# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2009 Question Paper

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 question paper from the November 2009, 10 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2009-rhubiriki/9246651c-4a47-4fb4-a5c3-c430a5696f2c
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Question paper
- Year: 2009
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2009 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2009-rhubiriki/9246651c-4a47-4fb4-a5c3-c430a5696f2c)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2009 · xitsonga. Question paper, 10 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                           GIREDI YA 12

                           XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                          PAPILA RA 3 (P3)

                                             HUKURI 2009

                                               RHUBIRIKI

TIMARAKA: 100

                                   Papila leri ri na 10 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                      Downloaded from hlayiso.com           2                                                                               DoE/Hukuri 2009
                                                                      NSC – Rhubiriki

XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA

XIYENGE XA A: RHUBIRIKI YO KOREKETA RIRIMI RA LE KAYA (50 WA TIMARAKA)

                     Khodi ya 7          Khodi ya 6         Khodi ya 5            Khodi ya 4          Khodi ya 3           Khodi ya 2           Khodi ya 1
                    Vuswikoti byo      Vuswikoti bya le   Vuswikoti bya le      Vuswikoti bya        Vuswikoti byo        Vuswikoti byo        Vuswikoti byo
                     hlawuleka            henhla           henhlanyana          le xikarhi byo          enela            enelanyana/bya         ka byi nga
                                                                                 amukeleka                                 madyondza             enelangi

                      80 – 100%            70 – 79%           60 – 69%            50 – 59%             40 – 49%              30 – 39%             0 – 29%

VUNDZENI NA             24 – 30            21 – 23½           18 – 20½             15 – 17½            12 – 14½              9 – 11½               0 – 8½
NKUNGUHATO
                   -Vundzeni i byo     -Vundzeni i bya    -Vundzeni bya        -Vundzeni byi        -Vundzeni hi lebyo   -A hi mikarhi        -Vundzeni bya
Khodi: VN          hlawuleka, bya      xiyimo xa le       twisiseka            fambelana na         enela, byo           hinkwayo laha        huhula swinene
                   vutitumbuluxeri     henhla, bya        naswona byi na       nhlokomhaka          andlariwa hi         vundzeni byi         naswona byi
                   bya xiyimo xa le    vutitumbuluxeri.   nkhulukelano wa      naswona byi na       ndlela ya            twakalaka            pfumala
30 WA              henhla.                                le henhlanyana.      nkhulukelano lowu    ntolovelo            naswona byi          nkhulukelano.
TIMARAKA                                                                       amukelekaka.         naswona              pfumala
                                                                                                    nkhulukelano wa      nkhulukelano.
                                                                                                    timhaka a wu
                                                                                                    hetisekangi.

                   -Mahungu ya na      -Mahungu ya koka   -Mahungu ya          -Mahungu ya          -Mahungu ya tala     -Mahungu lama        -Mahungu lama
                   ntlhontlho          rinoko naswona     tsakisa naswona      tsakisa naswona i    ku fambelana na      boxiwaka a ma        boxiwaka a ma
                   naswona ya          ya tsakisa.        ya khorwisa.         ya vutitumbuluxeri   nhlokomhaka          talangi naswona      tsakisi naswona
                   hlutekile.                                                  lebyi                kambe ya kayivela    ku na mbuyelelo      ku na mbuyelelo
                                                                               amukelekaka.         vutitumbuluxeri.     wa timhaka.          wa timhaka.

                   -Nkunguhato &/      -Nkunguhato &/     -Nkunguhato &/       -Nkunguhato &/       -Nkunguhato &/       -Hambileswi          -Nkunguhato/
                   mpfapfarhuto wu     mpfapfarhuto wu    mpfapfarhuto wu      mpfapfarhuto wu      mpfapfarhuto wu      nkunguhato/          mpfapfarhuto a
                   tirhisiwile ku      tirhisiwile ku     tirhisiwile ku       tirhisiwile ku       tirhisiwile ku       mpfapfarhuto wu      wu andlariwangi hi
                   tumbuluxa           tumbuluxa          tumbuluxa            tumbuluxa            tumbuluxa            nga endliwa,         ndlela ya kahle
                   xitsalwana lexi     xitsalwana lexi    xitsalwana lexi xi   xitsalwana lexi      xitsalwana xo        xitsalwana a xi      naswona
                   hlantswekeke no     kombisaka          nga kahle            enerisaka            enela lexi nga na    andlariwangi         maandlalelo ya
                   amukeleka.          vutshila no        swinene naswona      naswona xa           nkhulukelano lowu    kahle naswona a      xitsalwana i ya
                                       amukeleka.         xa amukeleka.        amukeleka.           twisisekaka hi ku    xi ringanelangi ku   xiyimo xa le hansi.
                                                                                                    olova naswona xa     va xa Ririmi ra le
                                                                                                    amukeleka.           Kaya.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                           Phendla

### Page 3

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                        Downloaded from hlayiso.com                  3                                                                                       DoE/Hukuri 2009
                                                                               NSC – Rhubiriki

