# Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2022 Question Paper > Grade 12 Xitsonga HL Paper 2 question paper from the November 2022, 39 pages. Read online or get the free PDF download, memo linked when available. - Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa - Updated: 2026-09-27 - Subject: Xitsonga HL - Grade: Grade 12 - Language: Xitsonga - Document type: Question paper - Year: 2022 - Exam period: November - Paper: 2 - Curriculum: CAPS - Pages: 39 Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 2 November 2022 Question Paper](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa) ## About this document Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2022 · xitsonga. Question paper, 39 pages. Read online or download the PDF. Read it free online on the page above; download the PDF from there. ## Matching paper and memo - [Xitsonga NSC HL P2 Memo Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-memo-nov-2022/d3c1ba76-ca5e-4b80-84f0-d9f479417f49) — Memo · 2022 · Xitsonga ## Document text Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction. ### Page 1 Downloaded from hlayiso.com GRADE 12 NATIONAL SENIOR CERTIFICATE GIREDI YA 12 XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL) PAPILA RA VUMBIRHI (P2) HUKURI 2022 TIMARAKA: 80 NKARHI: Tiawara ti2½ Papila leri ra swivutiso ri na tipheji ta 39. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 2 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 2 DBE/Hukuri 2022 NSC SWITSUNDZUXO NA VUXOKOXOKO 1. Hlaya switsundzuxo leswi hi vukheta u nga si sungula ku hlamula swivutiso. 2. U nga ringeti ku hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. Xiya tafula ra nongonoko wa vundzeni leri nga eka pheji ya 4 u ri karhi u fungha nhlayo ya swivutiso leswi vutisiweke eka matsalwa lama u ma dyondzeke nan'waka. Endzhaku ka sweswo hlaya swivutiso u ri karhi u hlawula leswi u nga ta swi hlamula. 3. Papila leri ra swivutiso ri na SWIYENGE SWINHARHU: XIYENGE XA A: Vutlhokovetseri (30) XIYENGE XA B: Novhele/Mfuwo wa rixaka (25) XIYENGE XA C: Ntlangu (25) 4. Hlamula NTLHANU wa swivutiso ntsena, SWINHARHU eka XIYENGE XA A, XIN'WE eka XIYENGE XA B na XIN'WE eka XIYENGE XA C hi mukhuva lowu: XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO: Hlamula swivutiso SWIMBIRHI. XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO: Swa BOHA leswaku u xi hlamula. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE. XIYENGE XA C: NTLANGU: Hlamula xivutiso XIN'WE. 5. MAHLAWULELO YA SWIVUTISO EKA SWIYENGE SWA B: (NOVHELE/ MFUWO WA RIXAKA) NA C: (NTLANGU). o Hlamula NTSENA swivutiso swa novhele/mfuwo wa rixaka na ntlangu lowu u wu dyondzeke. o Hlamula XIVUTISO XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa ximbangu eka XIYENGE XA B, u fanele ku hlamula xa xitsalwana eka XIYENGE XA C. Tirhisa tafula ra nongonoko wo tikamba leri nga eka pheji ya 5 ku vona loko u hlawurile swivutiso hi mfanelo. 6. VULEHI BYA TINHLAMULO o Xivutiso xa xitsalwana eka Vutlhokovetseri xi fanele xi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 250–300. o Swivutiso swa xitsalwana eka swiyenge swa Novhele/Mfuwo wa rixaka na Ntlangu swi fanele swi hlamuriwa hi marito ya kwalomu ka 400–450. o Vulehi bya tinhlamulo eka swivutiso swa ximbangu byi ta lawuriwa hi ntsengo wa timaraka. Vakamberiwa va fanele ku hlamula hi ku kongoma na hi nkhaqato. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 3 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 3 DBE/Hukuri 2022 NSC 7. Landzelela swileriso leswi nga ekusunguleni ka xiyenge xin'wana na xin'wana hi mfanelo. 8. Nombora tinhlamulo ta wena ku ya hilaha swivutiso swi nomboriweke hakona eka papila leri ra swivutiso. 9. Sungula xiyenge XIN'WANA na XIN'WANA eka pheji YINTSHWA. 10. Mpimanyeto wa matirhiselo ya nkarhi: XIYENGE XA A: Timinete ta kwalomu ka 40 XIYENGE XA B: Timinete ta kwalomu ka 55 XIYENGE XA C: Timinete ta kwalomu ka 55 11. Tsala swi basa no vonaka. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 4 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 4 DBE/Hukuri 2022 NSC TAFULA RA NONGONOKO WA VUNDZENI Pheji leyi yi ta pfuna vakamberiwa ku hlawula swivutiso leswi va lavaka ku hlamula swona handle ko hlaya papila ra swivutiso hinkwaro. XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI Switlhokovetselo swa ndzawulelo: Hlamula swivutiso SWIN'WANA na SWIN'WANA SWIMBIRHI. NOMBORO YA XIVUTISO MUXAKA WA XIVUTISO TIMARAKA NOMBORO YA PHEJI 1. 'Makumaswivupfile' Xitsalwana 10 6 2. 'Wa ha swi tsundzuka xana?' Ximbangu 10 7 3. 'I mavala man'we' Ximbangu 10 9 4. 'Mihlolo a yi dyiwi' Ximbangu 10 11 NA Xitlhokovetselo xo ka xi nga ri xa ndzawulelo: Swa BOHA leswaku u xi hlamula. 5. 'A xi gobanga' Ximbangu 10 13 *LEMUKA LESWI: Hlamula xivutiso XIN'WE xa XITSALWANA na XIN'WE xa XIMBANGU. Loko u hlamula xivutiso xa xitsalwana eka XIYENGE xa B, u languteriwa ku hlamula xa ximbangu eka XIYENGE xa C. Eka XIYENGE xa B na xa C, hlamula xivutiso XIN'WE ntsena eka XIYENGE xin'wana na xin'wana. XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA NOVHELE: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 6. Mulunguntima Xitsalwana 25 15 7. Mulunguntima Ximbangu 25 15 8. Mibya ya nyekanyeka Xitsalwana 25 18 9. Mibya ya nyekanyeka Ximbangu 25 18 10. Ximitantsengele Xitsalwana 25 20 11. Ximitantsengele Ximbangu 25 20 KUMBE MFUWO WA RIXAKA: Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 12. Rivomba ra Vutsonga Xitsalwana 25 22 13. Rivomba ra Vutsonga Ximbangu 25 22 XIYENGE XA C: NTLANGU Hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.