# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2019 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 memorandum from the November 2019, 11 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019-memo/e3bf710e-fcf3-4717-a70d-9ef199705e96
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2019
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 11

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019-memo/e3bf710e-fcf3-4717-a70d-9ef199705e96)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2019 · xitsonga. Memorandum, 11 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga HL P3 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019/ff7b56a9-b1fa-4eba-9b36-5910c6ef1fb1) — QP · 2019 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREDI YA 12

                          XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                               PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                        HUKURI 2019

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

TIMARAKA: 100

                       Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 11.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                 Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                  2                      DBE/Hukuri 2019
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA                                                         50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                                     (VM) =          30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                  (RXV) =          15
XIVUMBEKO                                                                       (X) =         05
NTSENGO                                                                                       50

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO:
TIMARAKA TA                                                                 (2 x 25) =        50

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO                                         (VMX) =          15
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                  (RXV) =          10
NTSENGO                                                                                       25

MIMFUNGHO YIN'WANA YA MAKOREKETELO LEYI NGA TIRHISIWAKA

MFUNGHO          NHLAMUSELO
_                Ehansi ka xihoxo xa mapeletelo na mahikahatelo.
II               Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=                Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena
                 hi tindzimana.
m                Etlhelo ra xinene laha ku nga na mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
/                Loko a hlanganisile marito.
                 Loko a hambanisile marito.

←                A a fanele a sungurile ekusunguleni ka ntila eximatsini.

→                A nga fikangi emakumu ka xinene.

↑                A a fanele a sungurile eka mintila leyi a nga yi tlula.

↓                A nga fikangi emakumu ka pheji.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                  3                  DBE/Hukuri 2019
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA A: XITSALWANA

XIVUTISO XA 1

1.1       Nyimpi ya siku rero yi ndzi tsemile nhlana.

          Mukamberiwa a nga ha vulavula hi nyimpi yin’wana na yin’wana leyi a nga
          vaka a vile mutekaxiave kumbe muhlaleri, ku nga ri ya mavoko ntsena. A nga
          ha katsa leswi landzelaka:

             Ndhawu, siku na nkarhi.
             Lava a a ri na vona.
             Lava a va ri eku lweni.
             Xivangelo xa nyimpi leyi.
             Vahlaleri va nyimpi.
             Matitwelo ya yena.
             Leswi n'wi chaviseke.
             Leswi nyimpi yi heriseke xiswona.                                           [50]

1.2       Xifundzankulu xa hina.

          Mukamberiwa a nga ha vulavula hi leswinene kumbe leswo biha hi
          xifundzankulu xa yena. A nga ha vulavula hi ndhawu leyi a kumekaka eka
          yona ntsena. A nga ha katsa leswi landzelaka:

             Vito ra xifundzankulu./Xifundzantsongo./Muganga.
             Muphirimiya./Mukhanselara./Meyara.
             Tihofisinkulu./Tihofisi.
             Vafambisi va tindzawulo to hambanahambana.
             Magondzo, madoroba, swikolo na swibedhlele.
             Mphakelo wa mati.
             Vupfhumba.
             Tindhawu ta vuhungaselo.                                                    [50]

1.3       Loko ndzo tikuma ndzi thoriwile.

          Mukamberiwa a nga vulavula hi leswi a nga swi endlaka loko a thoriwile. A
          nga ha katsa leswi landzelaka:

             Ntirho lowu a navelaka ku tikuma a thoriwile eka wona.
             Xivangelo xo va a navela ku thoriwa.
             Ndhawu laha a tsakelaka ku thoriwa kona.
             Muholo lowu a navelaka ku hola wona.
             Yindlu leyi a nga ta yi aka.
             Movha lowu a tsakelaka ku wu xava.
             Maambalelo ya yena.
             Leswi a nga ta hanyisa xiswona.
             Lava nga ta vuyeriwa.                                                       [50]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                    Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                  4                        DBE/Hukuri 2019
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

1.4       Vunene na vubihi byo va vathori va thola vaakatiko va ndhawu yoleyo
          loko ku ri na swivandla swa mintirho.

