# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 memorandum from the NSC June Exam 2023, 10 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023-mg/022121ed-b80f-47e0-8adb-d32e13ad4165
- Updated: 2026-10-29
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2023
- Exam period: NSC June Exam
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 NSC June 2023 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023-mg/022121ed-b80f-47e0-8adb-d32e13ad4165)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · NSC June Exam · 2023 · xitsonga. Memorandum. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

              SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS/
          NATIONAL SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS

                          XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                               PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                              2023

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

                                                                            TIMARAKA: 100

                       Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 10.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   2                         DBE/2023
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA                                                        50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                                     VM =           30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                  RXV =           15
XIVUMBEKO                                                                      X=            05
NTSENGO                                                                                      50

XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO:
TIMARAKA TA                                                                 2 x 25 =         50

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO                                         VMX =           15
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                  RXV =           10
NTSENGO                                                                                      25

MIMFUNGHO LEYI NGA TIRHISIWAKA EKA MAKOREKETELO

MFUNGHO          NHLAMUSELO
_                Ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana xa mapeletelo na mahikahatelo.
II               Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=                Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi
                 tindzimana.
m                Etlhelo ra xinene loko ku ri na mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
/                Loko a hlanganisile marito.
                 Loko a hambanisile marito.

←                A a fanele a sungurile ekusunguleni ka ntila eximatsini.

→                A nga fikangi emakumu ka xinene.

↑                A a fanele a sungurile eka mintila leyi a nga yi tlula.

↓                A nga fikangi emakumu ka pheji.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                            Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   3                       DBE/2023
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA A: XITSALWANA

XIVUTISO XA 1

1.1       A ndzi ta va ndzi nga welangi ekhombyeni.

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
             Mbangu.
             Muxaka wa khombo.
             Leswi endleke a wela ekhombyeni.
             Lava a a ri na vona.
             Xivangelo xo tisola.
             Dyondzo leyi a yi kumeke.
             Switsundzuxo eka van'wana.                                                      [50]

1.2       Lexi i xihundla xa mina!

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
             Mbangu.
             Leswi humeleleke.
             Lava khumbekeke.
             Vubihi/Vunene bya swona.
             Nyanyuko/Ku khunguvanyeka loku veke kona.
             Switandzhaku leswi veke kona.
             Dyondzo leyi kumekeke.
             Swibumabumelo kumbe swisolo.                                                [50]

1.3       Leswi nga endliwaka leswaku vaaki va Afrika-Dzonga va thoriwa
          emintirhweni yo hambanahambana himfanelo.

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
             Ku navetisiwa ka mintirho swi fanele ku va erivaleni.
             Ku ka ku nga tirhisiwi xin'wanamanana eka matholelo.
             Ku thoriwa ka vatirhi hi ku tshembeka.
             Ku herisiwa ka matholelo ku ya hi tindhawu.
             Ku thola ku ya hi tidyondzo leti faneleke.
             Ku kambisisa loko vathoriwa va nga ri na rhekhodo ya swa vugevenga.
             Ku ka ku nga tirhisiwi nghohe na rimbewu eka matholelo.                         [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   4                        DBE/2023
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.4       Ku va vanhu va nga hakeli eswibedhlele na le titliliniki ta mani na mani
          swi kahle swi tlhela swi nga vi kahle.

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          Ndlela leyi swi nga kahle hayona.

             Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
             Ku pfuneka ka nhlayo ya le henhla ya vavabyi lava pfumalaka.
             Vanhu va ya eku tshunguriweni hi vutitshembi.
             Tiambulense ti landza lava vabyaka ngopfu emakaya handle ko va
              hakerisa.
             Lava nga na mavabyi lama lavaka ku nwa maphilisi vutomi hinkwabyo va
              nyikiwa mahala.
             Nhlayo ya lava hundzaka emisaveni hi ku pfumala mali ya hunguteka.

          Ndlela leyi swi nga riki kahle hayona.