RIRIMI,                12 – 15             10½ – 11½                9 – 10                7½ – 8½                      6–7                    4½ – 5½                 0–4
XITAYILI & KU
HLELA             -Lemuka nkoka         -Lemuka nkoka          -Vumbhoni byo         - Kota ku               -Malemukelo ya               -Malemukelo ya        -Malemukelo ya
                  wa matirhiselo ya     wa matirhiselo ya      kota ku lemuka        lemukanyana             matirhiselo ya ririmi hi     matirhiselo ya        matirhiselo ya
                  ririmi hi ndlela ya   ririmi hi ndlela ya    matirhiselo ya        nkoka wa                lamo enela.                  ririmi i ya           ririmi i ya xiyimo
Khodi: RXH        vukheta.              vukheta.               ririmi hi ndlela ya   matirhiselo ya                                       madyondza.            xa le hansi
                                                               vukheta bya           ririmi.                                                                    swinene.
15 WA                                                          tikomba.
TIMARAKA
                  -Ririmi na            -Ririmi na             - Ririmi na           - Matirhiselo ya        -Matirhiselo ya ririmi ya    -Matirhiselo ya       -Matirhiselo ya
                  mahikahatelo swi      mahikahatelo swi       mahikahatelo          ririmi i ya ntolovelo   kayivela naswona             ririmi ya tsanile     ririmi ya tsanile
                  tirhisiwile hi        tirhisiwile hi         swi tala ku va        naswona                 mikarhi yin’wana             naswona               naswona
                  nkhaqato.             mfanelo.               swi tirhisiwa hi      mahikahatelo i ya       mahikahatelo ya na           mahikahatelo ya       mahikahatelo ya
                                                               mfanelo.              le xikarhi.             swihoxo.                     na swihoxo.           na swihoxo swo
                                                                                                                                                                tala.
                  -Kota ku tirhisa      -Kota ku tirhisa       -Kota ku tirhisa      -Kota ku tirhisa        -Kota ku tirhisa ririmi ro   -Wa tikeriwa ku       -Wa tikeriwa ku
                  ririmi ro gega hi     ririmi ro gega hi      ririmi ro gega hi     ririmi ro gega hi       gega hi ndlela ya le         kota ku tirhisa       kota ku tirhisa
                  nkhaqato              ndlela ya le henhla    ndlela ya le          ndlela ya le            xikarhi.                     ririmi ro gega hi     ririmi ro gega hi
                  swinene.              swinene.               henhla.               henhlanyana.                                         mfanelo.              mfanelo.

                  -Mahlawulelo ya       -Tirhisa tindlela to   - Mahlawulelo ya      - Mahlawulelo ya        -Mahlawulelo ya marito       -Mahlawulelo ya       -Mahlawulelo ya
                  marito lama           hambanahambana         marito lama           marito ya le xikarhi.   i yo enela.                  marito i ya           marito a ya
                  tirhisiwaka ya        ta mahlawulelo ya      tirhisiwaka ya                                                             madyondza.            tirhisiwangi hi
                  hlutekile             marito hi ndlela       fambelana na                                                                                     mfanelo.
                  naswona i ya          ya vutshila.           nhlokomhaka.
                  xiyimo xa le
                  henhla.

                  -Xitayili, thoni na   -Xitayili, thoni na    -Xitayili, thoni na   -Xitayili, thoni na     Xitayili, thoni na           -Xitayili, thoni na   -Xitayili, thoni na
                  rhejisitara swi       rhejisitara swi        rhejisitara swi       rhejisitara swi tala    rhejisitara swi kayivela     rhejisitara a swi     rhejisitara a swi
                  fambelana na          fambelana              fambelana na          ku fambelana na         nkhulukelano.                tirhisiwangi hi       tirhisiwangi hi
                  nhlokomhaka hi        swinene na             nhlokomhaka.          nhlokomhaka.                                         mfanelo.              mfanelo eka
                  ndlela yo             nhlokomhaka.                                                                                                            xitshuriwa
                  hlawuleka.                                                                                                                                    hinkwaxo.

                  -Xitsalwana a xi      -Xitsalwana a xi       -Xitsalwana a xi      - Hambileswi            -Hambileswi xitsalwana       -Hambiloko            -Hambiloko
                  na swihoxo hi ku      tali ku va na          talangi swihoxo       xitsalwana xi nga       xi nga xopaxopiwa no         xitsalwana xi         xitsalwana xi
                  va xi                 swihoxo hi ku va xi    hi ku va xi           xopaxopiwa no           hleriwa xi pfa xi va na      xopaxopiwile no       xopaxopiwile no
                  xopaxopiwile no       xopaxopiwile no        xopaxopiwile no       hleriwa xi pfa xi va    swihoxo leswi nga            hleriwa, xa ha ri     hleriwa, xa ha ri
                  hleriwa.              hleriwa.               hleriwa.              na swihoxo.             erivaleni.                   na swihoxo swo        na swihoxo swo
                                                                                                                                          tala.                 tala naswona a
                                                                                                                                                                xi twisiseki.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                             Phendla