          Vunene

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

               Ku vitana tinhlengeletano leswaku vanhu va ta nyika mavonelo mayelana
                na matholelo.
               Ku hunguteka ka vusweti na vugevenga.
               Ku hunguteka ka switereka.
               Ku thoriwa ka vanhu vo hambanahambana va ndhawu yoleyo minkarhi
                hinkwayo.
               Ku antswisa nhluvukiso wa ndhawu.
               Ku hunguta mhaka yo thola vanhu lava humaka eka tindhawu tin'wana na
                vamatikomambe.

           Vubihi

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

               Ku lwisana na ku dlayana hi vaakatiko va tindhawu tin'wana.
               Ku tlheriseriwa endzhaku ka migingiriko yin'wana hikokwalaho ka
                switereka.
               Ku khomiwa ka varhangeri va switereka.
               Ku onhiwa ka nhundzu ya vaakatiko na ya mfumo.
               Ku pfumaleka ka vuswikoti byin'wana eka vaakatiko va ndhawu yoleyo.
               Ku pfumaleka ka nhluvuko.
               Ku andza ka vusweti na vugevenga.
               Ku kavanyetiwa ka vatirhi na timhaka ta dyondzo.                                [50]

1.5       Vadyondzi hinkwavo va fanele ku dyondza Sayense na Metse. Pfumela
          kumbe u kaneta.

          Ku pfumela

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

              Mintirho leyi lavaka tidyondzo leti.
              Tibasari leti nga kona.
              Vadyondzisi vo pfuneta lava thoriwaka hi minkarhi ya tiholideyi.
              Mali leyi mfumo wu yi tirhisaka ku pfuneta eka tidyondzo leti.
              Mpfuneto wo huma eka matiko man'wana.
              Vumundzuku bya vadyondzi lava endlaka tidyondzo leti.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                  5                       DBE/Hukuri 2019
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

          Ku kaneta

          Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Ku hambana loku nga kona ka vanhu hi tlhelo ra tidyondzo.
             Mapaselo ya vadyondzi lava bohekaka ku endla tidyondzo leti.
             Ku tikeriwa ka vadyondzisi, vadyondzi na vatswari.
             Ku rhurha ka vadyondzi va ya eswikolweni swa le kule.
             Mbuyelo wa tidyondzo leti loko wu pimanisiwa na wa tin'wana tidyondzo.
             Switandzhaku eka vadyondzi lava feyilaka.                                        [50]

1.6       Eka swivutiso swa 1.6.1–1.6.3 mukamberiwa u ta xiyaxiya swifaniso leswi a
          nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka
          mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa
          yena nhlokomhaka leyi faneleke.                                                      [50]

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA A:         50

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                  6                        DBE/Hukuri 2019
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO

XIVUTISO XA 2

LEMUKA LESWI:            Eka tinhlamulo hinkwato loko tinhlokomhaka ti tsariwile hi
                         maletere lamatsongo ta khwatihatiwa, loko ti tsariwile hi maletere
                         lamakulu a ti khwatihatiwi.

2.1       PAPILA RA XIMFUMO

          Eka papila ra yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Adirese ya mutsari leyi sikuhatiweke evokweni ra xinene.
             Adirese ya mutsaleriwa leyi sungulaka hi xiyimo xa yena evokweni ra
              ximatsi.
             Xiloso.
             Nhlokomhaka.
             Vundzeni (Manghenelo, miri na mahetelelo. Xikongomelo xi fanele ku
              boxiwa.)
             Nsariso. (Mavito, xivongo na nsayino.)

          (Mukamberiwa u fanele a tlula ntila laha swi faneleke.)                               [25]

2.2       MATIMU YA MUFI

          Eka matimu ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Nhlokomhaka.
             Mavito na xivongo xa mufi.
             Siku, n'hweti na lembe ro tswariwa.
             Ndhawu laha a tswaleriweke kona.
             Vatswari va mufi.
             Vuxokoxoko bya swa tidyondzo.
             Vuxokoxoko bya ntirho wa yena.
             Ku teka/tekiwa.
             Siku ro hundza emisaveni.
             Xivangelo xa rifu.
             Lava a va siyeke.
             Ku n'wi navelela ku etlela hi kurhula.
             Ku phata xivongo xa yena.

