ISIXHOSA SECOND ADDITIONAL LANGUAGE
National Curriculum Statement (NCS)
Curriculum and Assessment
Policy Statement
FOUNDATION PHASE
GRADES 1 – 3
Skip to contentCAPS document
CAPS SAL IsiXhosa FP
Grades 1, 2, 3 Isixhosa SAL CAPS document, 64 pages. Read online or get the free PDF download.
Isixhosa SAL · Grades 1, 2, 3 · xh. CAPS document, 64 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isixhosa SAL
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Xh
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 64
- File size
- 1.2 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 64
Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2016 Department of Basic Education
DRAFT COPY
2 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
ISIQULATHO
ICANDELO LOKU-1: INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA . . . . . 4
1.1 IMVELAPHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.2 AMAGQABANTSHINTSHI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1.3 IINJONGO EZIPHANGALELEYO ZEKHARITYHULAM YOMZANTSI AFRIKA . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1.4 UKWABIWA KWEXESHA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.4.1 IsiGaba esisisiSeko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.4.3 IsiGaba esiPhezulu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.4.4 IBanga 10-12 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
ICANDELO LESI-2: UKAZISA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO KWISIGABA ESISISISEKO . . . . 10
2.1 IILWIMI KWINKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.1.1 Imigangatho yolwimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2.1.2 Injongo zokufunda uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.1.3 Ukufundiswa koLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.1.4 Izakhono zolwimi zeLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.1.5 Iintlobo zelitheresi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.1.6 Ukwakhiwa nokusetyenziswa kolwimi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.1.7 Izihloko nemixholo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.1.8 Ukufundisa nendlela yokufundisa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.1.9 Ulawulo eklasini kunye nezixhobo zokufunda nokufundisa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.2 UHLOLO KULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.3 UKWABIWA KWEXESHA NETHEYIBHULI YAMAXESHA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.4 UKUNYUSELWA NOKUPASISWA KWABAFUNDI KUMABANGA 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.5 UKUREKHODA NOKURIPOTA: AMABANGA 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.6 IZIXHOBO ZOKUFUNDA NOKUFUNDISA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
ICANDELO LESI-3: AMAGQABANTSHINTSHI NGEZAKHONO ZOLWINI EMAZIFUNDISWE KULWIMI
LWESIBINI OLONGEZELELWEYO (SAL) AMABANGA 1-3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
IBANGA 1 ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
IBANGA 2 ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
IBANGA 3 ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
ULUHLU LWAMAGAMA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 3
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
ICANDELO LOKU-1: INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI
YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
1.1 IMVELAPHI
INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (NCS) icacisa ipolisi yekharityhulam nokuhlola
ezikolweni.
Ukuphucula ukusetyenziswa kwayo, INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe ihlaziyiwe, yaye olu hlaziyo luya
kuqala ukusebenza ngeyoMqungu/ngoJanyuwari 2012. Isifundo ngasinye senzelwe uxwebhu olunye lwePolisi
yeKharityhulam nokuHlola endaweni yala maxwebhu madala angala: INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe, isiKhokelo
seNkqubo yokuFunda kunye nesiKhokelo sokuHlola sesiFundo kwiBanga R-12.
1.2 AMAGQABANTSHINTSHI
(a) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) imele inkcazelo
yepolisi yokufunda nokufundisa kwizikolo zoMzantsi Afrika yaye iquka oku kulandelayo:
(i) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yesifundo ngasinye kwezo zifundo zivunyiweyo zesikolo;
(ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R-12.; kunye
(iii) Noxwebhu lwepolisi oluthi, National Protocol for Assessment Grades R-12 (eyoMqungu/Janyuwari
2012).
(b) Uxwebhu oluthi, INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 eyoMqungu/Janyuwari 2012)
lungena endaweni yala maxwebhu eNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe mabini alandelayo:
(i) iRevised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
kunye
(ii) neNational Curriculum Statement Grade 10-12 Government Gazettes, No 25545 of 6 October 2003 and
No. 27594 of 17 May 2005.
(c) Amaxwebhu eNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe ekuthethwe ngawo kumhlathi b(i) no(ii), aquka la maxwebhu
epolisi alandelayo, aza kuthi aye eyekiswa ngokuyekiswa, engenelelwa yiNkcazelo yePolisi yeKharityhulam
nokuHlola yeBanga R-12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) ngo2012 - 2014:
(i) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yezifundo ngezifundo, isiKhokelo seNkqubo yokuFundisa kunye
nesiKhokelo sokuHlola sesiFundo seBanga R-9 neseBanga 10-12;
(ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band, olubhengezwe kwiGovernment Notice No. 124 ekwiGovernment Gazette
No. 29626 of 12 February 2007;
(iii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), olubhengezwe kwiGovernment Gazette No.27819 of 20 July 2005;
(iv) Uxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, olupapashwe kwiGovernment Gazette, No.29466 of 11 December 2006, lufakwe kuxwebhu
lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12; kunye
4 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
(v) Noxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol
for Assessment (Grades R-12), olubhengezwe kwiGovernment Notice No.1267 kwiGovernment Gazette
No. 29467 of 11 December 2006.
(d) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12; kunye namacandelo akwiPolisi yeKharityhulam nokuHlola
njengoko ebonisiwe kwisahluko sesi-2, 3 nesesi-4 solu xwebhu aqulethe izithethe nemigangatho yeNkcazelo
yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R-12. Ngoko ke, olu xwebhu luya kuthi, ngokwecandelo 6A leSouth African
Schools Act (uMthetho oLawula iZikolo zaseMzantsi Afrika), ka1996 (uMthetho wama-84 ka1996,) lwenze
isiseko sokuxhobisa umPhathiswa wezeMfundo esisisiSeko ukuba akwazi ukubeka awona manqanaba
aphantsi eziphumo nemigangatho, ngokunjalo neenkqubo nemigaqo yokuhlola impumelelo yabafundi,
manqanaba lawo aza kusebenza kwizikolo zikarhulumente nezabucala.
1.3 IINJONGO EZIPHANGALELEYO ZEKHARITYHULAM YOMZANTSI AFRIKA
(a) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 inika isikhokelo kulwazi, izakhono
(b) nezithethe (izinto ezixabisekileyo) ezinokufundwa ezikolweni zaseMzantsi Afrika. Le kharityhulam ijonge
ukuqinisekisa ukuba abafundi bafumana ulwazi bekwasebenzisa nezakhono ngeendlela ezihambelana
nobomi babo bemihla ngemihla. Kungoko ke le kharityhulam ikhuthaza uluvo lokusebenzisa kakhulu iimeko
zalapha, kodwa ibe ikwayise iso nemiba ebalulekileyo yehlabathi jikelele.
(c) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 yenza oku kulandelayo:
• Ixhobisa abafundi ngolwazi, izakhono nezithethe eziya kubanceda ukuba bakwazi ukuzimela
nokuthabatha inxaxheba ekuhlaleni njengabemi belizwe elikhululekileyo; nokuba bavela kweyiphi imo
yezentlalo, uhlanga, isini, bekhangeleka njani ngokomzimba okanye bekuliphi inqanaba lengqiqo;
• Ivulela abafundi amathuba okuya kwimfundo ephakamileyo;
• Incedisa abafundi ukuba bakwazi ukuphuma kumaziko emfundo baye kumaziko omsebenzi; yaye
• Inika abaqeshi umfanekiso ocacileyo ngobuchule nolwazi abanalo abafundi.
(c) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 isekelwe phezu kwale mithetho-siseko ilandelayo:
• Ukuphuculwa kwezentlalo: ukuqinisekisa ukuba kuyalungiswa ukungalingani kwezemfundo
okwabangelwa lixesha lobandlululo, nokuba bonke abemi banikwa amathuba emfundo alinganayo;
• Ukufunda ngokubandakanyeka kusetyenziswa ingqiqo: ukukhuthaza indlela yokufundisa efuna
abafundi ukuba bathathe inxaxheba bebonakalisa ingqiqo, endaweni yokufunda ngokubethelela izimvo
nokufunda nje bengaziqiqisisi iinyaniso okanye izimvo abazinikwayo;
• Ulwazi nezakhono ezikumgangatho ophakamileyo: ukubekwa kweyona migangatho isezantsi
yolwazi nezakhono ekufuneka abafundi bezibonakalise kwibanga ngalinye, kananjalo nokumiselwa
kwemigangatho ephezulu enokufikelelwa kuzo zonke izifundo;
• Ukuqhubela phambili: umxholo wokufundwayo neemeko ekufundwa phantsi kwazo kwibanga ngalinye
ubonisa ukuqhubela phambili, ukususela kokulula ukuya koko kuntsonkothileyo;
• Amalungelo oluntu, uqukaniso, ukukhathalelwa kokusingqongileyo nobulungisa bezentlalo: ukufakwa
kwemithetho-siseko neendlela zokwenza ubulungisa kwezentlalo nokukhathalela indalo esingqongileyo
kwanamalungelo oluntu, njengoko ebekiwe kuMgaqo-siseko weRiphablikhi yoMzantsi Afrika. INkcazelo
yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga 10-12 ibonakalisa uvakalelo kwimiba yeyantlukwano
enjengendlala, ukungalingani, uhlanga, isini, ulwimi, ubudala, ukuba nenkubazeko neminye imiba;
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 5
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
• Ukuxatyiswa kolwazi lwemveli: ukuthathela ingqalelo ubutyebi bembali kunye nelifa lemveli leli lizwe
njengeentsika zokuxhasa izithethe eziqulethwe nguMgaqo-siseko; kunye
• Nentembeko, umgangatho ophezulu, kunye negalelo elibonakalayo: ukunika imfundo enokuthelekiseka
neyamanye amazwe ngokomgangatho, ukunatyiswa kwanokungena nzulu kwayo kwimiba efundiswayo.
(d) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 ijonge ukuphuhlisa abafundi abakwaziyo:
• ukuchonga nokusombulula iingxaki bathabathe izigqibo besebenzisa ingqiqo nokucinga okubonakalisa
ubugcisa;
• ukusebenza ngempumelelo bebodwa naxa bekunye nabanye njengamalungu eqela;
• ukuzicwangcisa nokuzilawula bona buqu kunye nemisebenzi yabo, loo nto beyenza ngentembeko
nangempumelelo;
• ukuqokelela, ukuhlalutya, ukucwangcisa nokuhlaba amadlala ulwazi;
• ukunxibelelana nabanye ngempumelelo besebenzisa ubuchule bokubonwayo, bemiqondiso kunye/
okanye nezinye izakhono zolwimi ngeendlela ezahlukeneyo;
• ukusebenzisa inzululwazi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokubonisa ukuba noxanduva
ngokunengqiqo ekukhathaleleni indalo esingqongileyo nempilo yabanye; kunye
• nokubonisa ukuliqonda ihlabathi ukuba liyiseti yezinto ngezinto ezizalanayo ngokuqaphela ukuba iimeko
ezisonjululwa phantsi kwazo iingxaki azizimelanga zodwa geqe.
(e) Ukuqukaniswa kwemfundo kufuneka kube ngundoqo ekulungiseleleni, ekucwangciseni nasekufundiseni
kwisikolo ngasinye. Oku kunokwenzeka kuphela xa bonke ootitshala benolwazi oluphangaleleyo malunga
nendlela yokuqonda nokusombulula izidingo zokufunda kunye nendlela yokucwangcisela abafundi
abangafaniyo.
Undoqo ekulawuleni ukuqukaniswa kwemfundo kukuqinisekisa ukuba izidingo ziyachongwa zize zisonjululwe
ngawo onke amaqela enkxaso efanelekileyo asesikolweni, aquka ootitshala, amagosa esithili, amaQela
eNkxaso amaZiko athile, abazali neZikolo zabaFundi abaneeMfuno eZizodwa njengamaZiko aXhobisa
ngoLwazi. Ukusombulula izidingo eklasini, ootitshala mabasebenzise iindlela ngeendlela zokujongana
neyantlukwano kwikharityhulam, ndlela ezo zifana nezo zikuxwebhu lweSebe leMfundo esisisiSeko oluthi
Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
6 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
1.4 UKWABIWA KWEXESHA
1.4.1 IsiGaba esisisiSeko
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esisisiSeko limi ngolu hlobo:
IBANGA R IBANGA 1 IBANGA 2 IBANGA 3
ISIFUNDO
(IIYURE) (IIYURE) (IIYURE) (IIYURE)
ULwimi lwaseKhaya 10 8/7 8/7 8/7
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo N/A 3/2 3/2 3/4
ULwimi Lwesibili oloNgezelelweyo N/A 1 1 1
IMathematika 7 7 7 7
IzaKhono zoBomi 6 6 6 7
• ULwazi olusisiSeko (1) (1) (1) (2)
• EzobuGcisa (2) (2) (2) (2)
• EzemiThambo (2) (2) (2) (2)
• UkuziPhatha neNtlalo (1) (1) (1) (1)
IYURE ZIZONKE 23 24 24 26
(b) Ixesha elabelwe ukufundisa leBanga R ziyure ezingama-23. Ixesha elabelwe ukufundisa amaBanga 1-2
ziyure ezingama-24, eleBanga 3 ziyure ezingama-26.
(c) ULwimi lwaseKhaya iBanga R lwabelwe iyure ezili-10. Ixesha elininzi liziyure ezisi- 8 lize elimbalwa libe ziyure
ezisi- 7 ezabelwe uLwimi lwaseKhaya kumaBanga 1-3. KuLwimi lokuQala oloNgezelelweyo amaBanga 1-2
abelwe iyure ezi-3 kwixesha elininzi kwelimbalwa zabelwa iyure ezi-2; kwaze kwiBanga lesi-3 ezona yure
zininzi zi-4, zize ezimbalwa zibe-3. KuLwimi lweSibini oloNgezelelweyo amaBanga 1-3 abelwe iuyre e-1.
(d) Mathematika kumaBanga R-3 yabelwe iiyure ezisi-7. KwizaKhono zoBomi, uLwazi lokuQala amaBanga R-2
abelwa iyure ezi-6, iBanga lesi-3 labelwa iyure ezisi-7.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 7
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhakathi limi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 6
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 5
ULwimi Lwesibili oloNgezelelweyo 2
IMathematika 6
INzululwazi nobuChwepheshe (neTeknoloji) beNdalo 3.5
INzululwazi yezeNtlalo 3
IzaKhono zoBomi 4
• EzobuGcisa (1.5)
• EzemiThambo (1)
• UkuziPhatha neNtlalo (1.5)
LILONKE 29.5
1.4.3 IsiGaba esiPhezulu
a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhezulu limi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 5
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4
ULwimi Lwesibili oloNgezelelweyo 2
IMathematika 4.5
INzululwazi yezeNdalo 3
UbuChwepheshe (iTeknoloji) 2
INzululwazi yoLawulo lwezoQoqosho 2
IsiFundo ngezoBomi 2
EzobuGcisa 2
LILONKE 29.5
1.4.4 IBanga 10-12
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa iBanga 10-12 limi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 4.5
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4.5
ULwimi Lwesibili oloNgezelelweyo 2
IMathematika 4.5
IsiFundo ngezoBomi 2
8 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Ubuncinane bazo naziphi izifundo ezithathu ezikhethwe kwiQela B isiHlomelo B, iiTheyibhile 12 (3x4 iiyure
B1 - B8 zoxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion -4)
requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, ngokuxhomekeke kwimigaqo
ebekwe kumhlathi wama-28 wolu xwebhu lwepolisi.
LILONKE 29.5
Ixesha elabelwe ukufundisa ngeveki malisetyenziselwe ukufundisa izifundo ngokweemfuno zezifundo zeNkcazelo
yePolisi yeKharityhulam nokuHlola yeBanga R-12 (NKS) ezichatshazelwe apha ngasentla, hayi ezinye izifundo
ezongezelelweyo. Ukuba umfundi ufuna ukongeza izifundo, makongezelwe elinye ixesha lezo zifundo azongezileyo.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 9
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
ICANDELO LESI-2: UKAZISA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO
KWISIGABA ESISISISEKO
2.1 IILWIMI KWINKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Ulwimi sisixhobo sokucinga nokunxibelelana. Lukwayindlela yenkcubeko nothando lobuhle abathi abantu babelane
ngayo ukuze bakwazi ukuliqonda ilizwe abaphila kulo. Ukufunda ukusebenzisa ulwimi ngendlela eyiyo kubangela
ukuba abafundi bafumane ulwazi, bakwazi ukuzazi, ukwazisa iimvakalelo neengcinga zabo, ukunxibelelana nabanye
nokukwazi ukulawula ilizwe abaphila kulo. Lukwanika abafundi imifanekiso etyebileyo nemandla kunye neengcinga
ezinokusetyenziswa kwilizwe labo ngokungcono nangokucacileyo kunokuba kunjalo. Kusetyenziswa ulwimi
ukuvakalisa nokwakha iinkcubeko ezizintlobo ngeentlobo nobuhlobo kwaye kukwangokusebenzisa ulwimi apho olu
lwakhiwo lunokuthi lutshintsha tshintshwe, lwandiswe okanye luphuculwe.
