# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2017 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 memorandum from the November 2017, 10 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2017-memo/82793acd-4588-4093-ad5a-a83859b41885
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2017
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 10

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2017-memo/82793acd-4588-4093-ad5a-a83859b41885)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2017 · xitsonga. Memorandum, 10 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P3 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2017/9b21b9aa-1831-4044-b088-7c6d09ba1731) — QP · 2017 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                          NATIONAL
                                     SENIOR CERTIFICATE

                                          GIREDI YA 12

                          XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                 PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                             HUKURI 2017

                                          MEMORANDAMU

TIMARAKA: 100

                              Memorandamu leyi yi na tipheji ta 11.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso   Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                 2                              DBE/Hukuri 2017
                                            NSC – Memorandamu

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA XITSALWANA: TIMARAKA TA 50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                                           (VM): =          30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                        (RXV): =          15
XIVUMBEKO                                                                             (X): =         05
NTSENGO                                                                                              50

XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO :
TIMARAKA TA                                                                        2 x 25 =          50

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO                                               (VMX): =          15
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                        (RXV): =          10
NTSENGO                                                                                              25

MIMFUNGHO YA MAKOREKETELO

MFUNGHO          NHLAMUSELO
_                Ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana.
II               Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=                Etlhelo ra ximatsi loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena hi
                 tindzimana.
m                Etlhelo ra ximatsi loko ku ri na mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
/                Loko a hlanganisile marito.
                 Loko a hambanisile marito
←                A a fanele a sungurile ekusunguleni ka ntila eximatsini.
→                A nga fikangi emakumu ka xinene.
↑                A a fanele a sungurile ehenhla eka mintila leyi a nga yi tlula.
↓                A nga fikangi emakumu ka pheji.

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                 Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                 3                       DBE/Hukuri 2017
                                            NSC – Memorandamu

XIYENGE XA A: SWITSHURIWA SWA XITSALWANA

XIVUTISO XA 1

1.1       Lowu a wu ri ntlangu wa lembe.

          Mukamberiwa a nga ha tsala hi muxaka wun'wana na wun'wana wa ntlangu.

          A nga ha katsa leswi landzelaka:

          •     Vito ra ntlangu.
          •     Siku, ndhawu na nkarhi.
          •     Vatekaxiave na maambalelo ya vona.
          •     Leswi humeleleke na leswi humeleriseke xiswona.
          •     Lava a a ri na vona.
          •     Makumu ya wona.
          •     Dyondzo leyi a yi kumeke.                                                     [50]

1.2       Matikhomelo ya vana lava nga kombiwiki rirhandzu hi vatswari va vona.

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •     Xivangelo xa ku va vana va nga kombiwi rirhandzu.
          •     Matikhomelo ya vana lava etikweni.
          •     Ku tinghenisa eka swidzidziharisi.
          •     Ku tinghenisa eka timhaka ta vugangu.
          •     Ku teriwa hi miehleketo yo tisunga ka vana lava.
          •     Matirhelo ya le hansi eka timhaka ta tidyondzo.
          •     Ku xanisiwa ka vana lava hi vatswari.
          •     Dyondzo eka vatswari.                                                         [50]

1.3       Leswi ndzi humeleleke siku rero swa ha ndzi tsuvula misisi na sweswi!

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •     Siku, ndhawu na nkarhi.
          •     Leswi humeleleke na leswi humeleriseke xiswona.
          •     Leswi endleke leswaku swi n'wi chavisa.
          •     Lava a a ri na vona.
          •     Makumu ya swona.
          •     Dyondzo leyi a yi kumeke.                                                     [50]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso          Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                 4                         DBE/Hukuri 2017
                                            NSC – Memorandamu

1.4       Vunene na vubihi bya ku yirisiwa ka nkhavi eswikolweni.

          Handle ka nhlamuselo ya nhlokomhaka mukamberiwa a nga ha katsa leswi
          landzelaka:

          Vunene

          •     Vadyondzi va dyondza va tshunxekile.
          •     Swi fambelana na vumbiwa ra tiko.
          •     Swi hunguta ku vavisiwa ka vadyondzi.
          •     Ku va na vuxaka lebyinene exikarhi ka vadyondzi na vadyondzisi.
          •     Vadyondzi va va na vutihlamuleri handle ko chavisiwa.
          •     Swi ponisa vadyondzisi ku mangaleriwa.