             Ku nga nwi mirhi himfanelo hi ku va va nyikiwile mahala.
             Van'wana va xavisa mirhi leyi va nyikiwaka yona.
             Tiambulense ti vitaniwa hambi swi nga bohi.
             Yin'wana mirhi yi tirhisiwa ku endla swidzidziharisi.
             Ku tiendlisa ka van'wana onge va vabya va endlela ku kuma maphilisi.
             Ku tala ku tlula mpimo.
             Ku engeteleka ka vahlampfa vo ka va nga ri nawini hi xikongomelo xo
              kuma vutshunguri bya mahala.
             Mirhi yi hela hi xihatla.
             Vatirhi va tshama va karhele.
             Switirhisiwa swi hatla swi onhaka.                                          [50]

1.5       Vaxavisi va le handle ka mavhengele va fanele va arisiwa ku xavisa eka
          tindhawu leti. Pfumela kumbe u kaneta.

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          Ku pfumela.

             Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
             A va hakeli xibalo.
             Va thyakisa tindhawu leti va xaviselaka eka tona.
             Vaxavisi van'wana va va va nga basangi.
             Vanhu va kavanyeteka eka nkhuluko wo nghena emavhengeleni.
             Ku na ntlimbano wa vanhu lowu vangaka vugevenga.
             Swakudya a swi kamberiwi.
             Swin'wana swa swixavisiwa swi va swi hundzeriwile hi nkarhi.
             Va xavisa swiambalo swa xiyimo xa le hansi.
             Swixavisiwa swi ngheneriwa hi ritshuri.
             Van'wana va xavisa swidzidziharisi va tumbela hi swibindzwana swa vona.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   5                            DBE/2023
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

          Ku kaneta.

             Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
             Swin'wana swa swiambalo swa vona i swa xiyimo xa kahle.
             Van'wana va xavisa swakudya leswi baseke.
             Vaxavisi van'wana va basile swinene.
             Van'wana va xavisa swakudya leswi nga hundzeriwangiki hi nkarhi.
             Nxaviso wa vona wa fikeleleka.
             Swi hunguta vugevenga na ku pfumaleka ka mintirho.                                [50]

1.6–      Eka swivutiso swa 1.6–1.8 mukamberiwa u ta xiyaxiya swifaniso leswi a
1.8       nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka
          mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa
          yena nhlokomhaka leyi faneleke.                                                       [50]

                                                                NTSENGO WA XIYENGE XA A:        50

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                           Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   6                        DBE/2023
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO
XIVUTISO XA 2
LEMUKA LESWI: EKA TINHLAMULO TA SWITSALWAMBIKO HINKWASWO,
LOKO NHLOKOMHAKA YI TSARIWILE HI MALETERE LAMATSONGO YA
KHWATIHATIWA, LOKO YI TSARIWILE HI LAMAKULU A YI KHWATIHATIWI.
2.1   PAPILA RA XINGHANA
          Eka papila ra yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
           Adirese ya mutsari leyi sikuhatiweke evokweni ra xinene. (A ku funghiwi
            endzhaku ka ku sikuhata.)
           Ku tlula ntila laha swi faneleke.
           Xiloso. (A ku funghiwi.)
           Vundzeni. (Manghenelo, miri na mahetelelo. Xikongomelo xi fanele ku
            boxiwa.)
           Nsariso. (A ku tsariwi xivongo naswona a ku sayiniwi.)                         [25]
2.2       TSALWAVUTITIVISI NA PAPILA RO SEKETELA
          Eka tsalwavutitivisi bya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
            Nhlokomhaka.
            Mavito na xivongo.
            Siku, n'hweti na lembe.
            Nomboro ya pasi.
            Rihanyu.
            Rimbewu.
            Vutihlanganisi.
            Timhaka ta tidyondzo.
            Vuxokoxoko bya ntirho.
            Timbhoni.
            Xihlambanyiso.
            Nsayino.
            Papila ro seketela ri fanele ri va kona. Ri nga ha va hi xivumbeko xa
             ndzimana yin'we ntsena. A swi bohi leswaku ri va hi xivumbeko xa papila
             ra ximfumo naswona nkunguhato wa rona a wu laveki.
          (Eka papila ro seketela mukamberiwa u languteriwa ku tirhisa adirese leyi a
          nyikiweke yona eka papila ra swivutiso.)                                         [25]
2.3       NHLUTO
          Eka nhluto wa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
             Nhlokomhaka.
             Siku na ndhawu.
             Maambalelo ya vona.
             Vuhungasi lebyi a byi ri kona.
             Matitwelo ya vona.
             Leswi heriseke xiswona.
             Swibumabumelo na swisolo.
             Vito ra muhluti.
             Nsayino.
             Ku sikuhata.                                                                 [25]
Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                      Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                   7                            DBE/2023
                                      SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