* 14. Hlamba vunwa nandzuwe Xitsalwana 25 27 15. Hlamba vunwa nandzuwe Ximbangu 25 27 16. Vukosi i mberha Xitsalwana 25 30 17. Vukosi i mberha Ximbangu 25 30 18. Xivoni xa vutomi Xitsalwana 25 33 19. Xivoni xa vutomi Ximbangu 25 33 20. Vadyondzi va namuntlha Xitsalwana 25 36 21. Vadyondzi va namuntlha Ximbangu 25 36 *LEMUKA LESWI: Eka SWIYENGE SWA B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 5 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 5 DBE/Hukuri 2022 NSC TAFULA RA NONGONOKO WO TIKAMBA LOKO SWIVUTISO SWI HLAWURIWILE HI MFANELO. Tatisa mavangwa lama pfulekeke hi ku tirhisa mfungho wa gwaju () ku vona loko u hlamurile nhlayo leyi lavekaka ya swivutiso. XIYENGE NOMBORO NHLAYO YA MFUNGHO YA XIVUTISO SWIVUTISO WA LESWI GWAJU FANELEKE KU () HLAMURIWA A: VUTLHOKOVETSERI (Switlhokovetselo swa 1–4 2 ndzawulelo) A: VUTLHOKOVETSERI (Xitlhokovetselo xo ka xi 5 1 nga ri xa ndzawulelo) B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA 6–13 1 (Xitsalwana kumbe swivutiso swa ximbangu) C: NTLANGU (Xitsalwana kumbe 14–21 1 swivutiso swa ximbangu) LEMUKA: Eka SWIYENGE swa B na C, hlamula xivutiso XIN'WE xa xitsalwana na XIN'WE xa ximbangu. A wu fanelangi ku hlamula SWIMBIRHI swa xitsalwana kumbe SWIMBIRHI swa ximbangu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 6 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 6 DBE/Hukuri 2022 NSC XIYENGE XA A: VUTLHOKOVETSERI SWITLHOKOVETSELO SWA NDZAWULELO TSIMA RA VUTLHOKOVETSERI – MJ Baloyi et al. SWILERISO:  Hlamula swivutiso swin'wana na swin'wana SWIMBIRHI exikarhi ka swivutiso swa 1–4.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana xa 1, a yi ve na marito ya kwalomu ka 250–300, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu. XIVUTISO XA 1: XITSALWANA Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula xivutiso lexi nga ehansi ka xona. MAKUMASWIVUPFILE – MJ Baloyi 1 Xi tshama xi rhiyile ndleve makumaswivupfile, 2 Xi lava ku twa laha va nge yi wile hi rimhondzo, 3 Xi lava laha ku weke xidunana ntsena, 4 Magogorho wa nkuzi a xi na mhaka na wona ngopfu hikuva swanyo swi borile, 5 Handlekaloko ndzalama ya ha vangamanyana xa nyokovela. 6 Laha xi hlavelelaka kona risimu ro chavelela mi nge he yi lavi na 'Amen', 7 Hi ri xa yi pfhumbisa yo khandla swidunana ke! 8 Miganga ya le kusuhi hinkwayo xi dumile duu! 9 Xi khokhomela ni le malwangwini lama ha beleriweriwaka ehansi ku ta tlatlekiwa, 10 Xi lerhisa hinkwato tintswele a xi hlawuli muhlovo a xi landzuli xiyimo a xi nyenyi nchumu. 11 Le kaya onge xi n'wi tirhisela murhi mutshiveri, 12 Vhiki a hi nchumu xi nga vonakanga laha kaya, 13 I nkuzi ya ka murimisi yi ndlandlamuxaka swivala ka, handle ka ndhivilichi. 14 Laha xi humaka kona xi siya ndlala ntsena, 15 Rifa a xi ri voni nchumu, leswo n'winyi a a swekela edyambyini a swi xi tovi helo. 16 Hi xexo makumaswivupfile xi bvutamerile xa hlasela! 17 Futhi a xi na mukhokheri, milomo yi tshama yi xipelanile. 18 Lavo ka' mano mbuyangwana vo pfulela va tshika, 19 Xi khoma xi hluthulela xi phujetela ku sala muhwana ntsena, 20 Laha xi fambaka kona xi twala risema ra nyuku wa lava tietleleleke khale. Kombisa hilaha mutlhokovetseri a tirhiseke hakona ririmi ra vutshila eka xitlhokovetselo lexi nga laha henhla u ri karhi u kongomisa eka mintila ya 1, 3, 7, 13 na 19. [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 7 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 7 DBE/Hukuri 2022 NSC XIVUTISO XA 2: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. WA HA SWI TSUNDZUKA XANA? – KJ Ngobeni 1 Wa ha ri tsundzuka siku rero, 2 Siku ra xidzedze xo kala moya, 3 Sikunkulu ro boha fundzu ra timbilu terhu, 4 Ti bohiwa hi ngoti ya nhlampfurha, 5 Timbilu terhu ti ba swigingi, 6 Mintwiwo yerhu yi hlavelelana hi xikhiyana? 7 Wa ha swi tsundzuka loko ndzi ku ngwingwela, 8 Loko ndzi vhikavhika swikhovokhovo swa nhova, 9 Loko ndzi pandza mananga ya sala ya hlanganile, 10 Ndzi pela mikova na milambu ndzi penga ndzi pengela wena, 11 Ndzi ehlekete nxingo wa vukufukufu bya mbilu yaku, 12 Ndzi tsundzuka ku xingiwa no vukarhiwa hi wena bya rikhada ro kala? 13 Mina ndza ha swi tsundzuka, 14 Ndza ha ri ni xona xivoni xa kona, 15 Ndzi vona hambi ku rhomba kaku, 16 Ndzi vona loko wa ha tsalatsala ehansi hi nenge, 17 Ndzi ri karhi ndzi ba khwela hi khehele, 18 Ni ku tlhaveka ka mbilu yaku ndza ku vona. 19 Ndza ha tsundzuka mina, 20 Ndza ha yi vona na mbilu yaku loko yi ba yi pompa ngati yi vila yi kaluma. 21 Hambi ku hefemuteka ka wena ndza ha ku twa hi nomo lowu. 22 Hambiloko u nyuma u ndzi yiva kunene hi tihlo, 23 Ndzi tlherisela hi ku ku tlhava hi fumu ra tihlo, 24 Kutani u govela vurhena. 25 Kumbe u swi rivele, 26 Loko u ku: 'swi tiva hi wena'? 27 Ndzi ku: 'wa hemba' 28 Kutani ndzi tiba xifuva embilwini, 29 Hikuva a ndzi phasile gentle, 30 Leri ndzi kokeke rinoko malembe na malembe ndza ha hlayelela magoza. 31 Swi kahle loko hi swi tsundzuka handle ko sindzisiwa hi 14 Nyenyenyani, 32 Hi pfuxelela miehleketo yerhu siku leri ngo va siku handle ko kanganyisana, 33 Hikuva miehleketo ya rirhandzu yi lava ku tshamela ku nyanyuriwa, 34 Leswaku yi nga titimeli yi bola, 35 Leswaku yi tsakamisiwa yi phofula vuxungu bya ritsondze ra rirhandzu. 36 Wa ha swi tsundzuka xana? Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 8 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 8 DBE/Hukuri 2022 NSC 2.1 Hi xihi xifaniso xa le miehleketweni lexi humelerisiwaka hi xitlhokovetselo lexi? (2) 2.2 Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku mutlhokovetseri a a famba hambi ku ri navusiku loko a tsundzukile ku ya vona murhandziwa wa yena. (1) 2.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 3 loko mutlhokovetseri a ku: 'Sikunkulu ro boha fundzu ra timbilu terhu', u vula siku leri ku nga ... rirhandzu ra vona. A herisiwa B pfuxeleriwa C tiyisisiwa D kurisiwa (1) 2.4 Mutlhokovetseri eka ntila wa 29 lowu nge: 'Hikuva a ndzi phasile gentle' u tirhisile rito 'gentle'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwayo u tlhela u kombisa hilaha mutlhokovetseri a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 2.5 Ku tirhisiwa ka xitikaneti eka ntila wa 2 lowu nge: 'Siku ra xidzedze xo kala moya' swi tshikelela/tiyisisa yini? (1) 2.6 Mhaka yo tsalatsala ehansi hi nenge loko wanhwana a gangisiwa ya ha humelela emasikwini ya namuntlha ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 9 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 9 DBE/Hukuri 2022 NSC XIVUTISO XA 3: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. I MAVALA MAN'WE – ME Mhinga 1 Kasi u vindlavindlekela yini? 2 U timbeyambeyela yini, wena Adamu? 3 Loko ri xile dyambu, 4 Hikokwalaho ka Eva? 5 Xana wu kona nambu wo pfumala xilavi ke? 6 Leswi loko u bobometa khuwana u ngo nwanyana u diba ke? 7 Hikokwalaho ka xilavinyana lexi! 8 Lexi u nga xi tsavulaka u tlhela u ya emahlweni u nwa mati u timula torha? 9 Ina, hi swona loyi u tshwukile ha n'wi vona, 10 Ina, i kuwa ro tshwuka ka, u lava rona? 11 U phasiwile bya xinyenyana evurimbeni bya nthabvu hi muhlovo ntsena? 12 U yengiwile hi xivumbeko kumbexana? 13 Leri rintiho a nga na ro' u ri yini hi rona ke? 14 Loyi u n'wi kampfunyaka u fela wo muhlovo wa ntima ntsena? 15 Ina, a hi Mulungu, 16 Kambe mafundzha be! 17 Wa swi tiva leswaku vanhu i mavele. 18 Se leswi Mulungu wa wena a nga ni rintiho ke? 19 Rintiho rakwe ri xungeta ku n'wi dlomutela etimbiteni ta khorho ya lava majasi. 20 U ta ya hlawula wihi sweswi? 21 Hikuva wena u lava lowo hetiseka evuton'wini, 22 Hikuva wena u lava loyi a nga velekiwangiki eka leyi misava, 23 Hikuva wena u ni ririmi ro gwanya ro ringa ri ringa ni murhi wa mhamba leyikulu. 24 Swi tivi wena makwerhu ke kusukela sweswi, 25 Ku hava xivumbiwa xo tano la ka leyi misava, 26 Handle ka xivumbiwa lexi nga tswariwangiki hi mana wa xona. 27 U lava ku kala u kolwa hi ya k'oxa? 28 Mbewu ya wena yo khwengeriwa ehansi bi, handle ka nhloko ya mhamba leyi! 29 Xikulu makwerhu i ku hanyisana, 30 Xikulu n'wana manana i ku akisana, 31 Xikulu wa ka hina i ku tiyiselana. 32 Xa hombe i ku aka muti, 33 Bya phuphu yo seleteriwa hi semendhe ya PPC, 34 Wu tiya wu ku njara! Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 10 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 10 DBE/Hukuri 2022 NSC 35 Kasi a wu swi tivi wena? 36 Leswaku vavasati i mavala ya swimbyanyana, 37 I mavala ya mfutsu, 38 I mavala man'we? 39 Dyondza ku enetiseka hi leswi swi baka mombo wa wena hi xiviri. 40 Amukela! 41 Tiyisela! 42 Rhurisa moya! 43 Hikuva leswi wena u swi nyenyaka van'wana va wa va pfuka ku swi ovelela. 44 Va nyenya leswi u swi belaka mandla, 45 Hikuva i mavala man'we! 3.1 Nyika mongo wa xitlhokovetselo lexi. (2) 3.2 Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku munhu loyi a a nga tshamiseki hi ku landzelelana na vavasati hi xikongomelo xo kuma wo saseka ngopfu. (1) 3.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Eka ntila wa 36 loko mutlhokovetseri a ku: 'Leswaku vavasati i mavala ya swimbyanyana', u vula leswaku vavasati va ... A sasekile. B hambanile. C tele. D fana. (1) 3.4 Eka ntila wa 14 lowu nge: 'Loyi u n'wi kampfunyaka u fela wo muhlovo wa ntima ntsena?' mutlhokovetseri u tirhisile rito 'kampfunyaka'. Hlamusela leswi ri vulaka swona u tlhela u kombisa hilaha mutlhokovetseri a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 3.5 Ku va mutlhokovetseri a vuyelerile rito 'xikulu' eka mintila ya 29–31 leyi nge: 'Xikulu makwerhu i ku hanyisana,' 'Xikulu n'wana manana i ku akisana', na 'Xikulu wa ka hina i ku tiyiselana' swi tshikelela/tiyisisa yini? (1) 3.6 Loko a wu ri xaka ra munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena a wu ta titwa njhani hi endlelo leri ra yena. Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 11 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 11 DBE/Hukuri 2022 NSC XIVUTISO XA 4: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. MIHLOLO A YI DYIWI – KJ Ngobeni 1 Ve' tshopi a va xevi, 2 Leri u nga kala u xinyata, 3 Hikuva hi lera masiku lawa, 4 Swilo swi nga yima hi nhloko! 5 A hi nga si tshama hi swi vona, 6 Mihlolo yo tsema nhlana wa n'wana sirha, 7 I mani a a tshemba leswaku xiyimo xi nga va tani! 8 Loko a tsundzuka tolo ka siku. 9 Tolo loko tiko ri yimile hi milenge, 10 Loko tiko xi tshwa, xi vuvumela, xi pfurha xi nuha mbvee! 11 Tiko xi nuha xi mpfempfa hi mafurha ya vanhu, 12 Misava na swivungu swi xipa hi ntsako na fenya ro tlhaveriwa Khisimusi. 13 Hi ku vona ku pfilungana na ku nyakapfala ka swilo, 14 Mi phendle mindzhuva yi sala yi hlanganile, 15 Mi tsemile mi yi vona, 16 Mi hangalakile ni matiko ya vanhu ku ya fihla tinhloko. 17 Kambe namuntlha mi tipfala tihlo rin'we, 18 Mi kanya timbilu mi xija, mi khemba, mi hisa; 19 Hi yo yini yo yiva no phangela vanhu ke? 20 Xikwembu xi lo mi nhwii! 