# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2014 Memo > Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 memorandum from the November 2014, 12 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2014-memo/cdba8134-4566-45ec-8bfb-c9bc00a73598 - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Memorandum - Year: 2014 - Exam period: November - Paper: 3 - Curriculum: CAPS - Pages: 12 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2014-memo/cdba8134-4566-45ec-8bfb-c9bc00a73598) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2014 · xitsonga. Memorandum, 12 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Xitsonga HL P3 Nov 2014](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2014/22a8be07-ceb2-475f-afad-1822ded584ee) — QP · 2014 · Xitsonga ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA 3 (P3) HUKURI 2014 MEMORANDAMU TIMARAKA: 100 Memorandamu leyi yi na tipheji ta 12. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 2 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA A: XITSALWANA XIVUTISO XA 1 1.1 Nkhuvo wo tlangela siku ra Ndzhaka, mfuwo na matimu Xitsalwana xa muxaka wa ndzungulo. Mukamberiwa u languteriwa ku rungula hi ta nkhuvo wo tlangela siku ra Ndzhaka, mfuwo na matimu lowu veke kona eka nkarhi lowu nga hundza. Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka: • Kombisa siku, ndhawu na nkarhi lowu nkhuvo wu veke hi wona. • Swirhambo swa nkhuvo. • Maambalelo ya varhambiwa. • Matikhomelo/Matitwelo ya varhambiwa. • Tinxaka ta mintlangu na swakudya leswi a swi ri kona. • Leswi nkhuvo a wu ri xiswona. • Dyondzo leyi u yi kumeke eka nkhuvo lowu. [50] 1.2 Swiboho swa mina eka lembe ra 2015 Xitsalwana xa muxaka wa nhlamuselo. Mukamberiwa u languteriwa ku hlamusela swiboho swa yena eka lembe ra 2015 hindlela leyi nga ta endla leswaku muamukeri wa mahungu a twisisa mhaka ku fana na leswi mukamberiwa wa yona a yi twisisisaka xiswona. • Muxaka wa swiboho leswi a swi tekeke. • Tindlela leti a nga ta ti tirhisa ku fikelela swiboho swa yena. • Nkarhi lowu a nga ta landzelela magoza yo fikelela swiboho swa yena. • Mbuyelo wo va munhu a tshama ehenhla ka swiboho leswi a swi tekeke. • Dyondzo leyi a yi kumeke eka nkoka wo landzelela swiboho swa yena. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 3 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu 1.3 Minkarhi ya makhisimusi, novinjara na magudufurayideyi yi heta mali yo tala swinene Xitsalwana xa muxaka wa mavonelo/nkanelo na mianakanyo Mukamberiwa u languteriwa ku andlala mavonelo, miehleketo, mianankanyo na matitwelo ya yena hi minkarhi ya makhisimusi, novinjara na magudufurayideyi leyi hetaka mali yo tala swinene hi ku yimela kumbe ku seketela matitwelo ya yena. Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka: • Nhlamuselo ya nhlokomhaka. • Mpfumaleko eka vanhu wo tilulamisela minkarhi leyi ka ha ri na nkarhi. • Maendzo lawa vanhu va ya tekaka. • Tinhundzu na swakudya leswi xaviwaka hi minkarhi leyi. • Ku lahlekeriwa loku va salaka va ri na kona. • Leswi swi dyondziweke hi minkarhi leyi. [50] 1.4 Ku pfuna ka mavandla yo kaneta ya tipolitiki laha tikweni Xitsalwana xa muxaka wa nkanelo Mukamberiwa u languteriwa ku kanela hi ku pfuna ka mavandla yo kaneta ya tipolitiki laha tikweni hindlela leyi nga ta endla leswaku muamukeri wa mahungu a twisisa mhaka leyi a kanelaka hayona. Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka leti landzelaka: • Ku hlamusela ndlela leyi mavandla yo kaneta ya tipolitiki ya kanelaka ha yona timhaka. • Mavito ya mavandla yo kaneta lawa a ya tivaka kun'we na leri fumaka. • Swivangelo leswi va susumetaka ku va va kaneta vandla leri fumaka. • Ku lwisana na madzolonga na vunkungundzwana. • Ku lwisana na ku wa ka ikhonomi ya tiko na ku dlayiwa ka vaseketeri na swirho swa mavandla ya tipolitiki. • Tindlela leti nga tisaka swintshuxo eka tipolitiki ta laha tikweni. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 4 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu 1.5 Vunene na vubihi bya nhluvuko etikweni Xitsalwana xa mianakanyo Mukamberiwa u languteriwa ku tsala xitsalwana laha a nyikaka mianakanyo ya yena hi vunene na vubihi bya nhluvuko etikweni. Xitsalwana xi nga katsa na tin'wana ta timhaka to fana na vunene laha mukamberiwa a nga ta boxa na leswi landzelaka: • Nhlamuselo ya nhlokomhaka hi tlhelo ra vunene bya nhluvuko. • Dyondzo. • Mintirho. • Rihanyu lerinene. • Ku hanyisana swin'we. Kasi eka tlhelo ra vubihi mukamberiwa u ta kaneta leswi swi longoloxiweke tanihi ku pfumaleka ka leswi landzelaka: • Nhlamuselo ya nhlokomhaka hi tlhelo ra vubihi bya nhluvuko. • Dyondzo. • Mintirho. • Rihanyu lerinene. • Ku hanyisana swin'we. [50] 1.6 1.6.1 Mukamberiwa u ta tsala xitsalwana hi nhlokomhaka ya yena n'wini leyi fambelanaka swinene na leswi nga exifanisweni. Xitsalwana xa yena xi fanele ku tekela swihlawulekisi swa muxaka wa xitsalwana lexi a xi tumbuluxeke enhlokweni laha xi nga vaka xa nhlamuselo, ndzungulo, nkanelo na tin'wana tinxaka ta switsalwana. • Nkunguhato wa lomu va nga ku endzelaka. • Tindhawu ta vuwiselo bya mindyangu leti fikelelekaka. • Mphyuphyo lowu kumiwaka hi vaendzi etindhawini leti. • Vuhlayiseki lebyi va hlanganeke na byona. • Mahetelelo lama kombaka leswi nga ta ka swi nga suki emiehleketweni ya ndyangu lowu tihumeseke. [50] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 5 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu 1.6.2 Mukamberiwa u ta tsala xitsalwana hi nhlokomhaka ya yena n'wini leyi fambelanaka swinene na leswi nga exifanisweni. Xitsalwana xa yena xi fanele ku tekela swihlawulekisi swa muxaka wa xitsalwana lexi a xi tumbuluxeke enhlokweni laha xi nga vaka xa nhlamuselo, ndzungulo, nkanelo na tin'wana tinxaka ta switsalwana. Xitsalwana xa yena xi nga ha vulavula hi leswi landzelaka: • Ndhawu leyi kombisiweke eka xifaniso. • Leswi swi endliwaka endhawini leyi. • Nthyakiso wa mbangu lowu humelelaka. • Ku pfuna ka leswi swi humelelaka eka mbangu lowu. • Dyondzo leyi mukamberiwa a nga yi tokotaka eka mbangu lowu. [50] 1.6.3 Mukamberiwa u ta tsala xitsalwana hi nhlokomhaka ya yena n'wini leyi fambelanaka swinene na leswi nga exifanisweni. Xitsalwana xa yena xi fanele ku tekela swihlawulekisi swa muxaka wa xitsalwana lexi a xi tumbuluxeke enhlokweni laha xi nga vaka xa nhlamuselo, ndzungulo, nkanelo na tin'wana tinxaka ta switsalwana. • Xitsalwana xa yena xi nga ha vulavula hi xiyimbeleri xa ndhuma lexi a xi tivaka. • Nkoka wo tirhisa nyiko leyi munhu a nga na yona ku tihluvukisa. • Ku va munhu a humelerisa milorho ya yena. • Nhlohlotelo lowu fambelanaka na vuyimbeleri. [50] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 50 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 