# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2015 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 memorandum from the Feb March 2015, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2015-memo/f5c00405-a854-4155-bc00-703dd8e6e1be
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2015
- Exam period: Feb March
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 12

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2015-memo/f5c00405-a854-4155-bc00-703dd8e6e1be)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · Feb March · 2015 · xitsonga. Memorandum, 12 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P3 Feb March 2015](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2015/2f702ae0-5683-4413-be16-ef6b73d394ec) — QP · 2015 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          GIREDI YA 12

                          XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                         PAPILA RA 3 (P3)

                          NYENYANYANA/NYENYANKULU 2015

                                          MEMORANDAMU

TIMARAKA: 100

                                   Papila leri ri na 12 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                2                  DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                           NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA XITSALWANA

SWIVUTISO SWA 1–6

1.1       NDZI TE NDZI KU PHAPHA, NDZI TIKUMA NDZI RI ENDZENI KA
          AMBULENSE

          Xitsalwana xa muxaka wa ndzungulo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana xa ndzungulo a hlamusela
          xivangelo xo va a tikuma a ri endzeni ka ambulense.

          Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

          •    Siku, ndhawu na nkarhi lowu swi humeleleke ha wona.
          •    Lava a a ri na vona loko swi humelela.
          •    A hlamusela hi ku hetiseka leswi humeleleke.
          •    Leswi a phaphamiseke xiswona.                                                             [50]

1.2       NYIKO YO HLAWULEKA LEYI NDZI NGA TSHAMA NDZI NYIKIWA YONA
          EVUTON'WINI BYA MINA

          Xitsalwana xa muxaka wa nhlamuselo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana xa nhlamuselo a hlamusela
          nyiko yo hlawuleka leyi a nga tshama a nyikiwa yona evuton'wini bya yena
          eka nkarhi lowu nga hundza.

          Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

          •    Muxaka wa nyiko ya kona.
          •    Laha a yi huma kona na xivangelo xo va a yi kuma.
          •    Matitwelo ya yena loko a swi twile leswaku u ta amukela nyiko na loko a yi
               amukela.
          •    Lava a a ri na vona loko a yi kuma na leswi vona va swi endleke.
          •    Leswi a swi dyondzeke hi ku kuma nyiko leyi.
          •    Ndlela leyi swi n'wi hlohloteleke hayona eka swa vutomi bya yena
               hikwalaho ka nyiko leyi.                                                                  [50]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                3                  DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                           NSC – Memorandamu

1.3       VANA VA MASIKU LAWA VA LAWURIWA HI VANGHANA KU TLULA
          VATSWARI VA VONA

          Xitsalwana xa muxaka wa mavonelo/nkanelo na mianakanyo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku andlala mavonelo, miehleketo, mianankanyo
          na matitwelo ya yena hi vana va masiku lawa lava lawuriwaka hi vanghana ku
          tlula vatswari va vona hi ku yimela kumbe ku seketela matitwelo ya yena.

          Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

          •    Mavonelo ya yena hi nhlokomhaka leyi.
          •    Leswi vana va swi endlaka ku komba leswaku va lawuriwa hi vanghana ku
               tlula vatswari va vona.
          •    Swivangelo swa ku va va lawuriwa hi vanghana ku tlula vatswari va vona.
          •    Leswi vatswari va nga va ka va titwisa xiswona.
          •    Switandzhaku swa swiendlo swa vona.
          •    Leswi yena a vonaka onge swi nga endliwa ku cinca xiyimo lexi.                            [50]

1.4       NDZA TINYUNGUBYISA HI VUMINA

          Xitsalwana xa muxaka wa nkanelo.

          Mukamberiwa u languteriwa ku kanela hi leswi a tinyungubyisaka hi swona.

          Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

          •    Lexi endlaka leswaku a tinyungubyisa. Xikombiso: mahanyelo, xivumbeko
               kumbe leswi a kotaka ku swi endla kumbe ku swi fikelela.
          •    Leswi swi n'wi pfunaka swona.
          •    Matitwelo ya yena.
          •    Leswi vatswari, vanghana na vanhu lavan'wana va nga va ka va titwisa
               xiswona hi yena.                                                                          [50]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                4                  DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                           NSC – Memorandamu

1.5       NHENHA YI ETLELE NA VUTLHARI BYA YONA

          Xitsalwana xa muxaka wa mianakanyo.

           Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana laha a nyikaka mianakanyo
           ya yena hi nkoka wa nhenha leyi a yi anakanyaka.

          Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

          •    Mavito ya nhenha leyi a nga ta rungula ta yona.
          •    Xivangelo xa ku lova ka nhenha leyi.
          •    Migingiriko leyi endliweke hi nhenha leyi.
          •    Gome leri nhenha leyi yi ku siyeleke rona.
          •    Leswi u nga ta ka u nga swi rivali hi nhenha leyi.                                        [50]

1.6       SWITSALWANA HI SWIFANISO

          1.6.1        Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana hi nhlokomhaka ya
                       yena n'wini leyi yi fambelanaka swinene na leswi swi nga le
                       xifanisweni.

                       Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

                       •    Ku pfuna ka dyondzo.
                       •    Mahlayelo lamanene yo fana na ku hlaya mi ri hi mintlawa.
                       •    Ku xixima swiboho leswi vadyondzi va tivekelaka swona swo
                            hlaya no dyondza.
                       •    Ku pfunana hitlhelo ro hlawula ntirhovutomi mi ri hi mintlawa.               [50]

          1.6.2        Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana hi nhlokomhaka ya
                       yena n'wini leyi yi fambelanaka swinene na leswi swi nga le
                       xifanisweni.

                       Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

                       •    Ku pfuna ka vutiolori.
                       •    Tindlela leti ti nga tirhisiwaka to tiolola.
                       •    Mimbuyelo leyi yi nga kumekaka loko munhu a tiolola.
                       •    Tinxaka ta switirhisiwa leswi nga tirhisiwaka ku endla vutiolori.
                       •    Ku landzelela swiboho leswi munhu a tivekelaka swona swo
                            tiolola.                                                                     [50]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                5                  DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                           NSC – Memorandamu

          1.6.3        Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana hi nhlokomhaka ya
                       yena n'wini leyi yi fambelanaka swinene na leswi swi nga le
                       xifanisweni.

                       Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

                       •    Siku ro sungula ku va a khandziya xihahampfhuka.
                       •    Ku va yena a navela ku tikuma a khandziyile xihahampfhuka.
                       •    Ku va a navela ku endzela matiko ya le handle hi
                            xihahampfhuka.
                       •    Ku va a navela ku tikuma a humelerile evuton'wini.
                       •    Tinghozi kumbe makhombo ya swihahampfhuka.                                   [50]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:                50

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                      Phendla

### Page 6

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                   Downloaded from hlayiso.com              6                                            DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                                                                    NSC – Memorandamu

XIYA:

• Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
• Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
• Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi
  swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo ya lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.
• Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50]
       Swilaveko                                       Vuswikoti byo            Vuswikoti bya le            Vuswikoti byo              Vuswikoti bya         Vuswikoti byo ka
                                                         hlawuleka                   henhla                   amukeleka                 madyondza           byi nga fikelelangi
 VUNDZENI &                                                28–30                      22–24                     16–18                      10–12                    4–6
 MAKUNGUHATELO                                   -Mahlamulelo yo            -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo lama         -Mahlamulelo ma na       -Mahlamulelo yo
                                                 hlawuleka/lama             vumbiweke kahle             amukelekaka.              nkhulukelano             huhula.
 (Mahlamulelo na                                 tlhontlhaka miehleketo     swinene.                    -Miehleketo leyi nga na   kun'wana.                -Miehleketo yo
 miehleketo)                                     na ku hundzisa eka         -Miehleketo leyi faneleke   khulukelano na ku         -Miehleketo a yi         hlanganahlangana yo