2.4       N'WANGULANO
          Eka n'wangulano wa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
             Nhlokomhaka.
             Mbangu.
             Ku thya swimunhuhatwa mavito lama tsariweke hi maletere lamakulu
              evokweni ra ximatsi ya landzeriwa hi hikombirhi.
             Ku xewetana.
             Mbhurisano lowu kongomisiweke eka nhlokomhaka.
             Swiendlo swa swimunhuhatwa endzeni ka swiangi.
             Ku gimeta na ku lelana.                                                         [25]

2.5       XIVIKO

          Eka xiviko xa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Nhlokomhaka.
             Loyi xiviko xi kongomisiweke eka yena.
             Mbangu.
             Swo famba hi swona.
             Ku amukeriwa.
             Vuhlayiseki.
             Mbhurisano lowu veke kona.
             Ntlhontlho lowu va hlanganeke na wona.
             Tinhlamulo eka vaakatiko.
             Vito na xivongo xa mutsari.
             Nsayino wa mutsari.
             Ku sikuhata.                                                                    [25]
2.6       MATIMU YA MUFI
          Eka matimu ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
             Nhlokomhaka.
             Mavito na xivongo xa mufi.
             Siku, n'hweti na lembe ro tswariwa/hundza emisaveni.
             Ndhawu laha a tswariweke kona.
             Vatswari va mufi.
             Vuxokoxoko bya swa tidyondzo.
             Vuxokoxoko bya ntirho wa yena.
             Ta ku teka kumbe ku tekiwa.
             Xivangelo xa rifu.
             Lava a va siyeke.
             Ku n'wi navelela ku etlela hi kurhula.
             Ku phata xivongo xa yena.                                                       [25]
                                                                NTSENGO WA XIYENGE XA B:      50
                                                                   NTSENGO WA TIMARAKA:       100

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                                                             8                                                                              DBE/2023
                                                                                      SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50)
XIYA:

        Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
        Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta nkoka ta vuswikoti ta NTLHANU.
        Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le
         henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo ya timaraka lama tirhisiwaka.
        Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

    Swilaveko                                      Vuswikoti byo hlawuleka         Vuswikoti bya le henhla        Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya            Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                     madyondza                  nga fikelelangi
    VUNDZENI &                                                 28–30                          22–24                         16–18                       10–12                         4–6
    MAKUNGUHATELO                                  -Mahlamulelo yo                 -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo ma na           -Mahlamulelo yo huhula.
                                                   hlawuleka/lama tlhontlhaka      vumbiweke kahle swinene.       amukelekaka.                nkhulukelano kun'wana.       -Miehleketo yo