2.1.1 Imigangatho yolwimi
Ukufundwa kolwimi kwiBanga lesi-4 ukuya kwelesi-6 kuquka zonke iilwimi zaseburhulumenteni zaseMzantsi Afrika,
izizezi: iAfrikaans, iEnglish, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, iSepedi (Sesotho sa Leboa), iSesotho, iSetswana, iSiswati,
iTshivenda, iXitsonga nezi zingezizo ezaseMzantsi Afrika, ezizezi, Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew,
Hindu, Italian, Latin, Morden Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Zonke iiLwimi zaseburhulumenteni
zinokufundiswa njengoLwimi lwaseKhaya, olokuQala oloNgezeleweyo okanye olwesiBini oloNgezelelweyo. Zonke
iilwimi ezingezizo ezaseMzantsi Afrika zinokufundwa ubuncinane kwinqanaba loLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo.
Ukufunda ulwimi kumabanga 4-9 kuquka zonke iilwimi zaseburhulumenteni eMzantsi Afrika. Zonke ezilwimi
zisemthethweni. Zonke iilwimi ezisemthethweni zingafundiswa kumgangatho woLwimi lwaseKhaya uLwimi Lokuqala
okanye kumgangatho woLwimi Lwesibini Olongezelelweyo. Zonke iillwimi ezingezizo ezaseburhulumenteni
zifundiswa kumgangatho woLwimi Lwesibini Olongezelelweyo apho ezi lwimi ziphuhliswe khona.
ULwimi lwaseKhaya lulwimi lokuqala oluthi lufundwe ngabafundi ngelixa ulwimi Lokuqala Olongezelelweyo lufundwa
njengolwimi olongezelelwe kulwimi Lwasekhaya. ULwimi Lwesibini olongezelelweyo lolunye ulwimi olunokufundwa
ngumfundi, ulwimi oluthi luvumele unxibelelwano olubanzi nelwimi ezininzi njengoko oku kubhaliwe kuMthetho
Sisekelo neLanguage in Education Policy. Ulwimi lungasetyenziswa kwindawo ethile kwaye lwangeze ekwakheni
isizwe nokuqondana phakathi kwekcubeko. Izikolo ezininzi eMzantsi Afrika azilufundisi ulwimi lwaseKhaya lwabafundi
abathile okanye lwabafundi bonke abafunda kweso sikolo. Ezi zikolo zikhetha ukufundisa ulwimi olunye okanye
iilwimi ezimbini ezikwinqanaba lolwimi lwaseKhaya. Ngenxa yoku ileybheli uLwimi lwaseKhaya nolwimi Lokuqala
Olongezelelweyo lubhekiselele kwinqanaba lolwazi lololwimi olo luthi lufundiswe hayi ngokubhekiselele kulwimi
lokuzalwa (ulwimi lwaseKhaya) okanye ulwimi olufundwayo(njengolwimi olongezelelweyo). Ngokweenjongo zale
polisi konke okubhekiselele kuLwimi lwaseKhaya makuqondwe njengokubhekiselele kumgangatho hayi ulwimi.
Umgangatho woLwimi lwaseKhaya unika ulwazi lolwimi olubonisa izakhono zonxibelelwano olusisiseko nabanye
abantu, unxibelelwano olo lufunekayo kwiimeko zentlalo kunye nezakhono zokuqiqa zemfundo ezibalulekileyo
ekufundeni ikharityhulam. Ugxininiso kulo mgangatho wolwimi lusekufundiseni izakhono zokuphulaphula, ukufunda
nokubhala. Lo mgangatho ukwanika abafundi ulwazi loncwadi, ukubonisa uthando lobuhle nokukwazi ukuzakhela
umfanekiso ngqondweni. Oku kunika abafundi ithuba lokuyila ngokutsha, ukuyila engqondweni ilizwe abaphila kulo.
Nangona kunjalo ugxininiso nexesha elabelwe ukuphula phula nokuthetha kwibanga lesi-7 ukuya phambili liba
ngaphantsi kwelo lokufunda nokubhala kuba kugxininiswa kakhulu ekukhuliseni izinga lokufunda nokubhala kuba
abafundi balungiselelwa imfundo ephakamileyo naxa beqalisa ukusebenza.
10 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Umgangatho woLwimi LokuQala eloNgezelelweyo uthatha ukuba abafundi abanalo ulwazi lolu lwimi xa befika
esikolweni. Kwiminyaka embalwa yokuqala ugqaliso lusekukhuliseni ulwazi lokuqonda nokuthetha ulwimi – izakhono
zokunxibelelana ezisisiseko. Kwibanga lesi-2 nelesi-3 abafundi baqalisa ukukhulisa ukukwazi ukufunda nokubhala
kwesi siseko sokuthetha. Bathi basebenzise izakhono zokufunda nokubhala abazifunde kuLwimi lwaseKhaya.
KwisiGaba esiPhakathi nesiGaba esiPhezulu abafundi baqhubeka beqinisa izakhono zabo zokuphulaphula,
ukuthetha, ukufunda nokubhala. Kweli nqanaba abantwana abaninzi bafunda ngokusebenzisa uLwimi lokuQala
eloNgezelelweyo, oko kukuthi isiNgesi, kwaye kufuneka bafundiswe olu lwimi ngakumbi. Ugqaliso olumandla ngoko
ke malube sekusebenziseni uLwimi LokuQala eloNgezelelweyo ngenjongo zokucinga nokuqiqa. Oku kubangela
ukuba abafundi bakhulise izakhono zabo zokuqiqa, izakhono ezo abaza kuzifuna ukufunda ezinye izifundo
ezifana neNzululwazi ngesiNgesi. Basebenza ngakumbi ngeetekisi zoncwadi kwaye baqalisa ukukhulisa izakhono
zokuthanda ubuhle nokukwazi ukuyila engqondweni kulwimi lwabo olongezelelweyo.
Ngexesha abafundi befika kwisiBanga lesi 7 kufuneka babe bafikelele kwiqondo elamkelekileyo lokukwazi
ukusebenzisa ulwimi lwabo olongezelelweyo ngokubhekiselele kwizakhono zokunxibelelana nabanye abantu
nezokuqiqa abazisebenzisa ekufundeni. Nakuba kunjalo eliyinyani lelokuba kweli nqanaba abafundi abakakwazi
kakuhle ukunxibelelana ngolwimi lokuqala elongezelelweyo. Ngoko ke umceli mngeni kwisiGaba esiPhakathi
(amabanga 4-6) kukunika inkxaso abafundi ngaxesha linye banikwe ikharityhulam ezakwenza ukuba abafundi
bafikelele kwimigangatho efunekayo kumabanga alandelayo. Kufuneka le migangatho ibe kwimo yokuba abafundi
bakwazi ukusebenzisa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo kwinqanaba eliphezulu ukubalungiselela imfundo
ePhakamileyo okanye umsebenzi.
Umgangatho woLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo uthatha ukuba abafundi abanalo ulwazi lolu lwimi xa befika
esikolweni. Ugxininiso kutyhilelo kuLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo lusekuphuhliseni ukukwazi kwabafundi
ukuqonda nokuthetha ulwimi-izakhono ezisiseko zokunxibelelana nabanye abantu. KwiBanga lesi-4 – 6 abafundi
baqala ukwakha izakhono zabo zokuthetha, zokufunda nokubhala. Bakwasebenzisa izakhono zabo zokuthetha
nezokufunda nokubhala abasele bezifunde kuLwimi lwaseKhaya noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo.
KwiBanga lesi-4 – 6 abafundi bayaqhuba nokomeleza ukuPhulaphula nokuThetha kwabo ngelixa bekwaphuhlisa
izakhono zabo zokuFunda nokuBhala. Ngethuba abafundi befika kwiBanga lesi-4, kufuneka bazame ukunxibelelana
ngolwimi lwabo lwesiBini oloNgezelelweyo kunxibelelwano lwabo kwakunye nabanye abantu ekuhlaleni. Nakuba
kunjalo liyinyani elokuba abafundi abaninzi baya kuba ngeli xesha bengakwazi kakuhle ukunxibelelana ngolwimi
lwabo olongezeleweyo. Ngoko ke, umceli mngeni kwiBanga 1 – 3 kukunika aba bafundi inkxaso ngaxesha linye
bekwanikwa ikharityhulam ezakwenza ukuba abafundi bafikelele kwimigangatho efunekayo kumabanga alandelayo.
Kufuneka le migangatho ibe kwimo yokuba abafundi bakwazi ukusebenzisa iilwimi zabo ezongezelelweyo kwinqanaba
eliphezulu ukubalungiselela imfundo ePhakamileyo okanye umsebenzi.
2.1.2 Injongo zokufunda uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo
2.1.2.1 Injongo (eziphangaleleyo)
Ukukhuthaza iilwimi ezongezelelweyo
Indlela yokufundisa ebandakanya iilwimi zonke sisxhobo esibalulekileyo sokudibanisa uluntu, kunye nokukhula
komntu ngamnye noluntu luphela. UMzantsi Afrika lilizwe elibandakanya zonke iilwimi ezisemthethweni
ezilishumi elinanye. Kubalulekile ke ngoko, ukuba abantwana bafunde iilwimi ezongezelelweyo kwamsinya
kangangoko. Zikwakho ke iinzuzo ngokwengqiqo eziboniswa luphando, kuphuhlisa ukutshintsha engqondweni.
Iilwimi ezongezelelweyo zifundeka ngcono kakhulu xa abantwana benesiseko esomeleleyo kuLwimi lwabo
lwaseKhaya (HL). ULwimi lwaseKhaya luba sisiseko sokufunda iilwimi ezongezelelweyo kwimeko ebandakanya
iilwimi zonke.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 11
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Xa abantwana beqalisa ukufunda ulwimi olongezelelweyo kwiBanga 1, nokuba kukumanqanaba oLwimi
lokuQala oloNgezelelweyo (FAL) okanye olwesibini (SAL), kufuneka bakhe isiseko esomeleleyo sokuthetha
ngomlomo, kananjalo nokuboniswa kokubhaliweyo kwezi lwimi. Kufuneka beve kakhulu ulwimi olulula,
oluthethwayo abanako ukuluqonda kwimeko leyo. Ukuphulaphula utitshala ebalisa aze afunde amabali
kwiincwadi ezinemizobo emikhulu (IiNcwadi eziNkulu) yindlela elungileyo yokwenza oku. Inika imeko
enentsingiselo evakalayo ukuphuhlisa isigama, kwaye ixhasa uphuhliso lwamagama abantwana abawabona
rhoqo. Njengoko ukuqonda kwabantwana kukhula, bayawafuna amathuba amaninzi okuluphulaphula baze
baluthethe ulwimi ngeendlela ezilula. Bayawafuna amathuba okusebenzisana ngeenjongo ezizizo, umzekelo,
kumabakala okuqala ingaba ngathi kukuphendula imiyalelo ngolwimi ekujoliswe kulo.
Kubalulekile ukugcina engqondweni ukuba xa abantwana benokufunda kwaye babhale ngoLwimi lwabo
lwaseKhaya (HL), bangadlulisela olu lwazi lolwimi kunye nezakhono ekufundeni nasekubhaleni uLwimi
lokuQala oloNgezelelweyo (FAL) kunye nolwesiBini oloNgezelelweyo (SAL):
• Ingqiqo ngokusetyenziswa kwezandi-mazwi – Ukuba nako ukwahlula nokubiza amalungu amagama
kunye nezandi.
• Ingqiqo ngobhalo-magama – Ukuqonda imibhalo ephepheni imele izandi.
• Ingqiqo nge-alfabhethi – Ukuqonda ukuba oonobumba bamele izandi nokuba oonobumba bayadibana
ukwenza amagama nezivakalisi.
• Ukuqonda ukuba okubhaliweyo kunentsingiselo evakalayo, nokuba ukufunda kukufumana intsingiselo
kokubhaliweyo.
• Ezinye iingqiqo zokubhaliweyo, umz. ukuba sifunda ukusuka ekhohlo ukuya ekunene.
Imikhwa nezimvo ngokufunda kwanokubhala – ukuba abafundi ngabafundi nababhali abazithembileyo
kuLwimi lwabo lwaseKhaya (HL) abaqalisa ukuphuhlisa ubuchule, banganako ukudlulisa oku ekufundeni
nasekubhaleni uLwimi lwabo lokuQala oloNgezelelweyo (FAL) ndawonye nolweSibini oloNgezelelweyo (SAL).
• Ulwazi lomthamo wokufundiweyo – Umthamo wokufundiweyo ngokugqibeleleyo kulwimi olunye
udluliseka kolunye ulwimi, ngoko ke, ukuba isihloko senziwe kuLwimi lwaseKhaya, (HL) lunika isiseko
sokuphuhlisa ulwimi kuLwimi lokuQala oloNgezelelweyo ndawonye nolweSibini oloNgezelelweyo.
Kumba woLwimi lokuQala oloNgezelelweyo (FAL), abantwana mababe nako ukufunda nokubhala
ngokuzithemba kulwimi ekujoliswe kulo xa begqiba iBanga 3, ngakumbi xa beza kulusebenzisa njengolwimi
lwabo lokufunda nokufundisa kwiBanga 4. Kumba woLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo apho ixesha elinikiweyo
lilincinci, ugqaliso olungundoqo luya kuba lunxibelelwano ngomlomo.
Ngokufunda iincwadi ezilula ngoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo (FAL) ndawonye nolwesiBini oloNgezelelweyo
(SAL), abantwana baya kufumana ukutyhileka kulwimi ekujoliswe kulo kwaye bandise nesigama sabo.
Kwakhona bangasebenzisa izakhono zabo zokubhala ezitsha abazifumeneyo ukuxhasa uphuhliso lolwimi
lomlomo (umz. ukubhala phantsi amagama kwincwadi yesigama, bubuchule obugqibeleleyo bokuphuhlisa
isigama).
Ukuphila nabantu bonke
Intsusa yokwazisa uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo kukukhulisa ukuphila nabantu bonke nokwamkela
iyantlukwano nokubandakanya (ulwimi, inkcubeko nohlanga) eklasini nasesikolweni. Ukufunda iilwimi
kuphuhlisa ulwazi nokuxabisa iinkcubeko ezahlukeneyo. Ukufunda ulwimi olutsha makuquke izinto ezithi
zenziwe zenkcubeko, amasiko kunye nemikhwa, umzekelo, “ukuthoba amehlo xa uthetha nomntu omdala,
ukukhongozela ngezandla zozibini ukubonisa umbulelo (enkosi) njalo njalo.
12 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Izikolo maziqinisekise ukuba ulwimi olufundiswa kwinqanaba loLwimi lwesiBini i oloNgezelelweyo lolunye
lweelwimi zesiNtu ezisemthethweni ezisi- 9, nokuchongwa kolwimi kwenziwa ngokucebisana nabalawuli
besikolo (SGB). Injongo ephambili yekharityhulam yolwimi lwesibini olongezelelweyo kukukhulisa
ukusetyenziswa kweelwimi zesiNtu zemveli nokuxhasa abangathethi olu lwimi, ekufundeni ulwimi lwesiNtu
kwinqanaba loLwimi lweSibini oloNgezelelweyo ubuncinane kwisiGaba esisisiSeko ukuqala kwiBanga 1.
Iziphumo zophando zibonisile ezikolweni apho uLwimi lokuFunda nokuFundisa (LoLT) noLwimi lokuQala
oloNgezelelweyo lusisiNgesi okanye isiBhulu, abafundi beelwimi zesiNtu abaninzi abasebenzisani nabalingane
babo kunye nootitshala kwezi lwimi zongamileyo. ULwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) luza kubonisa
ukuvuleka kwamathuba kubafundi bonke ukubeka intetho ngezinye iilwimi ngaphaya kwesiNgesi nesiBhulu.