          Vubihi

          •     Vadyondzi a va ha endli mintirho ya xikolo hi mfanelo.
          •     A va ha xiximi vadyondzisi.
          •     A va ha tshami etitlilasini.
          •     Va xwa na ku hlwela ku fika exikolweni hi vomu.
          •     Va onha nhundzu ya xikolo.
          •     Mbuyelo wu va wa xiyimo xa le hansi.
          •     Swi heta vadyondzisi matimba.
          •     Swi kavanyeta mafambiselo ya xikolo.                                              [50]
1.5       Van'wana va vadyondzi lava nga hundziseriwa eka tigiredi ta le
          mahlweni va tirha hi ku tikarhata ku tlula lava nga lo tipasela. Pfumela
          kumbe u kaneta.

          Ku pfumela

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

           •    Ku khorwisa vadyondzisi leswaku a hi vatsandzeki.
           •    Va chava ku tlheriseriwa eka tigiredi leti va sukaka eka tona.
           •    Va tirha hi ku tikarhata hikuva va swi tiva leswaku a va pasangi.
           •    A va lavi ku khomiwa hi tingana loko va feyirile eku heleni ka lembe.
           •    Va kombisa ku khensa leswaku a hi xihoxo ku va va hundzisiwile.
           •    Va lava ku humelela evuton'wini.

          Ku kaneta

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

           •    Va tlanga hi ku tiva leswaku va ta pasisiwa loko lembe ri hela.
           •    A va tsali mintirho leyi va nyikiwaka yona hikuva ya va tikela.
           •    A va xiximi vadyondzisi.
           •    A va tshami etitlilasini.
           •    Va yivela mintirho ya vadyondzi van'wana.
           •    Va xwa ngopfu hikwalaho ko chava ku vutisiwa swivutiso hi vadyondzisi
                loko ku ri karhi ku dyondziwa.                                                    [50]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso               Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                 5                           DBE/Hukuri 2017
                                            NSC – Memorandamu

1.6       Mukamberiwa u ta va a xiyaxiyile swifaniso leswi a nyikiweke swona
          kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka mhaka leyi xi n'wi
          tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa yena
          nhlokomhaka leyi faneleke.

          1.6.1        Xikombiso xa nhlokomhaka: Nhlawulo wa mimfumo ya miganga
                       wa lembe ra 2016.

                       Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

                       •    Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
                       •    Siku ra nhlawulo.
                       •    Mavandla ya tipolitiki lama titsariseleke.
                       •    Varhangeri va mavandla ya tipolitiki.
                       •    Vayimeri va minhlangano yo hambanahambana etindhawini ta
                            nhlawulo.
                       •    Madzolonga loko masiku ya nhlawulo ya karhi ya tshinela.
                       •    Mbuyelo wa nhlawulo.
                       •    Mavandla lama tsandzekeke ya tikamba swihoxo.
                       •    Ku tilulamisela nhlawulo lowu landzelaka wa rixaka wa 2019.           [50]

          1.6.2        Xikombiso xa nhlokomhaka: Sayense na thekinoloji.

                       Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

                       •    Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
                       •    Tidyondzo leti lavekaka na mapaselo ya vadyondzi.
                       •    Mpfuneto wa timali ta tihakelo ta tidyondzo.
                       •    Nkoka wa sayense na thekinoloji.
                       •    Switirhisiwa swa thekinoloji.
                       •    Miako yo dyondzela eka yona.
                       •    Vadyondzisi va tidyondzo leti.
                       •    Tiyunivhesiti, tikholichi na mintirhovutomi.
                       •    Ikhonomi ya tiko na miholo.                                           [50]

          1.6.3        Xikombiso xa nhlokomhaka: Mabazi lama tleketlaka vadyondzi
                       ku ya no vuya eswikolweni.

                       Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

                       •   Nhlamuselo ya nhlokomhaka.
                       •   Ku va vadyondzi va fika eswikolweni na le makaya hi nkarhi.
                       •   Ku fika eswikolweni na le makaya va nga karhalangi.
                       •   Ku hunguteka ka nhlayo ya vadyondzi lava dlayiwaka no
                           pfinyiwa hikwalaho ko famba hi milenge.
                       •   Vuhlayiseki bya vadyondzi hi nkarhi wa maxelo yo biha.
                       •   Ku va vatswari va rhuriwile ndzhwalo wo hakela swifambo swa
                           mani na mani.                                                          [50]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA A:         50

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso              Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                 6                        DBE/Hukuri 2017
                                            NSC – Memorandamu