                             Xiyimo xa le henhla
    (Mahlamulelo na                                miehleketo na ku hundzisa       -Miehleketo leyi faneleke no   -Miehleketo leyi nga na     -Miehleketo a yi twisiseki   hlanganahlangana yo ka
    miehleketo)                                    eka leswi languteriweke.        tsakisa naswona yi kombisa     nkhulukelano na ku          naswona a yi kombisi         yi nga kongomisi mhaka.
    Maveketelelo ya                                -Miehleketo ya vutlhari, leyi   vumbhoni byo va yi vupfile.    khorwisa.                   vutitumbuluxeri.             -Mahungu yo huhula no
    miehleketo eka                                 tlhontlhaka miehleketo          -Mahungu ya veketeriwile       -Mahungu ya veketeriwile    -Ku na vumbhoni byitsongo    vuyeleriwa.
    makunguhatelo;                                 naswona leyi vupfeke.           kahle swinene naswona ku       kahle naswona ku na         bya maveketelelo na          -Mahungu a ya
    Ndzemuko wa                                    -Mahungu ya veketeriwile        na nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano wa mahungu.     veketeriwangi kahle
    xikongomelo, vaamukeri                         hindlela yo hlawuleka           eka manghenelo, miri na        eka manghenelo, miri na                                  naswona ya hava
    va mahungu na mbangu.                          naswona ku na                   masongelo/mahetelelo.          masongelo/mahetelelo.                                    nkhulukelano.
                                                   nkhulukelano (nhlangano)
    TIMARAKA TA 30                                 ku katsa manghenelo, miri
                                                   na masongelo/mahetelelo.
                                                               25–27                          19–21                           13–15                       7–9                         0–3
                                                   -Mahlamulelo ya xiyimo xa       -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo hakanyingi a    -A ku kalangi ku ringetiwa
                                                   le henhla kambe lama nga        vumbiweke kahle.               amukelekaka kambe           hi lama kongomaka.           ku angula ku ya hi
                                                   riki na swihlawulekisi swa      -Miehleketo leyi faneleke no   hungu a ri hlamuseriwangi   -Miehleketo yi tala ku va    nhlokomhaka.

                             Xiyimo xa le hansi
                                                   xitsalwana xo hlawuleka no      tsakisa.                       ri twisiseka swinene.       leyi nga hlanganangiki na    -Miehleketo hi leyi yi nga
                                                   tlhontlha miehleketo.           -Mahungu ya veketeriwile       -Miehleketo yi na           ku hlanganahlangana.         fanelangiki naswona a yi
                                                   -Miehleketo ya vutlhari no      kahle naswona ku na            nkhulukelano lowu           -Ku hava vumbhoni lebyi      fambelani nakatsongo na
                                                   vupfa.                          nkhulukelano (nhlangano)       amukelekaka na ku           kombisaka maveketelelo       nhlokomhaka.
                                                   -Mahungu ya veketeriwile        eka manghenelo, miri na        khorwisa.                   lamanene na nkhulukelano     -A yi na nkongomo
                                                   hindlela ya vutshila            masongelo/mahetelelo.          -Mahungu ya veketeriwile    wa mahungu.                  naswona yi
                                                   naswona ku na                                                  kahlenyana naswona ku na                                 pfuvapfuvekile.
                                                   nkhulukelano (nhlangano)                                       nkhulukelanonyana
                                                   eka manghenelo, miri na                                        (nhlanganonyana) eka
                                                   masongelo/mahetelelo.                                          manghenelo, miri na
                                                                                                                  masongelo/mahetelelo.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                              Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                                                                9                                                                                          DBE/2023
                                                                                         SC/NSC – Xiletelo xa makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50) (ku yisa emahlweni)

 Swilaveko                                           Vuswikoti byo hlawuleka             Vuswikoti bya le henhla          Vuswikoti byo amukeleka                  Vuswikoti bya             Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                                    madyondza                    nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                               14–15                             11–12                                8–9                             5–6                            0–3
 VUHLERI                                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na      -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili     -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara,
                                                 ntivomarito swa fambelana             ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa                na ntivomarito swi              xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                             swinene na xikongomelo,               kahle na xikongomelo,              fambelana na                      fambelana katsongo na           swi fambelani na