Ootitshala bayakhuthazeka ekukhuliseni iilwimi ngaphaya kwesiNgesi nesiBhulu ukunceda iyantlukwano
kunye nendlela yokufundisa equka iilwimi zonke.
2.1.2.2 Iinjongo ngqo
Ukufunda uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo makwenze abafundi bakwazi:
• Ukufunda izakhono zolwimi eziyimfuneko ukuze banxibelelane ngokuchanekileyo nangoku
fanelekileyo ngolo lwimi balufundayo, kwinqanaba elisisiseko;
• Ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda/ukubukela nokubhala/ukunikezela ngokuzithemba
nangokonwaba okukhulayo. Ezi zakhono nezi ndlela zokucinga zisisiseko sokufunda kubomi gabalala;
• Ukubeka izimvo, iimbono neemvakalelo zabo ngomlomo nangokubhaliweyo ukwenzela
ukuba babe ngabantu abacinga ngokukhululekileyo ngolu lwimi;
• Ukusebenzisa uLwimi oloNgezelelweyo lwabo nengqikelelo yabo ukuzikhangela nanga
kumbi nokufunda banzi ngelizwe elibangqongileyo. Le nto iya kubenza bakwazi ukuthetha ngama
va abo nezinto abazifunde ngobomi, loo nto beyenza ngomlomo nangokubhala;
• Ukusebenzisa olu lwimi ukufikelela nokulawula unxibelelwano lwabo kwezinye iimeko. Isak
hono sokukwazi ukuqokelela nokucwangcisa ulwazi olufumeneyo sisiseko sokuphila kule mihla
‘yempucuko nolwazi’ sikwasisiseko sokufunda kubomi gabalala;
• Ukusebenzisa olu lwimi njengendlela yokudlulisa ulwazi malunga nezihloko abaziqhelileyo;
ukuncokola ngoluhlu abaluqhelileyo lweetekisi; nokufunda iitekisi bezifundela ukuzonwabisa, ulwazi
olu sisiseko nonxibelelwano.
2.1.3 Ukufundiswa koLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo
Ukuze ukwazi ukulufunda ngempumelelo uLwimi oloNgezelelweyo kufuneka uziqhelanise nalo kangangoko
ukwenzela ukwakha ulwazi lokusebenzisa ulwimi kunye nolwazi olusisiseko kweetekisi ngeetekisi. Ootitshala
kufuneka baqiniseke ukuba abafundi baphulaphula ze bafunde ulwimi olongezelelwayo befundela iinjongo ngeenjongo
ngexesha elabiweyo. Abafundi bafuna amathuba okuphulaphula uLwimi oloNgezelelweyo bephulaphulela ulwazi
nokuqonda (umz. Ingxoxo yababini), ukuzonwabisa (umz. ibali okanye ingoma). Ngaphezulu kwako konke, bafuna
amathuba okufunda nokubukela ulwimi olongezelelweyo besenzela ukufumana ulwazi (umz. ingcaciso ngomfanekiso
okhaphayo), ulonwabo (umz. imagazini) uncwadi oluncomayo (umz. umbongo). Uphando luveza ukuba eyona
ndlela ibalulekileyo yokwakha isigama kukufunda ngamandla iitekisi ezifanelekileyo. Kubalulekile ukuba iitekisi
zomlomo/zeorali, ezibhalwayo nezibonwayo zibe kumgangatho olungele bafundi. Ukuba iitekisi zinzima kakhulu,
abafundi abayi kukhuthazeka kwaye abayi kufunda nto; kanti naxa zilula kakhulu aziyi kubacela mngeni kwaye
kuya kuba kuncinci okufundwayo. Indima ebalulekileyo katitshala wolwimi kukulungelelanisa umgangatho wetekisi
nomgangatho womfundi. KwisiGaba esiPhakathi siphela, abafundi mabaphulaphule ze bafunde iitekisi ezinobunzima
obuya bukhula ngokukhula, ezihambelana nokukhulisa izakhono zolwimi zabo.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 13
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Kufuneka abafundi baziqonde ukuba bathethela ntoni. KwisiGaba esiPhakathi siphela, abafundi mabanikwe
imisetyenzana yomlomo ehambelana nokukhulisa izakhono zabo zolwimi. Kuyimfuneko ukuba abafundi bafumane
ingxelo rhoqo malunga nokubhala kwabo ukuze bazi ukuba kufuneka belungise phi, kanjani. Eyona nto ibalulekileyo
kutitshala wolwimi kukunika eyona ngxelo ikumgangatho ophezulu esuka kokona kuhlola lusulungekileyo.
KwiBanga lesi-1 - 3, kubalulekile ukuba:
• Kubekho ugxininiso ekuphulaphuleni nasekuthetheni;
• Kubekho inkxaso eqhubekekayo ekwakheni isigama, ukwakhiwa kwezivakali nemihlathi kunye negrama
esemxholweni;
• Abafundi basebenze ngeedidi zeetekisi ezahlukeneyo, eziquka iitekisi ezibonwayo. Ezi tekisi ziya zisiba nzima
ngokuba nzima ngokuya kunyuka amabanga.
2.1.4 Izakhono zolwimi zeLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo
ULwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) luza kusetyenziswa kumaBanga-1 ukuya kwelesi-3 kuzo zonke iilwimi ezili-
11 ezisemthethweni. Ugqaliso lweKharityhulam yoLwimi lwesiBini oloNgezeleweyo lusekuphuhlisweni kwezakhono
zokunxibelelana ngomlomo. Ikharityhulam yoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) iza kuquka ezi zakhono
ziphambili zizezi:
• UkuPhulaphula nokuThetha: Unxibelelwano ngomlomo UkuCinga nokuQiqa nezakhono
nezakhono zokuphuhlisa ulwimi zokwakhiwa nokusetyenziswa kolwimi
ziya kubandakanywa ekuphulaphuleni
• ULwimi Olukhulayo (Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela nasekuthetheni nakwizakhono zolwimi
izandi, ukufunda nokubhala okukhulayo) olukhulayo
Ugqaliso loLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) lukufundiso lolwimi ngokunxibelelana nophuhliso lwezakhono
ezisisiseko zokunxibelelana nabantu (BICS). Ugqaliso ikakhulu luya kuba kwimisebenzi yokuPhulaphula
nokuThetha equka ukufunda ukubulisa, ukuphendula imiyalelo, ukwenza izicelo, esebenzisa ulwimi olubonisa
imbeko, ethatha inxaxheba kwiingxoxo ezilula zababini esebenzisa amabinzana olwimi.
Xa utitshala esazisa uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) kwiBanga 1, ufuna indlela elula yokufumana ulwazi
ngo ‘lwimi olongezelelweyo’ elusa kubafundi bakhe abancinane. Indlela elungileyo yokwenza oku kukusebenzisa
iphaphethi, enokunikwa igama ngoLwimi oloNgezelelweyo, umzekelo, Iphaphethi uPule. Kwisifundo sokuqala,
utitshala wazisa iphaphethi aze axelele abafundi ukuba uPule akakwazi ukuthetha ulwimi lwabo lwasekhaya;
angathetha kuphela umz. iSetswana, ngoko ke baza kuthetha iSetswana noPule. UPule ngoko uza kusetyenziswa
rhoqo kwiklasi yoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL). Utitshala unokwazisa iphaphethi yesibini (umz. uPalesa
iphaphethi) ukubonisa intsebenziswano kwiklasi yoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) (umz. imibuliso).
Xa iilwimi zifundwa ngomlomo, kufuneka uphinda-phindo oluninzi ukuxhasa ukufunda ngentloko. Iingoma zentshukumo
nemibongo, ukubalisa amabali ngokuphindiweyo nokufunda notitshala makube ngoko yeyona misebenzi ingundoqo
yekharityhulam yoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL). Abantwana basenako nokufundiswa ulwimi olubonisa
imbeko, umzekelo, imibuliso. Enye indlela esebenza kakuhle kukuphendula kuKwenza imiYalelo ngokuPheleleyo
(TPR), oku yenye indlela yonxibelelwano kungathethwa ngomlomo, umz.abantwana baphendula imiyalelo ngendlela
eyonwabisayo kusetyenziswa imidlalo njengo ‘ Ndifak’ingalo yam ndiphinde ndiyikhuphe’. Iingoma zentshukumo
kunye nemibongo zezinye zeendlela ze TPR. Uphinda-phindo lweevesi eziphambili zesigama kunye namabinzana
olwimi afundiweyo kumabali (abaliswayo nafundiweyo), iingoma nemibongo yimisebenzi emayenziwe rhoqo.
14 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Isigama esiphambili namabinzana kumabali, iingoma kunye nezicengcelezo zinokusetyenziswa kwimo yaseklasini
ukuze zifakwe kwinkqubo yemihla ngemihla, nokuba zandise amathuba okufundwa zize zisetyenziswe ngabantwana.
Amagama eludongeni anokwenziwa ukukhumbuza ootitshala nabafundi ngesigama esifundisiweyo. Xa abantwana
benako ukubhala uLwimi lwabo lwaseKhaya (HL), la magama bangawabhala kwizichazi-magama zabo.
Xa abantwana bekwazi ukufunda nokubhala ngoLwimi lwaseKhaya (HL) (ekupheleni kweBanga 1), banokukusebenzisa
oku njengesixhobo sokufunda uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL). Umzekelo, banokufunda iiNcwadi eziNkulu
ezinemizobo emininzi netekisi elula notitshala wabo. Banokufunda okubhaliweyo eklasini ngoLwimi lwesiBini
oloNgezelelweyo (SAL) (umz.iileyibhuli, amagama edongeni, iipowusta), baze bafunde iincwadi ezilula kakhulu
ngoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) xa zikhona kwikona yokufunda. Basenokubhala amagama amatsha
kwisichazi-magama (incwadi yesigama) baze bawafunde. Oku kuya kwenza abantwana batyhilekelwe luLwimi
lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) kuze kubenze babe nesigama esikhulayo.
Ikharityhulam yoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) ilungiselelwe ngale ndlela ilandelayo:
• umxholo, iingqiqo nezakhono ema zifundiswe ngekota
• imigaqo yokwabiwa kwexesha
• iingcebiso ngohlolo olungekho sesikweni
• uluhlu loovimba abacetyiswayo kwibanga ngalinye
2.1.5 Iintlobo zelitheresi
Izifundo zoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) ziquka ezomlomo, ezibonwayo, ezamanani kunye nokufunda
ngeetekisi. Ootitshala bayakhuthazwa ukuba basebenzise uLwimi lwaseKhaya (HL) ukuxhasa ukufundiswa
koLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) apho kufanelekileyo yaye kulungile. I-alfabhethi nendlela yokubhala
ngesandla ezisetyenziswa kwiilwimi zesiNtu ziyafana nezesiNgesi nesiBhulu. Umzekelo, abafundi boLwimi lwesiBini
oloNgezelelweyo (SAL) baya kukwazi ukubala nokunakana iisimboli zamanani kodwa beza kufunda amagama
amanani ngolu lwimi lutsha. Ukusebenzisa iingoma zokubala nemibongo kuyakhuthazwa xa kufundiswa amagama
amanani, iintsuku zeveki, iinyanga zonyaka, njl njl. Indlela yokufundisa ingqiqo ngezandi iya kuxhomekeka kulwimi
olo lufundiswayo.
Ukubalisa amabali kuxhaswa ngezinto ezibonwayo neziviwayo, kuyakhuthazwa ukwazisa ukufundisa iitekisi kulwimi.
IiNcwadi eziNkulu kwaneepowusta ezibonisa ingxoxo, ezinokubonwayo kuphela ziyacetyiswa kwiBanga 1. KwiBanga
2 iitekisi ezinamagama aphambili namabinzana olwimi mazisetyenziswe. KwiBanga 3 iitekisi ezinamagama alula
aphindaphindwayo, amabinzana olwimi nezivakalisi mazisetyenziswe ukukhulisa ufundo lolwimi abalubona rhoqo.
UkuPhulaphula nokuThetha
Ukufunda ulwimi olongezelelweyo kufana nokufunda uLwimi lwaseKhaya, ngaphandle nje kokuba olongezelelweyo
lufundwa kade kubomi bomntwana. Kunyaka wokuqala kubomi babo, abantwana beva ulwimi oluninzi olulula
kwimo ekukuyo, into ke leyo ebenza baye befumana igrama nesigama solwimi lwabo lwasekhaya. Emva konyaka
nangaphezulu, abantwana baqalisa ukuthetha uLwimi lwaseKhaya kodwa bengasebenzisi zivakalisi zizeleyo.
Baqalisa ngokubiza igama elinye namabini, abawasebenzisa ukuxela iintsingiselo ezininzi neenjongo. Baba nako
ukuqonda ulwimi oluninzi nolunzima ngaphezu kokuluthetha.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 15
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Kubalulekile kootitshala ukukugcina oku ezingqondweni xa abantwana befunda ulwimi olongezelelweyo. KwiBanga 1,
abafundi kufuneka batyhilelwe kulwimi lomlomo oluninzi ngendlela yamabali nemiyalelo yaseklasini.Ukuphulaphula
amabali ebaliswa yeyona ndlela ibaluleke kakhulu kubantwana ekufundeni ulwimi lwabo olongezelelyo. Utitshala
kufuneka a:
• khethe ibali elilula elinempinda ngokwesakhiwo salo, elivumela abafundi basebenze ngetekisi ngokuphinda-
phinda ngaxeshanye (amabinzana olwimi)
• agcine ulwimi lwakhe lulula kakhulu, athethe ngokucothayo kodwa ngelizwi lakhe
• asebenzise izijekulo, imifanekiso nezinto zenyani ukwazisa isigama esitsha nokuxhasa ukuliqonda ibali
• alibalise ibali amaxesha amaninzi, aye ebafaka abantwana ngakumbi nangakumbi, umzekelo ngokungenelela
kwiindawo ezinempinda
• abhale isigama esiphambili kumakhadi aze awabeke kudonga lwamagama.
Enye indlela yokutyhilela abantwana ulwimi olongezelelweyo kukuphulaphula amabali (okanye iitekisi ezingenyaniso)
afundwa ngutitshala.
Utitshala ufunda kwiNcwadi eNkulu, incwadi enemizobo emikhulu namagama amakhulu anako ukubonwa ngabafundi
bonke ngelixa afundayo. Oku kubizwa ngokuba ‘kukuFunda noTitshala’. Olunye uncedo lokufunda notitshala
kukuba iba ngowona msebenzi ubalulekileyo wokuphulaphula, ize iphuhlise kubafundi ukufunda okukhulayo.
Abantwana bafunda, umzekelo, iingqiqo zokubhaliweyo (umz.ukuba siqala ukufunda kwiqweqwe lwencwadi size
siphele ekugqibeleni kwayo, nokuba sifunda ukusuka ekhohlo ukuya ekunene nokusuka phezulu ukuya ezantsi
ephepheni), baze baqalise ukunakana amagama ambalwa abhaliweyo ngolwimi olongezelelweyo (umz. inkwenkwe,
intombazana). Abafundi mababe baqhelene nomsebenzi wokufunda notitshala ngenxa yokuba beza kwenza njalo
kwizifundo zoLwimi lwaseKhaya (HL) noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo (FAL).Iza kuxhasa ufundo lolwimi ukuba
eli bali linye libaliswa ngoLwimi lwaseKhaya (HL), ngoLwimi lokuQala oloNgezelelweyo (FAL) noLwimi lwesiBini
oloNgezelelweyo (SAL) xa kunokwenzeka.
