# Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2022 Memo

> Grade 12 Xitsonga HL Paper 3 memorandum from the November 2022, 9 pages. Read online or get the free PDF download, question paper linked when available.

- Page: https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/494f98ae-df18-4d00-b977-26284cae7a18
- Updated: 2026-09-27
- Subject: Xitsonga HL
- Grade: Grade 12
- Language: Xitsonga
- Document type: Memorandum
- Year: 2022
- Exam period: November
- Paper: 3
- Curriculum: CAPS
- Pages: 9

Breadcrumbs: [Home](https://www.hlayiso.com/) › [Library](https://www.hlayiso.com/library) › [Grade 12](https://www.hlayiso.com/library/grade-12) › [Xitsonga HL](https://www.hlayiso.com/library/grade-12/xitsonga-hl) › [Xitsonga HL Grade 12 Paper 3 November 2022 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-memo-nov-2022/494f98ae-df18-4d00-b977-26284cae7a18)

## About this document

Xitsonga Hl · Grade 12 · November · 2022 · xitsonga. Memorandum, 9 pages. Read online or download the PDF.

Read it free online on the page above; download the PDF from there.

## Matching paper and memo

- [Xitsonga NSC HL P3 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p3-qp-nov-2022/08292a7c-62cd-4270-bd6d-3023166f1300) — QP · 2022 · Xitsonga

## Document text

Text extracted from the PDF. Layout, diagrams and tables may not survive extraction.

### Page 1

Downloaded from hlayiso.com

                                           NATIONAL
                                      SENIOR CERTIFICATE

                                           GIREDI YA 12

                              XITSONGA: RIRIMI RA LE KAYA (HL)

                                    PAPILA RA VUNHARHU (P3)

                                              HUKURI 2022

                                  XILETELO XA MAKOREKETELO

   TIMARAKA: 100

                              Xiletelo xa makoreketelo lexi xi na tipheji ta 9.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                       Phendla

### Page 2

Downloaded from hlayiso.com
     Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3             2                                 DBE/Hukuri 2022
                                           NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

MAAVELO YA TIMARAKA

XIYENGE XA A: XITSALWANA: TIMARAKA TA                                                              50

VUNDZENI NA MAKUNGUHATELO                                                             VM =         30
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                          RXV =         15
XIVUMBEKO                                                                              X=          05
NTSENGO                                                                                            50

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO:
TIMARAKA TA                                                                        2 x 25 =        50

VUNDZENI, MAKUNGUHATELO NA XIVUMBEKO                                                VMX =          15
RIRIMI, XITAYILI NA VUHLERI                                                         RXV =          10
NTSENGO                                                                                            25

MIMFUNGHO LEYI NGA TIRHISIWAKA EKA MAKOREKETELO

MFUNGHO            NHLAMUSELO
_                  Ehansi ka xihoxo xin'wana na xin'wana xa                   mapeletelo   na
                   mahikahatelo.
II                 Etlhelo ra xinene eka swivulwa leswi nga twisisekiki.
=                  Etlhelo ra xinene loko mukamberiwa a nga avangi xitshuriwa xa yena
                   hi tindzimana.
m                  Etlhelo ra xinene loko ku ri na mbuyelelo wa timhaka kumbe marito.
/                  Loko a hlanganisile marito.
                   Loko a hambanisile marito.
←                  A a fanele a sungurile ekusunguleni ka ntila eximatsini.
→                  A nga fikangi emakumu ka xinene.

↑                  A a fanele a sungurile eka mintila leyi a nga yi tlula.

↓                  A nga fikangi emakumu ka pheji.

     Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                Phendla

### Page 3

Downloaded from hlayiso.com
  Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3             3                               DBE/Hukuri 2022
                                        NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA A: XITSALWANA

XIVUTISO XA 1

1.1      Loko a ku nga ri yena.

         Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

            Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
            Mbangu.
            Ku titivisa na vito ra munhu wa kona.
            Leswinene/swo biha leswi a n'wi endleleke swona.
            Ku cinca loku veke kona evuton'wini bya yena.
            Dyondzo leyi a yi kumeke.
            Switsundzuxo eka van'wana.
            Ku khensa/ku sola munhu loyi.                                                    [50]

1.2      Loko ndzi te whii, swi vuya hinkwaswo leswi humeleleke!

         Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

            Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
            Ku titivisa.
            Mbangu.
            Leswi a swi ehleketaka no swi tsundzuka.
            Xivangelo xo swi ehleketa.
            Ntsako kumbe ku vava loku vaka kona.
            Vanhu lava khumbekaka.
            Dyondzo leyi a yi kumeke.
            Switsundzuxo eka van'wana.                                                       [50]

1.3      Ku xaniseka loku van'wana va vadyondzi va hlanganaka na kona hi
         minkarhi ya ku pfula ka tiyunivhesithi na tikholichi.

         Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

            Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
            Mintila yo leha yo titsarisela.
            Ntlimbano wa vadyondzi.
            Ku hakerisiwa timali to fohlisiwa mintila na ku tshembisiwa ku tsarisiwa.
            Ku yiveriwa nhundzu na mali.
            Ku teka masiku yo tala va nga si tsarisiwa.
            Ku tsarisisiwa tidyondzo leti va nga ti laviki.
            Ku pfumaleka ka byetlelo.
            Ku dlayiwa na ku pfinyiwa.
            Swibumabumelo/Leswi nga endliwaka ku papalata ku xaniseka loku.
            Switsundzuxo eka van'wana.                                                       [50]

  Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                            Phendla

### Page 4

Downloaded from hlayiso.com
  Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3             4                             DBE/Hukuri 2022
                                        NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

1.4      Vunene na vubihi bya mali ya mpfuneto eka lava pfumalaka.
         Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
         Vunene.
            Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
            Ku hunguteka ka vugevenga etikweni.
            Ku hunguteka ka vusweti.
            Ku hunguta ntshikelelo wa miehleketo.
            Ku aka vutitshembi evanhwini.
            Ku kombisa vanhu leswaku mfumo wu va tekela enhlokweni.
            Ku herisa ku kanakana loku vaka kona hi nkarhi wa nhlawulo.
         Vubihi.
            Ku horiwa ka mali leyi hi lava nga pfumariki.
            Ku tirhisa mali leyi hindlela ya vusopfa.
            Ku hlohlotela vulolo evanhwini.
            Ku wa ka ikhonomi ya tiko.                                                    [50]
1.5      Afrika-Dzonga yi hlurile eka ku hunguta nhlayo ya vanhu lava pfumalaka
         dyondzo.
         Mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
         Ku pfumela.
            Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
            Dyondzo ya mahala eswikolweni, etiyunivhesithi na le tikholichi.
            Swakudya swa mahala.
            Mabazi ya mahala yo heleketa vadyondzi eswikolweni.
            Titlilasi to pfuneta lava nga na malembe ya 18 ku ya ehenhla leswaku va
             ta tsala xikambelo xa Giredi ya 12 va dyondzisiwile.
            Nhlayo ya le henhla ya vanhu lava paseke Giredi ya 12 na ya lava paseke
             etiyunivhesithi na le tikholichi.
            Ku yirisiwa ka nkhavi eswikolweni.
            Vanhu votala lava dyondzaka eABET.
         Ku kaneta.
            Manghenelo lama kombisaka ku twisisa nhlokomhaka.
            Nhlayo ya le henhla ya vanhu a yi dyondzangi.
            Ku sindzisiwa ka vadyondzi ku endla tidyondzo ta Metse na Sayense.
            Ku pfumaleka ka mali yo titsarisela etiyunivhesithi na le tikholichi.
            Ku va vadyondzi va tirhisa mali hi vusopfa.
            Ku tsandzeka ka mfumo ku seketela van'wana vadyondzi hi mali.
            Ku pfumaleka ka switirhisiwa eka nseketelo wa swa dyondzo.
            Ku va van'wana vanhu va nga wu voni nkoka wa dyondzo.                         [50]
1.6–     Eka swivutiso swa 1.6–1.8 mukamberiwa u ta xiyaxiya swifaniso leswi a
1.8      nyikiweke swona kutani a tsala xitsalwana hi xin'we xa swona, a aneka
         mhaka leyi xi n'wi tiselaka yona emiehleketweni. U ta nyika xitsalwana xa
         yena nhlokomhaka leyi faneleke.                                                   [50]
                                                            NTSENGO WA XIYENGE XA A:        50
  Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                         Phendla