XIYENGE XA B: SWITSHURIWA SWA XITSALWAMBIKO

XIVUTISO XA 2

2.1       PAPILA RA XIMFUMO

          Eka papila ra yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

           •    Adirese ya mutsari evokweni ra xinene leyi sikuhatiweke.
           •    Ku tlula ntila laha swi faneleke.
           •    Adirese ya mutsaleriwa evokweni ra ximatsi leyi rhangeriweke hi xiyimo
                xa mutsaleriwa. (A yi sikuhatiwi.)
           •    Xiloso.
           •    Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya
                nkhwatihatiwa, loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi nkhwatihatiwi.)
           •    Vundzeni.
           •    Nsariso. (Nsayino, vito na xivongo swa mutsari.)                               [25]

2.2       XIVIKO

          Eka xiviko xa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •     Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya
                nkhwatihatiwa, loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi nkhwatihatiwi.)
          •     Loyi xiviko xi kongomisiweke eka yena.
          •     Siku, nkarhi na ndhawu.
          •     Xivangelo xa ku tshwa ka tlilasi.
          •     Nhundzu leyi onhakeke.
          •     Lava pfuneteke ku timela ndzilo.
          •     Ku vitaniwa ka maphorisa.
          •     Swibumabumelo na swisolo.
          •     Mavito ya mutsari.
          •     Nsayino wa mutsari.
          •     Siku.                                                                          [25]

2.3       NHLUTO

          Eka nhluto wa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          (Mukamberiwa u fanele ku ndlandlamuxa tinhlokomhakantsongo leti nga laha
          hansi.)

          •     Vito ra mukhanselara.
          •     Vito ra muganga.
          •     Vukorhokeri lebyi a byi endleke.
          •     Matitwelo ya vaakatiko.
          •     Swibumabumelo na swisolo.
          •     Vito ra muhluti.                                                               [25]

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso            Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                 7                           DBE/Hukuri 2017
                                            NSC – Memorandamu

2.4       N'WANGULANO

          Eka n'wangulano wa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •     Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya
                nkhwatihatiwa, loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi nkhwatihatiwi.)
          •     Siku, nkarhi na ndhawu.
          •     Ku thya swimunhuhatwa mavito lawa ya tsariweke hi maletere lamakulu
                etlhelweni ra ximatsi.
          •     Ku tsala hikombirhi endzhaku ka mavito ya swimunhuhatwa.
          •     Ku xewetana.
          •     Swiendlo swa swimunhuhatwa endzeni ka swiangi.
          •     Mbhurisano lowu veke kona.
          •     Ku gimeta na ku lelana.                                                           [25]

2.5       INTHAVHIYU

          Eka inthavhiyu ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •     Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya
                nkhwatihatiwa, loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi nkhwatihatiwi.)
          •     Siku, nkarhi na ndhawu.
          •     Ku thya swimunhuhatwa mavito lawa ya tsariweke hi maletere lamakulu
                etlhelweni ra ximatsi.
          •     Ku xewetana.
          •     Swivutiso hi meyera.
          •     Tinhlamulo hi muyimeri wa muganga.
          •     Mavonelo ya muyimeri wa muganga.
          •     Ku lelana.                                                                        [25]

2.6       MATIMU YA MUFI

          Eka matimu ya mufi mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

          •     Nhlokomhaka. (Loko yi tsariwile hi maletere lamatsongo ya
                nkhwatihatiwa, loko yi tsariwile hi maletere lamakulu a yi nkhwatihatiwi.)
           •    Mavito na xivongo xa mufi.
           •    Siku, n'hweti na lembe ro velekiwa.
           •    Ndhawu laha a velekiweke kona.
           •    Vatswari va mufi.
           •    Vuxokoxoko bya swikolo na tidyondzo loko a dyondzile xikolo.
           •    Ta vukati loko a tekiwile/tekile.
           •    Siku ro hundza emisaveni.
           •    Xivangelo xa rifu.
           •    Lava a va siyeke.
           •    Ku n'wi navelela ku etlela hi kurhula.
           •    Ku phata xivongo xa yena.                                                         [25]

                                                                 NTSENGO WA XIYENGE XA B:         50
                                                                    NTSENGO WA TIMARAKA:          100

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso              Phendla

### Page 8

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                  Downloaded from hlayiso.com                    8                                                                        DBE/Hukuri 2017
                                                                                         NSC – Memorandamu