Enye indlela ebalulekileyo yokutyhilela abantwana kulwimi olongezelelweyo kukubanika imiyalelo elula bayiphendule
ngokwenza, umzekelo, utitshala uthi, ‘Yiza apha, Thabo,’ ebonisa ngezijekulo, aze aphendule ngokwenza. Le
ndlela yaziwa ngokuba kuKwenza imiYalelo ngokuPheleleyo (TPR), inceda kakhulu kuba utitshala ubona
ngokukhawuleza ukuba uThabo uyaqonda na okanye akaqondi aze abonise ngokuphendula naye - okanye ‘Wenze
kakuhle, Thabo,’ okanye awuphinde umyalelo ngokucothayo ngakumbi ngezijekulo ezicace kakhulu ngakumbi. Ulwimi
lwaseklasini (umz. Yiza ngaphambili eklasini uze kuhlala emethini) lunika amathuba amaninzi okwazisa ngeendlela
zendalo zokuphendula usebenzisa amalungu omzimba. Iingoma ezibonisa intshukumo kunye nemibongo nayo,
ziindlela ezibaluleke kakhulu ukuhlanganisa ulwimi nokusebenzisa amalungu omzimba ngendlela exhasa ukuqonda
nokufunda ngentloko ulwimi.
Uncedo lwezi ndlela zintathu zichazwe apha ngasentla (ukuphulaphula amabali, ukufunda notitshala kunye
nokuphendula ngokusebenzisa amalungu omzimba) kukuba ugqaliso lwazo zonke lusekufundeni ulwimi
ngokuphulaphula nokuqonda. Oku kukhulula abafundi abancinane ekuthetheni ngokunyanzeleka, kuphungula ixhala
kubavumele bagqalise ekuqondeni ulwimi. Kodwa, ukuze babe ngabasebenzisi bolwimi abaphumeleleyo, abafundi
kufuneka baziqhelise ukuthetha.
16 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Ekuqaleni, ulwimi oluthethwa ngabafundi lolubonisa imbeko efundiweyo – iingoma ezifundwe ngentloko kunye
nemibongo ebonisa intshukumo iyinxalenye yolwimi olubonisa imbeko efundwe njengamabinzana olwimi,
umzekelo, ‘Mholo, kunjani?’ ‘Ndiphilile, unjani wena?’ Kodwa ngokuhamba kwexesha, xa abantwana beqalisa
ukuluqonda ulwimi olongezelelweyo, bafanele baqalise ukuthetha, ekuqaleni intetho enegama elinye namabini.
Umzekelo, xa bephendula umbuzo katitshala, ‘Nilithandile ibali?,’ umfundi uyaphendula ‘ Ewe’ okanye ‘Hayi.’ Imidlalo
yindlela ebalulekileyo yokuqinisa ulwimi nokwenza abantwana bathathe inxaxheba ekufundeni. Umzekelo, utitshala
angasebenzisa isangqa ukufundisa ulwimi olubonisa imbeko efundwayo. Umntwana omnye uqala ngokubuza
‘Ungubani igama lakho?’ Olandelayo umntwana aphendule (umz. Zuki) aze abuze olandelayo umntwana
‘Ungubani igama lakho?’ kuqhubeleke kude kuthethe wonke umntwana.
Ekuqaleni, ulwimi lomfundi aluthethayo eluva rhoqo lufuna ukusekelwa (nje ngokuboniswa kunye nokuxhaswa).
Umzekelo, abafundi bangaqala ngokucengceleza/bacule iingoma ezinentshukumo kunye nemibongo, bephinda-
phinda amabinzana olwimi, kuphinda-phindwa ngaxeshanye isigama baze emva koko bathathe inxaxheba kwimidlalo
yokulinganisa, benze nengxoxo ngababini, njl njl. Ngoncedo lukatitshala, abantwana bangabalisa iindawo ezithile
zebali besebenzisa impahla yeqonga (umz. iimaski, iiphaphethi, njl njl.). Utitshala kufuneka aqinisekise ukuba bonke
abantwana bayawafumana amathuba okuthetha ngolu lwimi lutsha longezelelweyo kwimeko ekhuselekileyo nenika
inkxaso. Kuba abantwana beza kuqhubeka ngesantya esingafaniyo, utitshala kufuneka avelise amathuba aquka
ukuba bakhombe baze baxele amagama ezinto ezisemifanekisweni naseklasini, njl njl. Njengoko abantwana bedlula
kumabanga ngamabanga, utitshala makalindele ukuba baza kuthetha ngakumbi yaye neentetho ziza kuba ndana.
Imisebenzi yokuPhulaphula nokuThetha iqulunqwe ngokwezihloko. Kuyacetyisa ukuba utitshala akhethe izihloko
ezibini ngekota kwiBanga 1 nakwiBanga 2 aze akhethe zibe zithathu kwiBanga 3. Utitshala kufuneka akhethe izihloko
ezinxulumene nokufundisa ulwimi olongezelelweyo. Izihloko mazibe zeziqhelekileyo kakhulu kubafundi, okungcono
ebezike zasetyenziswa kuLwimi lwaseKhaya (HL) nakuLwimi lokuQala oloNgezelelweyo.
Isizathu sokusebenzisa izihloko kukwenza lula ukusetyenziswa kwesigama esinye rhoqo nokwakhiwa kolwimi
kwiimo ezinentsingiselo ecacileyo. Umzekelo, amagama anxulumene nomzimba (ubuso, amehlo, iindlebe, impumlo,
umlomo, iingalo, imilenze, iinyawo) kunye neendawo ezakhiwe kuzo (Kha ukhombe ----. / Le yi/ngu/zii----------------
yam/wam/zam. /Ezi zii----------- zam / Le yi-------------- yam / La nga------------ am); kufuneka bezive rhoqo kwimo yazo,
abafundi ke mabafumane amathuba okuzisebenzisa. Kuphela xa isigama nokwakhiwa kolwimi zisetyenziswa rhoqo,
apho abafundi baya kukwazi ukuzikhumbula bazisebenzise.
Ukufunda Okukhulayo
KuLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL), ugqaliso lukuphuhliso kufundo lolwimi abantwana abalubona rhoqo,
njengolwimi lomlomo kwimisebenzi yokuphulaphula nokuthetha (iingoma, imibongo, amabinzana olwimi, imiyalelo,
ukubalisa amabali), ingqiqo ngokusetyenziswa kwezandi-mazwi (ingqiqo ngezandi ezibizwayo nendlela ezi
zandi ezibizwa kunye ngayo ukwenza amagama), ingqiqo ngokubhaliweyo, ulwazi ngezandi (uzalwano phakathi
koonobumba nezandi , uqhekezo lwamagama, ubizo, ukwahlulahlula amagama) nezakhono zokubhala okukhulayo.
Izakhono zokubhala okukhulayo (umz. ukukhomba izinto, ukufunda imifanekiso, ulandelelwaniso lwemifanekiso,
njl. njl.) zaziswa ngokubalisa amabali, Ukufunda notitshala, nokufunda ngokuvakalayo okuboniswa ngutitshala.
Ekupheleni, kwiBanga 3 imisebenzi yokubhala ekhulayo inokudityaniswa nemisebenzi yokufunda ekhulayo.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 17
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Ukuqonda nokuqwalasela izandi
Isigaba sokuqala sokufunda ukwahlula-hlula ulwimi olubhaliweyo, sesomlomo usebenzisa ingqiqo ngokusetyenziswa
kwezandi-mazwi kwakunye nezakhono zengqiqo ngezandi. Zombini ziingxelo kwangaphambili ezibalulekileyo
nezithembekileyo zokuba nako ukufunda komntwana kwixesha elizayo. Iingcinga ngokufundisa izakhono zokuqonda
noqwalasela izandi ziquka:
• Ukuva izandi eziphinda-phindwayo (ukudlala ngegama) kwiingoma nemibongo
• Ukuqhwaba amagama kwizivakalisi ezibizwayo
• Ukuqhwaba amalungu kumagama abizwayo
• Ukwahlula-hlula amagama abizwayo abe ngamalungu aze aphinde abizwe kwakhona ehlangene.
• Ukuchonga izandi ekuqaleni kumagama abizwayo
• Ukuqhwaba izandi ngazinye kumagama abizwayo
• Ukwahlula-hlula amagama abizwayo ngezandi aze aphinde abizwe kwakhona ehlangene.
• Ukuxela uzalwano loonobumba nezandi
Ingxoxo ezenzekelayo (incidental discussion) nokufundisa uzalwano loonobumba nezandi kulwimi olutsha mazenzeke
kwiBanga 3. Ngeli xesha izandi kuLwimi lwaseKhaya (HL) noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo (FAL) ziya kuba
sezisaziwa. Iingxoxo ziya kuba kwimfano neyantlukwano kwizandi zoonobumba be-alfabhethi kulLwimi wesiBini
oloNgezelelweyo (SAL) umz. unobumba“a” ant (kwisiNgesi); “a” appel (kwisiBhulu) no “a” abantwana (isiXhosa).
UkuFunda noTitshala
UkuFunda noTitshala yindlela eveleleyo yokufunda eza kusetyenziswa ukuphuhlisa izakhono zokufunda kuLwimi
lwesiBini oloNgezelelweyo ukusuka kwiBanga 1 ukuya phambili. Ukufunda notitshala lugqaliso olubalulekileyo
ekuphuhliseni ulwimi nokulufunda. Isizathu sokufunda notitshala kumaBanga 1 nele 3 kukutyhilela abafundi kulwimi
lwabo lwesibini ngemeko enentsingiselo ecacileyo nenika inkxaso. Ikwaphuhlisa ukufunda ulwimi abalubona rhoqo
ngolwimi lwabo olongezelelweyo. Kwibakala leBanga 1, utitshala maka:
• khethe iitekisi ezibonwayo, zinkulu, zilula kakhulu (umz. INcwadi eNkulu, iipowusta ezibonisa ingxoxo)
zinemizobo emininzi ecacileyo.
• fake abafundi kwimisebenzi ‘yokuthetha bephethe imifanekiso’.
• balise ibali elimalunga nemifanekiso leyo.
• khuthaze abantwana baphindaphinde iindawo ebalini elibalisiweyo.
KumaBanga 2 nele 3, iitekisi zokuFunda noTitshala (IiNcwadi eziNkulu) maziquke amagama, amabinzana olwimi
kunye nezivakalisi ezifutshane. Utitshala maka:
• thethe ngemifanekiso nabafundi ukuze basiqonde isigama.
• funde itekisi amaxesha amaninzi esebenzisa umnwe wakhe okanye ‘into yokukhomba’ ukunceda abafundi
bamlandele utitshala njengoko eqhubeka netekisi.
• buze imibuzo ngebali.
• thi chu ukubafaka abafundi ‘ekufundeni’ ibali.
• bhale amagama aphambili (amakhadi amagama) ngomfanekiso aze awabeke eludongeni (angasetyenziswa
nasekuziqheliseni, ukuphengulula nemidlalo).
18 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Ukuqonda
KuLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo ugqaliso kakhulu lusekuqondeni ngokuphulaphula nokubona. Oku kuphuhliswa
ngokwakha isigama nokubuza imibuzo enceda abafundi basebenze ngetekisi. Utitshala makaqale ngokubuza
imibuzo enxulumene netekisi ebonwayo, umz. axele amagama aze akhombe izinto kwanemibuzo elula ( Ngubani?
Yintoni? Phi?).
2.1.6 Ukwakhiwa nokusetyenziswa kolwimi
KumaBanga 1 -3, ukwakhiwa nokusetyenziswa kolwimi zifundwa ngoku ngenanjongo (incidental learning)
ngokubatyhilela ngentsingiselo ecacileyo ulwimi lomlomo. Ukufunda ngoku ngenanjongo kuya kwenzeka
ngokuphulaphula amabali, ukufunda notitshala, iingoma nemibongo, ngoKwenza imiYalelo ngokuPheleleyo (TPR),
amabinzana olwimi kunye nolwimi olubonisa imbeko.
Umzekelo, xa utitshala eqalisa ibali elitsha, uza kufundisa isigama esebenzisa imifanekiso kunye ne/okanye izinto
zenyani. Uza kubhala amagama emakhadini aze awabeke kudonga lwamagama. Uza kuwasebenzisa ekuziqheliseni
nasekuphengululeni aze awafake kwimisebenzi nasemidlalweni.
2.1.7 Izihloko nemixholo
Izihloko nemixholo mazichongwe ngocoselelo ukuze ulwimi nesigama ziphinda-phindwe rhoqo, ngolo hlobo zibe
ziyafundwa. Umzekelo izihloko ezinjengo- Mna zinokulandelwa luSapho lwam, Isikolo sam njl. njl. Ezi zihloko zinye
zise nokuphindaphindwa zize zandiselwe amaBanga 2 no 3. Izihloko mazicwangciswe ngendlela eyenza uphuhliso
lolwimi olusetyenziswa ekuhlanganeni koluntu esikolweni nangaphaya kwaso.
Izihloko ezicetyiswayo:
IBanga 1 IBanga 2 IBanga 3
Mna nomzimba wam Mna nomzimba wam Mna nomzimba wam
Abahlobo Abahlobo Abahlobo
Ikhaya lam Ikhaya lam Ikhaya lam
Usapho lwasekhaya Usapho lwasekhaya Usapho lwasekhaya
Iimpahla Ukuya kuthenga Ukuya kuthenga
Esikolweni Esikolweni Esikolweni
Imozulu Imozulu Imozulu
Izilwanyana Izilwanyana Izilwanyana
Abantu abasincedayo Abantu abasincedayo Abantu abasincedayo
Ukutya Ukutya Ukutya
Ezemidlalo Ezemidlalo Ezemidlalo
Amaxesha onyaka
Ezothutho
Ifama
Ezemidlalo
Imigcobo (iimini zokuzalwa, Imigcobo (iimini zokuzalwa, Imigcobo (iimini zokuzalwa,
amatheko, njl. njl.) amatheko, njl. njl.) amatheko, njl. njl.)
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 19
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
2.1.8 Ukufundisa nendlela yokufundisa
Ukufundisa makukhuthaze ukufunda kunye ngokuncedisana nangokusebenzisana nokufundisa ukusebenza
ngababini, imisebenzi ngamaqela amancinci, nabafundi mabanikwe amathuba amaninzi okuzithethela ngolwimi
olutsha besebenzisa amabinzana olwimi (baphendule imibuliso, bazifake kwiingxoxo zababini, badlale imidlalo yolwimi,
iingoma ezibonisa intshukumo njl.njl). Indlela esebenzisa izimvo ezahluka-hlukeneyo iyakhuthazwa. Olu lwimi lutsha
malufundiswe ngendlela eyonwabisayo ngokuphinda-phinda iikhorasi, uKwenza imiYalelo ngokuPheleleyo (TPR),
ukulinganisa ngomdlalo, ukucula iingoma ezinentshukumo kunye nemibongo exhaswa yimisebenzi yokubonwayo,
okuviwayo nesebenzisa amalungu omzimba. Ootitshala mabafunele abafundi amathuba okusebenzisa baze
babonise izakhono zolwimi olutsha abalufumeneyo (imibuliso ngeelwimi zontathu, bacule iingoma zokuzalwa, izinto
zeekonsathi zesikolo, iimini zolonwabo, njl. njl).
2.1.9 Ulawulo eklasini kunye nezixhobo zokufunda nokufundisa
Iiklasi zaseMzantsi Afrika ziziintlobo-ntlobo yaye zinobandakanyo. Kuqhelekile ukufumana abafundi abathetha
ngaphezulu koLwimi lwaseKhaya olunye olusenokungabi luLwimi lokuFunda nokuFundasa (LoLT) lwesikolo.
Kwezinye iimeko ulwimi olufundiswa njengelwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) lusenokuba luLwimi lwaseKhaya
lwabanye abafundi. Kwiimeko ezinjalo utitshala wolwimi lwesibini olongezelweyo kuya kufuneka acwangcise
imisebenzi ukuhlangabezana nabathetha uLwimi lwaseKhaya (HL) nabathetha olwesiBini oloNgezelelweyo (SAL).
Ootitshala mabasebenzise abathetha ulwimi lwasekhaya njengomzekelo aze abaxhase ukuba bakhokele ngamaxesha
okufundisana bebodwa apho banokuxhasa abafundi boLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) (abangaluthethiyo).
Ukusetyenziswa koLwimi lwaseKhaya makusetyenziswe okokuqala ukuxhasa ukufundiswa koLwimi lwesiBini
oloNgezelelweyo (SAL). Amagama eludongeni anokwenziwa ukukhumbuza utitshala nabafundi isigama
esifundisiweyo kwiilwimi zontathu ezahlukeneyo ezifundisiweyo. Ootitshala bayakhuthazwa ukusebenzisa imibala
ukwahlula phakathi kwesigama esiphambili soLwimi lwaseKhaya, uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo kunye
nolwesiBini i oloNgezelelweyo. Imidlalo yolwimi enjengo (Ndifak’ingalo yam, ndiphinde ndiyikhuphe….; Intloko,
amagxa, sifuba nengalo, sifuba nengalo….) ma isetyenziswe ukufundisa amabinzana olwimi nesigama esiphambili.