6 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 6 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu XIYA: • Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A). • Timaraka to sukela eka 0 ku fikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti. • Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo ya lawa ya tirhisiwaka ya timaraka. • Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi. RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50] Swilaveko Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka hlawuleka henhla amukeleka madyondza byi nga fikelelangi VUNDZENI & 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 MAKUNGUHATELO -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo ma na -Mahlamulelo yo hlawuleka/lama vumbiweke kahle amukelekaka. nkhulukelano huhula. (Mahlamulelo na tlhontlhaka miehleketo swinene. -Miehleketo leyi nga na kun'wana. -Miehleketo yo miehleketo) na ku hundzisa eka -Miehleketo leyi faneleke nkhulukelano na ku -Miehleketo a yi hlanganahlangana yo Xiyimo xa le henhla Maveketelelo ya leswi languteriweke. no tsakisa naswona yi khorwisa. twisiseki naswona a yi ka yi nga kongomisi miehleketo eka -Miehleketo ya vutlhari, kombisa vumbhoni byo -Mahungu ya kombisi mhaka. makunguhatelo. leyi tlhontlhaka va yi vupfile. veketeriwe kahle vutitumbuluxeli. -Mahungu yo huhula Ndzemuko wa miehleketo naswona -Mahungu ya veketeriwe naswona ku na -Ku na vumbhoni no vuyeleriwa. xikongomelo, leyi vupfeke. kahle swinene naswona nkhulukelano byitsongo bya -Mahungu a ya vaamukeri va -Mahungu ya ku na nkhulukelano (nhlangano) eka maveketelelo na veketeriwangi kahle mahungu na mbangu. veketeriwe hi ndlela yo (nhlangano) eka manghenelo, miri na nkhulukelano wa naswona ya hava hlawuleka naswona ku manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo. mahungu. nkhulukelano. TIMARAKA TA 30 na nkhulukelano masongelo/mahetelelo. (nhlangano) ku katsa manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 7 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 7 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swilaveko Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka hlawuleka henhla amukeleka madyondza byi nga fikelelangi 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Mahlamulelo ya xiyimo -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo lama -Mahlamulelo -A nga kalangi a xa le henhla kambe vumbiweke kahle. amukelekaka kambe hakanyingi a hi lama ringeta ku angula ku lama nga riki na -Miehleketo leyi faneleke hungu a ri ma kongomaka. ya hi nhlokomhaka. swihlawulekisi swa no tsakisa. hlamuseriwangi ri -Miehleketo yi tala ku -Miehleketo hi leyi yi Xiyimo xa le hansi xitsalwana xo hlawuleka -Mahungu ya veketeriwe twisiseka swinene. va leyi nga nga fanelangiki no tlhontlha miehleketo. kahle naswona ku na -Miehleketo yi na hlanganangiki na ku naswona a yi -Miehleketo ya vutlhari nkhulukelano khulukelano lowu hlanganahlangana. fambelani no vupfa. (nhlangano) eka eneleke na ku -Ku hava vumbhoni nakatsongo na -Mahungu ya manghenelo, miri na khorwisa. lebyi kombisaka nhlokomhaka. veketeriwe hi ndlela ya masongelo/mahetelelo. -Mahungu ya maveketelelo -A yi na nkongomo vutshila naswona ku na veketeriwe kahlenyana lamanene na naswona yi nkhulukelano naswona ku na nkhulukelano wa pfuvapfuvekile. (nhlangano) eka nkhulukelanonyana mahungu. manghenelo, miri na (nhlanganonyana) eka masongelo/mahetelelo. manghenelo, miri na masongelo/mahetelelo. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 8 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 8 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50] (ku yisa emahlweni) Swilaveko Vuswikoti byo hlawuleka Vuswikoti bya le henhla Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi amukeleka madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 14–15 11–12 8–9 5–6 0-3 VUHLERI ) -Thoni, rhejisitara, xitayili na -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Thoni, rhejisitara, xitayili -Ririmi a ri twisiseki. ntivomarito swa fambelana na ntivomarito swi na ntivomarito swa na ntivomarito a swi -Thoni, rhejisitara, Thoni, rhejisitara, swinene na xikongomelo, fambelana kahle na fambelana na fambelani na xitayili na ntivomarito Xiyimo xa le henhla xitayili na ntivomarito vaamukeri va mahungu na xikongomelo, vaamukeri va xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri a swi fambelani na swa fambelana na mbangu. mahungu na mbangu. va mahungu na mbangu. va mahungu na mbangu. xikongomelo, xikongomelo/ -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi -Ririmi hi leri faneleke -Ririmi ri tirhisiwile hi -Matirhiselo ya ririmi i ya vaamukeri va nkucetelo, vundzeni; naswona hi ndlela yo hlawuleka naswona thoni leyi mfanelo ku hlamusela xiyimo xa madyondza mahungu na mbangu. Mahlawulelo ya no tsakisa. tirhisiweke hi leyi fanaka mahungu. swinene. -Nkayivelo wa marito. -Xi koka rinoko naswona xi na minkarhi hinkwayo. -Thoni hi leyi faneleke. -Thoni na dikixini a swi ntivomarito wu endla Matirhiselo ya ririmi thoni leyinene no tlhavula. -Swihoxo swa ntivoririmi na -Ku tirhisiwile ririmi ro fambelani. leswaku mahungu ya na swiaki na milawu -Swihoxo swa ntivoririmi na mahikahetelo a swi talangi. tlhavula ku tiyisisa -Ku na nkayivelo wa nga twisiseki. ya rona; mapeletelo a swi tali ku va kona. -Xi vumbiwile hi ndlela ya vundzeni bya hungu. ntivomarito. mahikahatelo, -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila. ntivoririmi na vutshila swinene. mapeletelo. 13 10 7 4 Xiyimoxa le hansi -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla -Ririmi ra koka naswona -Matirhiselo lamanene ya -Ku hava matirhiselo TIMARAKA TA 15 naswona ri na thoni leyi faneleke hakanyingi ra vuyerisa. ririmi eka minkarhi lamanene ya ririmi. no tlhavula. -Thoni hi leyi faneleke na yin’wana. -Ku tirhisiwile swivulwa -Swihoxo swa ntivoririmi na ku vuyerisa. -Hakanyingi thoni hi leyi swo fana kumbe mapeletelo a swi tali ku va kona. -Swihoxo swa ntivoririmi na faneleke kambe ku na switsongo leswi -Xi vumbiwile hi ndlela ya mapeletelo i switsongo. nkayivelo wo tirhisiwa ka hambaneke. vutshila. -Xi vumbiwile hi ndlela ya ririmi ro tlhavula. -Ku na nkayivelo vutshila. lowukulu wa ntivomarito. XIVUMBEKO 5 4 3 2 0–1 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i -Vuxokoxoko byi vumbiwile -Ku vumbiwile -Ku na timhakanyana to -Ku pfumaleka Swihlawulekisi swa ya xiyimo xa le henhla swinene. hi ndlela yo twisiseka. vuxokoxoko lebyi khomeka. timhaka leti lavekaka. xitshuriwa. -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke. -Ku na nkhulukelano. faneleke. -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na Mavumbelo ya -Swivulwa na tindzimana swi -Swivulwa na tindzimana -Swivulwa na tindzimana swi hoxekile. tindzimana swi tindzimana na vumbiwile hi ndlela ya xiyimo xa swa twisiseka naswona i swi vumbiwile hi ndlela -Xitsalwana xa ha hoxekile. swivulwa. le henhla swinene. swo hambanahambana. leyinene. twisisekanyana. -Xitsalwana a xi -Xitsalwana xi sala xa ha twisiseki. TIMARAKA TA 5 twisiseka. MAAVELO YA TIMARAKA 43–50 33–40 23–30 13–20 0–10 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 9 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO XIVUTISO XA 2 2.1 PAPILA RA MAFUNDZA Mukamberiwa u ta tsala papila ra xivilelo a tsalela mininjhere wa vhengele ro xavisa fenichara ra Bukutani a vilela hi thelevhixini leyi a yi xaveke yo kayivela xivandla kumbe ndhawu yo tlhoma tintambhu ta DSTV tanihilaha swi kombisiweke eka xinavetiso na le ka xibukwana xo komba matirhiselo. Papila leri tanihileswi ri nga ra mafundza ri fanele ku vula leswi landzelaka: • Ri na tiadirese timbirhi. • Adirese ya muvileri yi le ka tlhelo ra xinene ehenhla. • Siku ri tsariwa ehansi ka adirese ya muvileri. • Adirese ya muamukeri wa xivilelo eximatsini ehansi ka adirese ya mukamberiwa. • Xiyimo xa muamukeri wa xivilelo xi tsariwa etlhelweni ra ximatsi ku landzela hi xiloso na nhlokomahka leyi tsariwaka hi maletere lamakulu. • Endzhaku ku ta leswi a vilelaka hi swona na ku gimeta hungu ra yena. • Kutani ku ta landzela vito na nsayino wa muvileri. [25] 2.2 MATIMU YA MUFI Mukamberiwa u ta tsala matimu ya kokwana wa yena lama a nga ta ma hlaya hi siku ra ku heleketiwa ka vona endlwini yo hetelela. • Eka matimu ku nga vuriwa vito na xivongo swa mufi, adirese, vukhale, ndhawu laha mufi a velekiweke kona na laha a loveleke kona, xivangelo xa rifu, vukhale bya mavabyi, siku ra ku velekiwa ra mufi, na leswaku a a ri n'wana wa mani naswona wa vungani, leswi a swi endleke loko a ha hanya na siku leri a nga lova hi rona. • Leswi a swi fikeleleke, laha a nga fika emaninginingini tanihi tidyondzo, xiave eka migingiriko ya muganga kumbe tiko. • Ku ta hetelela hi ku vuriwa lava a va siyeke na ku n'wi navelela ku etlela hi ku rhula kumbe ku n'wi phata. [25] 2.3 XIVIKO Mukamberiwa u ta tsala xiviko xo ya eka Mininjhere wa masipala wa le ka vona mayelana na ndzavisiso lowu a wu endleke wa nkayivelo wa mati ewadini ya le ka vona. Xiviko xa yena xi nga va na leswi landzelaka: • Xi fanele xi va xa mafundza. • Xi tsariwa eka nkarhi lowu nga hundza naswona xi fanele ku komba siku na nkarhi lowu swilo swi humeleleke hi wona. • Xi fanele ku kombisa munhu loyi swi kongomisiweke eka yena na mutsari wa xona. • Mhaka leyi vikiwaka. • Switshunxo eka xiphiqo lexi nga kona. [25] Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 10 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu 2.4 ATIKILI YA PHEPHAHUNGU Mukamberiwa u ta tsala atikili ya phephahungu mayelana na ku andza ka vugevenga byo nghenela etindlwini leyi nga ta nghenisiwa eka phephahungu. Eka atikili ya yena ku fanele ku va na leswi landzelaka: • Yi fanele yi va na ntila wun'we lowu tsariweke hi maletere lamakulu tanihi nhlokomhaka. • Yi fanele ku va na vito ra mutsari ehenhla ka hungu. • Yi ta tsariwa hi tikholomo. • Mukamberiwa u aneka miehleketo kumbe mavonele ya yena eka mhaka leyi yi khumbaka vutomi bya vanhu. • Atikili ya yena yi nga va na swin'wana swa misavu, mafenya, ku hlekula na dyondzo. • Vito ra phephahungu