XIYA: XIYENGE XA A

• Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
• Timaraka to sukela eka 0 ku fikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
• Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi
  swiyimo swimbirhi: xa le henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo ya lawa ya tirhisiwaka ya timaraka.
• Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50]
       Swilaveko                                Vuswikoti byo hlawuleka          Vuswikoti bya le henhla       Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya            Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                  madyondza                  nga fikelelangi
 VUNDZENI &                                                 28–30                          22–24                         16–18                       10–12                         4–6
 MAKUNGUHATELO                                  -Mahlamulelo yo                 -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo ma na           -Mahlamulelo yo huhula
                                                hlawuleka/lama tlhontlhaka      vumbiweke kahle swinene.       amukelekaka                 nkhulukelano kun'wana        -Miehleketo yo
 (Mahlamulelo na

                          Xiyimo xa le henhla
                                                miehleketo na ku hundzisa       -Miehleketo leyi faneleke no   -Miehleketo leyi nga na     -Miehleketo a yi twisiseki   hlanganahlangana yo ka
 miehleketo)                                    eka leswi languteriweke         tsakisa naswona yi kombisa     nkhulukelano na ku          naswona a yi kombisi         yi nga kongomisi mhaka
 Maveketelelo ya                                -Miehleketo ya vutlhari, leyi   vumbhoni byo va yi vupfile     khorwisa                    vutitumbuluxeli              -Mahungu yo huhula no
 miehleketo eka                                 tlhontlhaka miehleketo          -Mahungu ya veketeriwile       -Mahungu ya veketeriwile    -Ku na vumbhoni byitsongo    vuyeleriwa
 makunguhatelo.                                 naswona leyi vupfeke            kahle swinene naswona ku       kahle naswona ku na         bya maveketelelo na          -Mahungu a ya
 Ndzemuko wa                                    -Mahungu ya veketeriwile hi     na nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano wa mahungu      veketeriwangi kahle
 xikongomelo, vaamukeri                         ndlela yo hlawuleka             eka manghenelo, miri na        eka manghenelo, miri na                                  naswona ya hava
 va mahungu na mbangu.                          naswona ku na                   masongelo/mahetelelo           masongelo/mahetelelo                                     nkhulukelano
                                                nkhulukelano (nhlangano)
 TIMARAKA TA 30                                 ku katsa manghenelo, miri
                                                na masongelo/mahetelelo
                                                            25–27                          19–21                           13–15                       7–9                         0–3
                                                -Mahlamulelo ya xiyimo xa       -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo hakanyingi a    -A nga kalangi a ringeta
                                                le henhla kambe lama nga        vumbiweke kahle                amukelekaka kambe           hi lama ma kongomaka         ku angula ku ya hi
                                                riki na swihlawulekisi swa      -Miehleketo leyi faneleke no   hungu a ri hlamuseriwangi   -Miehleketo yi tala ku va    nhlokomhaka

                          Xiyimo xa le hansi
                                                xitsalwana xo hlawuleka no      tsakisa                        ri twisiseka swinene        leyi nga hlanganangiki na    -Miehleketo hi leyi yi nga
                                                tlhontlha miehleketo            -Mahungu ya veketeriwile       -Miehleketo yi na           ku hlanganahlangana          fanelangiki naswona a yi
                                                -Miehleketo ya vutlhari no      kahle naswona ku na            nkhulukelano lowu eneleke   -Ku hava vumbhoni lebyi      fambelani nakatsongo na
                                                vupfa                           nkhulukelano (nhlangano)       na ku khorwisa              kombisaka maveketelelo       nhlokomhaka
                                                -Mahungu ya veketeriwile hi     eka manghenelo, miri na        -Mahungu ya veketeriwile    lamanene na nkhulukelano     -A yi na nkongomo
                                                ndlela ya vutshila naswona      masongelo/mahetelelo           kahlenyana naswona ku na    wa mahungu                   naswona yi
                                                ku na nkhulukelano                                             nkhulukelanonyana                                        pfuvapfuvekile
                                                (nhlangano) eka                                                (nhlanganonyana) eka
                                                manghenelo, miri na                                            manghenelo, miri na
                                                masongelo/mahetelelo                                           masongelo/mahetelelo

Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                           Phendla

### Page 9

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com                     9                                                                                  DBE/Hukuri 2017
                                                                                                NSC – Memorandamu

RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWANA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 50]
(ku yisa emahlweni)
       Swilaveko                                     Vuswikoti byo hlawuleka              Vuswikoti bya le henhla          Vuswikoti byo amukeleka                Vuswikoti bya             Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                                   madyondza                    nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                                14–15                             11–12                                8–9                           5–6                            0–3
 VUHLERI                                          -Thoni, rhejisitara, xitayili na      -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara,
                                                  ntivomarito swa fambelana             ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa              na ntivomarito a swi            xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                              swinene na xikongomelo,               kahle na xikongomelo,              fambelana na                    fambelani na xikongomelo,       swi fambelani na

                           Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                          vaamukeri va mahungu na               vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va       vaamukeri va mahungu na         xikongomelo,
 swa fambelana na                                 mbangu                                mbangu                             mahungu na mbangu               mbangu                          vaamukeri va mahungu
 xikongomelo/                                     -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi    -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hi       -Matirhiselo ya ririmi i ya     na mbangu
 nkucetelo, vundzeni;                             naswona hi ndlela yo hlawuleka        naswona thoni leyi                 mfanelo ku hlamusela            xiyimo xa madyondza             -Ririmi a ri twisiseki
 Mahlawulelo ya                                   no tsakisa                            tirhisiweke hi leyi fanaka         mahungu                         swinene                         -Nkayivelo wa
 marito.                                         -Xi koka rinoko naswona xi na          minkarhi hinkwayo                  -Thoni hi leyi faneleke         -Thoni na dikixini a swi        ntivomarito wu endla
 Matirhiselo ya ririmi                           thoni leyinene no tlhavula.            -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi ro       fambelani                       leswaku mahungu ya
 na swiaki na milawu                              -Swihoxo swa ntivoririmi na           mapeletelo a swi talangi           tlhavula ku tiyisisa            -Ku na nkayivelo wa             nga twisiseki
 ya rona;                                         mapeletelo a swi kona                 -Xi vumbiwile hi ndlela ya         vundzeni bya hungu              ntivomarito
 mahikahatelo,                                    -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila   vutshila
 ntivoririmi na                                   swinene
 mapeletelo.                                                        13                                 10                                 7                               4

                           Xiyimoxa le hansi
                                                  -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla      -Ririmi ra koka naswona            -Matirhiselo lamanene ya        -Ku hava matirhiselo
 TIMARAKA TA 15                                   naswona ri na thoni leyi faneleke     hakanyingi ra vuyerisa             ririmi eka minkarhi             lamanene ya ririmi
                                                  no tlhavula                           -Thoni hi leyi faneleke na ku      yin'wana                        -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                  -Swihoxo swa ntivoririmi na           vuyerisa                           -Hakanyingi thoni hi leyi       swo fana kumbe switsongo
                                                  mapeletelo a swi kona                 -Swihoxo swa ntivoririmi na        faneleke kambe ku na            leswi hambaneke
                                                  -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila   mapeletelo i switsongo             nkayivelo wo tirhisiwa ka       -Ku na nkayivelo lowukulu
                                                                                        -Xi vumbiwile hi ndlela ya         ririmi ro tlhavula              wa ntivomarito
                                                                                        vutshila
 XIVUMBEKO                                                        5                                     4                               3                               2                             0–1
                                                 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya         -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko        -Ku na timhakanyana to          -Ku pfumaleka timhaka
 Swihlawulekisi swa                              xiyimo xa le henhla swinene            hi ndlela yo twisiseka             lebyi faneleke                  khomeka                         leti lavekaka
 xitshuriwa.                                     -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke.         -Ku na nkhulukelano                -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na
 Mavumbelo ya                                    -Swivulwa na tindzimana swi            -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hi ndlela         swi hoxekile                    tindzimana swi hoxekile
 tindzimana na                                   vumbiwile hi ndlela ya xiyimo xa le    swa twisiseka naswona i swo        leyinene                        -Xitsalwana xa ha               -Xitsalwana a xi
 swivulwa.                                       henhla swinene                         hambanahambana                     -Xitsalwana xi sala xa ha       twisisekanyana                  twisiseki
                                                                                                                           twisiseka
 TIMARAKA TA 5

Vundzeni bya memorandamu leyi a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso                                                                                                                        Phendla

### Page 10

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                       Downloaded from hlayiso.com                        10                                                                                    DBE/Hukuri 2017
                                                                                  NSC – Memorandamu