### Page 4

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                       Downloaded from hlayiso.com                  4                                                                            DoE/Hukuri 2009
                                                                              NSC – Rhubiriki

XIVUMBEKO               4–5                    3½                  3                      2½                        2                   1½                0–1

Khodi: X          -Ku na               -Ku na              -Malukelo ya           -Malukelo ya           -Malukelo ya timhaka    -Malukelo ya        -Malukelo ya
                  nkhulukelano         nkhulukelano eka    timhaka to tala        timhaka ya             tin’wana ya fambelana   timhaka tin’wana    timhaka eka
5 WA              eka malukelo ya      malukelo ya         ya fambelana na        fambelana na           na nhlokomhaka.         a ya fambelani      xitsalwana
                  nhlokomhaka.         nhlokomhaka.        nhlokomhaka.           nhlokomhaka.                                   na nhlokomhaka.     hinkwaxo a ya
TIMARAKA                                                                                                                                             fambelani na
                                                                                                                                                     nhlokomhaka.

                  -Vuxokoxoko byi      -Vuxokoxoko byi     -Vuxokoxoko byi        -Vuxokoxoko            -Ku na                  -Mikarhi yin’wana   -Vuxokoxoko
                  andlariwile hi       andlariwile hi      andlariwile hi         byin’wana byi          vuxokoxokonyana lebyi   vuxokoxoko bya      lebyi
                  ndlela yo            ndlela yo           ndlela leyi            andlariwile ku ya hi   andlariweke hi ndlela   huhula kambe        andlariweke bya
                  kongoma yo           kongoma swinene.    faneleke.              swilaveko swa          leyi twisisekaka.       hungu leri a ri     huhula.
                  hlawuleka                                                       nhlokomhaka.                                   vulaka ra
                  swinene.                                                                                                       twisiseka.

                  -Swivulwa na         -Swivulwa na        -Swivulwa na           -Swivulwa na           -Swivulwa na            -Swivulwa na        -Swivulwa na
                  tipharagirafu swi    tipharagirafu swi   tipharagirafu swi      tipharagirafu swi na   tipharagirafu swi na    tipharagirafu i     tipharagirafu swi
                  andlariwile hi       andlariwile hi      andlariwile hi         swihoxo kambe          swihoxo kambe           swa madyondza.      pfuvapfuvanile
                  ndlela ya vutlhari   mfanelo swinene.    mfanelo.               xitsalwana xa          xitsalwana xa                               naswona a swi
                  swinene.                                                        twisiseka.             twisiseka.                                  na
                                                                                                                                                     nandzelelano.

                  -Vulehi byi          -Vulehi hi lebyi    -Vulehi hi lebyi       -Vulehi byi tala ku    -Xitsalwana xi          -Xitsalwana xi      -Xitsalwana xi
                  fambelana na         faneleke.           faneleke.              va lebyi faneleke.     lehe/kome ngopfu.       lehe/kome           lehe/kome ku
                  swilaveko swa                                                                                                  ngopfu.             tlula mpimo
                  xitsalwana.                                                                                                                        swinene.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                Phendla

### Page 5

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com               5                                                                             DoE/Hukuri 2009
                                                                       NSC – Rhubiriki

XIYENGE XA B: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA (30 WA TIMARAKA)
                           Khodi ya 7        Khodi ya 6        Khodi ya 5          Khodi ya 4              Khodi ya 3               Khodi ya 2          Khodi ya 1
                          Vuswikoti byo       Vuswikoti      Vuswikoti bya le    Vuswikoti bya le       Vuswikoti byo enela        Vuswikoti byo       Vuswikoti byo
                           hlawuleka        bya le henhla     henhlanyana          xikarhi byo                                    enelanyana/bya        ka byi nga
                                                                                   amukeleka                                        madyondza            enelangi

