# Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2022 Memo

> Grade 12 Xitsonga FAL Paper 1 memorandum from the November 2022, 9 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-fal-p1-memo-nov-2022/14695ef6-da68-459f-ba32-ac44ddadaaa8
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga FAL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: November
- Paper: 1
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga FAL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-fal) › [Xitsonga FAL Grade 12 Paper 1 November 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-fal-p1-memo-nov-2022/14695ef6-da68-459f-ba32-ac44ddadaaa8)

## About this document

Xitsonga Fal · Grade 12 · November · 2022 · xitsonga. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga NSC FAL P1 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-fal-p1-qp-nov-2022/eb95d428-71b0-4360-9d0f-bed86d5e727d) — QP · 2022 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

 You have Downloaded, yet Another Great
Resource to assist you with your Studies 

Thank You for Supporting SA Exam Papers

  Your Leading Past Year Exam Paper Resource Portal

         Visit us @ www.saexampapers.co.za

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com

                                      NATIONAL
                                 SENIOR CERTIFICATE

                                      GIREDI YA 12

           XITSONGA: RIRIMI RO ENGETELA RO SUNGULA (FAL)

                               PAPILA RO SUNGULA (P1)

                                       HUKURI 2022

                              XILETELO XA MAKOREKETELO

TIMARAKA: 80

                                Xiletelo lexi xi na tipheji ta 8.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                         Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          2               DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA A: XIKAMBELANTWISISO

XIVUTISO XA 1

XITSHURIWA XA A

MAKOREKETELO YA XIKAMBELANTWISISO

     Hikuva ntshikelelo wu le ka matwisiselo, swihoxo swa mapeletelo na ririmi a swa
      ha xupuriwi handle ka loko swihoxo swi cinca nhlamuselo/matwisiselo. (Swihoxo
      swi fanele ku kombisiwa.)

     Loko mukamberiwa a tirhisa marito mambe eka rirmi leri a kamberiwaka hi rona,
      u nga ma tekeli enhlokweni marito lawa, kambe loko nhlamulo yi twala u nga
      xupuli mukamberiwa. Loko ku tirhisiwile rito rimbe eka xitshuriwa kambe ri nyika
      nhlamulo leyi lavekaka ra amukeriwa.

     Ku hava maraka leyi nga nyikiwaka eka swivutiso swo pfuleka eka nhlamulo ya
      INA/EE kumbe NDZA PFUMELA/A NDZI PFUMELI. A ku na timaraka ti nga ta
      nyikiwa eka nhlamulo ya HI SWONA/A HI SWONA kumbe MHAKA/VONELO.
      Ku seketela hi kona ku nga ta nyikiwa timaraka.

     Loko ku laveka tinhlamulo ta rito rin'we. Kutani mukamberiwa a nyika xivulwa
      hinkwaxo, koreketa hi mfanelo loko rito leri lavekaka ri khwatihatiwile.

     Loko ku laveka timhaka timbirhi/tinharhu kutani mukamberiwa a nyika to tala
      koreketa to sungula timbirhi/tinharhu ntsena.

     Amukela marin'wana yo hambanahambana.

     Eka swivutiso swo hlawula, amukela havumbirhi letere leri faneleke NA/KUMBE
      nhlamulo leyi tsariweke hi ku hetiseka.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                     Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          3                  DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

1.1       Eka ntangha 8.√                                                                      (1)

1.2       Gauteng.√                                                                            (1)

1.3       Ku tisusa xivundza.√/Ku endlela leswaku va nga dzumbi va tshamile.√/
          Ku endla vutiolori.√

          (Tinhlamulo timbirhi ntsena.)                                                        (2)

1.4       Parma√/Banyana Banyana√/Houston Dash√/Beijing BG Phoenix.√

          (Tinhlamulo tinharhu ntsena.)                                                        (3)

1.5       A tiboha ku endla leswi a swi n'wi tikela./D.√                                       (1)

1.6       Ku tsutsuma a ku tekele eka mana wa yena√ na ku tlanga bolo eka tata wa
          yena.√/Ku tsutsuma/rivilo√ na ku tlanga bolo ya milenge.√                            (2)