          (Mukamberiwa a nga fanelangi ku tsala tanihi munhu wo sungula.)                       [25]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                           Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                  7                   DBE/Hukuri 2019
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

2.3       XIVIKO

          Eka xiviko xa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

              Nhlokomhaka.
              Loyi xiviko xi kongomisiweke eka yena.
              Ndhawu laha mudyuhari a tekeriweke kona mudende.
              Vulehi bya nkarhi lowu a tlhakisiweke wona.
              Vaehleketeleriwa eka ku tlhakisiwa loku.
              Lava hlawuriweke ku endla ndzavisiso.
              Leswi va swi kumeke.
              Swibumabumelo na switshunxo.
              Switsundzuxo eka vaakatiko.
              Vito, xiyimo, nsayino wa mutsari na ku sikuhata.                            [25]

2.4       INTHAVHIYU

          Eka inthavhiyu ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

              Nhlokomhaka.
              Ku thya swimunhuhatwa mavito lama tsariweke hi maletere lamakulu
               evokweni ra ximatsi kutani ma landzeriwa hi hikombirhi.
              Ku xewetana.
              Swiendlo swa swimunhuhatwa endzeni ka swiangi.
              Swivutiso hi muvutisi.
              Tinhlamulo hi muvutisiwa.
              Ku gimeta na ku lelana.                                                     [25]

2.5       ATIKILI YA MAGAZINI

          Eka atikili ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

              Nhlokomhaka na vito ra magazini.
              Vundzeni.
              Vito ra mutsari wa atikili ehansi ka hungu.

          (Mukamberiwa a nga ha tirhisa xivumbeko xin'wana na xin'wana lexi a xi
          tsakelaka.)                                                                      [25]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                     Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3                  8                       DBE/Hukuri 2019
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

2.6       AJENDA NA MAKANELWA YA NHLENGELETANO

          Eka makanelwa ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

           Nhlokomhaka.
           Ku pfula nhlengeletano na ku boxa vito ra loyi a yi pfuleke.
           Ku amukela na vito ra loyi a nga amukela swirho leswi a swi ri kona.
           Ku longoloxa mavito ya lava a va ri kona na lava tsandzekeke.
           Ku hlayiwa ka makanelwa ya nhlengeletano leyi hundzeke hi matsalana
            na ku nyika swirho nkarhi wa ku lulamisa na ku ma amukela.
           Timhaka ta siku.
            o Vito ra mukhomi wa nkwama.
            o Ntsengo wa mali leyi a yi tirhiseke.
            o Leswi ku tirhisiwa ka mali hi mukhomi wa nkwama swi kumekiseke
               xiswona.
            o Swisolo na swibumabumelo ehenhla ka mhaka leyi.
            o Swiboho leswi fikeleriweke.
            o Ku boxa ndhawu, siku na nkarhi wa nhlengeletano leyi landzelaka.
            o Switiviso loko swi ri kona.
            o Ku pfala nhlengeletano na vito ra loyi a yi pfaleke.                             [25]

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA B:         50
                                                                 NTSENGO WA TIMARAKA:          100

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 9

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                     Downloaded from hlayiso.com                      9                                                                      DBE/Hukuri 2019
                                                                                       NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA A
RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50)

LEMUKA:

        Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
        Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta nkoka ta vuswikoti ta NTLHANU.
        Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le
         henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo ya timaraka lawa ya tirhisiwaka.
        Xivumbeko a xi khumbeki hi xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

    Swilaveko                                      Vuswikoti byo hlawuleka         Vuswikoti bya le henhla        Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya            Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                     madyondza                  nga fikelelangi
    VUNDZENI &                                                 28–30                          22–24                         16–18                       10–12                         4–6
    MAKUNGUHATELO                                  -Mahlamulelo yo                 -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo ma na           -Mahlamulelo yo huhula
                                                   hlawuleka/lama tlhontlhaka      vumbiweke kahle swinene        amukelekaka                 nkhulukelano kun'wana        -Miehleketo yo