                           80 – 100%          70 – 79%          60 – 69%             50 – 59%                 40 – 49%               30 – 39%             0 – 29%
      VUNDZENI,             14½ – 18           13 – 14          11 – 12½              9 – 10½                 7½ – 8½                 5½ – 7                0–5
      NKUNGUHATO        -Ku na vutivi byo   -Ku na vutivi    -Ku na vutivi bya   -Ku na vutivi bya le   -Ku na vutivi byo enela   -Vutivi lebyi nga   -Ku pfumaleka
      NA                ndlandlamuka        bya kahle        kahle byo           xikarhi byo kombisa    byo kombisa ku twisisa    kona i bya          vutivi bya
      XIVUMBEKO         byo hlawuleka       swinene byo      kombisa ku          ku twisisa swilaveko   swilaveko swa             madyondza ku ya     matsalelo ya
                        byo kombisa ku      kombisa ku       twisisa swilaveko   swa xitsalwambiko.     xitsalwambiko.            hi swilaveko swa    xitsalwambiko.
      Khodi: VNX        twisisa swilaveko   twisisa          swa                                                                  xitsalwambiko.
                        swa                 swilaveko swa    xitsalwambiko.
      18 WA             xitsalwambiko.      xitsalwambiko.
      TIMARAKA          -Maandlalelo ya     -Maandlelelo     -Maandlelelo ya     -Maandlelelo ya        -Maangulelo ya            -Maangulelo ya      -Maangulelo ya
                        mahungu ya          ya mahungu       mahungu hi lamo     mahungu ya huma        xitsalwambiko ya          xitsalwambiko ya    xitsalwambiko ya
                        kombisa ku vupfa    ya kombisa ku    kongoma kambe       emhakeni kambe a       kombisa ku khuma ka       kombisa             kombisa
                        ka miehleketo,      vupfa ka         u pfa a             ya onhi mongo wa       miehleketo.               miehleketo ya       miehleketo ya
                        mahungu hi lamo     miehleketo,      humanyana           mhaka.                 Maandlalelo ya            madyondza.          madyondza.
                        kongoma             mahungu hi       emhakeni.                                  mahungu ya pfa ya         Maandlalelo ya      Maandlalelo ya
                        swinene eka         lamo kongoma                                                huma emhakeni             mahungu ya          mahungu ya
                        xitsalwambiko       naswona a                                                   naswona mikarhi           huma emhakeni       huma emhakeni
                        hinkwaxo            nga humi                                                    yin’wana mongo wa         naswona mikarhi     naswona mikarhi
                        naswona a nga       emhakeni.                                                   mhaka a wu twali.         yin’wana mongo      yin’wana mongo
                        humi emhakeni.                                                                                            wa mhaka a wu       wa mhaka a wu
                                                                                                                                  twali.              twali.

                        -Vundzeni na        -Vundzeni na     -Vundzeni na        -Vundzeni na           -Vundzeni na timhaka      -Vundzeni na        -Maangulelo ya
                        timhaka swi na      timhaka swi na   timhaka swi tala    timhaka swi na         swi le ka xiyimo xo       timhaka a swi       xitsalwambiko ya
                        nkhulukelano hi     nkhulukelano     ku va na            nkhulukelano hi        enela naswona             talangi ku va na    kombisa
                        ku hetiseka         naswona          nkhulukelano        ndlela yo              vuxokoxoko byin’wana      nkhulukelano        miehleketo ya
                        naswona timhaka     timhaka ti       naswona             amukeleka              byi seketela              naswona ku na       madyondza,
                        ti andlariwile hi   andlariwile hi   vuxokoxoko lebyi    naswona                nhlokomhaka.              vuxokoxoko          mahungu ya
                        ndlela yo enerisa   ndlela ya        andlariweke byi     vuxokoxoko byo                                   byitsongo lebyi     huma emhakeni
                        swinene na          kahle, na        tala ku seketela    talanyana byi                                    seketelaka          naswona mikarhi
                        vuxokoxoko          vuxokoxoko       nhlokomhaka.        seketela                                         nhlokomhaka.        yin’wana mongo
                        hinkwabyo byi       hinkwabyo byi                        nhlokomhaka.                                                         wa mhaka a wu
                        seketela            seketela                                                                                                  twali.
                        nhlokomhaka.        nhlokomhaka.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                              Phendla

### Page 6

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com                  6                                                                                  DoE/Hukuri 2009
                                                                          NSC – Rhubiriki