Izixhobo zokufunda nokufundisa ezinjenge (izinxibo, iiphowusta zengxoxo, IiNcwadi eziNkulu, iNgqokelela yamabali,
iingoma nemibongo, iimaski, iiphaphethi kuquka iiNcwadi eziNkulu ezenziwe ngutitshala nabafundi, iincwadi ezigoso-
goso (zig-zag) mazisetyenziswe.
2.2 UHLOLO KULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO
Imisebenzi yohlolo kuLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo ma yingabikho sesikweni, yaye ibe yeqhubekayo
(baphendule imibuliso, imiyalelo, besakha imiyalelo, bacengceleze iingoma nemibongo enentshukumo, bangene
kwiingxoxo ngababini, bathathe inxaxheba ekulinganiseni, baphendule amabali, baxele izinto, njl. njl.). Uhlolo
oluninzi malwenzeke ngokulolonga, iimpendulo ngomlomo kunye nokubonisa. Utitshala ubhala iziphumo zohlolo
ngokusebenzisa itshekhilisti. ULwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) alusayi kuba sisizathu sokupasiswa
nokutshoniswa kumaBanga 1– 3.
2.3 UKWABIWA KWEXESHA NETHEYIBHULI YAMAXESHA
Ixesha lokufundisa elicetyiswayo kuLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo kwisiGaba esisisiSeko yiyure e-1 ngeveki.
Izikolo kengoko ziyakhuthazwa ukuba ziyisebenzise le yure i-1 ngobulumko ukufundisa u-SAL kumaBanga 1-3. Le
theyibhuli yexesha ingezantsi yingcebiso nje:
• Iiphiriyodi ezi-4 x 15 imizuzu ka-SAL ngeveki (Mvulo ukuya ngolweSine)
• Iiphiriyodi ezi-3 x 20 imizuzu ka-SAL ngeveki (umz. Mvulo ukuya kulweSithathu)
• Iiphiriyodi ezi- 2 x 30 imizuzu ka-SAL ngeveki (umz. ngoMvulo ukuya kulweSine)
20 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Itheyibhuli yamaxesha ka-SAL mayinikwe umkhomba-ndlela yindela ababiwe ngayo otitshala.
2.4 UKUNYUSELWA NOKUPASISWA KWABAFUNDI KUMABANGA 1-3
Ukunyuselwa nokupasiswa kwabafundi kumaBanga 1 to 3 aluzo kutshintshwa ekufundwerni koLwimi lwesiBini
oloNgezelelweyo (SAL). ULwimi lwesiBini oloNgezelelweyo aluzukuthathwa nje ngelo kupasiswa nokunyuselwa
abafundi.
2.5 UKUREKHODA NOKURIPOTA: AMABANGA 1-3
Inkqubela yoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo lifuna ukulandelwa ngokugcina ubungqina obukwi tshekilisti yoLwimi
lwesiBini oloNgezelelwey,nencwadi yokuhlola, njl. Izikolo (ootitshala) ziyakhuthazwa ukuba ziripote kwindlela
abantwana abaqhube ngayo kuLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo kwiiripoti zabafundi zekota.
2.6 IZIXHOBO ZOKUFUNDA NOKUFUNDISA
Utitshala kufuneka abe noku kulandelayo:
(a) INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola
(b) ILanguage in Education Policy (LiEP)
(c) Isichazi-magama nezinye incwadi (i- thesaurus; i- encyclopaedia, nezinye incwadi ezinikuncedisa ukufundisa
ulwimi, njl.)
(d) Izixhobo (LTSM) zesiGaba esisisiSeko zoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo:
• Isincwangciso sokufundisa
• INcwadi eziNkulu
• Iipowusta zokuxoxa ezinezihloko zika-SAL
• I-antholoji yamabali, yemobingo neengoma
(e) Ifayili/ incwadi katitshala yezixhobo. Le inokuba yifayile eyenziwe ngutitshala okanye incwadi katitshala
ethengiweyo.
(f) Ukfikelela kwizixhobo zokufunda eklasini, izikolo kunye /okanye namathala encwadi ukuncedisa abafundi
ekufundeni.
(g) DVDs nee CDs
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 21
ICANDELO LESI-3: AMAGQABANTSHINTSHI NGEZAKHONO ZOLWINI EMAZIFUNDISWE KULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO (SAL) AMABANGA 1-3
IBANGA 1 IBANGA 2 IBANGA 3
22 • Uphendula imibuliso elula esebenzisa amabinzana olwimi • Uphendula aze alinganise imibuliso elula naxa kusithiwa • Uyaphendula xa ebuliswa naxa kusithiwa ‘ndlela ntle’ ngokuzithemba.
(umz. ’, Mholo,) ‘ndlela ntle’, esebenzisa amabinzana olwimi, (umz. ‘mholo.’
• Akhumbule ngentloko aze enze izicengcelezo ezilula neengoma ngababini,
‘kunjani? .’ ‘ndiyaphila’) ngababini nangamaqela.
• Uyaphendula xa ebuliswa naxa kusithiwa ‘ndlela ntle’. ngamaqela ngokuzithemba nangokuzondelela.
• Ucula iingoma ezilula enze nezilinganiso encediswa
• Ucula iingoma ezilula enze nezilinganiso encediswa • Usaqhuba nokuphuhlisa isigama somlomo esebenzisa izihloko.
ngutitshala, ngababini nangamaqela.
(ngutitshala, ngababini nangamaqela) (Iingoma
• Uchonga umntu, isilwanyana okanye into ecaciswe ngokulula ngomlomo,
ezihambelana nesihloko). • Wenza izicengcelezo ezinentshukumo ezilula kunye
basebenze ngababini nangamaqela amancinci. ‘Ndinemilenze emibini.
nezilinganiso encediswa ngutitshala, ngababini nangamaqela.
• Wenza izicengcelezo ezilula kunye nezilinganiso encediswa Ndiyakwazi ukubhabha. Ndiyintoni?’)
ngutitshala, ngababini nangamaqela ,( ezihambelana • Udlala imidlalo elula yencoko yababini encediswa ngutitshala
• Uchonga amagama ezinto ezizizo kulwimi olutsha (umz. incwadi, ipensile,
nezihloko ezikhethiweyo). elinganisa imibuliso naxa kusithiwa ndlela ntle, ngababini
isihlangu, ihempe etc.)
nangamaqela (umz. ‘Mholo, igama lam ndingu ____.
• Uyaphendula kwimiyalelo (umz. Phakama/sukuma, hlala
Ungubani wena igama lakho? Yintoni oyithandayo?’). • Uthatha inxaxheba kwimidlalo yolinganiso elula kunye nakwingxoxo
phantsi.)
yababini (enze izivakalisi ezibini ukuya kwezithathu) encediswa ngutitshala
• Ukukhomba izinto nemifanekiso eklasini okanye
• Ulandela imiyalelo elula eklasini (umz. ‘qhwaba izandla elinganisa imibuliso, xa kusithiwa ndlela ntle/intetho emfutshane basebenze
emfanekisweni ngokomyalelo katitshala, (umz. ‘ndibonise
zakho’)kunye notitshala nangababini. ngababini nangamaqela amancinci.
intombazana enxibe ilokhwe ebomvu’).
• Ukhomba izinto nemifanekiso eklasini (umz. ‘ndibonise • Akwazi ukwenza izicelo ezilula.
• Kuqala ukuphuhla isigama somlomo esebenzisa izihloko.
isitulo. Khomba e...’).
• Usebenzisa ulwimi olubonisa imbeko (umz. ‘uxolo; ndiyaxolisa’ ,Namhlanje,
• Udlala imidlalo yolwimi elula (umz.imidlalo efundisa
• Udlala imidlalo yolwimi elula (umz.imidlalo efundisa Ngomso, Izolo))
ngamalungu omzimba, notitshala ngamaqela nangababini.
ngamalungu omzimba notitshala ngamaqela nangababini.
• Uthatha inxaxheba kwimidlalo yolinganiso, kwintetho emfutshane
• Akwazi ukwenza izicelo ezilula, (umz. ‘Ndicela ukuya kwindlu
• Usebenzisa ulwimi olubonisa imbeko (umz. ‘ndiyacela’, ‘ esebenzisa ulwimi olubonisa imbeko enze izivakalisi ezibini ukuya kwezine
yangasese, Ungandiboleka ipensile yakho?’)
enkosi’). encediswa ngutitshala (umz.intlanganiso kunye nemibuliso) basebenze
UKUPHULA PHULA NOKUTHETHA
• Usebenzisa ulwimi olubonisa imbeko (umz. ndiyacela , enkosi, ngababini nangamaqela.
• Badlala imidlalo yokubulisa (ubuncinane izivakalisi ezibini)
uxolo, ndiyaxolisa)
ngababini nangamaqela (e.g. ‘Mholo Thabo, kunjani?’ ‘ • Uthetha ngezinto azibona emfanekisweni elandela umyalelo katitshala
Mholo Thabo, ndiyaphila’). • Ulandela imiyalelo elula ngokwasemzimbeni enikwa (Umz. ‘Ubona ntoni emfanekisweni?’ )
ngutitshala eyedwa, ngababini nangamaqela amancinci (umz.
• Uqala ukuphuhlisa okuthethwa ngomlomo (ukuphulaphula • Udlala imidlalo yolwimi ngaphakathi nangaphandle kweklasi kunye
‘Yima emgceni.’)
nokuthetha) isigama kusetyenziswe izihloko. nabalingane namaqela amancinci phantsi kweliso likatitshala.
• Aphendule imibuzo elula ebuzwa ngutitshala,ngabalingane
Kubaliswa ibali • Uphendula asebenzise amalungu omzimba kwimiyalelo elula enikwa
abadlala indima katitshala (umz. ‘Ungubani igama lakho?
ngutitshala, ngabanye, nangababini.
• Uphulaphula amabali amafutshane abaliswa ngutitshala. Uhlala phi?’)
• Aqonde aze aphendule imibuzo elula ebuzwa ngutitshala nabafundi
• Uphulaphula amabali amafutshane abaliswa ngutitshala
abathatha indima katitshala (umz. ‘Yintoni, Ngubani, phi, njani)
aze aphinde amabinzana olwimi ngexesha elifanelekileyo.
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
• Wenza izicelo ezilula enze ingxelo kulwimi olutsha encediswa ngutitshala
INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Ukhomba aze abize izinto ezisemfanekisweni.
(umz. ‘Ndicela amanzi, ‘Ndingaphuma ndiye kudlala phandle? )
ICANDELO LESI-3: AMAGQABANTSHINTSHI NGEZAKHONO ZOLWINI EMAZIFUNDISWE KULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO (SAL) AMABANGA 1-3
IBANGA 1 IBANGA 2 IBANGA 3
CAPS Uphuhliso lwesigama , umxholo, nendlela yokusetyenziswa Kubaliswa ibali • Banikana amathuba okwenza imiyalelo elula besenza imidlalo yolwimi
kolwimi kunye nabahlobo.
• Uphulaphula amabali amafutshane alula abaliswayo okanye
• Uphendula imibuliso nemiyalelo. afundwayo ngolonwabo aze angenelele kwikhorasi aphinda- • Akwazi ukulandelelanisa imiyalelo emifutshane ukusuka kwemibini ukuya
phinde amabinzana olwimi ngamaxesha afanelekileyo, kwemithathu enikwa ngutitshala, (umz. ‘yiza nomhlobo wakho nime
• Uphinda amabinzana olwimi ngokuzithemba. ngaphambili eklasini’)
ngababini nangamaqela amancinci.
• Uqala ukuphuhlisa isigama somlomo.
• Uphulaphula amabali amafutshane alula anomdla • Uphulaphula ibali elilula ngakwenzileyo utitshala (izivakalisi ezibini).
angenelele kwimpinda yengoma ngexesha elifanelekiyo • Uncediswa ngutitshala ukubalisa kwakhona ibali elilula (Isivakalisi esinye
aphinde amabinzana olwimi xa kufanelekile, ngababini ukuya kwezibini), umz. abafundi babalisa ngemo yezulu.
nangamaqela amancinci.
Kubaliswa ibali
• Ubiza ezinye zezinto ezifumaneka emfanekisweni
ephendula imibuzo ebuzwa ngutitshala (umz. yintoni? • Uphulaphula amabali amafutshane, abaliswayo nafundwayo ngomdla,
ngubani?) angenelele kwisingqi sempinda yengoma ngexesha elifanelekileyo,
aphinda- phinde amabinzana olwimi ngababini nangamaqela amancinane
• Uphendula imibuzo njengoko injalo malunga nebali xa kufanelekile.
encediswa yimifanekiso
• Uphendula imibuzo elula malunga nebali ngobunjalo bayo ngeempendulo
(umz. yintoni, ngubani, phi) ezimfutshane (Ngubani,yintoni,phi)
• Ulinganisa iindawo ezithile zebali ethetha ngezandla okanye • Ubonisa ukuqonda kwitekisi ezibonwayo
ngentloko enxibe impahla yeqonga (imaskhi, iphaphethi njl) • Uphulaphula aze aphendule imibuzo kwibali elifutshane elilula elifundwe
Uphuhliso lwesigama ,umxholo,nendlela yokusetyenziswa ngokukhwaza ngutitshala.
kolwimi • Ulinganisa iindawo ezithile kwibali esebenzisa izandla okanye intloko aze
• Usaqhuba nokwakha isigama somlomo. anxibe iimpahla zeqonga (imaskhi, iphaphethi etc)
• Ubalisa iindawo ezithile zebali encediswa ngutitshala.
UKUPHULA PHULA NOKUTHETHA
• Usebenzisa amabinzana olwimi ngokuzithemba.
Uphuhlisa umxholo, isigama nokusetyenziswa kolwimi.
• Uphendula izicelo ezilula nemiyalelo.
• Usebenzisa amabinzana olwimi ngokuzithemba.
• Usebenzisa ulwimi olubonisa imbeko.
• Uphendula izicelo ezilula nemiyalelo.
• Uqala ukuphuhlisa ukuqonda nokwazi ukusebenzisa
ulwimi oluthethwayo olulula umz. izimelabizo (bona, • Usebenzisa ulwimi olulula olubonisa imbeko.
yena, thina njl) • Uqala ukuphuhlisa ukuqonda ukusetyenziswa kokwakhiwa kolwimi
• Uphendula iindidi zemibuzo. oluthethwayo olulula umz. izimelabizo (bona, yena, thina njl)
• Uqonda aze asebenzise izenzi kwincoko elula. • Uphendula iindidi zemibuzo
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO
• Uphendula imiyalelo ngokufanelekileyo. • Uqonda aze asebenzise izenzi kwincoko elula.
• Uphendula izicelo ezilula nemiyalelo. • Uphendula imiyalelo ngokufanelekileyo.
• Usaqhuba nokwakha isigama namabinzana olwimi kwincoko elula yababini.
23 • Usebenzisa izilanduli umz.(andikwazi ukuqubha)
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
AMAGQABANTSHINTSHI NGEZAKHONO ZOLWINI EMAZIFUNDISWE KULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO (SAL) AMABANGA 1-3
IBANGA 1 IBANGA 2 IBANGA 3
24
Ulwazi lwezandi Ulwazi lwezandi Ulwazi nokunakana izandi
• Uqhwaba abize amagama esebenzisa iingoma • Uqhwaba izandla/ enze isandi ngeminwe / atsiba • Wahlula amagama ngelungu legama ngalinye aphinde awadibanise
ezinentshukumo, izicengcelezo, izivakalisi ezifutshane tsibe/ angqishe kwiilungu ngalinye legama, kumagama kwakhona.
zentetho. ( Ndiyabulela, njl.) nakwizivakalisi eziqhelekileyo. • Usebenzisa ikhadi lokwahlula nokwakha amagama.
