# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2019 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 memorandum from the NSC May June 2019, 10 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2019-memo/f1520f82-ca27-476e-b650-641b4625d03e
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: NSC May June
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 NSC May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2019-memo/f1520f82-ca27-476e-b650-641b4625d03e)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC May June · 2019 · xitsonga. Memorandum, 10 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                          XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                               PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                              2019

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

                                                                            TIMARAKA: 100

                       Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 10.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   2                         DBE/2019
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA XITSALWANA: TIMARAKA TA                                        50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                                     VM =           30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                  RXV =           15
XIVUMBEKO                                                                      X=            05
NTSENGO                                                                                      50

XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO:
TIMARAKA TA                                                                 2 x 25 =         50

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO                                         VMX =           15
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                  RXV =           10
NTSENGO                                                                                      25

MIMFUNGHO LEYI NGA TIRHISIWAKA EKA MAKOREKETELO

MFUNGHO          NHLAMUSELO
_                Ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana xa mapeletelo na mahikahatelo.
II               Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=                Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi
                 tindzimana.
m                Etlhelo ra xinene loko ku ri na mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
/                Loko a hlanganisile marito.
                 Loko a hambanisile marito.

←                A a fanele a sungurile ekusunguleni ka ntila eximatsini.

→                A nga fikangi emakumu ka xinene.

↑                A a fanele a sungurile eka mintila leyi a nga yi tlula.

↓                A nga fikangi emakumu ka pheji.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                            Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   3                       DBE/2019
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA A: XITSALWANA
XIVUTISO XA 1

1.1       A ndzi nga tshembi loko va ndzi byela.

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •   Leswi a nga byeriwa swona, xivangelo xo va a byeriwile na loyi a
              byeriweke hi yena.
          •   Leswi a swi endla leswaku a nga tshembi.
          •   Nkarhi lowu a nga wu teka ku kondza a sungula ku tshemba.
          •   Leswi humeleleke ku kondza a tshemba.
          •   Lava khumbekaka eka mhaka leyi.
          •   Xiboho lexi a xi tekeke loko a kumile ntiyiso.
          •   Dyondzo leyi a yi kumeke.
          •   Switsundzuxo eka van'wana.                                                   [50]

1.2       Puresidente wa tiko ra Afrika-Dzonga.

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •   Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
          •   Ku siviwa ka puresidente Zuma hi Ramaphosa.
          •   Xivangelo xa ku pfumaleka ka vun'we hi nkarhi wa puresidente Zuma.
          •   Vun'we lebyi veke kona loko puresidente Ramaphosa a nyika mbulavulo.
          •   Kurhula loku veke kona epalamende.
          •   Ndlela leyi vun'we byi tipaluxeke hayona.
          •   Matitwelo ya vaakatiko hi vun'we lebyi.
          •   Ku vuyeriwa ka tiko hi vun'we lebyi.
          •   Dyondzo eka vaakatiko va Afrika-Dzonga.
          •   Swubumabumelo na swisolo.                                                    [50]