                         -Vumbhoni bya         -Vumbhoni bya         -Vumbhoni bya        Vumbhoni bya            -Vumbhoni bya        -Hambileswi          -Makunguhatelo
                         nkunguhato &/         nkunguhato &/         nkunguhato &/        nkunguhato &/           nkunguhato &/        nkunguhato /         na mpfapfarhuto
                         mpfapfarhuto byi      mpfapfarhuto byi      mpfapfarhuto byi     mpfapfarhuto byi        mpfapfarhuto byi     mpfapfarhuto wu      wu hoxekile
                         tikomba hi ku va      tikomba hi ku va      tikomba hi ku va     tikomba hi ku va        tikomba hi ku va     nga endliwa,         naswona
                         ku tumbuluxiwile      ku tumbuluxiwile      ku tumbuluxiwile     ku tumbuluxiwile        ku tumbuluxiwile     xitsalwana a xi      xitsalwambiko xi
                         xitsalwambiko lexi    xitsalwambiko lexi    xitsalwambiko xa     xitsalwana xa le        xitsalwambiko xo     ringanelangi ku va   andlariwile hi
                         hlantswekeke          andlariweke kahle     kahle no             xikarhi no              enela no             xa Ririmi ra le      ndlela ya xiyimo
                         swinene no            swinene no            amukeleka.           amukeleka.              amukeleka.           Kaya naswona         xa le hansi.
                         amukeleka.            amukeleka                                                                               xitsalwana a xi
                                                                                                                                       andlariwangi
                                                                                                                                       kahle.
                         -Xivumbeko xi         -Xivumbeko xi         -Xivumbeko xi        -Xivumbeko xi           -Xivumbeko xi        -Xivumbeko a xi      -Xivumbeko a xi
                         andlariwile hi        andlariwile hi        andlariwile hi       andlariwile hi          andlariwile hi       andlariwangi hi      andlariwangi hi
                         ndlela ya             ndlela ya kahle       ndlela ya kahle      ndlela ya le xikarhi    ndlela yo enela ku   ndlela yo            ndlela yo
                         nkhaqato              swinene ku ya hi      ku ya hi milawu ya   ku ya hi milawu ya      ya hi milawu ya      landzelela milawu    landzelela milawu
                         swinene.              milawu ya             matsalelo.           matsalelo.              matsalelo, kambe     ya matsalelo,        ya matsalelo.
                                               matsalelo.                                                         ku na swihoxo        naswona ku na
                                                                                                                  leswi kavanyetaka    swihoxo leswi
                                                                                                                  mongo.               kavanyetaka
                                                                                                                                       mongo.
      RIRIMI,                 10 – 12               8½ – 9½               7½ – 8                 6–7                   5 – 5½                4 – 4½               0 – 3½
      XITAYILI NA
                         -Vulongoloxamari-     -Vulongoloxamari-     -Vulongoloxamari-    -Vulongoloxamari-       -Vulongoloxamari-    -Vulongoloxamari-    -Vulongoloxamari-
      KU HLELA                                                                                                                                              to i bya xiyimo xa
                         to byi endliwile hi   to byi endliwile hi   to byi kahle         to i bya le xikarhi.    to i byo enela       to i bya xiyimo xa
                         nkhaqato hi ndlela    ndlela ya kahle       naswona marito       Swihoxo a swi           naswona ku na        le hansi naswona     le hansi naswona
      Khodi: RXH         ya vutlhari           swinene.              ya twisiseka         onhi nkhuluko wa        swihoxo swo tala.    swa nonoha ku        swa nonoha ku
                         swinene.                                    kahle.               mongo.                                       landzelela mongo     landzelela mongo
      12 WA                                                                                                                            wa mhaka.            wa mhaka.
      TIMARAKA
                         -Ntivoririmi wu       -Ntivoririmi wu       -Ntivoririmi wu      -Ntivoririmi wu         -Ntivoririmi wa      -Ntivoririmi wa ha   -Ntivoririmi wu
                         tirhisiwile hi        tirhisiwile hi        tirhisiwile hi       tirhisiwile hi ndlela   kayivela naswona     lava ku              lava ku
                         nkhaqato hi           nkhaqato hi           nkhaqato ku ya hi    yo amukeleka ku         a wu enelangi ku     antswisiwa           antswisiwa
                         xiyimo xa le          xiyimo xa le          xikongomelo xa       ya hi xikongomelo       ya hi xikongomelo    naswona a wu         swinene naswona
                         henhla swinene        henhla ku ya hi       vaamukeri va         xa vaamukeri va         xa vaamukeri va      ringanelangi ku ya   a wu ringanelangi
                         ku ya hi              xikongomelo xa        mahungu na           mahungu na              mahungu na           hi xikongomelo xa    ku ya hi
                         xikongomelo xa        vaamukeri va          mbangu.              mbangu.                 mbangu.              vaamukeri va         xikongomelo xa
                         vaamukeri va          mahungu na                                                                              mahungu na           vaamukeri va
                         mahungu na            mbangu.                                                                                 mbangu.              mahungu na
                         mbangu.                                                                                                                            mbangu.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                      Phendla

### Page 7

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                   Downloaded from hlayiso.com                   7                                                                                     DoE/Hukuri 2009
                                                                           NSC – Rhubiriki

                         -Xitayili, thoni na   -Xitayili, thoni na   -Xitayili, thoni na    -Xitayili, thoni na     -Matirhiselo ya       -Xitayili, thoni na   -Xitayili, thoni na
                         rhejisitara swi       rhejisitara swi       rhejisitara swi tala   rhejisitara swi         xitayili, thoni na    rhejisitara a swi     rhejisitara a swi
                         tirhisiwile hi        tirhisiwile hi        ku fambelana na        tirhisiwile hi ndlela   rhejisitara swi pfa   tirhisiwangi hi       fambelani na
                         nkhaqato swinene      mfanelo ku ya hi      nhlokomhaka.           yo enela.               swi nga twisiseki.    mfanelo.              nhlokomhaka.
                         ku ya hi swilaveko    swilaveko swa
                         swa                   nhlokomhaka.
                         nhlokomhaka.