                           Xiyimo xa le henhla
 Maveketelelo ya                                 leswi languteriweke.       no tsakisa naswona yi       khorwisa.                 twisiseki naswona a yi   ka yi nga kongomisi
 miehleketo eka                                  -Miehleketo ya vutlhari,   kombisa vumbhoni byo        -Mahungu ya               kombisi                  mhaka.
 makunguhatelo.                                  leyi tlhontlhaka           va yi vupfile.              veketeriwe kahle          vutitumbuluxeli.         -Mahungu yo huhula
 Ndzemuko wa                                     miehleketo naswona         -Mahungu ya veketeriwe      naswona ku na             -Ku na vumbhoni          no vuyeleriwa.
 xikongomelo,                                    leyi vupfeke.              kahle swinene naswona       nkhulukelano              byitsongo bya            -Mahungu a ya
 vaamukeri va                                    -Mahungu ya                ku na nkhulukelano          (nhlangano) eka           maveketelelo na          veketeriwangi kahle
 mahungu na mbangu.                              veketeriwe hi ndlela yo    (nhlangano) eka             manghenelo, miri na       nkhulukelano wa          naswona ya hava
                                                 hlawuleka naswona ku       manghenelo, miri na         masongelo/mahetelelo.     mahungu.                 nkhulukelano.
 TIMARAKA TA 30                                  na nkhulukelano            masongelo/mahetelelo.
                                                 (nhlangano) ku katsa
                                                 manghenelo, miri na
                                                 masongelo/mahetelelo.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                           Phendla

### Page 7

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                  Downloaded from hlayiso.com              7                                           DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                                                                   NSC – Memorandamu

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50]
(ku yisa emahlweni)
       Swilaveko                                     Vuswikoti byo             Vuswikoti bya le             Vuswikoti byo           Vuswikoti bya         Vuswikoti byo ka
                                                       hlawuleka                    henhla                   amukeleka               madyondza            byi nga fikelelangi
                                                          25–27                     19–21                       13–15                    7–9                      0–3
                                                -Mahlamulelo ya xiyimo     -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo lama       -Mahlamulelo             -A nga kalangi a
                                                xa le henhla kambe         vumbiweke kahle.            amukelekaka kambe       hakanyingi a hi lama     ringeta ku angula ku
                                                lama nga riki na           -Miehleketo leyi faneleke   hungu a ri              faneleke.                ya hi nhlokomhaka.
                                                swihlawulekisi swa         no tsakisa.                 hlamuseriwangi ri       -Miehleketo yi tala ku   -Miehleketo hi leyi yi

                           Xiyimo xa le hansi
                                                xitsalwana xo hlawuleka    -Mahungu ya veketeriwe      twisiseka swinene.      va leyi nga              nga fanelangiki
                                                no tlhontlha miehleketo.   kahle naswona ku na         -Miehleketo yi na       hlanganangiki na ku      naswona a yi
                                                -Miehleketo ya vutlhari    nkhulukelano                khulukelano lowu        hlanganahlangana.        fambelani
                                                no vupfa.                  (nhlangano) eka             eneleke na ku           -Ku hava vumbhoni        nakatsongo na
                                                -Mahungu ya                manghenelo, miri na         khorwisa.               lebyi kombisaka          nhlokomhaka.
                                                veketeriwe hi ndlela ya    masongelo/mahetelelo.       -Mahungu ya             maveketelelo             -A yi na nkongomo
                                                vutshila naswona ku na                                 veketeriwe kahlenyana   lamanene na              naswona yi
                                                nkhulukelano                                           naswona ku na           nkhulukelano wa          pfuvapfuvekile.
                                                (nhlangano) eka                                        nkhulukelanonyana       mahungu.
                                                manghenelo, miri na                                    (nhlanganonyana) eka
                                                masongelo/mahetelelo.                                  manghenelo, miri na
                                                                                                       masongelo/mahetelelo.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                          Phendla

### Page 8

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com                   8                                                        DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                                                                              NSC – Memorandamu

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50]
(ku yisa emahlweni)
      Swilaveko                                     Vuswikoti byo hlawuleka             Vuswikoti bya le henhla              Vuswikoti byo                   Vuswikoti bya             Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                               amukeleka                      madyondza                    nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                               14–15                             11–12                            8–9                           5–6                            0–3
 KU HLELA                                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na     -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Ririmi a ri twisiseki.
                                                  ntivomarito swa fambelana            na ntivomarito swi              na ntivomarito swa              na ntivomarito swo              -Thoni, rhejisitara,
 Thoni, rhejisitara,                              swinene na xikongomelo,              fambelana kahle na              fambelana na                    fambelanyana na                 xitayili na ntivomarito