1.7       (a) Hi swona. Eka xitshuriwa ku vuriwa leswaku a a tlanga na vafana va
              tintangha ta yena, leswi vulaka leswaku a va ringana na yena.√√                  (2)

          (b) A hi swona. Eka xitshuriwa ku tirhisiwa rito 'Pikinini' leri vulaka leswaku
              a a ri ntsongo hi xiyimo na rito 'manghimana' leri vulaka leswaku a a
              komile.√√                                                                        (2)

1.8       Ku tiphina√ na ku tinyungubyisa.√                                                    (2)

1.9       A fika a cinca xiyimo xa matlangelo erivaleni./ Loko a tlanga, a tlanga swi          (2)
          nyawula.√√

1.10      Mukamberiwa u ta nyika miehleketo ya yena. Xik.: A a tiva leswaku bolo ya
          milenge i ya vafana ntsena naswona vanhwanyana va languteriwa ku tlanga
          bolo ya mavoko.√√

          (Amukela na yin'wana miehleketo leyi twalaka.)                                       (2)

1.11      I ku kombisa vuswikoti bya yena ku yimela tiko ra Afrika-Dzonga hi
          xikongomelo xa ku lava ku hlula.√√                                                   (2)

1.12      Ku vile mhaka ya kahle hikuva u kumile ntokoto na vutitshembi na ku tisa
          vuswikoti eka xipanu xa Banyana Banyana.√√                                           (2)

1.13      Ku vonaka vadyondzi lava dyondzelaka ehandle na mudyondzisi wa vona.√√               (2)

1.14       Mukamberiwa u ta tsala miehleketo ya yena. Xik.: A nga antswisa xiyimo hi
           ku va dyondzisa na ku va hlohlotela ku tsakela dyondzo leswaku va ta
           humelela evuton'wini.√√

           (Amukela na yin'wana miehleketo leyi twisisekaka.)                                  (2)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          4                    DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

1.15        A xi amukeleki, vadyondzi a va hlayisekangi hikuva loko ku na mpfula na
            loko ku hisa rihanyu ra vona a ri hlayisekangi./A xi amukeleki hikuva tlilasi yi
            fanele ku va na matafula na switulu.√√

            (Amukela na man'wana mavonelo lama twisisekaka.)                                     (2)

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA A:           30

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          5                        DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA B: NKOMISO/NKATSAKANYO WA NDZIMA
XIVUTISO XA 2
                   MINTSHAHO                                            TIPOYINTI
1.    'Va swi kota ku hlangana va sungula            1.   Va kota ku kunguhata ku sungula
      swibindzwana leswitsongo ku tikumela                swibindzwana leswaku va hlayisa
      macheleni yo hlayisa vana.'                         mindyangu.
2.    'Van'wana va tirha emakhixini ya               2.   Ku na lava tirhaka emakaya ya vamanana
      vamanana van'wana ku kota ku endla                  van'wana va kuma mali yo pfuna emakaya.
      swin'wana ekaya.'
3     'Hambi lava tirhaka eka mfumo na le            3.   Vamanana lava tirhaka kahle va tlanga
      tikhampanini, va hlangana va tlanga                 switokofela ku tiantswisa.
      switokofela ku antswisa vutomi bya
      vona.'
4.    Va kota na ku tlanga switokofela swa           4.   Va tlanga switokofela swo xava swakudya
      swakudya, va swi xava swi tele loko                 leswi va phakanaka loko lembe ri hela.
      lembe ri hela va avelana swona.'
5.    'Timali leti va tihlengeletaka, va kota ku     5.   Va hlengeleta mali yo tiakela tiyindlu.
      tiakela na tiyindlu ta kahle.'
6.    'Van'wana va yisa vana eswikolweni va          6.   Van'wana va dyondzisa vana swikolo.
      ya dyondzeka.'
7.    'Loko ku fika minkarhi ya minkosi,             7.   Va tlanga tisosayiti to pfuna hi mali na ku
      vamanana va yima hi milenge hi tlhelo               pfunana hi swibye loko va ri na minkosi.
      ra tisosayiti ta mali na swibye leswaku
      swilo swi kota ku famba.'
Nkomiso wu fanele ku koreketiwa hi ndlela leyi landzelaka:
    Maavelo ya timaraka:
     o 7 wa timaraka i ta 7 wa tipoyinti : N (7) (maraka ya1 hi poyinti)
     o 3 wa timaraka i ta ririmi         : R (3)
     o Ntsengo wa timaraka               : 10
    Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a nga tshahangi:
     o 1–3 wa tipoyinti leti nga tona: nyika maraka yi1
     o 4–5 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti2
     o 6–7 wa tipoyinti leti nga tona: nyika timaraka ti3
    Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene:
     o 6–7 wa tipoyinti: a nga nyikiwi maraka
     o 4–5 wa tipoyinti: nyika maraka yi1 ya ririmi
     o 2–3 wa tipoyinti: nyika maraka ti2 ta ririmi.
    Maavelo ya timaraka ta ririmi loko mukamberiwa a tshahile kunene:
     o Mintshaho ya 7: u nga nyiki maraka ya ririmi.
     o Mintshaho ya 4–6: nyika mpimohenhla wa maraka yin'we ya ririmi.
     o Mintshaho ya 2–3: nyika mpimohenhla wa timaraka timbirhi ta ririmi.
(LEMUKA: Loko mukamberiwa a kumile minkutlunya ya 7 ku langutisiwa leyi
tshahiweke na leyi a yi tsaleke hi marito ya yena. Loko a tshahile minkutlunya ya 2-3
ehenhla ka 7, u nyikiwa mpimohenhla wa timaraka timbirhi ta ririmi. Loko a lo tshaha
minkutlunya ya 2-3 ntsena a nga nyikiwi maraka ya ririmi.)