1.3       Loko a ndzi tswariwile endyangwini wa swigwili.

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
          •   Ndyangu lowu a tswariweke eka wona.
          •   Xivangelo xo navela ku tswariwa endyangwini wa swigwili.
          •   Mimovha, tindlu na swakudya.
          •   Swikolo leswi a a ta dyondza eka swona.
          •   Ku xiximiwa loku a a ta ku kuma eka vanhu.
          •   Vanghana lava a a ta tsakela ku hanya na vona.
          •   Leswi a faneleke ku swi endla leswaku a fikelela xiyimo lexi.                [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                      Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   4                          DBE/2019
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.4       Vunene na vubihi bya matirhiselo ya tibasari leti nyikiwaka vantshwa.
          Vunene
          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
           •   Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
           •   Ku va vantshwa lava pfumalaka va kota ku dyondza.
           •   Ku hunguteka ka xiyimo xa vugevenga na vukhamba etikweni.
           •   Ku hunguteka ka vusweti emindyangwini ya vantshwa lava pfunekeke.
           •   Ku tumbuluxiwa ka mintirho.
           •   Ku va vantshwa va fikelela mintirhovutomi leyi va yi tsakelaka.
           •   Leswi nga endliwaka leswaku tibasari ti tshama ti ri kona.
          Vubihi
          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
           •   Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
           •   Ku hlawuriwa ka vanyiki va tibasari lava nga tshembekangiki.
           •   Ku nyamalala ka tin'wana ta timali ta tibasari leti.
           •   Ku va vantshwa va tirhisa mali ya tibasari eka leswi nga yelaniki na
               dyondzo.
           •   Leswi nga endliwaka ku sivela ku tirhisiwa ka tibasari hi tindlela to
               homboloka.                                                                      [50]
1.5       Vavasati va kota ku tiyisela evukatini ku tlula vavanuna. Pfumela kumbe
          u kaneta.
          Ku pfumela
          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
          •    Tinxaka ta vukati.
          •    Ku lehisa timbilu hambiloko vanuna va vona va va xanisa.
          •    Ku tiyisela ku xanisiwa hi maxaka ya vanuna va vona.
          •    Vavasati van'wana va swi kota ku kurisa vana hambi va nga ri va vona va
               ngati.
          •    Mintirho yo engetela leyi vavasati van'wana va yi tirhaka.
          •    Ku tshikeleriwa hi vanuna va vona hambiloko va endlile leswinene.
          •    Nseketelo lowu vavasati lava nga evukatini va faneleke ku nyikiwa wona.
          Ku kaneta
          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
          •    Tinxaka ta vukati.
          •    Ku va vavanuna va lehisa timbilu hambiloko vasati va vona va va xanisa.
          •    Ku va va tiyisela ku xanisiwa hi maxaka ya vasati va vona.
          •    Ku va vavanuna van'wana va swi kota ku kurisa vana va ri voxe.
          •    Mintirho yo engetela leyi vavanuna van'wana va yi tirhaka.
          •    Ku tshikeleriwa hi vasati va vona hambiloko va endlile leswinene.
          •    Nseketelo lowu vavanuna lava tekeke va faneleke ku nyikiwa wona.                [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   5                            DBE/2019
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.6       Eka swivutiso swa 1.6.1–1.6.3 mukamberiwa u ta xiyaxiya swifaniso leswi a
          nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka
          mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa
          yena nhlokomhaka leyi faneleke.

          LEMUKA    LESWI:   A   KA   HA  NYIKIWI   SWIKOMBISO    SWA
          TINHLOKOMHAKA      KU     PAPALATA     MAKOREKETELO      YA
          MBOYAMELATLHELORIN'WE HIKUVA VAKORETI VAN'WANA VA NYIKA
          TIMARAKA KU YA HI SWIKOMBISO LESWI NYIKIWEKE NTSENA, VA NGA
          HA LANGUTI VUTITUMBULUXERI LEBYI VAKAMBERIWA VA BYI
          NYIKEKE.                                                                              [50]
                                                                NTSENGO WA XIYENGE XA A:        50

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                           Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   6                             DBE/2019
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO

XIVUTISO XA 2

2.1       PAPILA RA XIKAYA

          Eka papila ra yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •   Adirese ya mutsari leyi sikuhatiweke evokweni ra xinene.
          •   Ku tlula ntila laha swi faneleke.
          •   Xiloso.
          •   Vundzeni. (Manghenelo, miri na mahetelelo. Xikongomelo xi fanele ku
              boxiwa.)
          • Nsariso. (A ku tsariwi xivongo naswona a ku sayiniwi.)
          (Mukamberiwa a nga ha tsalela mutswari kumbe munhu un’wana na un’wana
          loyi a n’wi hlayiseke a tlhela a n’wi nghenisa xikolo.)                               [25]