                           Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                          vaamukeri va mahungu na              xikongomelo, vaamukeri va       xikongomelo, vaamukeri          xikongomelo, vaamukeri          a swi fambelani na
 swa fambelana na                                 mbangu.                              mahungu na mbangu.              va mahungu na mbangu.           va mahungu na mbangu.           xikongomelo,
 xikongomelo/                                     -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi   -Ririmi hi leri faneleke        -Ririmi ri tirhisiwile hi       -Matirhiselo ya ririmi i ya     vaamukeri va
 nkucetelo, vundzeni;                             naswona hi ndlela yo hlawuleka       naswona thoni leyi              mfanelo ku hlamusela            xiyimo xa madyondza             mahungu na mbangu.
 Mahlawulelo ya                                   no tsakisa.                          tirhisiweke hi leyi faneleke    mahungu.                        swinene.                        -Ntivoririmi wa mpimo
 marito.                                         -Xi koka rinoko naswona xi na         minkarhi hinkwayo.              -Thoni hi leyi faneleke.        -Thoni na dikixini hi leswi     wa le hansi swinene
 Matirhiselo ya ririmi                           thoni leyinene no tlhavula.           -Swihoxo swa ntivoririmi na     -Ku tirhisiwile ririmi ro       swi nga faneriki.               wu endla leswaku
 na swiaki na milawu                              -Swihoxo swa ntivoririmi na          mahikahetelo a swi talangi.     tlhavula ku tiyisisa            -Ntivomarito i wa mpimo         mahungu ya nga
 ya rona;                                         mapeletelo a swi tali ku va kona.    -Xi vumbiwile hi ndlela ya      vundzeni bya hungu.             wa le hansi.                    twisiseki.
 mahikahatelo,                                    -Xi vumbiwile hi ndlela ya           vutshila.
 ntivoririmi na                                   vutshila swinene.
 mapeletelo.                                                        13                               10                              7                               4

                           Xiyimoxa le hansi
                                                  -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla     -Ririmi ra koka naswona         -Matirhiselo lama               -A ku tirhisiwangi ririmi
 TIMARAKA TA 15                                   naswona ri na thoni leyi faneleke    hakanyingi ra vuyerisa.         faneleke ya ririmi eka          leri faneleke.
                                                  no tlhavula.                         -Thoni hi leyi faneleke na      minkarhi yin’wana.              -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                  -Swihoxo swa ntivoririmi na          ku vuyerisa.                    -Hakanyingi thoni hi leyi       swo fana kumbe
                                                  mapeletelo a swi tali ku va kona.    -Swihoxo swa ntivoririmi na     faneleke kambe ku               switsongo leswi
                                                  -Xi vumbiwile hi ndlela yo           mapeletelo i switsongo.         tirhisiwa ka ririmi ro          hambaneke.
                                                  hlawuleka.                           -Xi vumbiwile hi ndlela ya      tlhavula i ka mpimo wa le       -Ntivomarito i wa mpimo
                                                                                       vutshila.                       hansi.                          wa le hansi swinene.
 XIVUMBEKO                                                       5                                    4                              3                               2                            0–1
                                                 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i           -Vuxokoxoko byi vumbiwile       -Ku vumbiwile                   -Ku na                          -Ku pfumaleka
 Swihlawulekisi swa                              ya xiyimo xa le henhla swinene.       hi ndlela yo twisiseka.         vuxokoxoko lebyi                timhakankulunyana leti          timhakankulu leti
 xitshuriwa.                                     -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke.        -Ku na nkhulukelano.            faneleke.                       faneleke.                       lavekaka.
 Mavumbelo ya                                    -Swivulwa na tindzimana swi           -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na
 tindzimana na                                   vumbiwile hi ndlela ya xiyimo xa      swa twisiseka naswona i         swi vumbiwile hi ndlela         swi na swihoxo.                 tindzimana swi na
 swivulwa.                                       le henhla swinene.                    swo hambanahambana.             leyinene.                       -Xitsalwana xa ha               swihoxo.
                                                                                                                       -Xitsalwana xi sala xa ha       twisiseka hambileswi xi         -Xitsalwana a xi
 TIMARAKA TA 5                                                                                                         twisiseka.                      nga na swihoxo.                 twisiseki.
 MAAVELO YA
 TIMARAKA                                                      43–50                              33–40                           23–30                           13–20                         0–10

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                        Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                9                  DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                           NSC – Memorandamu

XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO

SWIVUTISO XA 2

2.1       PAPILA RA XINGHANA

          Mukamberiwa u ta tsalela munghana wa yena papila ro n'wi khongotela.