21 I manyunyu ya rivengo ra vulolo, 22 I xijaha xa nhwala xexo, 23 Mi pfanga no va vula vahlampfa, 24 Etikweni na misava ya mani ke? 25 Leyi i misava ya Xikwembu a hi ya vafana, 26 Swona a vo hefemula moya wenu ke? 27 Emakaya ya vona a va mi khome bya tihosi, 28 Mi titwisa vulombe bya le nkambanini. 29 Mi ri ku ni zenofobiya, a yi hanyi la, felani le kule le! 30 Rivengo renu ra nyenyetsa, 31 Mi nga rivali ku ri swa jika swilo, mi thyakisa xihlovo leswi mi kolweke? 32 Ma hemba mi ta xi kuma xa ncila wa bulubulu. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 12 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 12 DBE/Hukuri 2022 NSC 4.1 Hlamusela hi ku komisa leswi xitlhokovetselo lexi xi vulavulaka hi swona. (2) 4.2 Tshaha ntila lowu kombisaka leswaku ku na nkarhi lowu swilo a swi nga tshamisekangi etikweni. (1) 4.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Ntila wa 16 lowu nge: ꞌMi hangalakile na matiko ya vanhu ku ya fihla tinhlokoꞌ wu hlamusela leswaku vanhu lava a va ya ematikweni manꞌwana va ya … A tumbeta tihloko. B tumbela kona. C celela mitsumbu. D kombela ku etlela. (1) 4.4 Mutlhokovetseri eka ntila wa 17 lowu nge: ꞌKambe namuntlha mi tipfala tihlo rinꞌweꞌ, u tirhisile xivulavulelo ꞌku tipfala tihlo rinꞌweꞌ. Nyika nhlamuselo ya xona u tlhela u kombisa leswi mutlhokovetseri a hlamuselaka swona hi ntila lowu. (3) 4.5 I thoni muni leyi humelerisiwaka hi mintila ya 29 na 30 leyi nge: ꞌMi ri ku ni zenofobiya, a yi hanyi la, felani le kule le!ꞌ na ꞌRivengo renu ra nyenyetsaꞌ? (1) 4.6 U nga va tsundzuxa yini vanhu lava va vengaka vanhu vo huma ematikweni manꞌwana? (2) [10] NA Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 13 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 13 DBE/Hukuri 2022 NSC XITLHOKOVETSELO XO KA XI NGA RI XA NDZAWULELO (SWA BOHA LESWAKU U XI HLAMULA) MAHENTSIHENTSHI – MG Magagane XIVUTISO XA 5: XIMBANGU Hlaya xitlhokovetselo lexi landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka xona. A XI GOBANGA – MG Magagane 1 Xikwembu a xi ni nsele, 2 Xikwembu vavasati a xi gobanga, 3 Xi lo haxa, 4 Xi ku hi valava! 5 Wena ke u langute kwihi? 6 A wu va voni xana? 7 U pfinya loko swi sukela kwihi Mbhanyele? 8 U khoma loko swi te yini Mubadameri? 9 U nghenela vanhu va etlele Swaboha, 10 U tsakisiwa hi yini loko va ba nkalanga? 11 U chava yini ku veka ra vusiwana? 12 Kheta loyi u n'wi rhandzaka, 13 Titlonyi hi wa wena, 14 Xikwembu a xi gobanga, 15 Xi lo haxa bya sava ra lwandle, 16 Hlawula! 17 Xihlawuhlawu xi herile, 18 Lexi a xi pfalela vanhu etihokweni, 19 Namuntlha tihoko ni matshanga swi pfuriwile, 20 Loko u nga swi voni eka leri tshanga, 21 Tlulela u ya dya rihlaza le ntsungeni, 22 U chuchekile ku titlonya. 23 Mulungu! 24 Titlonyi loko u n'wi lava. 25 Wa ntima! 26 I wa wena, 27 Muzulu! 28 Khuluma na yena, 29 Muvhenda na Musuthu ke? 30 Swi le ka wena. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 14 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 14 DBE/Hukuri 2022 NSC 31 A xi gobanga, 32 Xi lo haxa, 33 Swi le ka wena na mina, 34 Ku tihlawulela bokisi, 35 Khetꞌumthandayo! 36 Ntsena ka lovoriwa nandzuwe! 37 Nsati phela i xuma, 38 Tinxaka hinkwato emisaveni ta lovola, 39 Wena u mani u nga lovoriki? 40 Hambi va ku lovola n'wananga a nga heli, 41 Tshama na yena u nga lovori wena. 42 Rin'wana siku u ta lovola xidumbu. 5.1 Kombisa hungunkulu leri xitlhokovetselo lexi xi humelerisaka rona. (2) 5.2 Tsavula ntila eka xitlhokovetselo lexi lowu hlamuselaka leswaku munhu loyi ku tlhokovetseriwaka hi yena a a tikeriwa hi ku gangisa. (1) 5.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko mutlhokovetseri eka ntila wa 15 a ku: 'Xi lo haxa bya sava ra lwandle' u hlamusela leswaku vavasati va … tanihi sava ra lwandle. A tele B kala C sasekile D hangalakile (1) 5.4 Eka ntila wa 20 lowu nge: 'Loko u nga swi voni eka leri tshanga' mutlhokovetseri u tirhisile rito 'tshanga'. Nyika nhlamuselo ya rona ya masiku hinkwawo u tlhela u kombisa hilaha mutlhokovetseri a ri tirhiseke hakona eka xitlhokovetselo lexi. (3) 5.5 Ku va mutlhokovetseri a tirhisile mbuyelelo wa swivutiso eka ndzimana ya vumbirhi swi tshikelela/tiyisisa yini? (1) 5.6 Xana u vona xi ri xitsundzuxo xa kahle lexi nyikiweke hi mutlhokovetseri eka ndzimana yo hetelela? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [10] NTSENGO WA XIYENGE XA A: 30 Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 15 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 15 DBE/Hukuri 2022 NSC XIYENGE XA B: NOVHELE/MFUWO WA RIXAKA SWILERISO:  Hlamula xivutiso xa xitsalwana kumbe xa ximbangu.  Nhlamulo ya xivutiso xa xitsalwana a yi ve na marito ya kwalomu ka 400–450, yi tlhela yi va hi xivumbeko xa xitsalwana, KU NGA RI xo xaxameta timhakankulu.  Lemuka: Loko u hlamula xivutiso xa XITSALWANA eka XIYENGE XA B, hlamula xa XIMBANGU eka XIYENGE XA C. Loko u hlamula xivutiso xa XIMBANGU eka XIYENGE XA B, hlamula xa XITSALWANA eka XIYENGE XA C. LEMUKA LESWI: Loko u hlamula xivutiso xa NOVHELE u nga hlamuli xa MFUWO WA RIXAKA, loko u hlamula xa MFUWO WA RIXAKA u nga hlamuli xa NOVHELE. NOVHELE XIVUTISO XA 6: XITSALWANA MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hakanyingi munhu loyi a endlaka swo biha hi xikongomelo xo lumbeta unꞌwana wa paluxeka a tlhela a xanisiwa hi swiendlo swa yena nꞌwini. Tiyisisa mhaka leyi u ri karhi u kongomisa eka swiendlo swa Johnson Hlongwane ehenhla ka Ephraim Chavalala. [25] XIVUTISO XA 7: XIMBANGU MULUNGUNTIMA – TH Khosa Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA A ꞌHe munghana!ꞌ Sasavona a sungula Nyeleti. ꞌHi tihi leti hi ti twaka ta Boso?