 XIYA: XIYENGE XA B
 • Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra 3, XIYENGE XA B).
 • Timaraka to sukela eka 0 ku fikela eka 25 ti avanysiwile hi tinhlamuselo ta 5 ta vuswikoti.
 • Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi.
RHUBIRIKI YA MAAVELO YA TIMARAKA EKA MAKOREKETELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA EKA RIRIMI RA LE KAYA [TIMARAKA TA 25]
         Swilaveko               Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla           Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                      fikelelangi
VUNDZENI,                                   13–15                              10–12                                7–9                                4–6                                0–3
MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene              -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi              lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekisi swa
                                languteriwile                      lebyinene bya swihlawulekisi       swihlawulekisi swa muxaka          bya swihlawulekisi swa             muxaka wa xitshuriwa
Mahlamulelo na miehleketo.      -Miehleketo ya vutlhari leyi       swa muxaka wa xitshuriwa,          wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
Maveketelelo ya miehleketo      vupfeke                            -Ku na ku kongoma mhaka            -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
eka makunguhatelo               -Vutivi byo enta bya               a ku na ku huma emhakeni           hetiseka - ku na ku                kambe matsalelo ya huhula          emhakeni
Xikongomelo, vaamukeri va       swihlawulekisi swa muxaka          -Vundzeni na miehleketo swi        humanyana emhakeni                 -A hi minkarhi hinkwayo            -Vundzeni na miehleketo a
hungu, swihlawulekisi/swiaki    wa xitshuriwa                      vumbanile, swi                     -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         swi vumbanangi
swa ririmi na mbangu            -Matsalelo lawa ya nga             hlamuseriwile kahle hi             vumbanile hi ndlela leyi           vumbanaka                          -Ku na vuxokoxoko
                                humiki emhakeni                    vuxokoxoko byo seketela            amukelekaka                        -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo swinene lebyi
                                -Vundzeni na miehleketo swi        nhlokomhaka                        -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         seketelaka nhlokomhaka
TIMARAKA TA 15                  vumbananile                        -Xivumbeko lexi faneleke           byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        -A ku tirhisangi milawu ya
                                -Nhlamuselo ya vuenti              lexi nga na swihoxo                nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi            xivumbeko leyi faneleke
                                swinene naswona                    switsongo leswi onheke             -Hi ku angarhela xivumbeko         tirhisiwe hi ndlela yo ka yi
                                vuxokoxoko hinkwabyo byi           nkhaqato                           hi lexi faneleke kambe xi ri       nga twisiseki
                                seketela nhlokomhaka                                                  na swihoxo switsongo               -Ku na swihoxo swo tala
                                -Xivumbeko lexi faneleke no
                                va na nkhaqato
RIRIMI, XITAYILI &                           9–10                                7–8                                5–6                                3–4                                0–2
VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swo                    ntivomarito a swi fambelani
Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            kahle na xikongomelo,              na xikongomelo, vaamukeri          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
xikongomelo/nkucetelo,          vaamukeri va hungu na              vaamukeri va hungu na              va hungu na mbangu                 xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
vaamukeri va hungu na           mbangu                             mbangu                             -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
mbangu                          -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela ku na             ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku pfuvapfuvana ka
Matirhiselo ya ririmi na        ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi            -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        timhaka
swiaki na milawu ya rona;       vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi            ringanela                          swihoxo swo tala                   -Ntivomarito a wu fambelani
Mahlawulelo ya marito;          -Swihoxo a swi kona                mfanelo                            -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wo kayivela           na xikongomelo
Mahikahatelo na mapeletelo                                         -Ntivomarito wa kahle              nhlamuselo                         -Nhlamuselo a yi le rivaleni       -Nhlamuselo a yi twali
                                                                   swinene                                                                                                  nakatsongo
TIMARAKA TA 10                                                     -Swihoxo a swi talangi

 Vundzeni bya papila leri a byi tirhisiwi handle ka mpfumelelo wa ntsariso

## Related documents

- [Xitsonga HL P2 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2017-memo/92f19243-c13b-492a-9e65-46ff727ca91f) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Feb March 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-feb-march-2017-memo/4a4d46b5-fee8-41e5-bdb0-f1199e97c400) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019-memo/e3bf710e-fcf3-4717-a70d-9ef199705e96) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2018-final-memo/f2fc212e-2e6c-4c61-8536-9a5d3da7a372) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2014-memo/cdba8134-4566-45ec-8bfb-c9bc00a73598) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2012-memo/4ffd65af-c392-4f36-b5bd-0dc5130950eb) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