### Page 5

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3             5                                DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XIYENGE XA B: XITSHURIWA XA XITSALWAMBIKO
XIVUTISO XA 2
LEMUKA LESWI: EKA TINHLAMULO TA SWITSALWAMBIKO HINKWASWO, LOKO
NHLOKOMHAKA YI TSARIWILE HI MALETERE LAMATSONGO YA KHWATIHATIWA,
LOKO YI TSARIWILE HI LAMAKULU A YI KHWATIHATIWI.
2.1       PAPILA RA XIMFUMO
          Eka papila ra yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
             Adirese ya mutsari leyi sikuhatiweke evokweni ra xinene. (A ku funghiwi
              endzhaku ka ku sikuhata.)
             Adirese ya mutsaleriwa leyi sungulaka hi xiyimo xa yena evokweni ra ximatsi.
              (A ku sikuhatiwi.)
             Ku tlula ntila laha swi faneleke.
             Xiloso. (A ku funghiwi.)
             Nhlokomhaka.
             Vundzeni. (Manghenelo, miri na mahetelelo. Vuxokoxoko lebyi hlamulaka
              xivutiso byi fanele ku humelerisiwa.)
             Nsariso. (Nsayino, mavito na xivongo. A ku funghiwi.)                             [25]
2.2       IMEYILI
          Eka imeyili ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:
             Adirese ya imeyili ya mutsari na mutsaleriwa.
             Van'wana lava faneleke ku yi vona.
             Loyi yi yaka eka yena.
             Nhlokomhaka.
             Xiloso.
             Vundzeni. (Vuxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso byi fanele ku humelerisiwa.)
             Nsariso. (Vito na xivongo xa mutsari. A ku funghiwi.)                             [25]
2.3       AJENDA NA MAKANELWA
          Eka ajenda na makanelwa ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi
          landzelaka:
             Nhlokomhaka.
             Nongonoko wa timhaka ta ajenda.
             Ku pfula nhlengeletano.
             Ku amukela.
             Lava nga kona na lava tsandzekeke.
             Ku hlayiwa ka makanelwa ya nhlengeletano leyi nga hundza.
             Ku nyika swirho nkarhi wa ku amukela makanelwa.
             Vuxokoxoko bya timhaka leti humaka eka makanelwa lama hlayiweke na
              swiboho leswi tekiweke.
             Timhaka ta siku na ku teka swiboho.
             Switiviso.
             Ku pfala nhlengeletano.
             Nsayino wa matsalana na mutshamaxitulu.
             Ku sikuhata.                                                                      [25]

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                  Phendla

### Page 6

Downloaded from hlayiso.com
Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3             6                                DBE/Hukuri 2022
                                      NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

2.4       ATIKILI YA PHEPHAHUNGU

          Eka atikili ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Siku, n'hweti na lembe.
             Vito ra phephahungu na nhlokomhaka.
             Vito ra mutsari ehenhla ka hungu.
             Vundzeni. (Vuxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso byi fanele ku humelerisiwa.)
             Vuxokoxoko bya vutihlanganisi bya mutsari.                                       [25]

2.5       MATIMU YA MUFI

          Eka matimu ya yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Nhlokomhaka.
             Mavito na xivongo xa mufi.
             Siku, n'hweti na lembe ro tswariwa na ro hundza emisaveni.
             Ndhawu laha a tswariweke kona.
             Vatswari va mufi.
             Vuxokoxoko bya swa tidyondzo.
             Vuxokoxoko bya ntirho wa yena.
             Ta vukati.
             Xivangelo xa rifu.
             Lava a va siyeke.
             Ku n'wi navelela ku etlela hi kurhula.
             Ku phata xivongo xa yena.                                                        [25]