2.2       MATIMU YA MUFI

          Eka matimu ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •   Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya khwatihatiwa,
              loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi khwatihatiwi.)
          •   Mavito na xivongo xa mufi.
          •   Siku, n'hweti na lembe ro tswariwa.
          •   Ndhawu laha a tswariweke kona.
          •   Vatswari va mufi.
          •   Vuxokoxoko bya swa tidyondzo.
          •   Vuxokoxoko bya ntirho wa yena.
          •   Ku teka.
          •   Siku ro hundza emisaveni.
          •   Xivangelo xa rifu. (Ku nga ri ku vika nkosi.)
          •   Lava a va siyeke.
          •   Ku n'wi navelela ku etlela hi kurhula.
          •   Ku phata xivongo xa yena.
          (Mukamberiwa a nga fanelangi ku tsala tanihi munhu wo sungula.)                       [25]

2.3       ATIKILI YA PHEPHAHUNGU

          Eka atikili ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •   Vito ra phephahungu leri nyikiweke na siku leri atikili yi tsariweke hi rona.
          •   Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya khwatihatiwa,
              loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi khwatihatiwi).
          •   Xifaniso loko xi ri kona.
          •   Vito ra mutsari ehenhla ka hungu.
          •   Vundzeni.
          •   Vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya mutsari.
          •   Ku sikuhata.                                                                      [25]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                           Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   7                            DBE/2019
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

2.4       MBULAVULO
          Eka mbulavulo wa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
          •   Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya khwatihatiwa,
              loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi khwatihatiwi.)
          •   Ku xeweta nhlengeletano hi ku ya hi swiyimo swa varhambiwa.
          •   Ku khensa ku nyikiwa nkarhi wo vulavula.
          •   Ku titivisa.
          •   Vito ra muganga/buloko.
          •   Ku khensa xiyenge lexi tumbuluxiweke xo lwa na vugevenga na
              vukhamba.
          •   Ku hlohlotela vaakatiko leswaku va tirhisana no seketelana na xiyenge
              lexi.
          •   Ku khensa ku yingiseriwa na ku gimeta mbulavulo.                                [25]
2.5       INTHAVHIYU
          Eka inthavhiyu ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
          •   Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya khwatihatiwa,
              loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi khwatihatiwi).
          •   Siku, nkarhi na ndhawu.
          •   Ku thya swimunhuhatwa mavito lawa ya tsariweke hi maletere lamakulu
              evokweni ra ximatsi ya landzeriwa hi hikombirhi.
          •   Ku xewetana.
          •   Swiendlo swa swimunhuhatwa endzeni ka swiangi.
          •   Swivutiso swi ta va swo hlamulana hi ndlela ya mafundza.
          •   Yi fanele yi teka xivumbeko xa n'wangulano.
          •   Muvutisi u va a lulamisile nongonoko wa swivutiso.
          •   Mbhurisano lowu kongomisiweke eka nhlokomhaka.
          •   Ku gimeta na ku lelana.                                                         [25]
2.6       XIVIKO
          Eka xiviko xa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
          •   Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya khwatihatiwa,
              loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi khwatihatiwi).
          •   Loyi xiviko xi kongomisiweke eka yena.
          •   Vito ra xikolo.
          •   Lava a va endzeleke ku kuma vumbhoni bya ndzavisiso wa yena.
          •   Swivangelo leswi a swi kumeke.
          •   Swibumabumelo na swintshuxo.
          •   Vito ra mutsari na xiyimo xa yena.
          •   Nsayino.
          •   Ku sikuhata.                                                                    [25]
                                                                NTSENGO WA XIYENGE XA B:      50
                                                                   NTSENGO WA TIMARAKA:       100

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 8

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                  Downloaded from hlayiso.com                    8                                                                                DBE/2019
                                                                                   SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYA:

• Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
• Timaraka to sukela eka 0 ku fikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
• Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi
  swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo ya lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.
• Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50]

        Swilaveko                               Vuswikoti byo hlawuleka          Vuswikoti bya le henhla       Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya            Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                  madyondza                  nga fikelelangi
 VUNDZENI &                                                 28–30                          22–24                         16–18                       10–12                         4–6
 MAKUNGUHATELO                                  -Mahlamulelo yo                 -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo ma na           -Mahlamulelo yo huhula
                                                hlawuleka/lama tlhontlhaka      vumbiweke kahle swinene.       amukelekaka                 nkhulukelano kun'wana        -Miehleketo yo
 (Mahlamulelo na