ꞌ ꞌNꞌwina!ꞌ I Nyeleti hi foni. ꞌNdzi ta twa mani nꞌwina sesi Sasi! A mi swi tshamelangi! Mani? Nsatimuni? Boso a xa ha ri na nomu?ꞌ ꞌHamba Nsatimuni!ꞌ Ku hlavelela Sasavona. Hiloko Nyeleti a sungula ku yimbelela hinkwato. Swimunywana ku nandzihisa be! Xikhiyana ko va xikhiyana hi foni. ꞌA mi swi tshamelangi nꞌwina!ꞌ 5 I Nyeleti nakambe. ꞌNdzo dlawa hi ku xava sopo na xinkwa ndzo kuma nkwe!ꞌ ꞌXi nyengile swa boha.ꞌ ꞌMahlo ku tshwuka bya ngati nꞌwina. Phela Boso byalwa byi ta dlaya. Phela na ku vulavula se a xo nghanghamela kunene. A bya ha ri enhlokweni phela. A yi ngo va babalaza. Kasi a mi ta swi tsakela?ꞌ ꞌU lo nꞌwi khawurisa Nsatimuni,ꞌ ku vula Sasavona. ꞌMina Boso u ndzi phirhwa na timbilu.ꞌ ꞌMina ke?ꞌ Ku na veka 10 thelefoni endzhaku ka loko va vulavurile nkarhi wo leha, ku nghena yo huma eka Brooks. ꞌGet me Ephraim and Johnson,ꞌ Brooks a byela Sasavona. ꞌTell them to come to my office immediately.ꞌ Chavalala a nga hetangi nkarhi. Ana a a swi tiva leswaku ri nge peli kumbe a nge chayi a nga si vitaniwa. U lo milenge mimbirhi a ya nghena ehofisini ya Brooks. A fika a nꞌwi kuma a tshamile na Briggs. 15 ꞌMorning, Ephraim,ꞌ ku xeweta Brooks, ꞌhave a seat,ꞌ a nꞌwi komba xitulu hi voko. Chavalala a tshama exitulwini. Va xewetana na Briggs na ku pfuxerisana ta matolo. Va bulanyana leti na letiya. Va ha yimela Hlongwane. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 16 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 16 DBE/Hukuri 2022 NSC 7.1 Boxa vito ra feme leyi swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla a swi tirha eka yona. (1) 7.2 Hikwalaho ka yini Sasavona na Nyeleti loko va vula Hlongwane va ku i ꞌBosoꞌ? (2) 7.3 Hlamusela hi ku komisa leswi Nsatimuni a swi endleke eka ꞌBosoꞌ ku kala Sasavona a ku u lo nꞌwi khawurisa. (2) 7.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko Nyeleti a ku: ꞌNdzo dlawa hi ku xava sopo na xinkwa ndzo kuma nkwe!ꞌ, u hlamusela leswaku loko a vuya u kumile ꞌBosoꞌ a … A lovile. B fambile. C etlele. D lanꞌwile. (1) 7.5 Loko Chavalala na Hlongwane va laveka ehofisini ya Brooks, Hlongwane a nga kumekangi. Xana leswi swi kombisa yini hi vumunhu bya yena? Seketela nhlamulo ya wena. (2) 7.6 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka swiendlo swa Chavalala swo ya emahlweni a teka swileriso swa Hlongwane no tirha hi ku tiyimisela hambiloko a nꞌwi xanisa? (2) 7.7 Ndlela leyi Hlongwane a a khoma vatirhi lava a va tirha ehansi ka yena hayona yi kahle ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA B Maceke a nꞌwi byela leswaku mpfhuka a ya eJoni, enkosini a nga si vuya. Kutani Brooks a va byela leswaku eka nkarhi wa sweswi a nge endli nchumu. Hlongwane u fanele a va kona leswaku mhaka leyi yi ta lulamisiwa kahle. Mathebula a sungula ku yima tindleve. Phela le ntirhweni ana se a a lerile. A a longile na hinkwaswo swa yena. Mhangwani a a kombisile na leswaku u ta thola munhu. Kunene munhu u thoriwile ku 5 teka ntirho wa Mathebula. Ku ri leswaku Brooks a nga ha yangi ku ya vulavula na Mhangwani hi mhaka ya ku lavela Chavalala ntirho tanihilaha a va twananile hakona na Hlongwane. Ntwanano wa vona a wu ri wa leswaku Brooks u ta vulavula na Mhangwani leswaku Chavalala a ya teka ntirho lowu nga ta tshikiwa hi Mathebula. Leyi a yi ri miehleketo ya Hlongwane. 10 Mhaka yinꞌwe hi Brooks hi leswaku loko Hlongwane a nꞌwi byela xo karhi wa pfumelela. Loko se a fambile u sala a cinca genge. Mulungu a nga na nghohe eka mintirho ya yena. A nga tsakela munhu kambe a nga nꞌwi siyerisi fole na laha swi nga fanelangiki. A swi vuli kuri loko a hleka na wena i munghana. U nga voni loko a ku hoxa exikhwameni u ehleketa leswaku u ta dya timanga. Xi cinca ku fana na rimpfani. A xi 15 hlevi. Loko u hleva na xona xo boxa emahlweni ka muhleviwa. Wantima xi hleva xi hleva ni hi norho. Xi dya ku hleva. Xi nwa hi ku hleva. Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 17 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 17 DBE/Hukuri 2022 NSC 7.8 Xana i mani loyi Maceke a a vula leswaku mpfhuka a ya enkosini eJoni a a nga si vuya? (1) 7.9 Hi xihi xivangelo xa ku va Mathebula a kumeka a ri laha a a ri kona eka ntshaho lowu nga laha henhla? (2) 7.10 Boxa xikongomelo xa Hlongwane xo ta na miehleketo ya leswaku Brooks a ya vulavula na Mhangwani leswaku Chavalala a teka ntirho wa Mathebula. (2) 7.11 Ku ya hi ntshaho lowu nga laha henhla, xivuriso lexi nge: ꞌXihlobyana xa le mahlweni xi dlayisa hi torhaꞌ u nga xi kongomisa eka mani naswona hikwalaho ka yini? (3) 7.12 Kunꞌwana etsalweni ku vuriwa leswaku Hlongwane u hlanganile nhloko. Xana mutsari u lemukisa vahlayi yini hi mhaka leyi? (2) 7.13 Loko a ku ri wena Mathebula u ri eka xiyimo lexi a nga eka xona eka ntshaho lowu nga laha henhla a wu ta titwa njhani? Seketela nhlamulo ya wena u tlhela u hlamusela na leswi a wu ta swi endla. (3) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 18 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 18 DBE/Hukuri 2022 NSC XIVUTISO XA 8: XITSALWANA MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni N'wa-Mdanisi u tirhisile maqhinga ku yengetela Nyiko a kala a n'wi phasa. Kombisa hilaha swiendlo leswi swa yena swi veke na switandzhaku swo biha eka ndyangu wa ka Tlhomandloti. [25] XIVUTISO XA 9: XIMBANGU MIBYA YA NYEKANYEKA – BKM Mthombeni Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA C ꞌSwi lo yini Celela, swi endle hi mani, a wu endle nandzu wo tanihikwihi lero u ringana hi khombo ro fana ni leri ke?