2.6       MBULAVULO

          Eka mbulavulo wa yena mukamberiwa a nga ha katsa leswi landzelaka:

             Nhlokomhaka.
             Ku xeweta nhlengeletano hi ku ya hi swiyimo swa varhambiwa.
             Ku khensa nkarhi wo vulavula eka mufambisi wa ntirho.
             Vundzeni. (Vuxokoxoko lebyi hlamulaka xivutiso byi fanele ku humelerisiwa.)
             Ku khensa ku yingiseriwa na ku gimeta mbulavulo wa yena.                         [25]
                                                              NTSENGO WA XIYENGE XA B:         50
                                                                 NTSENGO WA TIMARAKA:          100

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                 Phendla

### Page 7

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                      Downloaded from hlayiso.com                  7                                                                            DBE/Hukuri 2022
                                                                                         NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XITANDZHAKU XA A: RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50)
XIYA:
        Tirhisa rhubiriki minkarhi hinkwayo loko u koreketa xitsalwana xa vutumbuluxi (Papila ra vu3, XIYENGE XA A).
        Timaraka to sukela eka 0 kufikela eka 50 ti avanyisiwile hi tinhlamuselo ta nkoka ta vuswikoti ta NTLHANU.
        Eka swilaveko swa Vundzeni, Ririmi na Xitayili, nhlamuselo yin'wana na yin'wana ya vuswikoti eka leta ntlhanu yi avanyisiwile hi swiyimo swimbirhi: xa le
         henhla na xa le hansi xikan'we na maavelo ya timaraka lawa ya tirhisiwaka.
        Xivumbeko a xi khumbeki hi ku aviwa ka xiyimo xa le henhla na xa le hansi.

    Swilaveko                                       Vuswikoti byo hlawuleka         Vuswikoti bya le henhla        Vuswikoti byo amukeleka           Vuswikoti bya            Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                      madyondza                  nga fikelelangi
    VUNDZENI &                                                  28–30                          22–24                          16–18                      10–12                         4–6
    MAKUNGUHATELO                                   -Mahlamulelo yo                 -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo ma na           -Mahlamulelo yo huhula.
                                                    hlawuleka/lama tlhontlhaka      vumbiweke kahle swinene.       amukelekaka.                nkhulukelano kun'wana.       -Miehleketo yo

                              Xiyimo xa le henhla
                                                    miehleketo na ku hundzisa       -Miehleketo leyi faneleke no   -Miehleketo leyi nga na     -Miehleketo a yi twisiseki   hlanganahlangana yo ka
                                                    eka leswi languteriweke.        tsakisa naswona yi kombisa     nkhulukelano na ku          naswona a yi kombisi         yi nga kongomisi mhaka.
                                                    -Miehleketo ya vutlhari, leyi   vumbhoni byo va yi vupfile.    khorwisa.                   vutitumbuluxeri.             -Mahungu yo huhula no
                                                    tlhontlhaka miehleketo          -Mahungu ya veketeriwile       -Mahungu ya veketeriwile    -Ku na vumbhoni byitsongo    vuyeleriwa.
                                                    naswona leyi vupfeke.           kahle swinene naswona ku       hindlela yo amukeleka       bya maveketelelo na          -Mahungu a ya
                                                    -Mahungu ya veketeriwile        na nkhulukelano (nhlangano)    naswona ku na               nkhulukelano wa mahungu.     veketeriwangi kahle
                                                    hindlela yo hlawuleka           eka manghenelo, miri na        nkhulukelano (nhlangano)                                 naswona ya hava
    (Mahlamulelo na                                 naswona ku na                   masongelo/mahetelelo.          eka manghenelo, miri na                                  nkhulukelano.
    miehleketo)                                     nkhulukelano (nhlangano)                                       masongelo/mahetelelo.
    Maveketelelo ya                                 ku katsa manghenelo, miri
    miehleketo eka                                  na masongelo/mahetelelo.
    makunguhatelo;                                              25–27                          19–21                           13–15                       7–9                         0–3
    Ndzemuko wa
                                                    -Mahlamulelo ya xiyimo xa       -Mahlamulelo lama              -Mahlamulelo lama           -Mahlamulelo hakanyingi a    -A ku kalangi ku ringetiwa
    xikongomelo, vaamukeri
                                                    le henhla kambe lama nga        vumbiweke kahle.               amukelekaka kambe           hi lama kongomaka.           ku angula ku ya hi
    va mahungu na mbangu.
                                                    riki na swihlawulekisi swa      -Miehleketo leyi faneleke no   hungu a ri hlamuseriwangi   -Miehleketo yi tala ku va    nhlokomhaka.