• Uqhwaba abize ilungu ngalinye legama. (Mho-lo), enze • Wahlula amagama ngelungu legama ngalinye aphinde • Uchonga izandi zokuqala emagameni nasekugqibeleni kwegama.
ingoma, isicengcelezo okanye ibali. awadibanise kwakhona ( umz. u-ma-ma, umama)
• Uchonga inani lezandi kumalungu amagama aqhelelekileyo legama
• Uqhwaba izandla/enze isandi ngeminwe / atsiba • Wahlula izandi kwisigama somlomo umz. u-ta-ta, utata. ngalinye.
tsibe/angqishe kwilungu ngalinye legama, enze • Uchonga izandi zokuqala emagameni.
iingoma,izicengcelezo namabali, ( si-ya-bu-le-la) • Uchonga oonobumba ababizwa ngokufanayo kuLwimi lwaseKhaya
• Uchonga izandi ekupheleni kwegama umz. baleka nakuLwimi lweSibini oloNgezelelweyo (umz. d, f, g, h, l, m, n, s, njl.).Wenza
• Uphulaphula izandi eziphinda phindwayo (kumdlalo ubuncinane isandi sibe sinye ngeveki.
wamagama) • Uchonga izandi zokuqala emagameni nasekugqibeleni
kwegama • Fundisa ezinye izandi ezahlukileyo.
• Uchonga izandi zokuqala emagameni (intloko, impumlo;
njl.) • Wahlula izivakalisi zomlomo ngokuqhwaba ngegama ngalinye • Bayaqhwaba bachonge izandi emagameni
• Wahlula amagama ngokuqhwaba kwilungu ngalinye legama Ukufunda noTitshala • Bafunda izandi ezinomahluko kuLwimi lweSibini oloNgezelelweyo kwezo
(umz. amagama afumaneka kwibali) • Uphulaphula ibali elifundwa ngutitshala ejonge imifanekiso zifundwa kuLwimi lwaseKhaya
Ukufunda noTitshala kwiNcwadi eNkulu okanye ipowusta enemizobo Ukufunda noTitshala
• Ubalisa amabali alula ahambelana nomxholo esebenzisa • Ufunda itekisi ngokukhwaza notitshala. Iklasi yonke ifunda • Uphulaphula amabali amafutshane, aphinde abalise kwakhona iitekisi
iiNcwadi eziNkulu ,imifanekiso,iphaphethi njl ibali/okanye ibali eliyinyani notitshala eziyinyani okanye afunde kwiNcwadi eNkulu okanye ipowusta enemizobo
angenelele kwisingqi sengoma ngexesha elifanelekileyo.
• Uthetha ngemizobo kwiNcwadi eNkulu okanye iphowusta • Uthetha ngemifanikiso ebalini esebenzisa uLwimi lweSibini
enemizobo encediswa ngutitshala. oloNgezelelweyo noLwimi lwaseKhaya xa kukho imfuneko. • Ufunda itekisi ngokukhwaza notitshala. Iklasi yonke ifunda ibali elifanayo
okanye ibali elingeyonyani
• Uthetha rhoqo ngemizobo nemifanekiso aze aphinda- • Uchonga izinto emfanekisweni aze azibize (umz. ‘Ndibonise
ULWIMI OLUKHULAYO
phinde isigama esingundoqo. inja,’ ‘khomba ibhola.’) • Ulandela itekisi efundwa ngutitshala. Ufunda itekisi notitshala nabalingane
• Uphendula imibuzo elula encediswa yimifanekiso (umz. efunda ngotyibiliko nangesantya esifanelekileyo ebonisa imvakalelo.
• Uphinda- phinda ebalisa ibali namabinzana olwimi.
‘Ngubani? Yintoni? Phi?) • Uphendula imibuzo elula njengoko injalo anike iimpendulo ezimfutshane
• Uphulaphula ibali, elibaliswa ngutitshala ejonge imifanekiso. ngebali (phi ,yintoni,ngubani, njani)
• Ufunda aphinda- phinde, angenelele kwimpinda yesingqi
• Uchonga izinto emfanekisweni (umz. .‘khomba …’’) sengoma aze aphinda- phinde amabinzana olwimi, ngababini • Ubiza izinto ezifumaneka emfanekisweni, aphendule imibuzo katitshala
• Uthetha ngemifanekiso ebalini esebenzisa uLwimi lweSibini nangamamaqela amancinci. nabalingane (umz. ‘Yintoni le?’ Yintlanzi’)
oloNgezelelweyo noLwimi lwaseKhaya xa kukho imfuneko. • Uphendula imibuzo elula njengoko injalo malunga nebali. • Uqaphela aze afunde amanye amagama aqhelekileyo ngoLwimi lweSibini
• Uthatha inxaxheba kwizifundo zebali ngokuphinda- phinda • Uqalisa ukuqaphela amagama abhaliweyo ngoLwimi lweSibini oloNgezelelweyo (SAL) umz imifanekiso exhonyiweyo eklasini.
isigama esingundoqo athethe ngemifanekiso ngababini oloNgezelelweyo kufundo notitshala. • Ufunda notitshala ngotyibiliko nangesantya esifanelekileyo umsebenzi
nangamaqela amancinci.
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
• Ufunda isigama somlomo ebalini. wekota 1 & 2 ngamaqela amancinci.
INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Ufunda aphinda- phinde, angenelele kwimpinda yesingqi • Ufunda notitshala, aqonde aze aphendule imibuzo njengoko injalo (Ngubani,
sengoma aze aphinda- phinde amabinzana olwimi • Uqaphela aze afunde amanye amagama aqhelekileyo Yintoni, phi, njani )
ngababini nangamaqela amancinci. ngoLwimi lweSibini oloNgezelelweyo (SAL) umz imifanekiso
exhonyiweyo eklasini. • Ulinganisa iindawo ezithile zebali, ngamaqela amancinci.
• Ufunda isigama somlomo kwimifanekiso, imizobo,
iphowusta, iNcwadi eNkulu • Ulinganisa iindawo ezithile ebalini esebenzisa izandla • Ulinganisa iindawo ezithile zebali esebenzisa incoko yababini enxibe
nentloko namabinzana alula olwimi aze asebenzise iimpahla iimpahla zeqonga, imaskhi, ngababini nangamaqela amancinci.
• Uthatha inxaxheba kwizifundo zebali ngokuphendula zeqonga, imaski ngababini nangamaqela amancinci .
imibuzo elula yomlomo. • Ngababini babalisa ibali kwakhona, ngoncedo lukatitshala.
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 1 ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO
IIMFUNO ZEKOTA NGANYE
IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA NGEVEKI: IYURE E-1
IBANGA 1 IKOTA 1
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
UMXHOLO/ IINGQIQO /IZAKHONO
Abafundi kufuneka batyhilelwe baboniswe ulwimi oluninzi olulula noluthethwayo abangaluqonda kwimeko
leyo. Isigama kufuneka simana sihlaziywa rhoqo ukwenzela ukuba abafundi bangalibali. Ukufunda uLwimi
lweSibini oloNgezelelweyo kufuneka kube kokukhululekileyo nokonwabisayo.
Kwisifundo sokuqala, iphaphethi ingasetyenziswa ukwazisa uLwimi lweSibini oloNgezelelweyo.
Iphaphethi inganikwa igama ngoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo umz. uPule, iphaphethi. Utitshala
makayazise iphaphethi athi uPule akanakuluthetha uLwimi lwaseKhaya, angathetha kuphela uLwimi
lwesiBini oloNgezelelweyo, ngoko ke abafundi kuya kufuneka bathethe olo lwimi kunye naye. UPule ke
uya kuba yinxalenye rhoqo yeklasi yoLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje kuphela. Kufuneka kuqinisekwe ukuba banazo
iiNcwadi eziNkulu eziyimfuneko / iiphowusta/ imibongo, iingoma, imidlalwana nezinto ezizizo zesihloko
abasikhethileyo.
Imisebenzi yeveki:
Ubuncinane makwenziwe ibe mibini ngeveki kule misetyenzana ilandelayo:-
• Ukuphendula kwimibuliswana usebenzisa oku kulandelayo (umzekelo ‘Mholo’)
• Ukucula iingoma ezillula enze nentshukumo ekhokelwa (umz. intloko namagxalaba)
• Ukucengceleza imibongo elula aphinde enze nentshukumo ekhokelwa (umz. ndiphatha intloko yam, ndiphatha
iinzwane zam, ndiphatha amadolo am, ndiphatha impumlo yam. Intloko, iinzwane, amadolo, impumlo!
• Ukudlala imidlalo yolwimi (umz okulula njengo USimoni uthi phatha intloko yakho njalo-njalo.)
Ukuphuhliswa kokucingwayo, ulwazi ngamagama kunye nobume bolwimi
• Ngokuthatha inxaxheba kule misetyenzana ingasentla: Ukuphendula kwimibuliso nakwimiyalelo.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngokuhlola Okungekho seSikweni.
Ezomlomo ne/zenziwayo/ Okuphononongwayo
• Ukuphendula kwimibuliso elula.
• Ukuthatha inxaxheba ekuculeni iingoma zentshukumo ezilula.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 25
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 1 IKOTA 1
UKUFUNDA OKUKHULAYO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha.
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Qhwaba njengoko ubiza amagama kwiingoma nemibongo yentshukumo.
• Qhwaba izandla/ ngxolisa iminwe// xhuma/ ngqisha ngeenyawo ngokwamalungu egama umz.Si- ya-bon-ga
Ukufunda noTitshala
Imisebenzi yenziwa kanye ngeveki kusetyenziswa iiNcwadi eziNkulu nemizobo emininzi okanye ezinye
iindlela zombhalo owenziwe mkhulu waza wanemizobo. Kwale ncwadi inye ingafundwa amaxesha
amaninzi iphinde kwakhona yaziswe phambili phaya. Utitshala wazisa amagama amatsha aphinde
alinganise indlela yokufunda.
• Ujongana noko kubonwayo kwiNcwadi eNkulu/ iiphowusta ezinengxoxo notitshala.
• Emva kokujongana nokubowayo okuphinda-phindeneyo, uphinda-phinda awona magama matsha
angundoqo (jonga, yiva, yithi kwaye wenze).
• Ukubalisa ibali (amabali alula adityaniswe nomxholo apho kungenzeka khona) nezixhobo ezinje ngeNcwadi
eNkulu, okubonwayo, iiphaphethi, njalonjalo.
• Emva kokubalisa ibali okuphindaphindeneyo, bayangenelela kuphindaphindo apho kukho
ukuphindaphindwa kolwimi okukuko.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngokuhlola Okungekho sesikweni:
Ezomlomo ne/zenziwayo/ Okuphononongwayo
• Qhwaba ubiza amagama kwiingoma nemibongo yentshukumo.
• Qhwaba izandla ngokwamalungu egama usebenzisa amagama ebalini elibaliswe emva kokubalisa
okuphinda-phindiweyo.
• Ujongana nokubonwayo ngokukhomba izinto emfanekisweni ephendula imiyalelo esuka kutitshala (umz.
khomba i…….)
26 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 1 IKOTA 2
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Qaphela ukuba izihloko ezicetyisiweyo ziingcebiso nje. Kufuneka baqinisekise ukuba banazo iiNcwadi
eziNkulu eziyimfuneko/ iiphowusta, imibongo, imidlalo kwakunye nezinto ezizizo eziyinyani zesihloko
abasikhethileyo.
Imisebenzi yeveki.
Ubuncinane makwenziwe ibe mibini le misetyenzana ilandelayo esifundweni evekini.
• Uqalisa ukuphuhlisa amagama amatsha athethwa ngomlomo esebenzisa izihloko ezikhethiweyo zale kota
• Uphendula kwimiyalelo elula (umz. ‘Mholo ... Unjani?’) notitshala nangababini.
• Ucula iingoma ezilula enze nentshukumo encediswa, notitshala nangababini.
• Uphendula kwimiyalelo (umz. phakama, hlala phantsi.)
• Udlala imidlalo yolwimi (umz. uSimoni uthi) kunye notitshala nangababini.
Amabali abaliswayo angalinganiswa kusetyenziswa izijekulo kunye nezixhaso okanye izisekelo ukuzama
ukuxhasa intsingiselo. Amabali abaliswayo kufuneka athathwe kwiNcwadi eNkulu, kwingqokelela
yezicengcelezo okanye kwiphowusta enemifanekiso ukuzama apho abantwana banokubona imifanekiso.
Ibali lixhaswa ngezinto ezibonwayo ezicacileyo, izinto, izinto zokudlala kunye neephaphethi.
• Uphulaphula amabali amafutshane alula abaliswa ngomdla angenelele kwikhorasi okanye ulwimi
oluziipateni (ukuphinda-phindwa kwamabinzana olwimi) ngexesha elifanelekileyo.
Ukuphuhliswa kweengqiqo, amagama amatsha kunye nokwakhiwa kolwimi.
Ngukuthatha inxaxheba kule misetyenzana ingasentla:
• Uqalisa ukuphuhlisa inxalenye yamagama amatsha athethwa ngomlomo.
• Uphendula abuye aphinde inxalenye yamagama ahamba onke umz. Unjani?
• Uphendula kwimiyalelo.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngokuhlola Okungekho seSikweni:
Ezomlomo ne/zenziwayo/ Okuphononongwayo
• Uphendula kwimiyalelo elula (umz. ‘Mholo ... Unjani?’)
• Uphendula ngokufanelekileyo kwimiyalelo elula (umz. uSimoni uthi…….)
• Ucula iingoma ezilula enze nentshukumo.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 27
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 1 IKOTA 2
UKUFUNDA OKUKHULAYO
Ingqiqo ngokusetyenziswa kwezandi-mazwi kunye nokwabelana ngokufunda kudityaniswe kunye
nokuphulaphula nokuthetha.
Ingqiqo ngokusetyenziswa kwezandi-mazwi
• Ukuva izandi eziphinda-phindiweyo (kumdlalo wamagama).
• Uqhwaba ebiza amalungu egama efaka amagama kwingoma, kwisicengcelezo, kwibali.
• Uqhwaba ebiza amalungu egama ngamazwi athethwayo (Mho-lo; njalonjalo.)
UkuFunda noTitshala
Imisebenzi eyenziwe ubuncinane kanye ngeveki kusetyenziswa iiNcwadi eziNkulu ezinemizobo emininzi
okanye ezinye iindlela zombhalo owenziwe mkhulu wanemizobo. Kwale ncwadi inye isngasetyenziswa
amaxesha amaninzi kanti isenokuphinda yaziswe kwakhona phambili phaya. Utitshala wazisa amagama
amatsha aphinde alinganise inkqubo yokufunda.
• Ujongana noko kubonwayo kwiNcwadi eNkulu/ iipowusta ezinengxoxo notitshala.
• Emva kokujongana nokubowayo okuphindaphindeneyo, uphindaphinda awona magama matsha angundoqo
(jonga, yiva, yithi kwaye wenze).
• Ukubalisa ibali (amabali alula adityaniswe nomxholo apho kungenzeka khona) nezixhobo ezinje ngeNcwadi
eNkulu, okubonwayo, iiphaphethi, njalo-njalo.
• Emva kokubalisa ibali okuphinda-phindeneyo, uphinda-phinda awona magama amatsha kunye notitshala.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngokuhlola Okungekho seSikweni.
Ezomlomo ne/zenziwayo/ Okuphononongwayo
• Uthatha inxaxheba kumdlalo wamagama ngokuqhwaba ebiza amalungu amagama abiziweyo.
• Ujongana noko kubonwayo kwiNcwadi eNkulu/ iiphowusta ezinengxoxo notitshala, abuye aphindaphinde
awona magama amatsha (jonga, yiva, yithi kunye no yenza).
28 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 1 IKOTA 3
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala mabaqinisekise ukuba baneeNcwadi
eziNkulu/iiphowusta, imibongo, iingoma, imidlalo, eziyimfuneko kunye nezinto zenyani ngesihloko
abasichongileyo.
Imisebenzi yeveki
Imisebenzi emibini ubuncinane kule misebenzi ilandelayo mayenziwe kwisifundo ngasinye:
• Uqalisa ukuphuhlisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko ezikhethiweyo kule
kota.
• Ukuphendula imibuliso elula ngokuzithemba ngababini.
• Ukukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni (umz. ‘Ndibonise isitulo’. ‘Khomba i ….’)
• Ukucengceleza imibongo elula enze intshukumo notitshala nangababini.
• Ukulandela imiyalelo yeklasi elula (umz. ‘Qhwaba izandla’) notitshala nangababini.