          Mukamberiwa u fanele a tekerile enhlokweni timhaka leti landzelaka:

          •    Papila leri a ri na mafundza.
          •    U fanele a va a tsarile adirese na siku eka tlhelo ra xinene ra papila.
          •    U fanele a tsarile adirese yin'we
          •    Eka xiloso ku nga tsariwa: Eka Solani, Munghana …
          •    Eka nghimeto ku tsariwa: Hi mina … kutani ku ta landzela vito ra mutsari
               (handle ka xivongo).                                                                      [25]

2.2       MATIMU YA MUFI

          Mukamberiwa u fanele a va a tsarile matimu ya malume wa yena loyi a
          hundzeke emisaveni lawa a nga ta ya hlaya hi siku ra ku heleketiwa ka yena
          endlwini ya yena yo hetelela.

          Matimu ya malume wa yena ya fanele ya katsa tin'wana ta timhaka leti
          landzelaka:

          •    Mavito na xivongo swa mufi, vukhale, ndhawu laha mufi a velekiweke
               kona na laha a loveleke kona, xivangelo xa rifu, vukhale bya mavabyi, siku
               ra ku velekiwa ra mufi, siku ra ku hundza emisaveni ra mufi na vatswari va
               yena, leswi a swi fikeleleke loko a ha hanya.
          •    Xiave eka migingiriko ya muganga kumbe tiko.
          •    Mukamberiwa u fanele a gimeta hi ku navelela mufi ku etlela hi ku rhula na
               ku phata mufi loko a ri na byona vuswikoti byo endla tano.                                [25]

2.3       XIVIKO

          Mukamberiwa u fanele a va a tsarile xiviko lexi a nga ta xi andlalela vatswari
          mayelana na nhlengeletano leyi va nga ta va na yona mayelana na ku pfuna
          vantshwa lava tingheniseke eka khombo ro tirhisa swidzidziharisi.
          Xiviko xa yena xi fanele ku va na leswi landzelaka:

          •    Nhlokomhaka, siku na nkarhi.
          •    Vanhu lava xi kongomisiweke eka vona.
          •    Timhaka leti ti kumiweke eka ndzavisiso wa muviki.
          •    Mahetelelo na swintshuxo eka vahlayi va xona.
          •    Mutsari wa xona.                                                                          [25]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                10               DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                           NSC – Memorandamu

2.4       ATIKILI YA MAGAZINI

          Mukamberiwa u fanele a va a tsarile atikili ya magazini mayelana na ku
          andza ka makhombo ya le mapatwini lawa ya vangiwaka hi lava va tshikaka
          swifuwo swa vona loko ri perile.

          Atikili ya yena yi fanele yi katsa tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

          •    Yi fanele xi kombisa nhlokomhaka na vito ra mutsari.
          •    Miehleketo kumbe mavonelo ya mutsari wa mhaka leyi a navelaka ku yi
               fikisela vahlayi va atikili ya yena.
          •    Yi tsariwile hi tikholomo.
          •    Yi hetelela hi vito ra magazini na webusayiti swa lomu yi nga kumiwaka
               kona.                                                                                   [25]

2.5       MBULAVULO

          Mukamberiwa u fanele ku tsala mbulavulo lowu a nga ta wu nyika hi siku leri
          nkhuvo wo tlangela vadyondzi va ka matiriki hileswi va paseke hi 100%
          n'wexemu.

          Mbulavulo wa yena wu fanele wu katsa tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

          •    Manghenelo, miri na mahetelelo.
          •    Wu fanele wu yelana na ntirho wa siku leri.
          •    Ku tikarhata ka vadyondzi, vadyondzisi na vatswari.
          •    Ku titwa ka vadyondzi na vadyondzisi hi mbuyelo lowu.
          •    Wu tlhela wu khavisiwa hi swikombiso, mitshaho, misavu na tinhlayo loko
               ti khumbeka.
          •    Wu hetelela hi ndlela yo khensa vayingiseri.                                            [25]

2.6       N'WANGULANO

          Mukamberiwa u fanele a va a tsarile n'wangulano exikarhi ka mudyondzisi
          loyi a tsundzuxaka mudyondzi loyi a paseke hi tinyeleti eka tidyondzo ta yena
          hinkwato, kambe a pfumala mali yo yisa tidyondzo ta yena emahlweni.