                             Xiyimo xa le henhla
    (Mahlamulelo na                                miehleketo na ku hundzisa       -Miehleketo leyi faneleke no   -Miehleketo leyi nga na     -Miehleketo a yi twisiseki   hlanganahlangana yo ka
    miehleketo)                                    eka leswi languteriweke         tsakisa naswona yi kombisa     nkhulukelano na ku          naswona a yi kombisi         yi nga kongomisi mhaka
    Maveketelelo ya                                -Miehleketo ya vutlhari, leyi   vumbhoni byo va yi vupfile     khorwisa                    vutitumbuluxeri              -Mahungu yo huhula no
    miehleketo eka                                 tlhontlhaka miehleketo          -Mahungu ya veketeriwile       -Mahungu ya veketeriwile    -Ku na vumbhoni byitsongo    vuyeleriwa
    makunguhatelo;                                 naswona leyi vupfeke            kahle swinene naswona ku       kahle naswona ku na         bya maveketelelo na          -Mahungu a ya
    Ndzemuko wa                                    -Mahungu ya veketeriwile hi     na nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano (nhlangano)    nkhulukelano wa mahungu      veketeriwangi kahle
    xikongomelo, vaamukeri                         ndlela yo hlawuleka             eka manghenelo, miri na        eka manghenelo, miri na                                  naswona ya hava
    va mahungu na mbangu                           naswona ku na                   masongelo/mahetelelo           masongelo/mahetelelo                                     nkhulukelano
                                                   nkhulukelano (nhlangano)
    TIMARAKA TA 30                                 ku katsa manghenelo, miri
                                                   na masongelo/mahetelelo
                                                               25–27                          19–21                           13–15                       7–9                         0–3
                                                   -Mahlamulelo ya xiyimo xa       -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo hakanyingi a    -A ku kalangi ku ringetiwa
                                                   le henhla kambe lama nga        vumbiweke kahle                amukelekaka kambe           hi lama kongomaka            ku angula ku ya hi
                                                   riki na swihlawulekisi swa      -Miehleketo leyi faneleke no   hungu a ri hlamuseriwangi   -Miehleketo yi tala ku va    nhlokomhaka

                             Xiyimo xa le hansi
                                                   xitsalwana xo hlawuleka no      tsakisa                        ri twisiseka swinene        leyi nga hlanganangiki na    -Miehleketo hi leyi yi nga
                                                   tlhontlha miehleketo            -Mahungu ya veketeriwile       -Miehleketo yi na           ku hlanganahlangana          fanelangiki naswona a yi
                                                   -Miehleketo ya vutlhari no      kahle naswona ku na            nkhulukelano lowu           -Ku hava vumbhoni lebyi      fambelani nakatsongo na
                                                   vupfa                           nkhulukelano (nhlangano)       amukelekaka na ku           kombisaka maveketelelo       nhlokomhaka
                                                   -Mahungu ya veketeriwile hi     eka manghenelo, miri na        khorwisa                    lamanene na nkhulukelano     -A yi na nkongomo
                                                   ndlela ya vutshila naswona      masongelo/mahetelelo           -Mahungu ya veketeriwile    wa mahungu                   naswona yi
                                                   ku na nkhulukelano                                             kahlenyana naswona ku na                                 pfuvapfuvekile
                                                   (nhlangano) eka                                                nkhulukelanonyana
                                                   manghenelo, miri na                                            (nhlanganonyana) eka
                                                   masongelo/mahetelelo                                           manghenelo, miri na
                                                                                                                  masongelo/mahetelelo

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                            Phendla

### Page 10

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com                    10                                                                                    DBE/Hukuri 2019
                                                                                         NSC – Xiletelo xa makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50) (ku yisa emahlweni)

 Swilaveko                                           Vuswikoti byo hlawuleka             Vuswikoti bya le henhla          Vuswikoti byo amukeleka                   Vuswikoti bya             Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                                     madyondza                    nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                               14–15                             11–12                                8–9                              5–6                            0–3
 VUHLERI                                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na      -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili      -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara,
                                                 ntivomarito swa fambelana             ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa                 na ntivomarito swi              xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                             swinene na xikongomelo,               kahle na xikongomelo,              fambelana na                       fambelana katsongo na           swi fambelani na