                              Xiyimo xa le hansi
                                                    xitsalwana xo hlawuleka no      tsakisa.                       ri twisiseka swinene.       leyi nga hlanganangiki na    -Miehleketo hi leyi yi nga
    TIMARAKA TA 30
                                                    tlhontlha miehleketo.           -Mahungu ya veketeriwile       -Miehleketo yi na           ku hlanganahlangana.         fanelangiki naswona a yi
                                                    -Miehleketo ya vutlhari no      kahle naswona ku na            nkhulukelano lowu           -Ku hava vumbhoni lebyi      fambelani nakatsongo na
                                                    vupfa.                          nkhulukelano (nhlangano)       amukelekaka na ku           kombisaka maveketelelo       nhlokomhaka.
                                                    -Mahungu ya veketeriwile        eka manghenelo, miri na        khorwisa.                   lamanene na nkhulukelano     -A yi na nkongomo
                                                    hindlela ya vutshila            masongelo/mahetelelo.          -Mahungu ya veketeriwile    wa mahungu.                  naswona yi
                                                    naswona ku na                                                  kahlenyana naswona ku na                                 pfuvapfuvekile.
                                                    nkhulukelano (nhlangano)                                       nkhulukelanonyana
                                                    eka manghenelo, miri na                                        (nhlanganonyana) eka
                                                    masongelo/mahetelelo.                                          manghenelo, miri na
                                                                                                                   masongelo/mahetelelo.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                               Phendla

### Page 8

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                                        Downloaded from hlayiso.com                  8                                                                                        DBE/Hukuri 2022
                                                                                           NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWANA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 50) (ku yisa emahlweni)
 Swilaveko                                           Vuswikoti byo hlawuleka             Vuswikoti bya le henhla          Vuswikoti byo amukeleka                  Vuswikoti bya             Vuswikoti byo ka byi
                                                                                                                                                                    madyondza                    nga fikelelangi
 RIRIMI, XITAYILI &                                              14–15                              11–12                                8–9                             5–6                            0–3
 VUHLERI                                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na      -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili     -Thoni, rhejisitara, xitayili   -Thoni, rhejisitara,
                                                 ntivomarito swa fambelana             ntivomarito swi fambelana          na ntivomarito swa                na ntivomarito swi              xitayili na ntivomarito a
 Thoni, rhejisitara,                             swinene na xikongomelo,               kahle na xikongomelo,              fambelana na                      fambelana katsongo na           swi fambelani na