• Ukuphendula imiyalelo esebenzisa imidlalo yolwimi (Ingoma: Kukh’umlilo kweziya ntaba; Amahotyazana/
Intloko, amagxa…..).
• Ukucula iingoma ezilula enze nentshukumo ngababini nangamaqela amancinci (umz. iingoma ezimalunga
nezihloko ezikhethiweyo).
• Ukucengceleza imibongo elula enze intshukumo encediswa, ngamaqela amancinci (umz. imibongo elula
emalunga nezihloko ezikhethiweyo).
Amabali abaliswayo anokudlalwa kusetyenziswa izijekulo nezinxibo zeqonga ukuxhasa intsingiselo.
Amabali abaliswayo makathatyathwe kwiNcwadi eNkulu okanye kwiphowusta enemizobo apho abantwana
baza kubona imifanekiso.
• Ukuphulaphula amabali amafutshane abaliswa ngolonwabo aze angenelele kwiikhorasi ngexesha
elifanelekileyo (umz. KungoMvulo, kungoMvulo uThandi uya esikolweni, esikolweni, esikolweni!)
• Uxela ezinye zezinto ezisemifanekisweni (umz. “Yintoni le?’ - ekhomba kwinto esemfanekisweni.)
Ukuphuhliswa kweengqiqo, isigama nokwakhiwa kolwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingasentla kuqalisa ukuphuhla kwesigama esithile somlomo.
• Uphindaphinda aze aphendule amabinzana olwimi.
• Ucengceleza imibongo aze acule iingoma.
• Ulandela imiyalelo.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngokuhlola Okungekho seSikweni:
Ezomlomo ne/zenziwayo/ Okuphononongwayo
• Ukuphendula imibuliso elula ngokuzithemba ngababini.
• Ukukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni (umz. ‘Ndibonise isitulo’. ‘Khomba i ….’)
• Ukuphendula imiyalelo esebenzisa imidlalo yolwimi (Ingoma: Kukh’umlilo kweziya ntaba; Amahotyazana/
Intloko, amagxa…..)
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 29
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 1 IKOTA 3
UKUFUNDA OKUKHULAYO
Ukuqonda nokuqwalasela ulwimi nokuFunda noTitshala zidityaniswe nokuPhulaphula nokuThetha
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukuqonda nokuqwalasela ulwimi zidityaniswe nemisebenzi yokuphulaphula nokuthetha
• Ukuva izandi eziphindiweyo ( kwimidlalo yamagama)
• Uqhwaba izandla / ngxolisa iminwe/atsibe/ungqisha ngeenyawo kumalungu amagama (ingoma, umbongo,
ibali)
• Uqhwaba amagama kwizivakalisi ezibizwayo ezifutshane (ndiyabulela; ndiyavuya; enkosi; ndikhaba ibhola;
njl.njl.)
• Uchonga izandi ezisekuqaleni kumagama abizwayo.
UkuFunda notitshala
Imisebenzi eyenziwa kanye ngeveki kusetyenziswa iiNcwadi eziNkulu ezinemizobo emininzi okanye
ezinye iintlobo zeetekisi ezinemizobo emikhulu. Le ncwadi inye inokufundwa amaxesha amaninzi yaye
isenokuphinda yaziswe nakwixa elizayo.
• Uphulaphula ibali elibaliswayo ngelixa elandela utitshala yaye ejonge emifanekisweni.
• Ufunda isigama somlomo kwitekisi ebonwayo (iNcwadi eNkulu, ipowusta njl.njl.)
• Uchonga izinto emifanekisweni (umz. ‘Ndibonise utitshala kaThandi.’)
• Uthetha ngemifanekiso esebenzisa ulwimi lwasekhaya apho kukhona imfuneko.
• Uthatha inxaxheba kwizifundo zebali ngokuphindaphinda isigama esiphambili nokusebenza ngezinto
ezibonwayo ngababini nangamaqela amancinci.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngokuhlola:
Okungekho seSikweni
Ezomlomo ne/zenziwayo/ Okuphononongwayo
• Ukuchonga izandi ekuqaleni kumagama abizwayo.
• Ukuthetha ngemifanekiso esebenzisa ulwimi lwasekhaya apho kukhona imfuneko.
• Ukuchonga izinto kwimifanekiso (umz. ‘Ndibonise utitshala kaThandi.’)
30 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 1 IKOTA 4
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala mabaqinisekise ukuba baneeNcwadi
eziNkulu/iiphowusta, imibongo, iingoma, imidlalo, eziyimfuneko kunye nezinto zenyani ngesihloko
abasichongileyo.
Imisebenzi yeveki
Imisebenzi elandelayo emibini okanye nangaphezulu ubuncinane mayenziwe kwisifundo ngasinye:
• Uqalisa ukuphuhlisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko kuLwimi
lwaseKhaya (HL) nolokuQala oloNgezelelweyo (FAL).
• Uphendula imibuliso elula noondlela-ntle (umz. “Ndlela-ntle” ‘Hamba kakuhle’ ‘Mholo’).
• Ukhomba aze axele izinto eziseklasini okanye emfanekisweni (umz. Ndibonise i…….kwiphowusta. Khomba
i ….)
• Ulandela imiyalelo elula (umz. Abonise u”Hamba kakuhle”).
• Usebenzisa ulwimi olubonisa imbeko (umz. ‘ndicela’, ‘enkosi’).
• Uvuma iingoma ezilula aze enze intshukumo ngesikhokelo ngababini nangamaqela amancinci.
• Ucengceleza imibongo elula aze enze intshukumo ngokuncediswa, ngababini nangamaqela amancinci.
• Wenza izilinganiso ngemibuliso (izivakalisi ezi 2) ngababini nangamaqela amancinci (umz. Mholo Thando,
Unjani? : Mholo Thando, Ndiphilile.)
Amabali abaliswayo asenokudlalwa kusetyenziswa izijekulo nempahla yeqonga ukuxhasa intsingiselo.
Amabali abaliswayo makathatyathwe kwiNcwadi eNkulu okanye iphowusta enemizobo apho bonke
abantwana banako ukuyibona imifanekiso.
• Uphulaphula amabali amafutshane ngolonwabo aze angenelele kwiikhorasi ngexesha elifanelekileyo (umz.
amabali amalunga nezihloko)
• Uxela ezinye zezinto ezisemfanekisweni (umz. “Ngubani lo? – ekhomba kwinto/isilwanyana
esisemfanekisweni)
Uphuhliso lweengqiqo, isigama kunye nokwakhiwa kolwimi
• Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingasentla uqalisa uphuhliso lwesigama somlomo esithile.
• Uphinda-phinda aze aphendule amabinzana olwimi.
• Uphendula imiyalelo.
• Usebenzisa ulwimi oluthile olubonisa imbeko.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ezomlomo ne/zenziwayo/ Okuphononongwayo
• Ucula iingoma ezinentshukumo kunye nemibongo ngokuzithemba.
• Ulandela imiyalelo elula (umz. Phatha intloko yakho. Phatha iinzwane zakho.)
• Ulinganisa imibuliso (izivakalisi ezi 2) ngababini nangamaqela amancinci (umz. Mholo Thando, Unjani?
Mholo Thando, Ndiyaphila.)
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 31
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 1 IKOTA 4
UKUFUNDA OKUKHULAYO
Ingqiqo ngokusetyenziswa kwezandi-mazwi nokuFunda notitshala zidityaniswe nokuphulaphula
nokuthetha.
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ingqiqo ngokusetyenziswa kwezandi-mazwi
Le misebenzi ma idityaniswe nemisebenzi yokuphulaphula nokuthetha kunye nokuFunda notitshala
• Uqhwaba izandla / ngxolisa iminwe/atsibe/ungqisha ngeenyawo kumalungu amagama kwizivakalisi
ezibizwayo.
• Uchonga izandi ekuqaleni kwamagama abizwayo (intloko; phatha; cula njl.njl.)
• Uhlula amagama abizwayo ngokuqhwaba kwilungu ngalinye (umz. amagama ebalini)
UkuFunda noTitshala
Imisebenzi eyenziwa kanye ngeveki kusetyenziswa iiNcwadi eziNkulu ezinemizobo emininzi okanye
ezinye iintlobo zeetekisi ezinemizobo emikhulu. Le ncwadi inye inokufundwa amaxesha amaninzi yaye
isenokuphinda yaziswe nakwixa elizayo.
• Uphulaphula ibali okanye iitekisi ezingezinto zenyaniso ngelixa elandela utitshala ejonge
nasemifanekisweni.
• Uthetha ngemifanekiso ekwibali esebenzisa ulwimi lwesiBini olongezelelweyo (SAL) kakhulu kodwa
nolwimi lwasekhaya xa kukho imfuneko.
• Uchonga izinto ezisemifanekisweni (umz. ‘Ndibonise i …’ ‘Khomba i …’)
• Ufunda isigama somlomo esimalunga nezihloko ezinyuliweyo.
• Emva kokufunda ngokuphindaphinda, uyangenelela kwiikhorasi aze aphinde amabinzana olwimi apho
kufanelekileyo ngababini nangamaqela amancinci.
Uthatha inxaxheba kwizifundo zebali ngokuphendula imibuzo elula ngomlomo.
UKUHLOLA
Iingcebiso zomsebenzi wokuhlola okungekho sesikweni:
Ezomlomo ne/ezenziwayo/ Okuphononongwayo
• Uhlula amagama abizwayo ngokuqhwaba kwilungu ngalinye
• Unakana aze axele ezinye izinto emifanekisweni.
• Emva kokufunda ngokuphinda-phinda, uyangenelela kwiikhorasi aze aphinde amabinzana olwimi apho
kufanelekileyo ngababini nangamaqela amancinci.
32 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
OOVIMBA ABACETYISWAYO BONYAKA
• IIpowusta nemifanekiso ukuxhasa ukufundiswa kwamabali nesigama
• Umbala neetshati zamanani
• Iingoma nemibongo enentshukumo
• Izinto zenyani ezimalunga nezihloko.
• Izinxibo zeqonga ukudlala amabali, umzekelo, iimaski, iiphaphethi njl.njl.
• CDs, DVDs kunye neenkqubo zeTV
• iINcwadi eziNkulu (nezinto ezibonwayo)
• Ingqokelela yamabali, imibongo kunye neengoma
• IiNcwadi eziNkulu ezenziwe ngootitshala/abafundi, Iincwadi ezigoso-goso (zig-zag), iiphaphethi, iimaski,
amakhadi amagama njl.njl
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 33
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 2 ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO
IIMFUNO ZEKOTA NGANYE
IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA NGEVEKI: IYURE E-1
IBANGA 2 IKOTA 1
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO)
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa
nokuquka imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, bayiphinda-phinde ngaphezu kwesinye kangangako
banako. Mabahlole umsebenzi wabafundi besebenzisa iMisebenzi yokuHlola oKungekho Sesikweni. Izihloko
mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi / izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha
nabafundi ngoLwimi lweSibini oloNgezelelweyo.
Imisebenzi yeveki
Makwenziwe omnye nangaphezulu umsebenzi kule ingezantsi yonke imihla:
• Ukuqalisa ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko.
• Uphendula kwimibuliso elula nokuthi ndlelantle, esebenzisa amabinzana, umz. ‘Mholo’ ‘Unjani?’ “Ndiphilile
enkosi” ngababini nangaqela amancinci.
• Wenza imidlalo yemibuliso (izivakalisi ezi-2) ngababini nangamaqela amancinci (umz. Mholo Thando,
Unjani? Mholo Nikiwe, ndiphilile enkosi)
• Ukukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni xa enikwa umyalelo ngutitshala, umzekelo, ‘Ndibonise
intombazana enxibe ilokhwe ebomvu.’
• Usebezisa ulwimi olosulungekileyo (umz. Ndiyacela no- enkosi)
• Ucula iingoma ezilula enze nezilinganiso ngokuncediswa kwiklasi yonke, umzekelo, ‘Le yindlela endinxiba
ngayo ihempe, endinxiba ngayo ihempe, endinxiba ngayo ihempe”.
• Ukuthatha inxaxheba kwizicengcelezo neengoma esenza izilinganiso, umzekelo, “Iphin’inja yam encinane,
Iphin’inja yam iphi? Udlala imidlalo yolwimi, umzekelo, “uSimoni uthi”, ngababini ngamaqela amancinci.
Kanye ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa
kusetyenziswe izijekulo ukubonisa inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiiNcwadi eziNkulu
nakwipowusta apho bangabona khona imifanekiso.
• Uphulaphula amabali amafutshane abalisiweyo okanye afundiweyo ngomdla angenelele kwiikhorasi
ngexesha elifanelekileyo aze aphinde ulwimi oluhonjisiweyo (amagama amafutshane) apho kufanelekileyo
ngeklasi yonke.
• Ubiza ezinye zezinto ezise mfanekisweni ukuphendula imibuzo evela kutitshala, Yintoni, Ngubani?
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuqhubeleka ngokwakha isigama somlomo
• Ukuphinda- phinda ezinye izakhiwo zolwimi ngokuzithemba
• Ukwenza imiyalelo
• Ukusebenzisa izakhiwo zolwimi
34 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
UKUHLOLA
Ingcebiso zokuhlola: Okungekho seSikweni
Ezomlomo kunye/okanye ezenziwayo/Ezijongwayo
• Ucula iingoma ezinemilinganiso nemibongo ngokuzithemba
• Ulandela imiyalelo ( imiz. Bamba intloko yakho. Bamba inzwane zakho.)
• Wenza imidlalo yemibuliso (izivakalisi ezi-2) ngababini nangamaqela amancinci (umz. Mholo Thando, unja-
ni? Nikiwe, ndiphilile enkosi)
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 35
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 2 IKOTA 2
UKUFUNDA OKUKHULAYO (EMERGENT LITERACY)
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha.
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Qhwaba izandla/ ngxolisa iminwe/ tsiba/ ngqisha ngenyawo kumagama ohluliweyo nakwizivakalisi
ezithethwayo
• Yahlula amagama athethwayo
• Yahlula izivakalisi ezthethwayo zibe ngamagama ngokuqhwaba igama ngalinye, umzekelo, izivakalisi
eziphuma kwibali.
• Ubona izandi ezisekuqaleni kwamagama athethwayo
UkuFunda noTitshala (ubuncinane bemizuzu engama-15 kanye ngeveki)
Utitshala ufunda isicatshulwa, ekhomba kumagama exoxa ngemifanekiso nomxholo webali. Uphinda
asifunde isicatshulwa evekini, ekhuthaza abafundi ukuba bangenelele. Isicatshulwa sisetyenziswa
ukufundisa isigama esitsha.
• Umamela ibali elifundisiweyo ngutitshala ajonge nemifanekiso
• Uthetha ngemifanekiso ekwibali esebenzisa u-SAL kangangoko anako kodwa asebenzise noLwimi
lwaseKhaya apho kuyimfuneko khona
• Ujonga izinto ezise mifanekisweni, umzekelo, ‘Nidibonise indoda endala/ egugileyo.’ ‘Khomba inja.’
• Uphendula imibuzo elula yomlomo ngoncedo lwemifanekiso, umzekelo, ‘Ngubani, Yintoni, Phi?’
• Uqala ukubona amanye wamagama ku-SAL kwimisebenzi yokuFunda noTitshala
• Ufunda isigama somlomo esiphuma kwibali
• Emva kokuphinda-phinda ukufunda, ungenelela kwikhorasi aze aphinda-phinde amabinzana (language
chunks) apho anakho, ngababini nangaqela amancinci
UKUHLOLA
Iingcebiso zokuhlola imisebenzi engekho sesikweni:
Ukuqonda izandi/ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Qhwaba amagama kwizivakalisi zomlomo/ezithethwayo
• Yahlula- hlula amagama omlomo/athethwayo
UkuFunda noTitshala: (ngomlomo kunye/okanye ngokwenza)
• Ujonga abanye babantu, izilwanyana kunye nezinto ezisemifanekisweni ekwiNcwadi eNkulu (okanye
kwezinye izicatshulwa ezinkulu)
• Uphendula imibuzo elula yomlomo/ethethwayo ngebali
• Uqalisa ukubona amagama abhaliweyo ngo-SAL kwimisebenzi yokuFunda noTitshala.