                         -Xitsalwambiko xi     -Xitsalwambiko a      -Xitsalwambiko xi      -Xitsalwambiko xi       -Hambiloko            -Hambiloko            -Hambiloko
                         hava na xihoxo na     xi taleriwangi hi     na swihoxonyana        na swihoxo swa          xitsalwambiko xi      xitsalwambiko xi      xitsalwambiko xi
                         xin’we hi ku va xi    swihoxo hi ku va      hi ku va xi            le xikarhi hi ku va     xopaxopiwile no       xopaxopiwile no       xopaxopiwile no
                         xopaxopiwile no       xi xopaxopiwile no    xopaxopiwile no        xi xopaxopiwile no      hleriwa, xa ha ri     hleriwa, xa ha ri     hleriwa, xa ha ri
                         hleriwa.              hleriwa.              hleriwa.               hleriwa.                na swihoxo.           na swihoxo swo        na swihoxo swo
                                                                                                                                          tala.                 tala naswona xi
                                                                                                                                                                hlanganisa
                                                                                                                                                                nhloko.

                         -Xitsalwambiko xi     -Xitsalwana xi na     -Xitsalwana xi na      -Xitsalwana xi tala     - Xitsalwana xi       - Xitsalwana xi       - Xitsalwana xi
                         na vulehi lebyi       vulehi lebyi          vulehi lebyi           ku va na vulehi         komile &/ lehile.     komile &/ lehile      komile &/ lehile
                         faneleke.             faneleke.             faneleke.              lebyi faneleke.                               swinene.              swinene.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                             Phendla

### Page 8

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com                    8                                                                           DoE/Hukuri 2009
                                                                             NSC – Rhubiriki
XIYENGE XA C: RHUBIRIKI YO KOREKETA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA (20 wa timaraka)
                        Khodi ya 7             Khodi ya 6              Khodi ya 5              Khodi ya 4              Khodi ya 3          Khodi ya 2          Khodi ya 1
                       Vuswikoti byo         Vuswikoti bya le        Vuswikoti bya le        Vuswikoti bya le         Vuswikoti byo       Vuswikoti byo     Vuswikoti byo ka
                        hlawuleka               henhla                henhlanyana              xikarhi byo               enela           enelanyana/bya     byi nga enelangi
                                                                                               amukeleka                                   madyondza

                         80 – 100%               70 – 79%                60 – 69%                50 – 59%               40 – 49%            30 – 39%            0 – 29%
  VUNDZENI,               10 – 12                8½ – 9½                  7½ – 8                   6–7                   5 – 5½              4 – 4½              0 – 3½
  NKUNGUHATO
  NA                 -Ku na vutivi byo       -Ku na vutivi bya       -Ku na vutivi bya       -Ku na vutivi bya le   -Ku na vutivi byo   -Vutivi lebyi nga   -Ku pfumaleka
  XIVUMBEKO          ndlandlamuka byo        kahle swinene           kahle ku ya hi          xikarhi ku ya hi       enela ku ya hi      kona i bya          vutivi ku ya hi
                     hlawuleka ku ya hi      naswona byi             swilaveko swa           swilaveko swa          swilaveko swa       madyondza ku ya     swilaveko swa
                     swilaveko swa           fambelana na            xitsalwambiko.          xitsalwambiko.         xitsalwambiko.      hi swilaveko swa    switsalwambiko.
  Khodi: VNX
                     xitsalwambiko.          swilaveko swa                                                                              xitsalwambiko.
                                             xitsalwambiko.
  12 WA                                                                                                                                                     -A nga na vutivi
  TIMARAKA           -Kombisa ku             -Kombisa ku             -Kombisa ku             -Kombisa ku            -Kombisa ku         -Kombisa ku         byo kota ku lemuka
                     lemuka mimbangu         lemuka mimbangu         lemuka mimbangu         lemuka mimbangu        lemuka mimbangu     lemuka mimbangu     mimbangu yo
                     yo                      yo                      yo                      yo karhi eka           yo enela eka        hi ndlela ya        hambanahambana
                     hambanahambana          hambanahambana          hambanahambana          timhaka to tsala.      timhaka to tsala.   madyondza eka       eka timhaka to
                     hi vuenti swinene       hi vuenti eka           eka timhaka to                                                     timhaka to tsala.   tsala
                     eka timhaka to          timhaka to tsala.       tsala.
                     tsala.

                     -Maandlalelo ya         -Maandlelelo ya         -Maandlelelo ya         -Maandlelelo ya        -Maandlelelo ya     -Maandlelelo ya     -Maandlelelo ya
                     mahungu ya              mahungu ya              mahungu hi lamo         mahungu ya huma        mahungu ya huma     mahungu ya huma     mahungu ya huma
                     kombisa ku vupfa        kombisa ku vupfa        kongoma kambe ku        emhakeni kambe a       emhakeni naswona    emhakeni naswona    emhakeni naswona
                     ka miehleketo, hi       ka miehleketo, hi       na swo huma             ya onhi mongo wa       mikarhi yin’wana    mikarhi yin’wana    mikarhi yin’wana
                     lamo kongoma            lamo kongoma            emhakeni.               mhaka.                 mongo wa mhaka a    mongo wa huhula.    mongo wa huhula.
                     swinene eka             swinene eka                                                            wu twali.
                     xitsalwambiko           xitsalwambiko
                     hinkwaxo naswona        hinkwaxo naswona
                     a nga humi              ku hava mahungu
                     emhakeni.               yo huhula.