                           Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                         vaamukeri va mahungu na               vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va          xikongomelo, vaamukeri va       xikongomelo,
 swa fambelana na                                mbangu                                mbangu                             mahungu na mbangu                  mahungu na mbangu               vaamukeri va mahungu
 xikongomelo/                                    -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi    -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hi ndlela   -Matirhiselo ya ririmi i ya     na mbangu
 nkucetelo, vundzeni;                            naswona hi ndlela yo hlawuleka        naswona thoni leyi                 yo amukeleka ku                    xiyimo xa madyondza             -Ririmi a ri twisiseki
 Mahlawulelo ya                                  no tsakisa                            tirhisiweke hi leyi fanaka         hlamusela mahungu                  swinene                         -Nkayivelo wa
 marito;                                         -Xi koka rinoko naswona xi na         minkarhi hinkwayo                  -Thoni hi leyi faneleke            -Thoni na dikixini a swi        ntivomarito wu endla
 Matirhiselo ya ririmi                           thoni leyinene no tlhavula            -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi leri        fambelani                       leswaku mahungu ya
 na swiaki na milawu                             -Swihoxo swa ntivoririmi na           mapeletelo a swi talangi           amukelekaka ku tiyisisa            -Ntivomarito lowutsongo         nga twisiseki
 ya rona;                                        mapeletelo a swi kona                 -Xi vumbiwile hi ndlela ya         vundzeni bya hungu                 swinene
 mahikahatelo,                                   -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila   vutshila
 ntivoririmi na                                  swinene
 mapeletelo                                                        13                                 10                                 7                                  4

                           Xiyimoxa le hansi
                                                 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla      -Ririmi ro fanela naswona          -Matirhiselo lamanene ya           -Ku hava matirhiselo
 TIMARAKA TA 15
                                                 naswona ri na thoni leyi faneleke     hakanyingi ra vuyerisa             ririmi eka minkarhi                lamanene ya ririmi
                                                 no tlhavula                           -Thoni hi leyi faneleke na ku      yin'wana                           -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                 -Swihoxo swa ntivoririmi na           vuyerisa                           -Hakanyingi thoni hi leyi          swo fana kumbe switsongo
                                                 mapeletelo a swi kona                 -Swihoxo swa ntivoririmi na        faneleke kambe ku na               leswi hambaneke
                                                 -Xi vumbiwile hi ndlela ya vutshila   mapeletelo i switsongo             nkayivelo wo tirhisiwa ka          -Ku na nkayivelo lowukulu
                                                                                       -Xi vumbiwile hi ndlela ya         ririmi leri amukelekaka            wa ntivomarito
                                                                                       vutshila
 XIVUMBEKO                                                        5                                    4                               3                                  2                             0–1
                                                 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya        -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko           -Ku na timhakanyana to          -Ku pfumaleka timhaka
 Swihlawulekisi swa                              xiyimo xa le henhla swinene           hi ndlela yo twisiseka             lebyi faneleke                     khomeka                         leti lavekaka
 xitshuriwa;                                     -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke         -Ku na nkhulukelano                -Swivulwa na tindzimana            -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na
 Mavumbelo ya                                    -Swivulwa na tindzimana swi           -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hi ndlela            swi hoxekile                    tindzimana swi hoxekile
 tindzimana na                                   vumbiwile hi ndlela ya xiyimo xa le   swa twisiseka naswona i swo        leyinene                           -Xitsalwana xa ha               -Xitsalwana a xi
 swivulwa                                        henhla swinene                        hambanahambana                     -Xitsalwana xa ha                  twisisekanyana                  twisiseki
                                                                                                                          twisiseka
 TIMARAKA TA 5

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                             Phendla

### Page 11

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                        Downloaded from hlayiso.com                     11                                                                                         DBE/Hukuri 2019
                                                                               NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA B

RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 25)
 Swilaveko                        Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla           Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                       fikelelangi
 VUNDZENI,                                   13–15                              10–12                                7–9                                 4–6                               0–3
 MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene              -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
 XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi              lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekisi swa
                                 languteriwile                      lebyinene bya swihlawulekisi       swihlawulekisi swa muxaka          bya swihlawulekisi swa             muxaka wa xitshuriwa
 Mahlamulelo na                  -Miehleketo ya vutlhari leyi       swa muxaka wa xitshuriwa           wa xitshuriwa                      muxaka wa xitshuriwa               -Nhlamuselo a yi le rivaleni
 miehleketo;                     vupfeke.                           -Ku na ku kongoma mhaka,           -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
 Maveketelelo ya                 -Vutivi byo enta bya               a ku na ku huma emhakeni           hetiseka, ku na ku                 kambe matsalelo ya huhula          emhakeni
 miehleketo eka                  swihlawulekisi swa muxaka          -Vundzeni na miehleketo swi        humanyana emhakeni                 -A hi minkarhi hinkwayo            -Vundzeni na miehleketo a
 makunguhatelo;                  wa xitshuriwa                      vumbanile, swi                     -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         swi vumbanangi
 Xikongomelo, vaamukeri          -Matsalelo lawa ya nga             hlamuseriwile kahle hi             vumbanile hi ndlela leyi           vumbanaka                          -Ku na vuxokoxoko
 va hungu,                       humiki emhakeni                    vuxokoxoko byo seketela            amukelekaka                        -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo swinene lebyi
 swihlawulekisi/swiaki swa       -Vundzeni na miehleketo swi        nhlokomhaka                        -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         seketelaka nhlokomhaka
 ririmi na mbangu                vumbanile                          -Xivumbeko lexi faneleke           byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka                        -A ku tirhisiwangi milawu ya
                                 -Nhlamuselo ya vuenti              lexi nga na swihoxo                nhlokomhaka                        -Milawu ya xivumbeko yi            xivumbeko leyi faneleke
                                 swinene naswona                    switsongo leswi onhaka             -Hi ku angarhela, xivumbeko        tirhisiwile hi ndlela yo ka yi
                                 vuxokoxoko hinkwabyo byi           nkhaqato                           hi lexi faneleke kambe xi ri       nga twisiseki
                                 seketela nhlokomhaka                                                  na swihoxo switsongo               -Ku na swihoxo swo tala
                                 -Xivumbeko lexi faneleke no
                                 va na nkhaqato
 TIMARAKA TA 15
 RIRIMI, XITAYILI &                           9–10                                7–8                                5–6                                3–4                                0–2
 VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                 ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swa                    ntivomarito a swi fambelani
 Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            swinene na xikongomelo,            na xikongomelo, vaamukeri          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
 xikongomelo/nkucetelo,          vaamukeri va hungu na              vaamukeri va hungu na              va hungu na mbangu.                xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu
 vaamukeri va hungu na           mbangu                             mbangu                             -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu                    -Swihoxo swi tele naswona
 mbangu;                         -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela, ku na            ririmi                             -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku pfuvapfuvana ka
 Matirhiselo ya ririmi, swiaki   ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi            -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        timhaka
 na milawu ya rona;              vumbiwile hi mfanelo               naswona wu vumbiwile hi            ringanela                          swihoxo swo tala                   -Ntivomarito a wu fambelani
 Mahlawulelo ya marito;          -Swihoxo a swi kona                mfanelo                            -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wo kayivela           na xikongomelo
 Mahikahatelo na                                                    -Ntivomarito wa kahle              nhlamuselo                         -Nhlamuselo a yi le rivaleni       -Nhlamuselo a yi twisiseki
 mapeletelo                                                         swinene                                                                                                  nakatsongo
                                                                    -Swihoxo a swi talangi
 TIMARAKA TA 10

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga HL P2 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2019-memo/919f80de-aed0-4a79-85e7-9b45a95c39bb) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May June 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2019-memo/f1520f82-ca27-476e-b650-641b4625d03e) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2018-final-memo/f2fc212e-2e6c-4c61-8536-9a5d3da7a372) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2017-memo/82793acd-4588-4093-ad5a-a83859b41885) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2014-memo/cdba8134-4566-45ec-8bfb-c9bc00a73598) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2012-memo/4ffd65af-c392-4f36-b5bd-0dc5130950eb) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
