxoꞌ, leswi vulaka ku va ekhombyeni. Leswi swi hlamusela leswaku swisiwana swi le khombyeni hikuva swi boheka ku tshamela ku xanisiwa hi vamachonisi hikuva swa boheka ku ya lomba mali eka vona ku kota ku tihanyisa kambe swi tlhela swi tikiseleka hikuva a swa ha koti ku huma.  Ntila wa 8 wu ri: ꞌA wu nga ha phonyoki nakanꞌweꞌ. ꞌKu phonyokaꞌ i ku pona ekhombyeni ro karhi. Hi ntila lowu mutlhokovetseri u tirhisile nsinya wa riendli ꞌphonyokiꞌ ku kombisa leswaku loko munhu a kala a ya lomba kanꞌwe mali eka vamachonisi a nga ka a nga ha humi hikuva mali ya yena yi ta tshamela ku kayivela, leswi nga ta endla leswaku a boheka ku tlhelela kona.  Ku va ꞌtimbulwaꞌ eka ntila wa 11 lowu nge: ꞌLoko ha ha lomba mi timbulwa!ꞌ swi vula ku va vanhu va rhurile. Mutlhokovetseri u tirhisile xigego ku kombisa leswaku vamachonisi loko munhu a ha ya ku lombeni ka mali va nꞌwi khoma kahle swinene, va nꞌwi kombisa tintswalo hinkwato, leswi hambanaka na loko se va yi londza.  Eka ntila wa 17 mutlhokovetseri u ri: ꞌMi rheta bya bavuri ematiniꞌ. ꞌBavuriꞌ i nhlampfi yo rheta leyi nga khomekiki hi ku olova. Mutlhokovetseri u tirhisile xifananisi/xihlambanyiso/xipimaniso ꞌbya bavuriꞌ ku kombisa leswaku vamachonisi a va ha xaveleleki loko se va lava mali ya vona, leswi fananisiwaka na ku rheta ka nhlampfi leyi loko yi ri ematini hikuva a va ha lavi no twa nchumu.  Ku ꞌdya rikoko ra xilondzaꞌ eka ntila wa 32 lowu nge: ꞌVona va ri karhi va dya rikoko ra xilondzaꞌ i xivulavulelo lexi vulaka ku xaniseka hi ku pfumala swakudya. Hi xivulavulelo lexi mutlhokovetseri u kombisa leswaku vanhu lava lombaka mali eka vamachonisi va sala va xaniseka swinene hi ku hanya evusiwaneni ku ri hi ku va tirha, loko vamachonisi lava va ri karhi va tiphina hi timali ta vona. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo Matirhiselo ya mutlhokovetseri ya ririmi ra vutshila eka xitlhokovetselo lexi ma humelerisa vuswikoti bya yena byo paluxa swiendlo swa vanhu lava lombisaka timali hi xikongomelo xo kuma ntswalo, laha va xanisaka vanhu lava va lombeke mali eka vona loko vona va ri karhi va dya kahle. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 06 X&R = 04 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 29 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [10] XIVUTISO XA 2: XIMBANGU 'XIVITI XA XIKHOMELA' – NW Phakula 2.1 Xitlhokovetselo lexi xi humelerisa hungu ra munhu loyi a tsandzekaka ku rivalela munhu loyi a nꞌwi tshikeke hambiloko se ku hundzile nkarhi wo leha munhu wa kona se a hundzile emisaveni, leswi tlhelaka swi xanisa yena.√√ (2) 2.2 ꞌEka vapfumerikuloni u hundzukile wachi ya vona.ꞌ/Ntila wa 3.√ KUMBE ꞌKu ku veka mubi wa nsimbhi ke, swi tsandza kwihi swona?ꞌ/Ntila wa 4.√ (1) 2.3 mbitsi./D.√ (1) 2.4 ꞌDungekileꞌ i ku va mati lama tengeke ma pfindlukile/hakasekile ma sala ma thyakile.√ Mutlhokovetseri u kombisa hilaha munhu loyi a tshamaka a khunguvanyekile/karhatekile emoyeni no pfumala kurhula hakona hikwalaho ko tsandzeka ku rivalela.√√ (3) 2.5 Leswaku munhu loyi wa vaviseka swinene hikokwalaho ko tsandzeka ku rivalela.√ (1) 2.6 A ndzi ta rhulisa mbilu ndzi rivalela munhu loyi a ndzi twiseke ku vava.√√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 3: XIMBANGU 'NKUWA' – MA Khosa 3.1 Xitlhokovetselo lexi xi vulavula hi dyondzo leyi swi tikaka ku yi kuma hikuva ku hlaya tibuku a swi olovi kambe mbuyelo wa kona wa tsakisa. Mutlhokovetseri u tsundzuxa vanhu leswaku hambiloko swi tika ku dyondza va fanele ku tiyisela.√√ (2) 3.2 ꞌHandlekaswona u ta dya ku vonateka.ꞌ/Ntila wa 23.√ (1) 3.3 tlula mpimo./B.√ (1) 3.4 Ku ꞌjulukaꞌ swi vula ku huma nyuku/ku huma mati yo dzunga emirini ku fana naloko munhu a ri eku tsutsumeni.√ Eka xitlhokovetselo lexi mutlhokovetseri u tirhisile rito leri ku kombisa leswaku loko munhu a dyondza hi ku tiyimisela wa humelela.√√ (3) 3.5 Wu humelerisa leswaku ku hlaya tibuku kumbe ku dyondza swi na mbuyelo wa kahle.√ (1) 3.6 Ndzi nga va tsundzuxa leswaku va nga chavi ku dyondza na ku hlaya tibuku hambiloko swi vava hikuva mbuyelo wa kona hi lowunene.√√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] XIVUTISO XA 4: XIMBANGU 'XIBODZE XA MUNGHANA' – KJ NGOBENI 4.1 Xitlhokovetselo lexi xi humelerisa xifaniso xa vavanuna lava tsundzuxiwaka leswaku va tshika ku navela vasati va vanꞌwana na leswaku va fanele ku rhandza vasati va vona ntsena.√√ (2) 4.2 ꞌHikuva xi ta ku swirha timbilu na xona.ꞌ/Ntila wa 33.√ (1) 4.3 vukheta./C.√ (1) 4.4 ꞌKu kanya mbiluꞌ swi vula ku tiyisela eka swilo leswi nga ku oloveleki/tikaka.√ Mutlhokovetseri u hlamusela leswaku wanuna u fanele ku tiyisela a tikhoma, a nga pfumeli ku ringiwa hi ku navela nsati wa unꞌwana.√√ (3) 4.5 U hlamusela leswaku loko wanuna o rhandzana na vasati va vanꞌwana a nga tikuma a ri ekhombyeni leri a nga ta tsandzeka ku huma eka rona.√ (1) 4.6 I xitsundzuxo xa kahle hikuva xi ta endla leswaku vavanuna va xixima vasati va vanꞌwana.