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                               Phendla

### Page 7

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          6                  DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

LEMUKA:

   Ntsengo wa marito:
    o Vakoreketi va languteriwa ku kambisisa ntsengo wa marito lama tirhisiweke.
    o U nga susi timaraka loko mukamberiwa a nga kombisangi ntsengo wa marito
       lama tirhisiweke kumbe ma kombisiwile hi ndlela yo hoxeka.
    o Loko ntsengo wa marito wu hundzisiwile, hlaya ku fika emakumu ka xivulwa xo
       hetelela xa marito lama ku hundzisiweke hi wona, kutani u nga tekeli
       enhlokweni marito lama nga ta landzela eka nkomiso.

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA B:         10

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                        Phendla

### Page 8

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          7                   DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIYENGE XA C: RIRIMI EKA MBANGU

XIVUTISO XA 3

XITSHURIWA XA D: XINAVETISO

3.1       Swiwitsi swo pfumala chukela swa ka ChupaChups/Swiwitsi swo pfumala
          chukela.√                                                                             (1)

3.2       nyenyaka swa chukela./D.√                                                             (1)

3.3       'Xi' yi vula xiwitsi xin'we kasi xinavetiso xi vulavula hi muxaka wa swiwitsi swa
          ka ChupaChups.√√                                                                      (2)

3.4       Vusokoti i switsotswana leswi rhandzaka chukela swinene, eka xifaniso xi
          kombisa vusokoti lebyi gegaka xiwitsi leswi seketelaka leswaku xi hava
          chukela.√√                                                                            (2)

3.5       Ndlela leyi vusokoti byi gegaka xiwitsi hi yona na xivandla lexi nga kona
          exikarhi ka xona na vusokoti.√√                                                       (2)

3.6       Mukamberiwa u ta nyika mavonelo ya yena. Xik.: Xi swi kotile. Xiwitsi lexi
          kombisiwaka eka xifaniso xa naveta kambe vusokoti a byi xi tsakeli leswi
          kombisaka leswaku xi kahle eka munhu loyi a nga dyiki swa chukela.√√

                                                  KUMBE

          A xi swi kotangi. Ku va vusokoti byi nga xi tshuneleli swi nga vula leswaku a xi
          fanelangi ku dyiwa.√√                                                                 (2)
                                                                                                [10]