                     -Vundzeni na            -Vundzeni na            -Vundzeni na            -Vundzeni na           -Vundzeni na        -Vundzeni na        -Vundzeni na
                     timhaka swi na          timhaka swi na          timhaka swi             timhaka swi na         timhaka swi le ka   timhaka a swi       timhaka a swi na
                     nkhulukelano hi ku      nkhulukelano            andlariwile hi ndlela   nkhulukelano hi        xiyimo xo enela     talangi ku va na    nkhulukelano
                     hetiseka naswona        naswona timhaka ti      ya le henhlanyana       ndlela yo              naswona             nkhulukelano        naswona ku na
                     timhaka ti              andlariwile hi ndlela   naswona                 amukeleka              vuxokoxoko          naswona ku na       vuxokoxokonyana
                     andlariwile hi ndlela   ya kahle, na            vuxokoxoko byo          naswona                byin’wana byi       vuxokoxoko          lebyi seketelaka
                     yo enerisa swinene      vuxokoxoko              talanyana byi           vuxokoxoko byo         seketela            byitsongo lebyi     nhlokomhaka.
                     na vuxokoxoko           hinkwabyo byi           seketela                talanyana byi          nhlokomhaka.        seketelaka
                     hinkwabyo byi           seketela                nhlokomhaka.            seketela                                   nhlokomhaka.
                     seketela                nhlokomhaka.                                    nhlokomhaka.
                     nhlokomhaka.
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                Phendla

### Page 9

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com                    9                                                                                    DoE/Hukuri 2009
                                                                             NSC – Rhubiriki

                     -Vumbhoni bya           -Vumbhoni bya           -Vumbhoni bya           -Vumbhoni bya           -Vumbhoni bya           -Hambileswi            Nkunguhato /
                     nkunguhato &/           nkunguhato &/           nkunguhato &/           nkunguhato &/           nkunguhato &/           Nkunguhato /           mpfapfarhuto a swi
                     mpfapfarhuto byi        mpfapfarhuto byi        mpfapfarhuto byi        mpfapfarhuto byi        mpfapfarhuto byi        mpfapfarhuto wu        andlariwangi hi
                     tikomba hi ku va ku     tikomba hi ku va ku     tikomba hi ku va ku     tikomba hi ku va ku     tikomba hi ku va ku     nga endliwa,           ndlela ya kahle
                     tumbuluxiwile           tumbuluxiwile           tumbuluxiwile           tumbuluxiwile           tumbuluxiwile           xitsalwana a xi        naswona
                     xitsalwana lexi         xitsalwana lexi         xitsalwana kahle        xitsalwana xo           xitsalwana xo enela     ringanelangi ku va     maandlalelo ya
                     hlantswekeke            hlantswekeke no         swinene no              amukeleka no            no twisiseka.           xa Ririmi ra le Kaya   xitsalwana i ya
                     swinene no              twisiseka.              twisiseka.              twisiseka.                                      naswona                xiyimo xa le hansi.
                     twisiseka.                                                                                                              xitsalwana a xi
                                                                                                                                             andlariwangi kahle.

                     -Xivumbeko xi           -Xivumbeko xi           -Xivumbeko xi           -Xivumbeko xi           -Xivumbeko xi           -Xivumbeko a xi        -Xivumbeko a xi
                     andlariwile hi ndlela   andlariwile hi ndlela   andlariwile hi ndlela   andlariwile hi ndlela   andlariwile hi ndlela   andlariwangi hi        andlariwangi hi
                     ya nkhaqato             ya kahle ku ya hi       yo landzelela           ya le xikarhi ku ya     yo enela ku ya hi       ndlela yo              ndlela yo
                     swinene.                milawu ya               milawu ya               hi milawu ya            milawu ya               landzelela milawu      landzelela milawu
                                             matsalelo.              matsalelo.              matsalelo.              matsalelo, kambe        ya matsalelo,          ya matsalelo.
                                                                                                                     ku na swihoxo           naswona ku na
                                                                                                                     leswi nga lo            swihoxo leswi nga
                                                                                                                     tlangandla              lo tlangandla
                                                                                                                     erivaleni.              erivaleni.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                          Phendla

### Page 10

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                    Downloaded from hlayiso.com                 10                                                                                DoE/Hukuri 2009
                                                                           NSC – Rhubiriki