                           Xiyimo xa le henhla
 xitayili na ntivomarito                         vaamukeri va mahungu na               vaamukeri va mahungu na            xikongomelo, vaamukeri va         xikongomelo, vaamukeri va       xikongomelo,
 swa fambelana na                                mbangu.                               mbangu.                            mahungu na mbangu.                mahungu na mbangu.              vaamukeri va mahungu
 xikongomelo/                                    -Vutitshembi eka ku tirhisa ririmi    -Ririmi hi leri faneleke           -Ririmi ri tirhisiwile hindlela   -Matirhiselo ya ririmi i ya     na mbangu.
 nkucetelo, vundzeni;                            naswona hindlela yo hlawuleka no      naswona thoni leyi                 yo amukeleka ku                   xiyimo xa madyondza             -Ririmi a ri twisiseki.
 Mahlawulelo ya                                  tsakisa.                              tirhisiweke hi leyi fanaka         hlamusela mahungu.                swinene.                        -Nkayivelo wa
 marito;                                         -Xi koka rinoko naswona xi na         minkarhi hinkwayo.                 -Thoni hi leyi faneleke.          -Thoni na dikixini a swi        ntivomarito wu endla
 Matirhiselo ya ririmi                           thoni leyinene no tlhavula.           -Swihoxo swa ntivoririmi na        -Ku tirhisiwile ririmi leri       fambelani.                      leswaku mahungu ya
 na swiaki na milawu                             -Swihoxo swa ntivoririmi na           mapeletelo a swi talangi.          amukelekaka ku tiyisisa           -Ntivomarito lowutsongo         nga twisiseki.
 ya rona;                                        mapeletelo a swi kona.                -Xi vumbiwile hindlela ya          vundzeni bya hungu.               swinene.
 mahikahatelo,                                   -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila    vutshila.
 ntivoririmi na                                  swinene.
 mapeletelo.                                                       13                                 10                                7                                4

                           Xiyimoxa le hansi
 TIMARAKA TA 15
                                                 -Ririmi i ra xiyimo xa le henhla      -Ririmi ro fanela naswona          -Matirhiselo lamanene ya          -Ku hava matirhiselo
                                                 naswona ri na thoni leyi faneleke     hakanyingi ra vuyerisa.            ririmi eka minkarhi               lamanene ya ririmi.
                                                 no tlhavula.                          -Thoni hi leyi faneleke na ku      yin'wana.                         -Ku tirhisiwile swivulwa
                                                 -Swihoxo swa ntivoririmi na           vuyerisa.                          -Hakanyingi thoni hi leyi         swo fana kumbe switsongo
                                                 mapeletelo a swi kona.                -Swihoxo swa ntivoririmi na        faneleke kambe ku na              leswi hambaneke.
                                                 -Xi vumbiwile hindlela ya vutshila.   mapeletelo i switsongo.            nkayivelo wo tirhisiwa ka         -Ku na nkayivelo lowukulu
                                                                                       -Xi vumbiwile hindlela ya          ririmi leri amukelekaka.          wa ntivomarito.
                                                                                       vutshila.
 XIVUMBEKO                                                       5                                     4                               3                                 2                             0–1
                                                 -Mavumbelo ya nhlokomhaka i ya        -Vuxokoxoko byi vumbiwile          -Ku vumbiwile vuxokoxoko          -Ku na timhakanyana to          -Ku pfumaleka timhaka
 Swihlawulekisi swa                              xiyimo xa le henhla swinene.          hindlela yo twisiseka.             lebyi faneleke.                   khomeka.                        leti lavekaka.
 xitshuriwa;                                     -Vuxokoxoko lebyi hlawulekeke.        -Ku na nkhulukelano.               -Swivulwa na tindzimana           -Swivulwa na tindzimana         -Swivulwa na
 Mavumbelo ya                                    -Swivulwa na tindzimana swi           -Swivulwa na tindzimana            swi vumbiwile hindlela            swi hoxekilenyana.              tindzimana swi
 tindzimana na                                   vumbiwile hindlela ya xiyimo xa le    swa twisiseka naswona i swo        leyinene.                         -Xitsalwana xa ha               hoxekile.
 swivulwa.                                       henhla swinene.                       hambanahambana.                    -Xitsalwana xa ha                 twisisekanyana.                 -Xitsalwana a xi
 TIMARAKA TA 5                                                                                                            twisiseka.                                                        twisiseki.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile                                                                                                                                                                              Phendla

### Page 9

Xitsonga: Ririmi ra le Kaya (HL)/P3
                                        Downloaded from hlayiso.com                      9                                                                                         DBE/Hukuri 2022
                                                                               NSC – Xiletelo Xa Makoreketelo