XIVUTISO XA 4

XITSHURIWA XA E: KHATHUNI

4.1       Vanhu lava lavaka ku nghena emutini/vahundzi va ndlela.√                              (1)

4.2       Mupfapfarhuti wa khathuni/C.√                                                         (1)

4.3       Xi sola ku va ku tirhisiwile vun'we ematshan'wini ya vunyingi eka rito
          mbyana./Ku va ku tsariwile rito mbyana ematshan'wini ya timbyana.√√                   (2)

4.4       'Mbyana' leyi vuriwaka ya ximunhuhatwa xa A yi vula xifuwo√ kasi ya
          ximunhuhatwa xa B yi vula munhu wa mahanyelo lamo biha.√                              (2)

4.5       Mukamberiwa u ta nyika vonelo ra yena. Xik.: I swa nkoka, marito lawa ya
          lemukisa vanhu leswaku va va na vukheta loko va hundza kumbe ku nghena
          egedeni./I ku tisirhelela eka vanawu loko mbyana yo tshuka yi lumile munhu
          ekaya ka wena.√√                                                                      (2)

4.6       Xi tikomba xi ri xitsongo hi malembe eka ximunhuhatwa xa B hikwalaho xi twa
          onge xitiviso xi vulavula hi mbyana ya khale ntsena xi siya xona ehandle.√√/Xi
          titwa wonge a xi katsiwangi eka xitiviso lexi.√√                                      (2)
                                                                                                [10]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                          Phendla

### Page 9

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ro Engetela ro Sungula (FAL)/P1          8                        DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo xa makoreketelo

XIVUTISO XA 5

XITSHURIWA XA F: PROSI

5.1       5.1.1        Man.√                                                                         (1)

          5.1.2        Ri kombisa ku miyela. √                                                       (1)

          5.1.3        Ndzi kumile leswaku u kumile rivanti ri pfalekile.√√                          (2)

          5.1.4        Ku khomiwa a ya ekhotsweni/ejele./Ku khomiwa.√√                               (2)

          5.1.5        U tikhomile xisuti kutani a hundzuluka a ndzi langutisa,√√                    (2)

          5.1.6        Yiva/B. √                                                                     (1)

          5.1.7        Vanhwana va masiku lawa va karhata./Tintombhi ta masiku lawa
                       ta karhata.√                                                                  (1)

          5.1.8        Swi ta hlomula mbilu hakunene.√√                                              (2)

          5.1.9        'Heyi,√ majaha ya masiku lawa va karhata.'√                                   (2)

XITSHURIWA XA G: XIFANISO

5.2       5.2.1        Ndzi na musa/ malwandla/ nsovo.√√                                             (2)

          5.2.2        A ndzi na ntshembo.√√                                                         (2)

          5.2.3        Xirhangi ti- xi tirhisiwa ku vumba rhavi ra xitlhelelo.√√                     (2)
                                                                                                     [20]

                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA C:               40
                                                                 NTSENGO WA TIMARAKA:                80

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga FAL P1 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2019-memo/60eaf05d-dc09-4ff0-87a9-af191c340093) — Xitsonga FAL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2018-final-memo/bf85dd71-812e-4a9d-9c05-14616996dd56) — Xitsonga FAL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2017-memo/7fac09a5-a244-4935-bf0b-9d87035e8bd4) — Xitsonga FAL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2014-memo/31204b26-9996-45e9-8332-ce7baf894a03) — Xitsonga FAL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2012-memo/de852d3e-31f6-4244-95e1-a712ae6a957a) — Xitsonga FAL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2009 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2009-memo/7e9acd1f-732a-49ca-b51e-34a76d2934ca) — Xitsonga FAL · Memo · 2009 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga FAL

- [Gr 12 Xitsonga FAL ATP 2023-24](https://www.hlayiso.com/library/gr-12-xitsonga-fal-atp-2023-24/5be9f504-976c-44dc-89b0-03ecf6a24a65) — ATP
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/347c2290-c494-40ca-a9f8-45890e61b5bc) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/06fdfb10-5ff1-4fe8-9991-c79f58198998) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P3 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-fal-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/e3c858f4-d9a7-4188-b6a9-2eafee4024b3) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p1-nov-2024/3b46635f-7f15-4117-a226-b8d28ae9f907) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga FAL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-fal-p2-nov-2024/025b33f4-51de-418d-abe0-fda74fc2ce38) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