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO SWIRILO – VA Mudau XIVUTISO XA 5: XIMBANGU 'NGUBYANI' – VA Mudau 5.1 Xitlhokovetselo lexi xi humelerisa hungunkulu ra munhu wa vunwa loyi a tshamelaka ku lwisa vanhu hi ku famba a hemba.√√ (2) 5.2 'Timhaka a nga ti tlhaverisi hi sana.ꞌ/Ntila wa 25.√ (1) 5.3 holovisa./C.√ (1) 5.4 Rito ꞌpetaꞌ ri vula ku nghenisa nchumu ematini.√ Eka xitlhokovetselo lexi ri tirhisiwile ku kombisa leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena loko a kuma vanhu/munhu a ri eku dyeni na yena u fika a dya handle ko kombela kumbe ku rhambiwa leswaku a dya.√√ (3) 5.5 Ndlela leyi munhu loyi a nghenaka hi xihatla hayona etindlwini ta vanhu a nga languteriwangi/rindzeriwangi.√ (1) 5.6 A ma fambelani na xiyimo xa yena hikuva tanihi munhu loyi a tirhaka a a fanele a va xikombiso lexinene, a tshika ku lwisa vanhu hi ku hleva.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA NOVHELE XIVUTISO XA 6: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa  Xivuriso lexi nge: ꞌXihandzandzilo xo tihandzelaꞌ xi tirhisiwa ku vula loko u tivavisile hi ntirho lowu u nga tirhandzela wona, u nga rhumiwangi hi munhu. Ntiyiso wa mhaka leyi wu humelerisiwa hi swiendlo swa Johnson Hlongwane etsalweni.  Johnson Hlongwane a a tirha kahle tanihi museketeri/mupfuneti wa mininjhere efemeni ya PPE kambe hikokwalaho ka mavondzo u sungurile ku tivavisa hi ku venga Ephraim Chavalala loyi a a nga nꞌwi dyohelangi nchumu.  Hikokwalaho ka matirhelo ya Chavalala ya xiyimo xa le henhla, Hlongwane u sungurile ku endla matshalatshala ya ku nꞌwi onha vito leswaku a nga xi kumi xitulu xa vuhlanganisinkulu kambe a hlongoriwa entirhweni.  Hlongwane a a chava matirhelo lamanene ya Chavalala hikuva a a ehleketa leswaku u ta nꞌwi tekela xitulu xa ku va mupfuneti wa mininjhere kutani a vona swi antswa leswaku ku thoriwa munghana wa yena George Mathebula, loyi a a tirha eka Summit News.  Ku tiyisisa leswaku Chavalala a nga tlakusiwi, loko a ri na mutirhikulobye Mukhari a a nꞌwi vulavula ku biha ku ri ndlela yo kota ku kuma nseketelo eka yena.  U hlohloterile mininjhere Brooks leswaku Chavalala a nga nyikiwi ntirho wa vuhlanganisinkulu, a vula leswaku wa ha ri ntsongo, yi ri ndlela yo nꞌwi sivela ku tlakusiwa.  Loko a twile leswaku Chavalala u fanele ku ya eEurope, u hlohloterile Brooks leswaku a nga pfumeleli munhu wa xivumbeko xo fana na xa Chavalala ku ya yimela feme, a vula leswaku loyi a nga yimelaka feme kahle i Mathebula.  Loko a vona onge makungu ya yena ya ku sivela Chavalala leswaku a nga yi a ya yimela feme eEurope a ma tirhi kahle, u ngungumerile navusiku a ya eka nꞌanga ya yena Xingovenana eFotini.  Hlongwane u kunguhatile na vanghana va yena leswaku ku yiviwa cheke ehofisini ya Nyeleti ku ya hakeriwa xikweleti xa Chavalala eka OK eTzaneen leswaku loko swi ta kumeka Chavalala a ta hlongoriwa entirhweni.  Loko cheke yi yiviwile yi nyikiwile Jerico leswaku a fojara minsayino ya yena na Brooks kutani a nyika Maria ku ya hakela xikweleti xa Chavalala eka OK.  Loko timhaka ti bihile hikokwalaho ka leswi Sejeni Mlambo a endleke vulavisisi kahle, Jerico na Maria va khomiwile, laha xihundla xa leswaku a va rhumiwile hi Hlongwane xi humeleke erivaleni.  Hlongwane u komberile ku pfuniwa hi ntukulu wa yena Lunga loyi a a ri gqweta leswaku a nga voniwi nandzu kambe a swi pfunangi nchumu.  Eku heteleleni Hlongwane a nga vuyeriwangi hi nchumu hikuva ematshanꞌweni ya ku va Chavalala a hlongoriwa, yena na vanghana va yena va pfaleriwile ekhotsweni hikokwalaho ka vukungundzwana lebyi va byi endleke, leswi ku nga va ku vaviseka lokukulu loku a nga lo tilavela. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo Hinkwaswo leswi boxiweke laha henhla swi tiyisisa na ku seketela kahle xivuriso lexi nge: ꞌXihandza ndzilo xo tihandzelaꞌ lexi tirhisiwaka ku vula loko u tivavisile hi ntirho lowu u nga tirhandzela wona, u nga rhumiwangi hi munhu, leswi fanaka swinene na leswi endliweke hi Hlongwane swa ku tilavela ku vaviseka a nga rhumiwangi hi munhu. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 30 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 7: XIMBANGU MULUNGUNTIMA – TH Khosa 7.1 I xa vuhlanganisinkulu.√ (1) 7.2 Hi le Europe.√ A a ya yimela feme ya PPE enhlengeletanwini ya vanꞌwamabindzu va misava hinkwayo.√ (2) 7.3 Hileswi Brooks a a pfumerile ekusunguleni leswaku Mathebula hi yena a nga ta teka xitulu xa vuhlanganisinkulu kambe se a a jikile a vula leswaku a nge tholi munhu bodo yi nga swi tivi hikuva hi yona yi tholaka.√√ (2) 7.4 vilerisiwa./C.√ (1) 7.5 Swi kombisa leswaku i munhu wa mavondzo na rivengo.√√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 7.6 Swi va lemukisa hi khombo ra ku twanana hi swilo exihundleni hikuva swi nga endla munhu a ku jikela u pfumala vumbhoni kumbe munhu wo ku yimelela.