          N'wangulano wa yena wu fanele wu katsa tin'wana ta timhaka leti landzelaka:

          •    Mukamberiwa u ta tsala hi ndlela yo hlamulana.
          •    Ku ta hlamulana mudyondzisi na mudyondzi.
          •    Wu fanele ku paluxa mbangu na ku va na manghenelo, miri na
               mahetelelo.
          •    Va nga bula hi tindlela to kuma tibasari kumbe ku lombiwa mali.                         [25]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:              50
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:               100

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                    Phendla

### Page 11

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com               11                                         DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                                                     NSC – Memorandamu

XIYA:

•       Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra 3, XIYENGE XA B).
•       Timaraka to sukela eka 0 ku fikela eka 25 ti avanysiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
•       Eka swilaveko swa Vundzeni, Nkunguhato na Xivumbeko, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi
        avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.
•       Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RA LE KAYA
[TIMARAKA TA 25]
        Swilaveko                Vuswikoti byo               Vuswikoti bya le           Vuswikoti byo                Vuswikoti bya           Vuswikoti byo ka byi
                                    hlawuleka                     henhla                  amukeleka                    madyondza                nga fikelelangi
 VUNDZENI,                            13–15                       10–12                       7–9                          4–6                        0–3
 MAKUNGUHATELO &            -Mahlamulelo yo              -Mahlamulelo lamanene     -Mahlamulelo yo             -Mahlamulelo ya             -Mahlamulelo a ya
 XIVUMBEKO                  hlawuleka na ku              lama kombisaka vutivi     ringanela lama              madyondza lama              kombisi vutivi bya
                            hundzisa leswi a swi         lebyinene bya             kombisaka vutivi bya        kombisaka vutivinyana       swihlawulekisi swa
 Mahlamulelo na             languteriwile.               swihlawulekisi swa        swihlawulekisi swa          bya swihlawulekisi swa      muxaka wa xitshuriwa.
 miehleketo.                -Miehleketo ya vutlhari      muxaka wa xitshuriwa.     muxaka wa xitshuriwa.       muxaka wa xitshuriwa.       -Nhlamuselo a yi le
 Maveketelelo ya            na ku vupfa.                 -U kongoma mhaka – a      -Mhaka a yi kongomiwi       -Ku na ku                   rivaleni naswona yi
 miehleketo eka             -Vutivi byo enta bya         nga humi emhakeni.        hi ku hetiseka - ku na ku   kongomanyana kambe u        humile swinene
 makunguhatelo.             swihlawulekisi swa           -Vundzeni na              humanyana emhakeni.         pfa a humanyana             emhakeni.
 Xikongomelo,               muxaka wa xitshuriwa.        miehleketo swi na         -Vundzeni na                emhakeni.                   -Vundzeni na
 vaamukeri va hungu,        -Matsalelo ya kongoma        nkhulukelano,             miehleketo swi na           -A hi minkarhi hinkwayo     miehleketo swi hava
 swihlawulekisi/milawu      mhaka.                       nhlamuselo ya vuenti      nkhulukelano lowu           vundzeni na miehleketo      nkhulukelano.
 ya matirhiselo ya ririmi   -Vundzeni na                 naswona vuxokoxoko        amukelekaka.                swi khulukelanaka.          -Ku na vuxokoxoko
 na mbangu.                 miehleketo swi na            byi seketela              -Ku na vuxokoxoko           -Ku na vuxokoxoko           byitsongo swinene lebyi
                            nkhulukelano.                nhlokomhaka.              byin’wana lebyi             byitsongo lebyi             seketelaka
 TIMARAKA TA 15             -Nhlamuselo ya vuenti        -Xivumbeko lexi           seketelaka                  seketelaka                  nhlokomhaka.
                            swinene naswona              faneleka kambe xi ri na   nhlokomhaka.                nhlokomhaka.                -A nga tirhisangi milawu
                            vuxokoxoko hinkwabyo         swihoxo switsongo swa     -Xivumbeko lexi             -Milawu ya xivumbeko yi     ya xivumbeko leyi
                            byi seketela                 nkhaqato.                 fanelaka hi ku angarhela    tirhisiwe hi ndlela yo ka   faneleke.
                            nhlokomhaka.                                           kambe xi ri na swihoxo      yi nga twisiseki.
                            -Xivumbeko lexi                                        switsongo.                  -Ku na swihoxo swo tala
                            faneleka no va na
                            nkhaqato.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                              Phendla