ꞌ ꞌMhani ndza swi twa leswi mi ndzi vutisaka swona, ndzi ringeta ku mi hlamula ndzi mi byela hinkwaswo hi nkarhi wun'we. Ndzi ni mahika, ndzi tsandzeka ku mi byela timhaka hinkwato leti endlekeke ni leswi nga endlekisa xiswona. Ndzi tshikeni ndzi wisanyana. Ntsena lexi nga kona ndzi twa ndzi thyakise muti wa ka 5 Baloyi. Ndzi humile etindleleni letinene leti a mi ndzi komba tona.ꞌ Hiloko a miyela hikwalaho ko helela hi moya, a hefemulela ehenhla, a vuya a khohlola. ꞌManana, ndzi kombela mati ndzi tima torha, kumbe ndzi ta kota ku mi byelanyana leswi nga endleka.ꞌ Cheyeza a kombela unꞌwana wa lava ingi va ri kusuhi ku n'wi tisela mati yo nwa. Loko mati va ya tisile u nwisile Celela wa yena hi ku hlomuka mbilu ni nsovo wa 10 mutswari. ꞌNdzi byele ka Celela, swi endlekise ku yini loko u ta vavisiwa hi mukhuva lowo tanihi lowu? U lo endla yini?ꞌ Celela u nghenisile voko ra yena exikhwameni xa khancu a humesa swikatsa swa mali ya maphepha a yi nyika mana wa yena. ꞌManana, tekani mali leyi mi yi veka. Hi xona xihondzo xa mina laha misaveni – xihondzo xa rirhandzu ra n'wina ehenhla ka mina, xitsundzuxo xo hetelela xa n'wana wa n'wina loyi 15 a nga tsandzeka ka dzanadzana ku mi yingisa a ha hanya; mina wa n'wina, loyi a hambukeke etindleleni to lulama, to aka ni ku akisana, to letela ni ku hletela.ꞌ 9.1 Boxa mbangu lowu swimunhuhatwa leswi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla swi nga eka wona. (1) 9.2 Nyika nkomiso wa leswi manana Baloyi a a kombisa swona loko a ku: 'Swi lo yini Celela, swi endle hi mani, a wu endle nandzu wo tanihikwihi lero u ringana hi khombo ro fana ni leri ke?' (2) 9.3 Kunꞌwana etsalweni manana Cheyeza Baloyi a a yile ekaya ka Mufundhisi Tlhomandloti. Boxa mhangu leyi humeleleke hi nkarhi lowu a a ri kwale ka Tlhomandloti. (2) 9.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Ku kala Celela a ri eka xiyimo lexi a ri eka xona a lo ... A tlumbiwa hi movha. B biwa hi titsotsi. C baleseriwa hi xibamu. D tlhaviwa hi mukwana. (1) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 19 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 19 DBE/Hukuri 2022 NSC 9.5 Xana mutsari u lemukisa vantshwa yini hi mhangu leyi humeleleke Celela? (2) 9.6 Marito ya manana Cheyeza Baloyi loko a vulavula na Celela hi nkarhi lowu a a n'wi xingile ya humelerisa yini hi vumunhu bya yena? (2) 9.7 Loko Celela a a lo yingisa vatswari va yena a cinca mahanyelo ya yena u vona onge i yini lexi a a ta va a vuyeriwile hi xona naswona hikokwalaho ka yini? (3) YISA EMAHLWENI Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA D Madambi enkarhini wolowo a a ri karhi a rila; marito ya yena a ya hikahika hi ku mpfikula. ꞌNdza mi tlangela tatana, ku mi tlangela ka mina ku kongome ku lehisa ka n'wina mbilu, ku ndzi byela ntiyiso wa mbilu ya n'wina handle ko ringeta ku ndzi tsakisa hi vumbabva. Xikwembu xi va na n'wina.ꞌ Madambi u sukile a famba a ri karhi a mpfikula ni ku hlangula mihloti. Tlhomandloti na yena u sele a tivutisa loko a hoxile 5 hi ku lava leswaku muti wa yena wu tshama wu ri wa Vatsonga. Swi sarile swi n'wi karhata moya wa yena, a nga swi tivi leswi swi nga swona evutomini bya munhu. U ringetile ku vona xihoxo xa yena eka leswi a nga swi byela n'wana wakwe, kambe ko fana ni kwala. Hi siku ra vumbirhi Madambi u vonile Soluka wa yena. Endzhaku ka loko a n'wi hlamuserile hinkwaswo leswi nga vula hi tata wa yena u hetelele hi marito lawa: 10 ꞌSoluka wa mina, u wa mina ku ya fika emakumu ka vutomi bya misava. U ta tshama u ri xingwavila xa mbilu ya mina, sagwati ra xiviri xa mina. Eka mina u ta va nghamu ya mina hi moya ni miehleketo – wena u wa mina ku sukela siku leri ndzi nga boha fundzu ra xitshembiso xa mina. Hi ta tekana evutomini bya hina bya moya, laha mimoya ya hina yi nga ta va ya Xikwembu; laha ku tsaka ka hina ku nga ta phuwetela hi 15 tinyeleti ni n'weti. Loko hi ri karhi hi tifambafambela hi ta huha hi tinyeleti, …' 9.8 Boxa mavito ya malokixi lawa swimunhuhatwa leswi swi nga eka ntshaho lowu nga laha henhla a swi tshama eka wona. (2) 9.9 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke eka ndlela leyi Madambi a hlamuleke tata wa yena hayona eka ntshaho lowu nga laha henhla? (2) 9.10 Hlamusela leswi nga endla leswaku Madambi a suka laha a ku ri na Mufundhisi Tlhomandloti a ri karhi a mpfikula. (2) 9.11 Boxa muxaka wa ntlimbo lowu Mufundhisi Tlhomandloti a a ri na wona ku ya hi ntshaho lowu nga laha henhla u tlhela u seketela nhlamulo ya wena. (2) 9.12 Loko Madambi a ku: 'Eka mina u ta va nghamu ya mina hi moya ni miehleketo', a a vula yini? (2) 9.13 Loko a ku ri wena Soluka a wu ta titwa njhani loko Madambi a ku byela marito lawa ya nga eka ntshaho lowu nga laha henhla? Seketela nhlamulo ya wena. (2) [25] Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 20 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 20 DBE/Hukuri 2022 NSC XIVUTISO XA 10: XITSALWANA XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Xivuriso lexi nge: ꞌWukuwuku ri te: 'A ndzi layiwi!' Ri huma mutini loko ri perileꞌ xi hlamusela leswaku u nga vuli leswaku ꞌndza swi tivaꞌ loko u byeriwa, u ta humeleriwa hi khombo. Kombisa hilaha xivuriso lexi xi veke ntiyiso hakona hi ku kongomisa eka leswi humeleleke Godi. [25] XIVUTISO XA 11: XIMBANGU XIMITANTSENGELE – IS Shabangu Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA E 'Mara why hi nga n'wi khomisi kunene hikuva wa hi xanisa phela munhu loyi. Mina a ndza ha lavi no n'wi vona ematihlweni ya mina. Ndzi karhele ku hlupheka. Ndzi nge …' A hetelela hi ku xi thimuu, a rila. 