√√ (2) 7.7 I mhaka ya kahle hikuva vanhu loko va ri vatirhikulobye va fanele ku rhandzana na ku tsakelana, leswi pfunaka leswaku va tirha va tsakile.√√ KUMBE A hi mhaka ya kahle hikuva ntirho wa yena wu nga salela endzhaku, leswi nga vilerisaka varhangeri va yena.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 7.8 I George Mathebula./I Mathebula.√ I sejeni Mkhonto.√ (2) 7.9 A a kunguhatile na Hlongwane ku yiva cheke ya feme ya PPE va ya hakela xikweleti xa Chavalala eka OK leswaku loko swi ta kumeka Chavalala a ta hlongoriwa entirhweni ku ta nghena yena.√√ (2) 7.10 A a ya kombela ku yimeriwa ekhoto eka ntukulu wa yena Lunga Khuzwayo.√ (1) 7.11 Leswaku murhi wa Xingovenana wa ha nꞌwi sirhelerile hikuva yena a a nga si khomiwa hambileswi vanghana va yena se a va khomiwile.√ (1) 7.12 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku loko munhu a endlile nandzu murhi a wu nge nꞌwi tirheli, u ta kumeka.√√ (Amukela na tinꞌwana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 7.13 I ntlimbo wa le handle√ lowu a vangeriweke wona hi Mlambo loyi a a endlile ndzavisiso wa yena kahle, laha se a a swi vona leswaku u ta khomiwa.√ KUMBE I ntlimbo wa le ndzeni√ lowu a tivangeleke wona hikwalaho ka rivengo leri a a ri na rona eka Chavalala, laha a kunguhateke ku nꞌwi hlongorisa entirhweni kambe a tsandzeka.√ (2) 7.14 A ndzi ta vilela/nyuma/tisola swinene√ hikuva a ndzi ta va ndzi va hundzurile swigevenga/hikuva a ndzi ta va ndzi va onhile mavito/hikuva a ndzi ta va ndzi endlile leswaku va heleriwa hi mintirho.√ A ndzi ta ya ndzi ya tisola no kombela ku rivaleriwa eka leswi ndzi nga va endla swona.√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (3) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 8: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni I ntiyiso leswaku loko munhu a ringeta ku hanya vutomi bya ku tsakisa vanꞌwana a kandziyela ku navela ka mbilu ya yena u tala ku hlangana na swiphiqo leswi endlaka leswaku a tsandzeka ku hetisisa ku navela koloko. Mhaka leyi yi tiyisisiwa hi leswi humeleleke Nyiko na Madambi, vana va Mufundhisi Tlhomandloti lava a va hanya vutomi byo tsakisa tata wa vona kutani vona va tshikelela ku navela ka leswi a va swi lava evutonꞌwini, leswi a swi va tikela swinene.  Mufundhisi Tlhomandloti minkarhi hinkwayo a a vangela vana va yena ntshikelelo hi ku sindzisa leswaku va fanele ku va vo rhanga eka hinkwaswo na ku va xikombiso lexinene evanhwini.  Madambi na Nyiko va tinyiketele ku endla ku rhandza ka tata wa vona hambileswi va ringeteke ku nꞌwi kombisa leswaku a swi olovi, swa tika leswi a a swi languterile eka vona. Mufundhisi Tlhomandloti u va byerile leswaku yena i muleteri wa vanhu, u ta leterisa ku yini loko swa muti wa yena swo ka swi nga fambi kahle.  A a langutela leswaku vana va yena havambirhi va va vafundhisi, va hanya vutomi byo tenga byo pfumala swihoxo no va va kota hinkwaswo. Ku va Nyiko a rhandza ku basa swinene kambe a nga tlharihangi exikolweni a swi n ꞌwi vangela ntshikelelo hikuva tata wa yena a nga tsakisiwi hi mhaka leyi hikuva a a langutele leswaku a tlula hinkwavo eka hinkwaswo.  Madambi yena a a tlharihile etidyondzweni kambe a a ri na futa, na swona leswi a swi nga tsakisi tata wa yena loyi a a langutele leswaku a swi kota hinkwaswo.  Nyiko u dyondzerile vufundhisi leswaku a ta fana na tata wakwe loyi na yena a a ri mufundhisi. U nyikiwile kereke leswaku a yi fambisa, laha a yi fambiseke kahle a ko a nyikiwa na vito ra murisi lonene.  Eku heteleleni Nyiko u werile endzingweni wa vuoswi na Nꞌwa-Mdanisi, unꞌwana wa swirho swa nhlengeletano ya kereke ya yena. Mhaka ya yena yi tengiwile kutani a hluvuriwa nguvu ya yena ya vufundhisi. Leswi swi nꞌwi vavisile swinene kufikela loko a teka xiboho xo tidlaya hi ku va a titwa a tsandzekile evutonꞌwini.  Madambi yena u rhandzanile na Soluka wa Muqhoza kambe tata wa yena a ala leswaku a rhadzana na nhwana wo ka a nga ri Mutsonga hikuva a nga lavi ku va na vatukulu va Maqhoza, leswi nga ta onha ku tenga na ku hetiseka ka vona tanihi Vatsonga.  Madambi u tibohile ku ka a nga nꞌwi teki Soluka ku landzelela xileriso no tsakisa tata wa yena kambe a tshama a nga rhandzani na munhu hikuva a nyiketile mbilu ya yena eka Soluka loyi a a aleriwa ku n ꞌwi teka. Vutomi bya Madambi eka timhaka to sungula ndyangu ti salerile endzhaku hikuva Nyiko, ndzisana ya yena se a a ri na nsati na vana loko yena a arisiwile ku tisungulela wa yena muti na nhwana loyi a a rhandza yena.  Madambi u kumile ku tshunxeka a tekana na Soluka endzhaku ka rifu ra tata wa yena. Andlalo lowu nga laha henhla wu seketela swinene mhaka ya ntiyiso wa leswaku vanhu loko va ringeta ku hanya vutomi byo tsakisa vanꞌwana va hetelela va vaviseka evutonꞌwini hi ku tsandzeka ku fikelela ku navela ka timbilu ta vona. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 30 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 9: XIMBANGU MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mtombeni 9.1 I Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti./I Nyiko Tlhomandloti./I Nyiko.√ (1) 9.2 N'wa-Mdanisi u xisile Nyiko a vula leswaku n'wana wa yena wa vabya u kombela a ta n'wi khongelela kasi o hemba, a ku ri rhengu ro n'wi phasa leswaku a ta rhandzana na yena.√√ (2) 9.3 Eka siku ro sungula loko xi vuyile ekaya a xi titwa nandzu ku kala xi kombela nsati leswaku a xi khongelela kambe eka masiku laman'wana se a xi fe ripfalo xi nga ha vileli na loko xi vuya ekaya.√√ (2) 9.4 vaviseka./C.√ (1) 9.5 U va lemukisa hi khombo leri nga va welaka loko va endlela vanhu va rimbewu ro hambana na ra vona swikhongelo emitini ya vona va ri voxe.√√ (2) 9.6 Xi vile ntiyiso hikuva mhaka ya Mufundhisi Nyiko Tlhomandloti na N'wa- Mdanisi a yi ri xihundla kambe eku heteleleni yi humerile erivaleni ku kala a hluvuriwa na nguvu ya vufundhisi.√√ (2) 9.7 Ya humelela hikuva swi tele leswaku loko munhu a loveriwa hi munhu loyi a n'wi rhandzaka ngopfu a tsandzeka ku amukela rifu ra kona kutani na yena a hundza emisaveni.√√ (Timaraka i to seketela ntsena. Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 9.8 A ndzi ta va ndzi xi tsundzuxile leswaku xi nga tidlayi hikuva ku hava xiphiqo lexi nga heriki. A xi ye emahlweni xi khongela, Xikwembu xi ta xi pfuna.√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) 9.9 Madambi.√ A xi ri esirheni ra tata wa xona Mufundhisi Tlhomandloti./A xi ri esirheni ra tata wa xona.√ (2) 9.10 A xi ya kombela ku tshunxiwa hi tata wa xona leswaku xi teka Soluka hikuva a xi nꞌwi tshembisile leswaku a xi nge nꞌwi teki.√√ (2) 9.11 I ntlimbo wa le handle√ lowu xi vangeriweke wona hi tata wa xona Mufundhisi Tlhomandloti loyi a a xi alela ku teka Soluka hileswi a a ri Muqhoza, a lava xi teka nhwana wa Mutsonga.√ (2) 9.12 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku ku va na rirhandzu ra ntiyiso swi vula ku tshembeka eka munhu loyi ndzi n'wi rhandzaka hambiloko hi hlangana na swiphiqo hi ta kota ku swi hlula.√√ (Amukela na tinꞌwana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 9.13 Ma paluxa leswaku a xi ri n'wana wo yingisa no xixima swinene hikuva a xi teka swiletelo swa vatswari hambiloko swi lwa na ku navela ka xona.√√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 9.14 Ma endla ndzi twa ku vava swinene emoyeni wa mina√ hikuva u xanisa vana hi ku va a va vekele milawu yo tika.√ (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 10: XITSALWANA XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Ntiyiso wa mavulavulelo lama nge: ꞌHi le khwirini va nga tlheleriki kambe emarhumbini va tlhelelaꞌ, lama hlamuselaka leswaku hambi munhu o hambana na nsati kumbe nuna wa yena, swa koteka ku tlhela a ya kombela rivalelo va pfuxa vukati bya vona, wu tihumelerisa kahle eka vutomi bya Ntsengele Godfrey Kubayi.  Ntsengele Godfrey Kubayi loyi a a tiveka ngopfu hi vito ra Godi, a a tekanile na Lindiwe laha a va katekisiwile hi vana vanharhu ku nga Ganyani, Sorota na Wisani.  Loko va ha ku tekana, ndyangu wa vona a wu ri ndyangu wa rirhandzu na kurhula. Godi a a hamba a vuya ekaya hi nkarhi naswona a a hlayisa ndyangu wa yena himfanelo.  Swilo swi vile swi hundzuka loko Godi a kumile ntirho wa vumininjhere eka GDC laha a nga fika a rhandzana na Mafloza loyi a a ri mabalanantsongo eka GDC, leswi endleke leswaku a sungula ku kala a nga ha hlayisi ndyangu hi mfanelo a tlhela a nga ha vuyi hi nkarhi ekaya. Nkarhi wunꞌwana a pfa a nga vuyi, a sukela Lindiwe na vana a pfanga no vula leswaku a hi vana va yena.  Lindiwe u komberile malume wa Godi, Sambula leswaku a nꞌwi tshinya kambe Godi a nga nꞌwi yingisangi, laha a heteleleke hi ku rhurha ekaya ka yena a ya tshama emutini wa Mafloza eka Siyandhani a tlhela a lomba na mali eka GDC a akela Mafloza yindlu leyikulu. Lindiwe u sarile a kurisa vana a ri yexe.  Godi na Mafloza va tsandzekile ku lawula rirhandzu ra vona kufikela laha va nga hlongoriwa entirhweni hikwalaho ka leswi va nga kumeka va endla timhaka ta masangu ehofisini.  Endzhaku kaloko va hlongoriwile entirhweni, vutomi byi sungurile ku tika eka Godi hikuva Mafloza a a nga ha nꞌwi voni a ri nchumu hikwalaho ka leswi a a kumanile na munghana wa yena Japisa loyi a nꞌwi ngheniseke eka mabindzu ya tithenda.  Godi u xanisiwile no yeyisiwa hi Mafloza na vana va yena a kala a longa leswi nga swa yena a tlhelela ekaya ka yena kambe a fika a chava ku nghena. Hiloko a ya eka Masindi, nsati wa malume wa yena Sambula, loyi a nga rhamba hahani wa yena Rheyila leswaku va nꞌwi heleketa a ya kombela rivalelo eka Lindiwe.  