XITANDZHAKU XA B: RHUBIRIKI YA MAKAMBELELO YA XITSALWAMBIKO XO LEHA – RIRIMI RA LE KAYA (TIMARAKA TA 25)

 Swilaveko                        Vuswikoti byo hlawuleka            Vuswikoti bya le henhla           Vuswikoti byo amukeleka            Vuswikoti bya madyondza             Vuswikoti byo ka byi nga
                                                                                                                                                                                       fikelelangi
 VUNDZENI,                                   13–15                              10–12                                7–9                                 4–6                               0–3
 MAKUNGUHATELO &                 -Mahlamulelo yo hlawuleka          -Mahlamulelo lamanene              -Mahlamulelo yo ringanela          -Mahlamulelo ya madyondza          -Mahlamulelo a ya kombisi
 XIVUMBEKO                       na ku hundzisa leswi a swi         lama kombisaka vutivi              lama kombisaka vutivi bya          lama kombisaka vutivinyana         vutivi bya swihlawulekisi swa
                                 languteriwile.                     lebyinene bya swihlawulekisi       swihlawulekisi swa muxaka          bya swihlawulekisi swa             muxaka wa xitshuriwa.
 Mahlamulelo na                  -Miehleketo ya vutlhari leyi       swa muxaka wa xitshuriwa.          wa xitshuriwa.                     muxaka wa xitshuriwa.              -Nhlamuselo a yi le rivaleni
 miehleketo;                     vupfeke.                           -Ku na ku kongoma mhaka,           -Mhaka a yi kongomiwi hi ku        -Ku na ku kongomanyana             naswona yi humile swinene
 Maveketelelo ya                 -Vutivi byo enta bya               a ku na ku huma emhakeni.          hetiseka, ku na ku                 kambe matsalelo ya huhula.         emhakeni.
 miehleketo eka                  swihlawulekisi swa muxaka          -Vundzeni na miehleketo swi        humanyana emhakeni.                -A hi minkarhi hinkwayo            -Vundzeni na miehleketo a
 makunguhatelo;                  wa xitshuriwa.                     vumbanile, swi                     -Vundzeni na miehleketo swi        vundzeni na miehleketo swi         swi vumbanangi.
 Xikongomelo, vaamukeri          -Matsalelo lama nga humiki         hlamuseriwile kahle hi             vumbanile hindlela leyi            vumbanaka.                         -Ku na vuxokoxoko
 va hungu,                       emhakeni.                          vuxokoxoko byo seketela            amukelekaka.                       -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo swinene lebyi
 swihlawulekisi/swiaki swa       -Vundzeni na miehleketo swi        nhlokomhaka.                       -Ku na vuxokoxoko                  byitsongo lebyi seketelaka         seketelaka nhlokomhaka.
 ririmi na mbangu.               vumbanile.                         -Xivumbeko lexi faneleke           byin'wana lebyi seketelaka         nhlokomhaka.                       -A ku tirhisiwangi milawu ya
                                 -Nhlamuselo ya vuenti              lexi nga na swihoxo                nhlokomhaka.                       -Milawu ya xivumbeko yi            xivumbeko leyi faneleke.
                                 swinene naswona                    switsongo leswi onhaka             -Hi ku angarhela, xivumbeko        tirhisiwile hindlela yo ka yi
                                 vuxokoxoko hinkwabyo byi           nkhaqato.                          hi lexi faneleke kambe xi ri       nga twisiseki.
 TIMARAKA TA 15                  seketela nhlokomhaka.                                                 na swihoxo switsongo.              -Ku na swihoxo swo tala.
                                 -Xivumbeko lexi faneleke no
                                 va na nkhaqato.
 RIRIMI, XITAYILI &                           9–10                                7–8                                5–6                                3–4                                0–2
 VUHLERI                         -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na   -Thoni, rhejisitara, xitayili na
                                 ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swi fambelana          ntivomarito swa                    ntivomarito a swi fambelani
 Thoni, rhejisitara, xitayili,   swinene na xikongomelo,            kahle na xikongomelo,              na xikongomelo, vaamukeri          fambelananyana na                  na xikongomelo, vaamukeri
 xikongomelo/nkucetelo,          vaamukeri va hungu na              vaamukeri va hungu na              va hungu na mbangu.                xikongomelo, vaamukeri va          va hungu na mbangu.
 vaamukeri va hungu na           mbangu.                            mbangu.                            -Ku na swihoxonyana swa            hungu na mbangu.                   -Swihoxo swi tele naswona
 mbangu;                         -Ku na nkhaqato wa                 -Hi ku angarhela, ku na            ririmi.                            -Ntivoririmi wo pfumala            ku na ku pfuvapfuvana ka
 Matirhiselo ya ririmi, swiaki   ntivoririmi naswona wu             nkhaqato wa ntivoririmi            -Ku na ntivomarito wo              nkhaqato wu tlhela wu va na        timhaka.
 na milawu ya rona;              vumbiwile hi mfanelo.              naswona wu vumbiwile hi            ringanela.                         swihoxo swo tala.                  -Ntivomarito a wu fambelani
 Mahlawulelo ya marito;          -Swihoxo a swi kona.               mfanelo.                           -Swihoxo a swi onhi                -Ntivomarito wo kayivela.          na xikongomelo.
 Mahikahatelo na                                                    -Ntivomarito wa kahle              nhlamuselo.                        -Nhlamuselo a yi le rivaleni.      -Nhlamuselo a yi twisiseki
 mapeletelo.                                                        swinene.                                                                                                 nakatsongo.
 TIMARAKA TA 10                                                     -Swihoxo a swi talangi.