                          Xiyimo xa le henhla
                                                miehleketo na ku hundzisa       -Miehleketo leyi faneleke no   -Miehleketo leyi nga na     -Miehleketo a yi twisiseki   hlanganahlangana yo ka
 miehleketo)                                    eka leswi languteriweke         tsakisa naswona yi kombisa     nkhulukelano na ku          naswona a yi kombisi         yi nga kongomisi mhaka
 Maveketelelo ya                                -Miehleketo ya vutlhari, leyi   vumbhoni byo va yi vupfile     khorwisa                    vutitumbuluxeli              -Mahungu yo huhula no
 miehleketo eka                                 tlhontlhaka miehleketo          -Mahungu ya veketeriwile       -Mahungu ya veketeriwile    -Ku na vumbhoni byitsongo    vuyeleriwa
 makunguhatelo.                                 naswona leyi vupfeke            kahle swinene naswona ku       kahle naswona ku na         bya maveketelelo na          -Mahungu a ya
 Ndzemuko wa                                    -Mahungu ya veketeriwile hi     na nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano wa mahungu      veketeriwangi kahle
 xikongomelo, vaamukeri                         ndlela yo hlawuleka             eka manghenelo, miri na        eka manghenelo, miri na                                  naswona ya hava
 va mahungu na mbangu.                          naswona ku na                   masongelo/mahetelelo           masongelo/mahetelelo                                     nkhulukelano
                                                nkhulukelano (nhlangano)
 TIMARAKA TA 30                                 ku katsa manghenelo, miri
                                                na masongelo/mahetelelo
                                                            25–27                          19–21                           13–15                       7–9                         0–3
                                                -Mahlamulelo ya xiyimo xa       -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo hakanyingi a    -A nga kalangi a ringeta
                                                le henhla kambe lama nga        vumbiweke kahle                amukelekaka kambe           hi lama ma kongomaka         ku angula ku ya hi
                                                riki na swihlawulekisi swa      -Miehleketo leyi faneleke no   hungu a ri hlamuseriwangi   -Miehleketo yi tala ku va    nhlokomhaka

                          Xiyimo xa le hansi
                                                xitsalwana xo hlawuleka no      tsakisa                        ri twisiseka swinene        leyi nga hlanganangiki na    -Miehleketo hi leyi yi nga
                                                tlhontlha miehleketo            -Mahungu ya veketeriwile       -Miehleketo yi na           ku hlanganahlangana          fanelangiki naswona a yi
                                                -Miehleketo ya vutlhari no      kahle swinene naswona ku       nkhulukelano lowu eneleke   -Ku hava vumbhoni lebyi      fambelani nakatsongo na
                                                vupfa                           na nkhulukelano (nhlangano)    na ku khorwisa              kombisaka maveketelelo       nhlokomhaka
                                                -Mahungu ya veketeriwile hi     eka manghenelo, miri na        -Mahungu ya veketeriwile    lamanene na nkhulukelano     -A yi na nkongomo
                                                ndlela ya vutshila naswona      masongelo/mahetelelo           kahlenyana naswona ku na    wa mahungu                   naswona yi
                                                ku na nkhulukelano                                             nkhulukelanonyana                                        pfuvapfuvekile
                                                (nhlangano) eka                                                (nhlanganonyana) eka
                                                manghenelo, miri na                                            manghenelo, miri na
                                                masongelo/mahetelelo                                           masongelo/mahetelelo

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                          Phendla

### Page 9

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com                    9                                                                                               DBE/2019
                                                                                          SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50]
(ku yisa emahlweni)
       Swilaveko                                     Vuswikoti byo hlawuleka              Vuswikoti bya le henhla          Vuswikoti byo amukeleka                   Vuswikoti bya             Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                                      madyondza                    nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                                14–15                             11–12                                8–9                              5–6                            0–3
 VUHLERI                                           -Thoni, rhejisitara, xitayili na     -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili      -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara,
                                                   ntivomarito swa fambelana            ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa                 na ntivomarito a swi            xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                               swinene na xikongomelo,              kahle na xikongomelo,              fambelana na                       fambelani ngopfu na             swi fambelani na