Hambileswi a nga rhanga a vula leswaku wa ha ta vulavula na vana, Lindiwe u hetelele a nꞌwi rivalerile laha a nga byela na vana va yena leswaku va nꞌwi rivalela hikuva hi yena tata wa vona. Na loko va nꞌwi endlerile nkhuvo wo nꞌwi khensa, Lindiwe loko va nꞌwi nyika khiya ra movha lowu va nꞌwi xaveleke tanihi nyiko yo nꞌwi khensa, u arile ku ri amukela hi yexe a vitana Godi leswaku ku va yena a ri amukelaka. Leswi boxiweke laha henhla swi tiyisisa mavulavulelo lama nge: ꞌHi le khwirini va nga tlheleriki kambe emarhumbini va tlhelelaꞌ, tanihileswi Godi a a sukerile Lindiwe na vana va yena kambe u tlhelerile a ya kombela rivalelo kutani va nꞌwi rivalela. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 30 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 11: XIMBANGU XIMITANTSENGELE – IS Shabangu 11.1 Land Rover.√ A wu xaviwile ePolokwane.√ (2) 11.2 Mafloza Construction.√ I khampani ya tithenda ta ku aka tindlu.√ (2) 11.3 Japisa./D.√ (1) 11.4 U va lemukisa hi ku xaniseka loku va nga hlanganaka na kona loko va sukela miti ya vona va ya tshama eswigangwini./U va lemukisa hi khombo leri va nga welaka eka rona loko va sukela miti ya vona va ya tshama eswigangwini.√√ (2) 11.5 Hileswi a a tibyerile leswaku hi yena nhloko ya muti tanihileswi ku nga yena loyi a akeke yindlu leyi a va tshama eka yona.√ (1) 11.6 I ntlimbo wa le ndzeni√ hikuva u lo tivangela hi ku siya nsati wa yena na vana a ya tshama emutini wa Mafloza.√ (2) 11.7 Ndzi nga vula leswaku u endlile kahle hikuva leswi Mafloza a nga swi endla a swi kombisa kahle leswaku a a nga nꞌwi voni a ri na nkoka.√√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 11.8 A ndzi ta nꞌwi tsundzuxa leswaku a tshika ku xanisa Godi hikuva u nꞌwi akerile yindlu a tlhela a nꞌwi kurisela vana va yena.√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) 11.9 A ku ri wa nkhuvo lowu vana va Lindiwe a va wu endlerile mana wa vona ku nꞌwi khensa ku va a va kurisile a va dyondzisa na xikolo.√√ (2) 11.10 Lindiwe u arile ku amukela xikhiya xa movha kutani a vitana nuna wa yena Godi leswaku a ta xi amukela tanihileswi a ku ri yena nhloko ya muti.√√ (2) 11.11 Lindiwe a a dyondzisa vana va yena ku xixima tata wa vona hambiloko a nga va kurisangi kambe Mafloza a a dyondzisa vana va yena ku yeyisa Godi, a va byela leswaku a hi yena tata wa vona hambileswi a va akeleke yindlu a tlhela a va hlayisa.√√ (2) 11.12 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku ndzi fanele ku khensa loko vatswari va mina va ndzi endlerile leswinene.√√ (Amukela na tinꞌwana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 11.13 I Godi√ hikuva tsalwa ri rhendzeleka eka yena.√ KUMBE I Godi√ hikuva u na ku navela ko karhi loku a tsandzekaka ku ku fikelela hikokwalaho ka ku siveriwa hi swiyimo swo karhi.√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka). (2) 11.14 A ndzi ta nyuma√ hikuva ntirho lowu wu kala wu va kona hikwalaho ka vusopfa byo va ndzi sukerile ndyangu wa mina.√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo MFUWO WA RIXAKA RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO, XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA NA XIPHATO XA NDHAVUKO (XITSALWANA) Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa, ya nyika vutivi byo karhi na ku tshinya mahanyelo yo huma endleleni. Leswi swi tiyisisiwa kahle hi ntsheketo wa ꞌEvukonꞌwanini bya Nꞌwamhuntiꞌ, xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa ꞌBuloho ra Khujwanaꞌ na xiphato xa ndhavuko xa ꞌShilungwaꞌ.  Eka ntsheketo wa ꞌEvukonꞌwanini bya Nꞌwamhuntiꞌ ku vulavuriwa hi Nꞌwamhunti loyi a nga kombela Nꞌwampfundla leswaku a nꞌwi heleketa evukonꞌwanini bya yena na ku nꞌwi pfuna hi miehleketo yo kunguhata riendzo, laha Nꞌwampfundla a nꞌwi byeleke leswaku va fanele ku suka ka ha ri mpundzu na ku longa swakudya. Leswi swi dyondzisa leswaku loko munhu a lava ku endla xo karhi, swi kahle ku kombela ku pfuniwa eka lava a hanyaka na vona.  Endleleni Nꞌwampfundla u yengile Nꞌwamhunti a ku va hunguta ndzhwalo hi ku cukumeta swakudya swinꞌwana hi xindzhaku kambe Nꞌwampfundla a nga cukumetangi swa yena, u lo cukumeta mabuwa, leswi nga endla leswaku a sala a ri na swakudya loko swa munghana wa yena swi herile. Leswi swi dyondzisa leswaku munhu a nga fanelangi ku tshemba hinkwaswo leswi vanghana va yena va nꞌwi byelaka swona na ku va na vuxiyaxiya loko a endla swilo.  Loko va fika evukonꞌwanini Nꞌwampfundla u humesile timbuva ta yena a sungula ku dya a tsona Nꞌwamhunti. Hikwalaho ka ndlala, Nꞌwamhunti u sukile a ya exivaleni a fika a yiva mbuti a yi dlaya a dya kutani a tumbeta dzovo ehansi ka sangu. Nꞌwampfundla u tivisile vandyangu hi ku tiyimbelerisa xinsinꞌwana, leswi dyondzisaka leswaku munhu a nga fanelangi ku tshemba munghana.  Loko Nꞌwamhunti a vutisiwile u pfumerile a tlhela a kombela ku rivaleriwa. Ntombi ya yena yi nꞌwi rivalerile yi tlhela yi kombisa leswaku mbuti a yi ri ya yona. Leswi swi dyondzisa leswaku i swa nkoka ku kombela rivalelo loko u dyohile.  