'Miyela, u nga rili Wisani. Swi ta lungha vananga.' … 'Heyi, yha, muyisa loyi wa hi tikisela!' Ku vula Sorota a ri karhi a hefemulela ehenhla no nghenisa nhloko exikarhi ka matsolo yakwe. 'Vamakwerhu, ndza swi vona hinkwaswo. 5 Kambe a ho tiyisela hi ringeta ku seketela oulady eka effort leyi va ringetaka ku yi endla for our sake. …' 'Hi swona ndzi mi byelaka swona nkarhi hinkwawo vananga leswaku loko mi hlangana ni mitlhontlho evuton'wini, ku ni swa kahle leswi tumbetiweke endzhaku ka yona mitlhontlho yoleyo. Lexi nga kona i ku, munhu a nga fanelangi ku hela matimba hikwalaho ka mitlhontlho ya kona. Kambe u fanele a yima 10 hi milenge, a lwa, a hangunuxela tindhawu hinkwato ku kuma nsuku ni dayimani leyi funengetiweke hi mitlhontlho ya kona. Hambi swi nga olovi, hi fanele ku yima hi milenge vananga, hi lwa hikuva swi kona swa kahle endzhaku ka leswi mi swi vonaka laha ndyangu. Xikwembu a xi tshiki vana va xona na siku na rin'we.ꞌ A miyela, ivi a va languta ha un'weun'we. 'Kutani-ke, vananga, xihundla xa kona xa ku kuma xifihlo lexi 15 tumbetiweke endzhaku ka xirhalanganya lexi, i ku xixima mutswari wa n'wina hambiloko xiyimo xi nga va xi ri njhani kumbe njhani. Vele ra manana a ri na xilondza. Xana mi le ku ndzi tweni-ke vananga?' 11.1 Xana i mani muyisa loyi Sorota a vulaka leswaku wa va tikisela naswona a a lo endla yini ku kala a vula leswi? (2) 11.2 Xana loko ku va na ku vulavularisana eka ntshaho lowu nga laha henhla Sorota na Ganyani a va lulamisela ku ya kwihi? (1) 11.3 Komba ku yelana loku nga kona eka vito ra Ganyani na leswi nꞌwi humeleleke evutonꞌwini. (2) 11.4 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Loko Lindiwe a ku: ꞌVele ra manana a ri na xilondza' a a vula leswaku mutswari a nga … A lahliwi. B xaviwi. C yirisiwi. D vavisiwi. (1) 11.5 Marito ya Lindiwe ya leswaku '… swi kona swa kahle endzhaku ka leswi mi swi vonaka laha ndyangu' ya hundzukile ntiyiso hindlela yihi? (2) Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 21 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 21 DBE/Hukuri 2022 NSC 11.6 Ku va Lindiwe a byela vana va yena leswaku ku humelela evutonꞌwini swi tisiwa hi ku va nꞌwana a xixima mutswari wa yena hambiloko xiyimo xo va xi ri njhani swi kombisa yini hi vumunhu bya yena? (2) 11.7 Loko a ku ri wena unꞌwana wa vana va Lindiwe kutani u byeriwa leswaku u fanele u xixima mutswari wa wena wo fana na loyi ku vulavuriwaka hi yena eka ntshaho lowu nga laha henhla a wu ta titwa njhani naswona a wu ta endla yini? (3) YISA EMAHLWENI XITSHURIWA XA F Hlaya ntshaho lowu landzelaka kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. Ndzi lo na fika o kakatsuku, swange o vona mina hambileswi a a nga ri ku ndzi voneni. Hi luya a kongoma ekamareni, a fika a ringeta ku etlela kambe doo, vurhongo byi nga khomi hi ku twa mbilu ku vava. Kwalaho a dya marhambu ya nhloko ku ringeta ku kumisisa xirha lexi nga n'wi nghenela la mutini. A valanga hi mahlo ya moya ku vona laha nsati a nga vaka a yile kona hikuva a a lo huma a tifambela a nga vulangi leswaku 5 u ya lomu ko yini. Kun'wana a pfa a xi vona xifaniso xa miehleketo xa laha a nga kona ni leswi a nga vaka a ri ku swi endleni hi nkarhi wolowo. Ivi hi ku hatlisa a pfuka lahaya mubedweni la a a etlele kona, a tikuma a fumbutela khumbi hi swivuri ongeti o lwa ni xitetemba xa wanuna. A hetelela hi ku rila hi xikhame a khavaxela mihloti a ri karhi a rhendzeleka ni kamara a nga tivi leswaku u endla yini. A fika a pfula wadiropo a 10 hangunuxela swiambalo a swi paka ebegeni. A teka baji a ri kapeka emakatleni, ivi a rhwala bege liyani a huma a ku yena wa famba. Kambe loko a fika egedeni, a yima. A yima nkarhi wo leha a ku ntsee, ongeti i homu leyi nga kuma xihlovo xi phyile. Endzhaku ka nkarhi, ndzi twa a vulavula yexe a ku: ꞌYoo, vutomi loko swi fika la, bya vava! Hayini Xikwembu u nga ndzi teki kunene ndzi ta ya wisa mahlomulo lama ndzi 15 ma vonaka!ꞌ 11.8 A ku humelerile yini ku kala ximunhuhatwa lexi mutsari a vulavulaka hi xona eka ntshaho lowu nga laha henhla xi tikuma xi ri eka xiyimo lexi? (2) 11.9 Xana nsati loyi ku vulavuriwaka hi yena eka ntshaho lowu nga laha henhla a a ri kwihi hi nkarhi lowu? (1) 11.10 Xivuriso lexi nge: 'Ku rhamba nyari i ꞌkwinya' xi hlamusela leswaku u nga tsutsumeri khombo, leswi vulaka leswaku munhu a nga fanelangi ku tilavela ku xaniseka ku ri kule na yena. Xana u nga xi tirhisa eka ximunhuhatwa xihi eka tsalwa leri naswona hikokwalaho ka yini u xi kongomisa eka xona? (3) 11.11 Hi yihi dyondzo leyi u yi kumeke ehenhla ka leswi swi humeleleke ximunhuhatwa lexi ku vulavuriwaka hi xona eka ntshaho lowu nga laha henhla? (2) 11.12 Xana mutsari u va lemukisa yini vahlayi eka tsalwa leri mayelana na ku hlongoriwa ka Godi na Mafloza entirhweni? (2) 11.13 U nga vula yini ehenhla ka endlelo/hanyelo ra wansati loyi ku vulavuriwaka hi yena ro famba a siya nuna a ri yexe? (2) [25] KUMBE Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 22 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 22 DBE/Hukuri 2022 NSC MFUWO WA RIXAKA RIVOMBA RA VUTSONGA – C Lambane na MT Mthombeni XIVUTISO XA 12: NTSHEKETO, XIHUNGWANA XA MATIMU NA SWIKHOLWAKHOLWANA NA XIPHATO XA NDHAVUKO (XITSALWANA) Matsalwa ya mfuwo wa rixaka ya dyondzisa na ku nyika vutivi byo karhi. Kombisa ntiyiso wa mhaka leyi hi ku pfuniwa hi ntsheketo wa 'Vhimbhamukwama', xihungwana xa matimu na swikholwakholwana xa 'Matumbulukelo ya Vatsonga' na xiphato xa ndhavuko xa 'Mapungubwe'. [25] XIVUTISO XA 13: NTSHEKETO (XIMBANGU) ꞌNꞌWAMBILUMAKOKORHOꞌ Hlaya ntshaho lowu landzelaka lowu humaka eka ntsheketo wa ꞌNꞌwambilumakokorhoꞌ kutani u hlamula swivutiso leswi nga ehansi ka wona. XITSHURIWA XA G Garingani wa garingani! Garingani! Garingani wa garingani! Garingani! Khale ka makwangala, ko va na wanuna unꞌwana loyi a a ri na vasati vambirhi. 