                            Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                           vaamukeri va mahungu na              vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va          xikongomelo, vaamukeri va       xikongomelo,
 swa fambelana na                                  mbangu                               mbangu                             mahungu na mbangu                  mahungu na mbangu               vaamukeri va mahungu
 xikongomelo/                                      -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi   -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hi ndlela   -Matirhiselo ya ririmi i ya     na mbangu
 nkucetelo, vundzeni;                              naswona hi ndlela yo hlawuleka       naswona thoni leyi                 yo amukeleka ku                    xiyimo xa madyondza             -Ririmi a ri twisiseki
 Mahlawulelo ya                                    no tsakisa                           tirhisiweke hi leyi fanaka         hlamusela mahungu                  swinene                         -Nkayivelo wa
 marito.                                          -Xi koka rinoko naswona xi na         minkarhi hinkwayo                  -Thoni hi leyi faneleke            -Thoni na dikixini a hi leswi   ntivomarito wu endla
 Matirhiselo ya ririmi                            thoni leyinene no tlhavula.           -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi leri        faneleke                        leswaku mahungu ya
 na swiaki na milawu                               -Swihoxo swa ntivoririmi na          mapeletelo a swi talangi           amukelekaka ku tiyisisa            -Ku na nkayivelo wa             nga twisiseki
 ya rona;                                          mapeletelo a swi kona                -Xi vumbiwile hi ndlela ya         vundzeni bya hungu                 ntivomarito
 mahikahatelo,                                     -Xi vumbiwile hi ndlela ya           vutshila
 ntivoririmi na                                    vutshila swinene
 mapeletelo.                                                         13                                10                                 7                                  4
                                                   -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla     -Ririmi ro fanela naswona          -Matirhiselo lamanene ya           -Ku hava matirhiselo
                           Xiyimoxa le
 TIMARAKA TA 15                                    naswona ri na thoni leyi faneleke    hakanyingi ra vuyerisa             ririmi eka minkarhi                lamanene ya ririmi
                                                   no tlhavula                          -Thoni hi leyi faneleke na ku      yin'wana                           -Ku tirhisiwile swivulwa

                              hansi
                                                   -Swihoxo swa ntivoririmi na          vuyerisa                           -Hakanyingi thoni hi leyi          swo fana kumbe switsongo
                                                   mapeletelo a swi kona                -Swihoxo swa ntivoririmi na        faneleke kambe ku na               leswi hambaneke
                                                   -Xi vumbiwile hi ndlela ya           mapeletelo i switsongo             nkayivelo wo tirhisiwa ka          -Ku na nkayivelo lowukulu
                                                   vutshila                             -Xi vumbiwile kahle swinene        ririmi ro twisiseka                wa ntivomarito
 XIVUMBEKO                                                           5                                  4                                 3                                  2                           0–1
                                                   -Mavumbelo ya nhlokomhaka i          -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko           -Ku na timhakanyana to          -Ku pfumaleka timhaka
 Swihlawulekisi swa                                ya xiyimo xo hlawuleka swinene       hi ndlela yo twisiseka             lebyi faneleke                     khomeka                         leti lavekaka
 xitshuriwa.                                       -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke.       -Ku na nkhulukelano                -Swivulwa na tindzimana            -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na
 Mavumbelo ya                                      -Swivulwa na tindzimana swi          -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hi ndlela            swi hoxekile                    tindzimana swi hoxekile
 tindzimana na                                     vumbiwile hi ndlela yo hlawuleka     swa twisiseka naswona i swo        leyinene                           -Xitsalwana xa ha               -Xitsalwana a xi
 swivulwa.                                         swinene                              hambanahambana                     -Xitsalwana xa ha                  twisisekanyana                  twisiseki
                                                                                                                           twisiseka
 TIMARAKA TA 5

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                               Phendla

### Page 10

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                             Downloaded from hlayiso.com                 10                                                                                               DBE/2019
                                                                                  SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