Mfanelo yo kopa yi pimiwile

## Related documents

- [Xitsonga HL P3 Nov 2019 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2019-memo/e3bf710e-fcf3-4717-a70d-9ef199705e96) — Xitsonga HL · Memo · 2019 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2018 FINAL Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2018-final-memo/f2fc212e-2e6c-4c61-8536-9a5d3da7a372) — Xitsonga HL · Memo · 2018 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2017 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2017-memo/82793acd-4588-4093-ad5a-a83859b41885) — Xitsonga HL · Memo · 2017 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2014 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2014-memo/cdba8134-4566-45ec-8bfb-c9bc00a73598) — Xitsonga HL · Memo · 2014 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2012 Memo](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2012-memo/4ffd65af-c392-4f36-b5bd-0dc5130950eb) — Xitsonga HL · Memo · 2012 · Xitsonga
- [Xitsonga NSC HL P2 QP Nov 2022](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-nsc-hl-p2-qp-nov-2022/c034ee37-9d85-40fd-ba34-027078e728aa) — Xitsonga HL · QP · 2022 · Xitsonga

## More from Grade 12 Xitsonga HL

- [Xitsonga HL P2 Nov 2025](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2025-nsc-november-exam-question-paper-paper-2-xitsonga/575122f6-df3a-48f5-8bc8-a7ef754acbba) — QP · 2025 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p1-nov-2024/99484b16-1c35-4517-b161-c51b7d46a38b) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P2 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p2-nov-2024/17621c18-65b9-417d-926d-677cca0c0c07) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 Nov 2024](https://www.hlayiso.com/library/xitsonga-hl-p3-nov-2024/b97708ef-e1b3-4d84-8f32-55fbcaa9b6c8) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P1 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-1-xitsonga/54c88c1e-dddd-4b44-ab12-6fa6e0d2d3f5) — QP · 2024 · Xitsonga
- [Xitsonga HL P3 May-June 2024](https://www.hlayiso.com/library/grade-12-xitsonga-hl-2024-nsc-june-exam-question-paper-paper-3-xitsonga/4464866c-f985-4bf0-91c5-40e9f76b4ed1) — QP · 2024 · Xitsonga

## Collection

- [Grade 12 past papers](https://www.hlayiso.com/grade-12/past-papers)

---

Hlayiso: free CAPS and IEB past papers, memos, notes and study guides for South African learners. When citing, link the page URL above, not a PDF or /api/ URL.