ra Masase na webusayiti loko mukamberiwa a yi tiva. [25] 2.5 MBULAVULO WA MAFUNDZA Mukamberiwa u ta tsala mbulavulo lowu a nga ta wu andlala hi ku yimela vaaki va ndhawu ya ka vona hi siku ra ku pfuriwa ximfumo ka layiburari leyi va akeriweke yona. Mbulavulo wa yena wu fanele wu va na leswi landzelaka: • Nhlokomhaka na mululamisi wa mbulavulo. • Wu na manghenelo, miri na mahetelelo. • Wu teka xivumbeko xa munhu loyi a nga eku vulavuleni. • Wu fanele ku khavisiwa hi swo fana na swikombiso, mintshaho, misavu na tinhlayonhlayo loko ti khumbeka. • Wu ta hela hi ku khensa vayingiseri. [25] 2.6 INTHAVHIYU Mukamberiwa u ta tsala inthavhiyu leyi veke kona exikarhi ka muhaxi wa nongonoko wo karhi eka rhadiyo na Xirho xa Huvonkulu (MEC) ya Ndzawulo ya Dyondzo ya xifundzhankulu xa ka vona mayelana na mbuyelo wa dyondzo wa vadyondzi va ka Giredi ya 12. • Eka inthavhiyu ya yena tanihileswi ku nga mbhurisano exikarhi ka vanhu vambirhi ku fanele ku va na muvutisi na muhlamuri. • Yi ta tsariwa tani hi n'wangulano. • Yi fanele ku va na masungulo hi ku xewetana. • Muvutisi u va a lulamisile nongonoko wa swivutiso. • Swivutiso swi ta va swo hlamulana/n'wangulano hi ndlela ya mafundza. • Eku heteleleni, ku ta va na ku sarisana/lelana hi ndlela ya mafundza. [25] NTSENGO WA XIYENGE XA B: 50 NTSENGO WA TIMARAKA: 100 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 11 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 11 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu XIYA: • Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra 3, XIYENGE XA B). • Timaraka to sukela eka 0 ku fikela eka 25 ti avanysiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti. • Eka swilaveko swa Vundzeni, Nkunguhato na Xivumbeko, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo lawa ya tirhisiwaka ya timaraka. • Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi. RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 25] Swilaveko Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla amukeleka madyondza nga fikelelangi VUNDZENI, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 MAKUNGUHATELO & -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo lamanene -Mahlamulelo yo -Mahlamulelo ya -Mahlamulelo a ya XIVUMBEKO hlawuleka na ku lama kombisaka vutivi ringanela lama madyondza lama kombisi vutivi bya hundzisa leswi a swi lebyinene bya kombisaka vutivi bya kombisaka vutivinyana swihlawulekisi swa Mahlamulelo na languteriwile. swihlawulekisi swa swihlawulekisi swa bya swihlawulekisi swa muxaka wa xitshuriwa. miehleketo. -Miehleketo ya vutlhari muxaka wa xitshuriwa. muxaka wa xitshuriwa. muxaka wa xitshuriwa. -Nhlamuselo a yi le Maveketelelo ya leyi vupfeke. -U kongoma mhaka – a -Mhaka a yi kongomiwi -Ku na ku rivaleni naswona yi miehleketo eka -Vutivi byo enta bya nga humi emhakeni. hi ku hetiseka - ku na ku kongomanyana kambe humile swinene makunguhatelo. swihlawulekisi swa -Vundzeni na humanyana emhakeni. matsalelo ya huhula. emhakeni. Xikongomelo, vaamukeri muxaka wa xitshuriwa. miehleketo swi -Vundzeni na -A hi minkarhi hinkwayo -Vundzeni na va hungu, -Matsalelo lawa ya nga vumbanile, swi miehleketo swi vundzeni na miehleketo miehleketo a swi swihlawulekisi/swiaki humiki emhakeni. hlamuseriwile kahle hi vumbanile hi ndlela leyi swi vumbanaka. vumbanangi. swa ririmi na mbangu. -Vundzeni na vuxokoxoko