                           Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                         vaamukeri va mahungu na               vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va         xikongomelo, vaamukeri va       xikongomelo,
 swa fambelana na                                mbangu.                               mbangu.                            mahungu na mbangu.                mahungu na mbangu.              vaamukeri va mahungu
 xikongomelo/                                    -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi    -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hindlela   -Matirhiselo ya ririmi i ya     na mbangu.
 nkucetelo, vundzeni;                            naswona hindlela yo hlawuleka no      naswona thoni leyi                 yo amukeleka ku                   xiyimo xa madyondza             -Ririmi a ri twisiseki.
 Mahlawulelo ya                                  tsakisa.                              tirhisiweke hi leyi fanaka         hlamusela mahungu.                swinene.                        -Nkayivelo wa
 marito;                                         -Xi koka rinoko naswona xi na         minkarhi hinkwayo.                 -Thoni hi leyi faneleke.          -Thoni na dikixini a swi        ntivomarito wu endla
 Matirhiselo ya ririmi                           thoni leyinene no tlhavula.           -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi leri       fambelani.                      leswaku mahungu ya
 na swiaki na milawu                             -Swihoxo swa ntivoririmi na           mapeletelo a swi talangi.          amukelekaka ku tiyisisa           -Ntivomarito lowutsongo         nga twisiseki.
 ya rona;                                        mapeletelo a swi kona.                -Xi vumbiwile kahle swinene.       vundzeni bya hungu.               swinene.
 mahikahatelo,                                   -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila
 ntivoririmi na                                  swinene.
 mapeletelo.                                                       13                                 10                                 7                                 4

                           Xiyimoxa le hansi
                                                 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla      -Ririmi ro fanela naswona          -Matirhiselo lamanene ya          -Ku hava matirhiselo
 TIMARAKA TA 15
                                                 naswona ri na thoni leyi faneleke     hakanyingi ra vuyerisa.            ririmi eka minkarhi               lamanene ya ririmi.
                                                 no tlhavula.                          -Thoni hi leyi faneleke na ku      yin'wana.                         -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                 -Swihoxo swa ntivoririmi na           vuyerisa.                          -Hakanyingi thoni hi leyi         swo fana kumbe switsongo
                                                 mapeletelo a swi kona.                -Swihoxo swa ntivoririmi na        faneleke kambe ku na              leswi hambaneke.
                                                 -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila.   mapeletelo i switsongo.            nkayivelo wo tirhisiwa ka         -Ku na nkayivelo lowukulu
                                                                                       -Xi vumbiwile kahle.               ririmi leri amukelekaka.          wa ntivomarito.
 XIVUMBEKO                                                       5                                     4                                 3                                 2                           0–1
                                                 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya        -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko          -Ku na timhakanyana to          -Ku pfumaleka timhaka
 Swihlawulekisi swa                              xiyimo xa le henhla swinene.          hindlela yo twisiseka.             lebyi faneleke.                   khomeka.                        leti lavekaka.
 xitshuriwa;                                     -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke.        -Ku na nkhulukelano.               -Swivulwa na tindzimana           -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na
 Mavumbelo ya                                    -Swivulwa na tindzimana swi           -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hindlela            swi hoxekilenyana.              tindzimana swi
 tindzimana na                                   vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le    swa twisiseka naswona i swo        leyinene.                         -Xitsalwana xa ha               hoxekile.
 swivulwa.                                       henhla swinene.                       hambanahambana.                    -Xitsalwana xa ha                 twisisekanyana.                 -Xitsalwana a xi
 TIMARAKA TA 5                                                                                                            twisiseka.                                                        twisiseki.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                              Phendla

### Page 10

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                                                      10                                                                                                DBE/2023
                                                                            SC/NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XITANDZHAKU XA B: RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA –RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 25)