5 Wanuna loyi a a ri muhloti wa swihari swo hambanahambana. Siku rinꞌwana wanuna o vuya hi le ku hloteni a dlayile gamba. Wanuna a byela nsati lontsongo leswaku a nꞌwi swekela gamba leriya. Nsati lontsongo a ku: ꞌGamba a ndzi dyi, na ku khoma a ndzi khomi.ꞌ Hiloko wanuna a kombela nsati lonkulu, kutani nsati loyi a ku: ꞌGamba a ndzi dyi kambe ku khoma ndza khoma.ꞌ 10 Nsati lonkulu o sweka gamba leriya a ri tshika epotweni. Vavasati vo khoma ndlela va kongoma etihunyini. Loko va ri karhi va famba, nsati lontsongo a ku: ꞌNdzi rivarile hari ekaya, ndza ha tlhela ndzi yi landza, ndzi ta hatlisa ndzi ta ku kuma.ꞌ Loko a fika ekaya o nghenela nyama liyani ya gamba a yi dya yi ko yi ku bi, ku sala marhambu ntsena embiteni. Loko a heta a famba hi ku hatlisa a ya kuma nkatikulobye. 15 Loko hinkwavo va vuyile ekaya namadyambu, nsati lonkulu a phamela nuna vuswa kutani a tisa na mbita liya ya nyama ya gamba. Wanuna se a a phomaphoma na marha loko swakudya swi vekiwa emahlweni ka yena. Loko a funungula mbita, o hlanganisiwa hi marhambu ntsena. Nyama a yi dyiwile hinkwayo. Hi ku hlundzuka lokukulu a ku: ꞌHe vasati va mina, xana i mani a nga dya 20 nyama ya gamba a ndzi siyela marhambu?ꞌ Nsati lontsongo o tlula a nantswa tilo a ku: ꞌMina a ndzi swi tivi hikuva nyama ya gamba a ndzi dyi, na ku khoma a ndzi khomi.ꞌ Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla ### Page 23 Downloaded from hlayiso.com Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P2 23 DBE/Hukuri 2022 NSC Hweꞌ ngoti, hweꞌ ngoti Tsemeka, tsemeka, tsemeka! 25 Loko ku ri mina Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Mudyi wa gamba Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Ku sala marhambu 30 Tsemeka, tsemeka, tsemeka! Wansati a ya ku emakumu ka goji fikiyani risinga ri nga tsemekanga. Kutani ku landzela nsati lontsongo a ri karhi a yimbelela na yena … Loko Nꞌwambilumakokorho a fika a tshama ehenhla ka sangu, o wela egojini a fa. Kokwana a namba a susa ntukulu dzovo lero nuha, a nꞌwi hlambisa. A nꞌwi tota na 35 rivomba, a nꞌwi vukarha hi rirhandzu lerikulu a ri karhi a rila a ku: ꞌNtukulu wanga mbuya!ꞌ Pthu choyoyoo! Xa mina i ndzilo. 13.1 Boxa rhengu leri tirhisiweke hi nsati lontsongo ku yiva nyama leyi a yi swekiwile ya gamba. (1) 13.2 Kombisa ku yelana loku nga kona exikarhi ka mafelo/malovelo ya nsati lontsongo na Nꞌwambilumakokorho. (2) 13.3 Hlawula nhlamulo leyi nga yona eka leti nga laha hansi. Xivangelo xa ku va risinga ri tsemekile loko nsati lontsongo a famba ehenhla ka rona hileswi a ku ri yena a a … nyama ya nuna wakwe. A swekile B twile C dyile D vonile (1) 13.4 Hikwalaho ka yini mintsheketo yi tala ku famba na swinsinꞌwana? (2) 13.5 Xana mutsari u lemukisa vahlayi yini mayelana na leswi swi humeleleke nsati lontsongo? (2) 13.6 Leswi swi humeleleke xifanyetana swo tekeriwa swiambalo hi 'Nꞌwambilumakokorho' swi endla u titwa njhani ke? Seketela nhlamulo ya wena. (2) YISA EMAHLWENI Mfanelo yo kopa yi pimiwile Phendla Text truncated here. Open the document page to read the rest. ## Related documents - [Xitsonga NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/08292a7c-62cd-4270-bd6d-3023166f1300) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May June 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2022/c90cd372-da61-40e4-aea0-79bf21d93448) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2020](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2020/49d096f0-3dc7-459b-9a57-6080c371ccd2) — Xitsonga HL · QP · 2020 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2019](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2019/003e917e-3514-42c7-ae19-5f44797864eb) — Xitsonga HL · QP · 2019 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2018](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2018/e7070ca6-09e3-45f2-9a47-487ef6db739b) — Xitsonga HL · QP · 2018 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2017](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2017/14c48793-3a20-4648-83ab-900269b9ad87) — Xitsonga HL · QP · 2017 · Xitsonga ## More from Grade 12 Xitsonga HL - [Xitsonga HL P1 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-may-june-2023/ecbaf706-c6c1-4230-9387-99eceaac9012) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-may-june-2023/33bc8e30-6881-4232-9646-7b4b6ea1aa3e) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 May-June 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-may-june-2023/325b59d9-2568-4038-a3b0-0c62770dbab0) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P1 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2023/e62d661b-50ca-4e5e-a151-cc1db4640224) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P2 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2023/6a304a00-9d52-4734-a612-007456dc5b4a) — QP · 2023 · Xitsonga - [Xitsonga HL P3 Nov 2023](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2023/921e33cf-61e9-486c-a663-7c12f507e20d) — QP · 2023 · Xitsonga ## Collection - [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers) --- Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.