Vandyangu na vona va nꞌwi rivalerile hikwalaho ka ku va a vulavurile ntiyiso. Nꞌwampfundla u vuye a hlongoriwa na nhwana loyi a a lava yena a nga nꞌwi kumangi, leswi endleke leswaku a khomiwa hi tingana. Leswi swi nyika vutivi bya leswaku loko munhu a endlela unꞌwana swo biha swi ta vuya hi yena.  Xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa ꞌBuloho ra Khujwanaꞌ xi vulavula hi buloho leri nga epatwini ra Tzaneen na Lydenburg. Eka buloho leri ku humelerile tinghozi to tala kufika laha ku tshembiwaka leswaku ku na swipuku. Leswi swi nyika vutivi bya leswaku loko munhu a hundza eka buloho leri u fanele ku chayela hi vukheta na vuxiyaxiya leswaku a papalata tinghozi.  Ku khorwiwa leswaku eka buloho leri ku na xipuku lexi vuriwaka Kati, lexi xanisaka vavanuna lava yimaka va xi nyika lifiti kutani va xi gangisa, laha xi hetelelaka xi va yisa emasirheni na le kaya ka xona. Leswi swi tshinya vavanuna lava loko va vona nhwanyana va tsandzekaka ku tikhoma xikanꞌwe na lava nga chaviki ku nyika munhu lifiti navusiku hambi va nga nꞌwi tivi.  Xiphato xa ndhavuko xa ꞌShilungwaꞌ xi hlamusela hi matimu ya Hosi Shilungwa Mhinga na mintirho ya yena leyinene leyi katsaka ku ala ku phuntisiwa hi tinxaka timbe na ku lwela masipala. Xiphato lexi xi pfuna swinene hikuva xi khutaza vahlayi leswaku va nga pfumeli ku phuntisiwa va dyeriwa swilo emahlweni ka vona. Xi pfula mahlo na le ka varhangeri vanꞌwana ku tiva leswaku va fanele va rhangela vanhu hi ku tirhisa vutlhari. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo Hinkwaswo leswi hlamuseriweke laha henhla swi tshikelela/tiyisisa mhaka ya leswaku matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa, ya nyika vutivi byo karhi na ku tshinya mahanyelo yo huma endleleni. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 30 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) 'NHWANYANA WA VUHLALU' 13.1 Va kumile leswaku meno ya yena hi wona ya nga basa ya ku paa, ku tlula ya vona hinkwavo.√√ (2) 13.2 Loko nuna wa Xikhegu a tlhelerile eJoni vamuti va sarile va tlula xileriso lexi a va nyikiwile hi nuna wa yena xo huma eka nyoka, va byela Xikhegu leswaku vona a va nge swi koti ku tirhela munhu a lo tshama kutani va nꞌwi nyika tshuri na musi leswaku a kandza mavele.√√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 13.3 layiwile./D.√ (1) 13.4 Swi kombisa leswaku i vatswari va vutihlamuleri lava va kombisaka rirhandzu eka nꞌwana wa vona.√ (1) 13.5 U va lemukisa hi khombo leri nga vaka kona loko vanhu va nga landzeleri swileriso leswi va nyikiweke swona.√√ (2) 13.6 Swa humelela hikuva va kona vatswari lava va vengaka nsati wa nꞌwana wa vona hikwalaho ka leswi a nga swi koteki ku sweka vuswa ehansi a kota ku tirhisa xitofu, va vula leswaku vona a va dyi vuswa bya xitofu.√√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) XIHUNGWAHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA (XIMBANGU) ꞌKU TIHORISA HIV/AIDS HI VANA LAVATSONGO' 13.7 Leswaku xitsongwatsongwana xa HIV/AIDS xa tshunguleka hi ku etlela na vana lavatsongo va vanhwanyana.√√ (2) 13.8 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku ndzi hlela leswi ndzi swi twaka leswaku ndzi nga vavisi vanhu vanꞌwana.√√ (Amukela na tinꞌwana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 13.9 Ndzi nga va tsundzuxa leswaku va fanele ku landzelela vutshunguri lebyi nga kona etindhawini ta rihanyo, ku nga ri ku xanisa vana lavatsongo va vanhwanyana.√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIPHATO XA NDHAVUKO (XIMBANGU) 'NELSON MANDELA' 13.10 Ku khomiwa na ku tshunxiwa ka Nelson Mandela loyi a nga lwela ntshuxeko wa tiko ra Afrika-Dzonga na Afrika hinkwaro.√√ (2) 13.11 ꞌU rhurherile Afrika hinkwayo eAfrika-Dzongaꞌ./Ntila wa 42.√ (1) 13.12 U hlamusela leswaku i tiko ra vanhu va tinxaka/mihlovo yo hambanahambana.√√ (2) 13.13 U vula leswaku swilo se swi tshamisekile, vanhu a va ha hlupheki eAfrika- Dzonga.√ (1) 13.14 Leswaku tiko hinkwaro ra khensa leswi Nelson Mandela a nga ri lwela.√√ (2) 13.15 A ndzi ta tsaka swinene√ hikuva a swi ta va swi vula leswaku endyangwini wa ka hina ku na munhu wa nkoka loyi a lweleke tiko ra Afrika-Dzonga ku kondza ri kuma ntshuxeko.√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 25 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIYENGE XA C: NTLANGU XIVUTISO XA 14: XITSALWANA HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane Munghana wa ntiyiso wa ku seketela eka leswinene a tlhela a ku kombisa na ku ku tsundzuxa ku lulamisa swihoxo leswi u swi endlaka evutonꞌwini. Ntiyiso wa mhaka leyi wu tihumelerisa eka vunghana bya Mavhavaza na Matanato.  Mavhavaza na Matanato a va ri vanghana lava a va tshama swin'we ehositele ya Jeppe eJoni laha a va tshama va ri karhi va vonisana na ku tsundzuxana hi swa vutomi.  Matanato a a tsakela ngopfu vutomi bya le Joni, a rhandza na vavasati va Joni laha a a nga ha lavi ku tlhelela ekaya, a a lava ku teka Rhoda nhwana wa Joni, a vula leswaku nsati wa yena Nꞌwa-Xirhami i xidakwa.  