# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2009 Question Paper

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 question paper from the November 2009, 7 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2009/0219fc0f-8a7f-4355-a01b-eab26a5c4216
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Question paper
- Year: 2009
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 7

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2009 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2009/0219fc0f-8a7f-4355-a01b-eab26a5c4216)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2009 · xitsonga. Question paper, 7 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                         NATIONAL
                                    SENIOR CERTIFICATE

                                           GIREDI YA 12

                           XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                          PAPILA RA 3 (P3)

                                             HUKURI 2009

TIMARAKA: 100

NKARHI: 2½ wa tiawara

                                    Papila leri ri na 7 wa tipheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3                  2                        DoE/Hukuri 2009
                                                    NSC

SWITSUNDZUXO

1.        Papila leri ri avanyisiwile hi swiyenge swinharhu:

          XIYENGE XA A: Switshuriwa swa switsalwana                         (50)
          XIYENGE XA B: Switshuriwa swa switsalwambiko swo leha             (30)
          XIYENGE XA C: Switshuriwa swa switsalwambiko swo koma             (20)

2.        U languteriwa ku hlamula xivutiso XIN'WE eka xiyenge xin'wana na xin'wana.

3.    1 Sungula ku hlamula xivutiso xin'wana na xin'wana eka pheji yintshwa u tlhela
        u nkhwatihata emakumu ka xiyenge xin'wana na xin'wana.

4.    2 Endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala ntirho wa wena. Tirhisa pheji
        yin'we ntsena ku kombisa leswi u kunguhatiseke xiswona xitsalwana xa
        wena. Le henhla ka pheji leyi ku fanele ku tsariwa hi maletere lamakulu
        leswaku i NKUNGUHATO. U nga tirhisa mimepe yo hlengeleta miehleketo.
        Nkunguhato wu ta averiwa timaraka.

5.        Tsala hi vurhon'wana (swi saseka no vonaka), u landzelela milawu leyi
          faneleke ya mapeletelo, mahikahatelo na mavumbelo ya swivulwa.

6.        Vumba tinxaka to hambanahambana ta swivulwa hi ndlela leyi amukelekaka.

7.        Landzelela swiletelo leswi andlariweke eka xivutiso xin'wana na xin'wana.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso             Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3                  3                                             DoE/Hukuri 2009
                                                    NSC

XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA SWITSALWANA

XIVUTISO XA 1

Swiletelo:

•     Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala
      xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
•     Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
•     Xitsalwana xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 400 – 450 wa marito.

1.1        Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u hlamusela leswi u swi vonaka na
           leswi xi paluxaka swona hi ta vuxaka bya nuna na nsati. Kongomisa eka
           timhaka ta timfanelo ta vanhu.

                                                   [Vun'wini bya mpfapfarhuto lowu a byi tiveki]                 [50]

                                                 KUMBE

1.2        Tinsulavoya ti bvanyengetile makwenu ti famba na yena, kutani ti bela
           vatswari va wena riqingho leswaku va fanele ku n'wi kutsula hi mali yo karhi.
           Hlamusela leswi nga humelela na leswi a mi titwisa xiswona hi muti ku
           kondza makwenu a kumeka.                                                                              [50]

                                                 KUMBE

1.3        Barack Oboma hi yena Phuresidente wo sungula wa Wantima wa tiko ra
           Amerika. Xana leswi swi na nkoka muni eka matimu ya hina Vantima
           emisaveni hinkwayo ke?                                                                                [50]

                                                 KUMBE
Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                 Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3                  4                           DoE/Hukuri 2009
                                                    NSC

1.4        Mukhalabya un'wana u velekeriwile epurasini ra Van der Merwe a tlhela a
           tirha kona malembe yo ringana 70. Kambe n'wamapurasi loyi u n'wi
           hlongorile epurasini na le ntirhweni a tlhela a n'wi nyika R2 000,00 ntsena ku
           va phenxeni ya yena. Xana maendlelo ya n'wamapurasi loyi ya amukeleka
           eka mikarhi ya sweswi ke? Kombisa vonelo ra wena u ri karhi u nyika
           swibumabumelo leswi faneleke.                                                             [50]

                                                 KUMBE

1.5        Xiya xifaniso lexi nga laha hansi kutani u kombisa nkoka wa xona eka
           mahanyelo na mikhuva ya Xintu.