  RIRIMI,                  6½ – 8                    6                   5 – 5½                 4 – 4½                    3½                   2½ – 3                0–2
  XITAYILI NA
  KU HLELA           -Vulongoloxamarito    -Vulongoloxamarito     -Vulongoloxamarito     -Vulongoloxamarito      -Vulongoloxamarito     -Vulongoloxamarito    -Vulongoloxamarito
                     byi endliwile hi      byi endliwile hi       byi kahle naswona      i bya le xikarhi.       i byo enela            i bya xiyimo xa le    i bya xiyimo xa le
                     nkhaqato hi ndlela    kahle swinene          marito ya hlayeka      Swihoxo a swi onhi      naswona ku na          hansi naswona swa     hansi naswona swa
  Khodi: RXH         ya vutlhari           naswona byi            kahle.                 nkhuluko wa             swihoxo swo tala       nonoha ku             nonoha ku
                     swinene.              andlariwile hi                                mongo.                                         landzelela mongo      landzelela mongo
  8 WA                                     nkhaqato                                                                                     wa mhaka.             wa mhaka.
  TIMARAKA
                     -Ntivoririmi wu       -Ntivoririmi wu        -Ntivoririmi wu        -Ntivoririmi wu         -Ntivoririmi wa        -Ntivoririmi wa ha    -Ntivoririmi wu lava
                     tirhisiwile hi        tirhisiwile hi         tirhisiwile hi         tirhisiwile hi ndlela   kayivela naswona a     lava ku antswisiwa    ku antswisiwa
                     nkhaqato hi xiyimo    nkhaqato hi xiyimo     nkhaqato ku ya hi      yo amukeleka ku         wu enelangi ku ya      naswona a wu          swinene naswona
                     xa le henhla          xa le henhla ku ya     xikongomelo xa         ya hi xikongomelo       hi xikongomelo xa      ringanelangi ku ya    a wu ringanelangi
                     swinene ku ya hi      hi xikongomelo xa      vaamukeri va           xa vaamukeri va         vaamukeri va           hi xikongomelo xa     ku ya hi
                     xikongomelo xa        vaamukeri va           mahungu na             mahungu na              mahungu na             vaamukeri va          xikongomelo xa
                     vaamukeri va          mahungu na             mbangu.                mbangu.                 mbangu.                mahungu na            vaamukeri va
                     mahungu na            mbangu.                                                                                      mbangu.               mahungu na
                     mbangu.                                                                                                                                  mbangu.

                     -Xitayili, thoni na   -Xitayili, thoni na    -Xitayili, thoni na    -Xitayili, thoni na     -Xitayili, thoni na    -Xitayili, thoni na    -Xitsalwana
                     rhejisitara swi       rhejisitara swi        rhejisitara swi tala   rhejisitara swi         rhejisitara a swi      rhejisitara a swi     hinkwaxo xi lo pyi
                     tirhisiwile hi        tirhisiwile hi         ku fambelana na        tirhisiwile hi ndlela   tirhisiwangi hi        fambelani na          hi swihoxo
                     nkhaqato swinene      mfanelo ku ya hi       nhlokomhaka.           yo enela.               mfanelo ku ya hi       nhlokomhaka.          naswona xi
                     ku ya hi swilaveko    swilaveko swa                                                         nhlokomhaka.                                 hlanganisa nhloko
                     swa nhlokomhaka.      nhlokomhaka.                                                                                                       hambileswi xi nga
                                                                                                                                                              xopaxopiwa no
                                                                                                                                                              hleriwa.

                     -Xitsalwambiko xi     -Xitsalwambiko xi      -Xitsalwambiko a xi    -Xitsalwambiko xi       -Hambileswi            -Hambileswi           -Hambileswi
                     kala na xihoxo na     tala ku va xi nga ri   taleriwangi hi         na swihoxo swa le       xitsalwambiko xi       xitsalwambiko xi      xitsalwambiko xi
                     xin’we hi ku va xi    na swihoxonyana        swihoxo hi ku va xi    xikarhi hi ku va xi     nga xopaxopiwa no      nga xopaxopiwa no     nga xopaxopiwa no
                     xopaxopiwile no       hi ku va xi            xopaxopiwile no        xopaxopiwile no         hleriwa, xa ha ri na   hleriwa, xitsalwana   hleriwa, xitsalwana
                     hleriwa.              xopaxopiwile no        hleriwa.               hleriwa.                swihoxo swo tala.      hinkwaxo xi lo pyi    hinkwaxo xi lo pyi
                                           hleriwa.                                                                                     hi swihoxo.           hi swihoxo.

                     -Xitsalwana xi na     -Xitsalwana xi na      -Xitsalwana xi na      -Xitsalwana xi tala     -Xitsalwana xi         -Xitsalwana xi        -Xitsalwana xi
                     vulehi lebyi          vulehi lebyi           vulehi lebyi           ku va na vulehi         komile &/ lehile.      komile &/ lehile      komile &/ lehile
                     faneleke              faneleke               faneleke.              lebyi faneleke.                                swinene.              swinene.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga HL P3 Nov 2009](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2009/0219fc0f-8a7f-4355-a01b-eab26a5c4216) — Xitsonga HL · QP · 2009 · Xitsonga
- [Xitsonga NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/08292a7c-62cd-4270-bd6d-3023166f1300) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2021/65d5e2df-98ec-4596-919e-7379153b462f) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2020/6e4317e9-e8b1-47e1-9b4d-5b31af3c791e) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019/ff7b56a9-b1fa-4eba-9b36-5910c6ef1fb1) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2018/4677fe31-d5a0-4238-80e1-94f2a9f6e4a4) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