Mavhavaza u nꞌwi kombisile leswaku u endla xihoxo hi ku kholela nsati wa yena wa xitekwa a tlhela a n'wi kombisa leswaku swa antswa a tlhelela ekaya a ya rivalelana na nsati wa yena hikuva hi yena a nga na nkucetelo eka hanyelo ra nsati wa yena.  Loko Matanato a vula leswaku vavasati va Machangana a nga va lavi hikuva na ku hlamba a va hlambi, Mavhavaza u n'wi tsundzuxile leswaku a nga vulavuli ku biha hi vavasati va le makaya hikuva na yena hi xiviri u tswariwile hi wansati wa le makaya.  Mavhavaza u byerile Matanato leswaku loko swi nga ha koteki leswaku yena na nsati wa yena N'wa-Xirhami va vuyelelana swa antswa a tlhelela ekaya a ya lava hlantswana a teka yona a yi xavela tirhoko yi ambala tona leswaku yi ta fana na vavasati va Joni lava a lavaka vona.  Endzhaku ka loko Mavhavaza a kombisile leswaku Matanato na Rhoda va fana naswona xivongo xa Rhoda xa ka Chanki i xin'we na xa ka Chauke, Matanato u lavisisile kutani a kuma leswaku Rhoda i n'wana wa buti wa yena Tshikani Chauke loyi a a khorwile eJoni.  U tlhelerile ekaya a ya rivalelana na nsati wa yena Nꞌwa-Xirhami kutani a n'wi lavela hlantswana leyi a nga famba na yona eJoni a yi xavela na tirhoko.  Matanato u hetelerile a khensa munghana wa yena Mavhavaza ku va a n'wi nyikile switsundzuxo leswi swi nga endla leswaku a tlhelela ekaya ka yena a tlhela a hanya hi kurhula na ndyangu wa yena. Nkanelo lowu nga laha henhla wu tiyisisa leswaku munghana wa ntiyiso wa ku seketela eka leswinene a tlhela a ku kombisa na ku ku tsundzuxa ku lulamisa swihoxo leswi u swi endlaka evutonꞌwini tanihileswi Mavhavaza a swi endleke eka Matanato. U n'wi kombisile leswaku a a endla xihoxo loko a kholela N'wa-Xirhami a tlhela a n'wi tsundzuxa ku tlhelela ekaya a ya lava hlantswana. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 30 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 15: XIMBANGU HLAMBA VUNWA NANDZUWE – AD Mahatlane 15.1 Ehositele ya Jeppe./Ehositele.√ A swi ri eku nweni ka byalwa.√ (2) 15.2 Matanato a a dyile nyama leyi a rhumiwile leswaku a nyika ximanga hi mulungu wa yena, xona a xi nyika mulaza lowu a wu fanele wu dyiwa hi yena.√√ (2) 15.3 Mavhavaza a a tiyisela, hambiloko a biwa a a ya emahlweni a va tirhela valungu va kona kasi Matanato yena a a nga tiyiseli, a a nyangatseka a tlhela a lanꞌwa.√√ (2) 15.4 ntiyiso./B.√ (1) 15.5 I ntlimbo wa le handle√ lowu a a vangeriwa wona hi nsati wa mulungu loyi a a nꞌwi khomile hi tihanyi, a nꞌwi tsona na swakudya swo fana na nyama na mihandzu kambe a nyika ximanga.√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 15.6 Mukamberiwa u ta nyika dyondzo leyi a yi kumeke. Xikombiso: Ndzi dyondzile leswaku ndzi fanele ku vulavula ntiyiso loko ndzi lava ku pfuneka.√√ (Amukela na tin'wana tidyondzo leti twisisekaka.) (2) 15.7 Ya khorwisa hikuva va kona valungu lava nga na rivengo ra xihlawuhlawu leri endlaka leswaku va endla hi matimba ya vona hinkwawo leswaku Vantima va xaniseka.√√ (Amukela na manꞌwana mavonelo na maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 15.8 Hi Matanato√ na Nꞌwa-Xirhami.√ (2) 15.9 Xihangalasi u sindzisile ku nghena emutini wa Mavhavaza a ri karhi a arisiwa hi lavakulu kambe yena a ku u lava Topisa wa yena na nꞌwana wa yena.√√ (2) 15.10 Ya kombisa leswaku i munhu wo tikhoma kahle a nga hanyi vudlakuta.√√ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka). (2) 15.11 Leswaku tanihileswi a a rhandzaka Topisa u ta nꞌwi teka na nꞌwana wa yena.√ (1) 15.12 Hileswi Topisa a nga nꞌwana wa buti wa Matanato kutani Matanato i tatanantsongo wa Topisa.√√ (2) 15.13 I mhaka ya kahle hikuva a a nga ha ta swi kota ku tlhelela eBileni Masia hikuva a a sukile hi ku chava ku dlayiwa.√ KUMBE A hi mhaka ya kahle hikuva swi endla onge hi yena a nga tekiwa hikuva u akile evukonꞌwanini.√ (Maraka i yo seketela ntsena. Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) 15.14 A ndzi ta tsaka√ hikuva a a ri munhu wa vutihlamuleri loyi a a tiyimiserile ku aka muti na ku ndzi hlayisa. √ (Amukela na manꞌwana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 16: XITSALWANA VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu Xivuriso lexi nge: ꞌRhurhela mbyana yi ta ku lumaꞌ, lexi vulaka leswaku munhu wa mona u sandza, a hleva a lumbeta na la nꞌwi pfunaka, xi tipaluxa swinene eka vutomi bya Nꞌwa-Vusika na Boneka etsalweni leri.  Boneka u kurisiwile hi kokwana wa yena na vamakwavo. A va hanya evuswetini lebyikulu laha a va ri hava swakudya, hambi swi ri swiambalo swo cinca a va nga ri na swona. A va tiva ku cinca swiambalo loko vo tshuka va hlakaleteriwile hi vanꞌwana.  Nꞌwa-Vusika hi ku vona vusweti bya Boneka u nꞌwi komberile eka kokwa wa yena leswaku a ta nꞌwi pfuna ku sala na Fambeleni loko yena a ya emasinꞌwini, laha a nꞌwi kuriseke hi rirhandzu, a nꞌwi hluvula vusiwana ku kondza a tiva no hlamba a basa, a suka na tiphadi leti a a ri na tona.  