byo amukelekaka. -Ku na vuxokoxoko -Ku na vuxokoxoko miehleketo swi seketela nhlokomhaka. -Ku na vuxokoxoko byitsongo lebyi byitsongo swinene lebyi TIMARAKA TA 15 vumbananile. -Xivumbeko lexi byin’wana lebyi seketelaka seketelaka -Nhlamuselo ya vuenti faneleke lexi nga na seketelaka nhlokomhaka. nhlokomhaka. swinene naswona swihoxo switsongo leswi nhlokomhaka. -Milawu ya xivumbeko yi - A ku tirhisangi milawu vuxokoxoko hinkwabyo onheke nkhaqato. -Hi ku angahrla tirhisiwe hi ndlela yo ka ya xivumbeko leyi byi seketela xivumbeko hi lexi yi nga twisiseki. faneleke. nhlokomhaka. faneleke kambe xi ri na -Ku na swihoxo swo -Xivumbeko lexi swihoxo switsongo. tala. faneleke no va na nkhaqato. Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso Phendla ### Page 12 Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 12 DBE/Hukuri 2014 NSC – Memorandamu RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 25] (ku yisa emahlweni) Swilaveko Vuswikoti byo Vuswikoti bya le Vuswikoti byo Vuswikoti bya Vuswikoti byo ka byi hlawuleka henhla amukeleka madyondza nga fikelelangi RIRIMI, XITAYILI & 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 KU HLELA -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, -Thoni, rhejisitara, xitayili na ntivomarito xitayili na ntivomarito xitayili na ntivomarito xitayili na ntivomarito xitayili na ntivomarito a Thoni, rhejisitara, xitayili, swi fambelana swinene swi fambelana swinene swi fambelana na swo fambelananyana na swi fambelani na xikongomelo/nkucetelo, na xikongomelo, na xikongomelo, xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri xikongomelo, vaamukeri vaamukeri va hungu na vaamukeri va hungu na vaamukeri va hungu na va hungu na mbangu. va hungu na mbangu. va hungu na mbangu. mbangu. mbangu. mbangu. -Ku na swihoxonyana -Ntivoririmi wo pfumala -Swihoxo swi tele Matirhiselo ya ririmi na -Ku na nkhaqato wa -Hi ku angarhela ku na swa ririmi. nkhaqato wu tlhela wu naswona ku na ku swiaki na milawu ya ntivoririmi naswona wu nkhaqato wa ntivoririmi -Ku na ntivomarito wo va na swihoxo swo tala. pfuvapfuvana ka rona; vumbiwile hi mfanelo. naswona wu vumbiwile ringanela. -Ntivomarito wo timhaka. Mahlawulelo ya marito; -Swihoxo a swi kona. hi mfanelo. -Swihoxo a swi onhi kayivela. -Ntivomarito a wu Mahikahatelo na -Ntivomarito wa kahle nhlamuselo. -Nhlamuselo a yi le fambelani na mapeletelo. swinene. rivaleni. xikongomelo. -Swihoxo a swi talangi. -Nhlamuselo a yi twali TIMARAKA TA 10 nakatsongo. MAAVELO YA 22–25 17–20 12–15 7–10 0–5 TIMARAKA Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso ## Related documents - [Xitsonga HL P1 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2014-memo/b56edf52-9c89-4b60-b960-94875100f83d) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Feb March 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2014-memo/ed12dbb9-f564-440e-b475-817d42172cbe) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019-memo/e3bf710e-fcf3-4717-a70d-9ef199705e96) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2018-final-memo/f2fc212e-2e6c-4c61-8536-9a5d3da7a372) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2017-memo/82793acd-4588-4093-ad5a-a83859b41885) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2012-memo/4ffd65af-c392-4f36-b5bd-0dc5130950eb) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.