### Page 12

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com               12                                       DBE/Nyenyanyana–Nyenyankulu 2015
                                                                     NSC – Memorandamu

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RA LE KAYA
[TIMARAKA TA 25] (ku yisa emahlweni)
       Swilaveko                 Vuswikoti byo               Vuswikoti bya le           Vuswikoti byo              Vuswikoti bya         Vuswikoti byo ka byi
                                     hlawuleka                      henhla                  amukeleka                madyondza              nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                     9–10                         7–8                       5–6                       3–4                       0–2
 KU HLELA                   -Thoni, rhejisitara,         -Thoni, rhejisitara,      -Thoni, rhejisitara,      -Thoni, rhejisitara,      -Thoni, rhejisitara,
                            xitayili na ntivomarito      xitayili na ntivomarito   xitayili na ntivomarito   xitayili na ntivomarito   xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,        swi fambelana swinene        swi fambelana swinene     swi fambelana na          swo fambelananyana na     swi fambelani na
 xitayili,                  na xikongomelo,              na xikongomelo,           xikongomelo, vaamukeri    xikongomelo, vaamukeri    xikongomelo, vaamukeri
 xikongomelo/nkucetelo,     vaamukeri va hungu na        vaamukeri va hungu na     va hungu na mbangu.       va hungu na mbangu.       va hungu na mbangu.
 vaamukeri va hungu na      mbangu.                      mbangu.                   -Ku na swihoxonyana       -Ntivoririmi wo pfumala   -Swihoxo swi tele
 mbangu.                    -Ku na nkhaqato wa           -Hi ku angarhela ku na    swa ririmi.               nkhaqato wu tlhela wu     naswona ku na ku
 Matirhiselo ya ririmi na   ntivoririmi naswona wu       nkhaqato wa ntivoririmi   -Ku na ntivomarito wo     va na swihoxo swo         hlanganahlangana ka
 milawu ya matirhiselo      vumbiwile hi mfanelo.        naswona wu vumbiwile      ringanela.                hlayanana.                timhaka.
 ya ririmi.                 -Swihoxo a swi tali ku       hi mfanelo.               -Swihoxo a swi onhi       -Ntivomarito wa mpimo     -Ntivomarito a wu
 Mahlawulelo ya marito;     vonaka.                      -Ntivomarito wa kahle     nhlamuselo.               wa le hansi.              fambelani na
 Mahikahatelo na                                         swinene.                                            -Nhlamuselo a yi le       xikongomelo.
 mapeletelo.                                             -A ku tali ku va na                                 rivaleni.                 -Nhlamuselo a yi twali
                                                         swihoxo.                                                                      nakatsongo.
 TIMARAKA TA 10
 MAAVELO YA                           22–25                        17–20                   12–15                      7–10                       0–5
 TIMARAKA

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga HL P1 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-feb-march-2015-memo/15a458ed-60a8-4869-8339-a0e9ba975d96) — Xitsonga HL · Memo · 2015 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Feb March 2015 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-feb-march-2015-memo/13f23b68-c85f-4ccd-b865-c9ac991b6b26) — Xitsonga HL · Memo · 2015 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Feb March 2018 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2018-memo/bcd6128f-d551-4e4a-a13d-2a6c8b06effe) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2017-memo/4a4d46b5-fee8-41e5-bdb0-f1199e97c400) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2014-memo/ed12dbb9-f564-440e-b475-817d42172cbe) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Feb March 2013 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2013-memo/a1cc843f-56b9-42bb-9862-62b8d092092e) — Xitsonga HL · Memo · 2013 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