Nꞌwa-Vusika u komberile Xikweni leswaku Boneka a cineriwa hikuva se a kurile, laha endzhaku ko cineriwa Xikweni a nꞌwi tekeke a ya tshama na yena eJoni, a vula leswaku vafana va nga nꞌwi karhata.  Xikweni u gangisile Boneka a vula leswaku u lava ku nꞌwi teka a va nsati wa yena, laha Boneka a nga ala a vula leswaku u chava sesi wa yena kambe loko Xikweni a sindzisile u pfumerile a tlhela a vula leswaku yena na leswaku va xakelana njhani na Nꞌwa-Vusika a nga swi tivi, a rivala tintswalo na vunene bya Nꞌwa-Vusika eka yena.  U tlherile a hlohlotela Xikweni ku hlongola vasati va yena Nꞌwa-Vusika na Nꞌwa- Vukwele leswaku ku ta sala yena a ri yexe tanihi nsati wa Xikweni, a rivala leswaku u tivile ku tshama emutini wa Xikweni hikokwalaho ko tweriwa vusiwana hi Nꞌwa- Vusika.  Boneka loko a ta va a vuyile hi le Joni, u xanisile vana va Nꞌwa-Vusika, Khegu na Khetani endzhaku ka loko a hlongorisile mana wa vona. Khegu a a rhwalerisiwa misava hi nkarhi wa xikolo kasi Khetani yena u tsoniwile mali ya ku teka pasi loko va yena vana va endleriwa hinkwaswo leswi a va swi lava.  Khetani na Khegu va xanisiwile ku kondza va famba hi minkarhi yo hambana va ya tshama na mana wa vona na Nꞌwa-Vukwele, loko Boneka a sala a fuma emutini lowu a kumeke wu akiwile.  U tlherile a xanisa Xikweni, nuna wa Nꞌwa-Vusika loko se a dyuharile a kondza a lova hi mbitsi. Hinkwaswo leswi kaneriweke laha henhla swo biha leswi endliweke hi Boneka eka Nꞌwa-Vusika swi sekela na ku tiyisisa xivuriso lexi nge: ꞌRhurhela mbyana yi ta ku lumaꞌ, leswi vulaka leswaku munhu wa mona u sandza, a hleva a lumbeta na la nꞌwi pfunaka. MAAVELO YA TIMARAKA: V = 15 X&R = 10 (LEMUKA: TIRHISA RHUBIRIKI LEYI NGA EKA PHEJI YA 30 KU HLAHLUVA XITSALWANA XA MUKAMBERIWA. TIMARAKA TA XIVUMBEKO NA RIRIMI A TI FANELANGI KU VA EHENHLA KA TA VUNDZENI.) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo XIVUTISO XA 17: XIMBANGU VUKOSI I MBERHA – P Ndlovu 17.1 A yi ri yo ya ePfalanomo./Eka Hundzavahleka./Eka vaBoneka.√ A ya kombela Boneka.√ (2) 17.2 I xa leswaku Boneka a ta nꞌwi salela na nꞌwana loko yena a yile emasinꞌwini.√ (1) 17.3 Eka nꞌwangulano lowu Xikweni u kombisa ku rhandzana na nsati wa yena (Nꞌwa-Vusika) swinene laha a a nga lavi na ku tekeriwa yena kasi loko se a rhandzana na Boneka a a nga ha nꞌwi rhandzi lero u kale a nꞌwi hlongola.√√ (2) 17.4 vambirhi./B.√ (1) 17.5 Ya vile ntiyiso loko Boneka a ta nꞌwi tekela nuna, a nꞌwi hlongorisa emutini wa yena a tlhela a xanisa na vana va yena.√√ (2) 17.6 Swilo swa hela, loko u ri na swilo u nga kholeli vanꞌwana.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (1) 17.7 Ndzi nga vula leswaku swi kahle hikuva u antswisa vutomi bya swona no endla leswaku swi ta va na vumundzuku lebyinene.√ KUMBE Ndzi nga vula leswaku a swi kahle hikuva swinꞌwana swisiwana a swi pfuneki, loko u heta ku swi pfuna swi ku vulavula ku biha no ku vavisa emoyeni.√ (1) 17.8 Yi endla ndzi vaviseka emoyeni√ hikuva Boneka u tsandzekile ku khensa vunene lebyi Nꞌwa-Vusika a nꞌwi endleleke byona kutani a nꞌwi vavisa swinene hi ku nꞌwi tekela nuna no nꞌwi hlongorisa emutini wa yena.√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) 17.9 Va le Joni laha Xikweni a nga boda kona./Va laha Xikweni a nga boda kona./Va le Joni.√ A a ta hi le Phafula ekaya ka yena./A a ta hi le kaya ka yena.√ (2) 17.10 Xikweni u yengiwile/kuceteriwile hi Boneka ku ya hlongola vasati va yena leswaku a ta sala a ri nsati wakwe a ri yexe, laha a vuyeke hi le Joni a tikarihisile a fika a va hlongola.√√ (2) 17.11 Khegu a a ri muongori/nese.√ (1) 17.12 I ntlimbo wa le handle√ lowu a vangeriweke wona hi Boneka loyi a nꞌwi tekeleke nuna.√ KUMBE I ntlimbo wa le ndzeni√ lowu a tivangeleke wona hi ku landza Boneka loyi a nga fika a nꞌwi tekela nuna.√ (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/Hukuri 2023 NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo 17.13 N'wa-Vusika u rhandzile no hlayisa Boneka tanihi n'wana wa yena kambe yena u n'wi hundzukerile/jikerile a n'wi tekela nuna.√√ (2) 17.14 Leswaku i wansati wa mona./Leswaku i wansati wa makwanga./Leswaku i wansati wo tiehleketelela yena a ri yexe.√√ (2) 17.15 A ndzi ta n'wi tsundzuxa ku titshamela na vasati va yena vo n'wi rhandza no n'wi xixima hikuva a nga swi tivi leswi nga ta n'wi humelela naswona a nga onhi ntsako na kurhula loku nga kona emutini wa yena.√√ (Amukela na man'wana maveketelelo lama twisisekaka.) (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — Xitsonga HL · QP · 2025 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2019-memo/919f80de-aed0-4a79-85e7-9b45a95c39bb) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2019-memo/bd5fe7cc-0638-4c8b-b57d-1329549277bc) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.