                                                                                                     [50]
                                                                            [Lexi i xifanisoxidzi]
                                                 KUMBE

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                   Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3                  5                           DoE/Hukuri 2009
                                                    NSC

1.6        Siku rin'wana vantshwa va le mugangeni wa ka n'wina va hlaserile mukhegula
           kumbe mukhalabya hikokwalaho ko n'wi pumba vuloyi. Hi rungulele leswi
           nga humelela ku fika laha mhaka leyi yi heleleke kona.                              [50]

                                                 KUMBE

1.7        Wena u navela ku va xiyimbeleri xa ndhuma. Hlamusela leswi swi ku
           susumeteke ku kala u navela mhaka leyo tano na leswi u faneleke ku swi
           endla ku fikelela xikongomelo lexi.                                                 [50]

                                                 KUMBE

1.8        Hi ku vona ka wena xana ku na vukhongeri lebyi antswaka ku tlula byin'wana
           laha misaveni ke? Andlala vonelo ra wena u ri karhi u seketela hi timhaka leti
           twalaka.                                                                            [50]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:      50

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3                  6                           DoE/Hukuri 2009
                                                    NSC

XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO LEHA

XIVUTISO XA 2

Swiletelo:

•     Hlawula nhlokomhaka yin'we ntsena leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala
      xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
•     Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
•     Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 180 – 200 wa marito.
•     Sungula nhlamulo ya wena eka pheji yintshwa.

2.1        U mukandziyisi wa phephahungu ra Nthavela. Tsalela vahlayi va
           phephahungu ra wena u va tivisa xikongomelo xa n'wina xo lava ku engetela
           mali yo xavisa phepha leri.                                                         [30]

                                                 KUMBE

2.2        Vana vo tala emugangeni wa ka n'wina a va ngheni xikolo. Khanselara wa
           muganga u ku komberile leswaku u endla vulavisisi bya swivangelo swa
           mhaka leyi. Tsala xiviko xa leswi u swi kumeke.                                     [30]

                                                 KUMBE

2.3        Eka wadi ya ka n'wina ku kayivela tindhawu to hungasela eka tona. Tsala
           papila ra xivilelo u ri kongomisa eka Khanselara wa wadi leyi.                      [30]

                                                 KUMBE

2.4        U matsalana wa vandla ra van'wamabindzu va ''Great North''. Tsala ajenda
           na makanelwa ya leswi mi swi kaneleke hi mhaka ya ku lwa na vugevenga
           byo yiveriwa eka mabindzu ya n'wina.                                                [30]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:      30

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le kaya (HL)/P3                  7                             DoE/Hukuri 2009
                                                    NSC

XIYENGE XA C: SWITSHURIWA SWA SWITSALWAMBIKO SWO KOMA

XIVUTISO XA 3

Swiletelo:

•     Hlawula nhlokomhaka yin'we leyi u yi twisisaka swinene, kutani u tsala
      xitsalwambiko hi yona, kambe u nga humi emhakeni.
•     Rhanga u endla nkunguhato u nga si sungula ku tsala.
•     Xitsalwambiko xa wena xi fanele ku va kwalomu ka 100 – 120 wa marito.

3.1       Nhlangano wa A hi tivaneni wa xivongo xa ka n'wina wu ta va na
          nhlengeletano ya xihatla. Tsala xirhambo lexi u nga ta xi rhumela eka
          xihangalasamahungu ku tivisa swirho swa nhlangano mhaka leyi.                          [20]

                                                 KUMBE

3.2       Emugangeni wa ka n'wina ku nghenile ntungu wa vuvabyi bya kholera. Wena
          tanihi muyimeri wa swa rihanyo, nyika switsundzuxo leswi nga ta pfuna
          leswaku vanhu va papalata, u tlhela u nyika na switsundzuxo swa
          matshungulelo eka lava se va nga hlaseriwa hi vuvabyi lebyi.                           [20]

                                                 KUMBE

3.3       U mininjhere wa supamakete leyi yi nga ta pfula hi n'hweti ya Dzivamisoko.
          Endla fulayara yo tivisa vaakatiko mhaka leyi.                                         [20]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA C:        20

                                                                      NTSENGO WA TIMARAKA:       100

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga HL P3 Nov 2009 Rhubiriki](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2009-rhubiriki/9246651c-4a47-4fb4-a5c3-c430a5696f2c) — Xitsonga HL · QP · 2009 · Xitsonga
- [Xitsonga NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/08292a7c-62cd-4270-bd6d-3023166f1300) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2021](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2021/65d5e2df-98ec-4596-919e-7379153b462f) — Xitsonga HL · QP · 2021 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2020/6e4317e9-e8b1-47e1-9b4d-5b31af3c791e) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019/ff7b56a9-b1fa-4eba-9b36-5910c6ef1fb1) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2018/4677fe31-d5a0-4238-80e1-94f2a9f6e4a4) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