 XIYA:
 • Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra 3, XIYENGE XA B).
 • Timaraka to sukela eka 0 ku fikela eka 25 ti avanysiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
 • Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi.
RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 25]
         Swilaveko               Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla           Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                      fikelelangi
VUNDZENI,                                   13–15                              10–12                                7–9                                4–6                                0–3
MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene              -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi              lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekisi swa
                                languteriwile                      lebyinene bya swihlawulekisi       swihlawulekisi swa muxaka          bya swihlawulekisi swa             muxaka wa xitshuriwa
Mahlamulelo na miehleketo.      -Miehleketo ya vutlhari leyi       swa muxaka wa xitshuriwa,          wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
Maveketelelo ya miehleketo      vupfeke                            -Ku na ku kongoma mhaka a          -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
eka makunguhatelo               -Vutivi byo enta bya               ku na ku huma emhakeni             hetiseka - ku na ku                kambe matsalelo ya huhula          emhakeni
Xikongomelo, vaamukeri va       swihlawulekisi swa muxaka          -Vundzeni na miehleketo swi        humanyana emhakeni                 -A hi minkarhi hinkwayo            -Vundzeni na miehleketo a
hungu, swihlawulekisi/swiaki    wa xitshuriwa                      vumbanile, swi                     -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         swi vumbanangi
swa ririmi na mbangu            -Matsalelo lawa ya nga             hlamuseriwile kahle hi             vumbanile hi ndlela leyi           vumbanaka                          -Ku na vuxokoxoko
                                humiki emhakeni                    vuxokoxoko byo seketela            amukelekaka                        -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo swinene lebyi
                                -Vundzeni na miehleketo swi        nhlokomhaka                        -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         seketelaka nhlokomhaka
TIMARAKA TA 15                  vumbananile                        -Xivumbeko lexi faneleke           byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        -A ku tirhisiwangi milawu ya
                                -Nhlamuselo ya vuenti              lexi nga na swihoxo                nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi            xivumbeko leyi faneleke
                                swinene naswona                    switsongo swa nkhaqato             -Hi ku angarhela xivumbeko         tirhisiwe hi ndlela yo ka yi
                                vuxokoxoko hinkwabyo byi                                              hi lexi faneleke kambe xi ri       nga twisiseki
                                seketela nhlokomhaka                                                  na swihoxo swa nkhaqato            -Ku na swihoxo swo tala
                                -Xivumbeko lexi faneleke no
                                va na nkhaqato
RIRIMI, XITAYILI &                           9–10                                7–8                                5–6                                3–4                                0–2
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swo                    ntivomarito a swi fambelani
Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            kahle na xikongomelo,              na xikongomelo, vaamukeri          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
xikongomelo/nkucetelo,          vaamukeri va hungu na              vaamukeri va hungu na              va hungu na mbangu                 xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
vaamukeri va hungu na           mbangu                             mbangu                             -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
mbangu                          -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela ku na             ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku pfuvapfuvana ka
Matirhiselo ya ririmi na        ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi            -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        timhaka
swiaki na milawu ya rona;       vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi            ringanela                          swihoxo swo tala                   -Ntivomarito a wu fambelani
Mahlawulelo ya marito;          -Swihoxo a swi kona                mfanelo                            -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wo kayivela           na xikongomelo
Mahikahatelo na mapeletelo                                         -Ntivomarito wa kahle              nhlamuselo                         -Nhlamuselo a yi le rivaleni       -Nhlamuselo a yi twali
                                                                   swinene                                                                                                  nakatsongo
TIMARAKA TA 10                                                     -Swihoxo a swi talangi

 Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga HL P1 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2019-memo/6302a3a4-b41e-4e1c-8275-e7f3058721b4) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2019-memo/bd5fe7cc-0638-4c8b-b57d-1329549277bc) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019-memo/e3bf710e-fcf3-4717-a70d-9ef199705e96) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2019/fa3db55d-f06c-4296-8367-fd1702e2e9fe) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 May June 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2019/17bba36f-880a-4c1d-a7a8-49aed9398919) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019/ff7b56a9-b1fa-4eba-9b36-5910c6ef1fb1) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