 Swilaveko                        Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla           Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                       fikelelangi
 VUNDZENI,                                   13–15                              10–12                                7–9                                 4–6                               0–3
 MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene              -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
 XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi              lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekisi swa
                                 languteriwile.                     lebyinene bya swihlawulekisi       swihlawulekisi swa muxaka          bya swihlawulekisi swa             muxaka wa xitshuriwa.
 Mahlamulelo na                  -Miehleketo ya vutlhari leyi       swa muxaka wa xitshuriwa.          wa xitshuriwa.                     muxaka wa xitshuriwa.              -Nhlamuselo a yi le rivaleni
 miehleketo;                     vupfeke.                           -Ku na ku kongoma mhaka,           -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
 Maveketelelo ya                 -Vutivi byo enta bya               a ku na ku huma emhakeni.          hetiseka, ku na ku                 kambe matsalelo ya huhula.         emhakeni.
 miehleketo eka                  swihlawulekisi swa muxaka          -Vundzeni na miehleketo swi        humanyana emhakeni.                -A hi minkarhi hinkwayo            -Vundzeni na miehleketo a
 makunguhatelo;                  wa xitshuriwa.                     vumbanile, swi                     -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         swi vumbanangi.
 Xikongomelo, vaamukeri          -Matsalelo lama nga humiki         hlamuseriwile kahle hi             vumbanile hindlela leyi            vumbanaka.                         -Ku na vuxokoxoko
 va hungu,                       emhakeni.                          vuxokoxoko byo seketela            amukelekaka.                       -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo swinene lebyi
 swihlawulekisi/swiaki swa       -Vundzeni na miehleketo swi        nhlokomhaka.                       -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         seketelaka nhlokomhaka.
 ririmi na mbangu.               vumbanile.                         -Xivumbeko lexi faneleke           byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka.                       -A ku tirhisiwangi milawu ya
                                 -Nhlamuselo ya vuenti              lexi nga na swihoxo                nhlokomhaka.                       -Milawu ya xivumbeko yi            xivumbeko leyi faneleke.
                                 swinene naswona                    switsongo leswi onhaka             -Hi ku angarhela, xivumbeko        tirhisiwile hindlela yo ka yi
                                 vuxokoxoko hinkwabyo byi           nkhaqato.                          hi lexi faneleke kambe xi ri       nga twisiseki.
                                 seketela nhlokomhaka.                                                 na swihoxo switsongo.              -Ku na swihoxo swo tala.
                                 -Xivumbeko lexi faneleke no
 TIMARAKA TA 15                  va na nkhaqato.
 RIRIMI, XITAYILI &                           9–10                                7–8                                5–6                                3–4                                0–2
 VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                 ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swa                    ntivomarito a swi fambelani
 Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            kahle na xikongomelo,              na xikongomelo, vaamukeri          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
 xikongomelo/nkucetelo,          vaamukeri va hungu na              vaamukeri va hungu na              va hungu na mbangu.                xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu.
 vaamukeri va hungu na           mbangu.                            mbangu.                            -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu.                   -Swihoxo swi tele naswona
 mbangu;                         -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela, ku na            ririmi.                            -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku pfuvapfuvana ka
 Matirhiselo ya ririmi, swiaki   ntivoririmi naswona wu             nkhaqatonyana wa                   -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        timhaka.
 na milawu ya rona;              vumbiwile himfanelo.               ntivoririmi naswona wu             ringanela.                         swihoxo swo tala.                  -Ntivomarito a wu fambelani
 Mahlawulelo ya marito;          -Swihoxo a swi kona.               vumbiwile himfanelo.               -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wo kayivela.          na xikongomelo.
 Mahikahatelo na                                                    -Ntivomarito wa kahle              nhlamuselo.                        -Nhlamuselo a yi le rivaleni.      -Nhlamuselo a yi twisiseki
 mapeletelo.                                                        swinene.                                                                                                 nakatsongo.
 TIMARAKA TA 10                                                     -Swihoxo a swi talangi.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — Xitsonga HL · QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — Xitsonga HL · QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019-memo/e3bf710e-fcf3-4717-a70d-9ef199705e96) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2019-memo/f1520f82-ca27-476e-b650-641b4625d03e) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