36 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 2 IKOTA 2
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO)
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa
nokuquka imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, bayiphinda-phinde ngaphezu kwesinye kangangoko
banako. Mabahlole umsebenzi wabafundi besebenzisa iMisebenzi yokuHlola oKungekho Sesikweni. Izihloko
mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi / izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha
nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo lweSibini.
Imisebenzi yeveki
Makwenziwe emibini nangaphezulu imisebenzi kule ingezantsi ngeveki:
• Ukuqalisa ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko.
• Uphendula kwimibuliso elula nokuthi ndlelantle, esebenzisa amabinzana, umz. ‘Mholo’ ‘Unjani?’ “Ndiphilile
enkosi”.
• Wenza imidlalo yengxoxo emifutshane umzekelo, “Mholo, igama lam ngu_________.Ngubani igam lakho?
Uthanda ntoni?
• Wenza izicelo ezilula, umzekelo, ‘Ndicela ukuya kwindlu yangasese’.
• Usebenzisa ulwakhiwo lolwimi (formulaic language) (umz. ndicela no enkosi)
• Ukukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni xa enikwa umyalelo ngutitshala.
• Uphendula ngokwenza imiyalelo elula yomlomo ngababini nongamaqela amancinci, umzekelo ‘Yima
emgceni.’
• Ucula iingoma aze angenelele kwimibongo enemilinganiso/enentshukumo ngababini nangamaqela
amancinci
• Udlala imidlalo yolwimi ngokweklasi
Kanye ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa
kusetyenziswe izijekuloukubonisa inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiiNcwadi eziNkulu
nakwipowusta apho bangabona khona imifanekiso.
• Uphulaphula amabali amafutshane abalisiweyo okanye afundiweyo ngomdla angenelele kwiikhorasi
ngexesha elifanelekileyo aze aphinde ulwimi oluhonjisiweyo (amagama amafutshane) apho kufanelekileyo
ngababini nangaqela amancinci. Ubiza ezinye zezinto ezise mfanekisweni ukuphendula imibuzo evela
kutitshala.
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuqhubeleka ngokwakha isigama somlomo
• Ukuphinda- phinda ezinye izakhiwo zolwimi ngokuzithemba
• Ukwenza imidlalo yengxoxo emifutshane umz. “Molo, igama lam ngu _______. Ngubani igama lakho?
Uthanda ntoni?
• Wenza izicelo ezilula,umzekelo, ‘Ndicela ukuya ezimfanelweni’
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 37
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
UKUHLOLA
Iingcebiso zokuhlola imisebenzi Engekho seSikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha: (ngomlomo nango/ okanye ngokwenza)
• Ukuphendula nokwenza imidlalo kwimibuliso elula nokuvalelisa, usebenzisa ulwimi olwakhiweyo, nagaba-
bini nangaqela amancinci, umzekelo, Molo Pule. Unjani? Ndiphilile Palesa unjani wena?
• Ubonisa ukuqonda isigama esilula ngokukhomba izinto eziseklasini/ umfanekiso esenza umyalelo ovela
kutitshala.
• Ucula iingoma ezinemilinganiso nemibongo ngokuzithemba nangodlamko, ngababini nangamaqela
amancinci
38 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 2 IKOTA 2
UKUFUNDA OKUKHULAYO (EMERGENT LITERACY)
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha.
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Qhwaba izandla/ ngxolisa iminwe/ ngqisha ngeyawo wahlule amagama aqhelekileyo
• Yahlula udibanise amagama omlomo, umz. u-ma-ma, umama
• Yahlula udibanise izandi kumagama omlomo, umz. i-ya-ba-ba, iyababa.
UkuFunda noTitshala (ubuncinane bemizuzu engama-15 kanye ngeveki)
Utitshala ufunda isicatshulwa, ekhomba kumagama exoxa ngemifanekiso nomxholo webali. Uphinda
asifunde isicatshulwa evekini, ekhuthaza abafundi ukuba bangenelele. Isicatshulwa sisetyenziswa
ukufundisa isigama esitsha.
• Umamela ibali okanye isicatshulwa esiyinyani logama elandela utitshala ejonge imifanekiso
• Uthetha ngemifanekiso ekwibali esebenzisa u-SAL kangangoko anako kodwa asebenzise noLwimi
lwaseKhaya apho kuyimfuneko khona
• Ujonga izinto ezise mifanekisweni
• Uphendula imibuzo elula yomlomo ngoncedo lwemifanekiso, ‘Yintoni, Ngubani, Phi?’
• Ufunda isigama somlomo
• Emva kokuphinda-phinda ukufunda, ungenelela kwikhorasi aze aphinda-phinde amabinzana (language
chunks) apho anakho, ngababini nangamaqela amancinci
• Ulinganisa indawana zebali esebenzisa iintshukumo namagama amafutshane ngababini nangamaqela
amncinci esebenzisa izinto eziphathwayo, iimaski neephaphethi.
UKUHLOLA
Iingcebiso zokuhlola imisebenzi engekho sesikweni:
Ukuqonda izandi/ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Qhwaba izandla/ ngxolisa iminwe/ tsiba/ ngqisha ngenyawo kwisilabhuli kumagama aqhelekileyo
zithethwayo
• Yahlula- hlula udibanise isilabhuli kumagama omlomo, umz. u-ma-ma, umama
• Yahlula- hlula udibanise izandi kumagama omlomo, umz. u-ba-ba, ubaba
UkuFunda noTitshala: (ngomlomo kunye/okanye ngokwenza)
• Uthetha ngemifanekiso kwiNcwadi eNkulu/ kwipowusta
• Uphendula imibuzo elula yomlomo/ethethwayo ngebali okanye ngetekisi eyinyani
• Emva kokuphinda-phinda ukufunda, ungenelela kwikhorasi aze aphinda-phinde amabinzana apho
kufanelekileyo ngababini nangamaqela amancinci
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 39
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 2 IKOTA 3
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO)
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa
nokuquka imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala mabakhethe ezabo izihloko
ngokuxhomekeke kwingingqi zabo nezixhobo abanazo. Kufuneka baqinisekise ukuba banazo iiNcwadi
eziNkulu/iipowusta/ imibongo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo zezihloko abazikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi bayiphinda-phinde ngaphezu kwesinye kangangoko
banako. Mabahlole imisebenzi yabafundi besebenzisa iMisebenzi yokuHlola oKungekho Sesikweni. Izihloko
mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi / izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha
nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo lwesiBini.
Imisebenzi yeveki
Makwenziwe emibini nangaphezulu imisebenzi kule ingezantsi ngeveki:
• Uyaqhubeka ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko.
• Uphendula aze alinganise kwimibuliso elula nokuthi ndlelantle, esebenzisa amabinzana, ngababini
nangamaqela amancinci, umz. Mholo unjani? Ndiphilile enkosi.
• Wenza imidlalo yengxoxo elula encediswa ngutitshala, elinganisa imibuliso nokuthi ndlelantle ngababini
nangamaqela amancinci.
• Wenza izicelo ezilula, umzekelo, ‘Ndicela ukuboleka ipensile’.
• Usebenzisa ulwakhiwo lolwimi (formulaic language) (umz. ndicela no enkosi)
• Ukukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni xa enikwa umyalelo ngutitshala.
• Uphendula ngokwenza imiyalelo elula yomlomo ayinikwa ngutitshala eyedwa nangababini.
• Uphendula imibuzo elula ebuzwa ngutitshala nangabafundi abalinganisa utitshala, umzekelo, ‘Ngubani
igama lakho? Uhlala phi?
• Ucula iingoma aze angenelele kwimibongo ngokuzithemba ngababini nangamaqela amancinci.
• Udlala imidlalo yolwimi ngokweklasi
Kanye ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa
kusetyenziswe izijekuloukubonisa inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiiNcwadi eziNkulu
nakwipowusta apho bangabona khona imifanekiso.
• Uphulaphula amabali amafutshane abalisiweyo okanye afundiweyo ngomdla angenelele kwiikhorasi
ngexesha elifanelekileyo aze aphinde ulwimi oluhonjisiweyo (amabinzana) apho kufanelekileyo ngababini
nangamaqela amancinci.
• Uphendula imibuzo elula ngebali ngeempendulo ezimfutshane (Ngubani, Yintoni, Phi?)
• Ubiza ezinye zezinto ezise mfanekisweni ukuphendula imibuzo evela kutitshala, ngababini.
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuqhubeka ngokwakha isigama somlomo
• Ukuphendula izicelo ezilula nemiyalelo
• Ukuphendula imibuzo elula ephuma kwibali
• Ukuthatha inxaxheba kwiingxoxo ezilula ngoncedo lukatitshala
• Uqala ukubonisa ukuqonda ukusebenzisa ukwakhiwa kolwimi olulula kulwimi olunengqiqo oluthethwayo,
umz. Izimelabizo (mna, wena, thina njl.)
40 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
UKUHLOLA
Iingcebiso zokuhlola imisebenzi engekho sesikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha: (ngomlomo nango/ okanye ngokwenza)
• Uphendula ngokwenza imiyalelo elula yomlomo ebuzwa ngititshala, eyedwa nangababini.
• Uthatha inxaxheba kwimidlalo yengxoxo elula encediswa ngutitshala, elinganisa imibuliso nokuthi ndlelantle
ngababini nangaqela amancinci.
• Ubiza ezinye zezinto eziphuma kwimifanekiso ekwisihloko okanye eseklasini.
• Udlala imidlalo yolwimi ngababini nangaqela amancinci.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 41
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 2 IKOTA 3
UKUFUNDA OKUKHULAYO (EMERGENT LITERACY)
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha.
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
Le misebenzi mayidityaniswe nemisebenzi yokuPhulaphula nokuThetha neyokuFunda noTitshala.
• Uhlula izivakalisi zomlomo zibe ngamagama ngokuqhwaba igama ngalinye, umzekelo, izivakalisi eziphuma
kwibali
• Uqhwaba ahlule amagama aqhelekileyo
• Ubona izandi ekuqaleni kwamagama abizwayo/athethwayo
• Ubona izandi ekupheleni kwamagama abizwayo/athethwayo, umz. baleka
• Uqhwaba izandi kumagama, umz. i-li-so, aphinde awadibanise, umz. iliso
UkuFunda noTitshala (ubuncinane bemizuzu engama-15 kanye ngeveki)
Utitshala ufunda isicatshulwa, ekhomba kumagama exoxa ngemifanekiso nomxholo webali. Uphinda
asifunde isicatshulwa evekini, ekhuthaza abafundi ukuba bangenelele. Isicatshulwa sisetyenziswa
ukufundisa isigama esitsha.
• Umamela ibali okanye isicatshulwa esiyinyani logama elandela utitshala ejonge imifanekiso
• Uthetha ngemifanekiso ekwibali esebenzisa u-SAL
• Ubona aze abize amagama ezinto ezisemfanekisweni esebenzisa u-SAL
• Ufunda isicatshulwa ngokukhwaza notitshala. Iklasi yonke ifunda ibali elifanayo okanye eliyinyani notitshala
• Uphendula imibuzo elula yomlomo ngoncedo lwemifanekiso, umzekelo, ‘Yintoni, Ngubani, Phi?’
• Uphendula imibuzo elula ephuma kwibali
• Ufunda isigama somlomo
• Emva kokuphinda-phinda ukufunda, ungenelela kwikhorasi aze aphinda-phinde amabinzana (language
chunks) apho anakho, ngababini nangamaqela amancinci
• Ulinganisa indawana zebali esebenzisa iintshukumo kunye neengxoxo ezilula esebenzisa izinto
eziphathwayo, iimaski neephaphethi, ngababini nangamaqela amancinci.
UKUHLOLA
Iingcebiso zokuhlola imisebenzi engekho sesikweni:
Ukuqonda izandi/ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Qhwaba izandi kumagama aqhelekileyo
• Jonga izandi ekuqaleni kwamagama abizwayo/athethwayo
• Yahlula izivakalisi ngokwamagama ahlukeneyo ngokuqhwaba igama ngalinye, umzekelo, izivakalisi eziphu-
ma kwibali
UkuFunda noTitshala: (ngomlomo nango/ okanye ngokwenza)
• Ubona abize amagama ezinto ezise mfanekisweni esebenzisa u-SAL
• Uphendula imibuzo elula yomlomo ngebali okanye isicatshulwa esiyinyani
• Emva kokuphinda-phinda ukufunda, ungenelela kwikhorasi aze aphinda-phinde amabinzana (language
chunks) apho anakho, ngababini nangamaqela amancinci
• Ulinganisa indawana zebali esebenzisa iintshukumo namagama amafutshane ngababini nangamaqela
amncinci
42 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 2 IKOTA 4
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO)
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa
nokuquka imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje.Ootitshala mabakhethe ezabo izihloko
ngokuxhomekeke kwingingqi zabo nezixhobo abanazo. Kufuneka baqinisekise ukuba banazo iiNcwadi
eziNkulu/iipowusta/ imibongo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo zezihloko abazikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi bayiphinda-phinde ngaphezu kwesinye kangangako
banako. Mabahlole imisebenzi yabafundi besebenzisa iMisebenzi yokuHlola oKungekho Sesikweni. Izihloko
mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi / izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha
nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo lwesiBini.
Imisebenzi yeveki
Makwenziwe emibini nangaphezulu imisebenzi kule ingezantsi ngeveki:
• Uyaqhubeka ukuvelisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa izihloko.
• Ucula iingoma ezilula enze nemilinganiso ngokuzithemba ngababini nangamaqela amancinci.
• Ucengceleza imibongo enze nemilinganiso ngokuzithemba ngababini nangaqela amancinci
• Uphendula aze alinganise kwimibuliso elula nokuthi ndlelantle, esebenzisa amabinzana, umz.Usale
kakukhle. ‘Ndizakubona malanga.’
• Uthatha inxaxheba kwimidlalo yengxoxo elula encediswa ngutitshala, elinganisa imibuliso nokuthi ndlelantle
ngababini nangamaqela amancinci.
• Wenza izicelo ezilula, umzekelo, ‘Ndicela ukuya kwindlu yangasese’.
• Usebenzisa amabinzana (formulaic language) (umz. ndicela uxolo)
• Ukukhomba izinto eziseklasini okanye emfanekisweni xa enikwa umyalelo ngutitshala.
• Udlala imidlalo yolwimi ngokweklasi
• Uphendula imiyalelo elula ayinikwa ngutitshala ngokwenza eyedwa nangababini
• Uphendula imibuzo elula katitshala neyabafundi abalinganisa utitshala, umzekelo, ‘Yintoni, Ngubani, Phi?’
Kanye ngeveki, utitshala ufunda okanye ubalisa ibali. Amabali afundiweyo angalinganiswa
kusetyenziswe intshukumo ukubonisa inkcazelo. Amabali afundiswayo mawabe kwiiNcwadi eziNkulu
nakwipowusta apho bangabona khona imifanekiso.
• Uphulaphula amabali amafutshane abalisiweyo okanye afundiweyo ngomdla angenelele kwiikhorasi
ngexesha elifanelekileyo aze aphinde ulwimi oluhonjisiweyo (amagama amafutshane) apho kufanelekileyo
ngababini nangaqela amancinci.
• Ubiza ezinye zezinto ezise mfanekisweni ukuphendula imibuzo evela kutitshala ngababini.
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Ukuphendula imibuzo elula (umz. ‘Ngubani igama lakho?’)
• Uyaqhubeka ukwakha nokulinganisa isigama asifundileyo namabinzana akwimidlalo yengxoxo elula
• Ubonisa ngentshukumo ukuphendula imiyalelo katitshala, imizekelo, tsiba/ngcileza/tsiba-tsiba/bamba
inzwane zakho, njl. Hamba ngokukhawuleza//ngokucotha njl
• Ukwenza izicelo ezilula, umzekelo, ‘Ndicela ukuya kwindlu yangasese’
• Uqala ukubonisa ukuqonda ukusebenzisa ukwakhiwa kolwimi olulula kulwimi olunengqiqo oluthethwayo,
umz. Izimelabizo (mna, wena, thina njl.)
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 43
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
UKUHLOLA
Iingcebiso zokuhlola imisebenzi engekho sesikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha: (ngomlomo nango/ okanye ngokwenza)
• Ukuphendula imibuzo elula (‘umz. Ngubani igama lakho?’)
• Uthatha inxaxheba kwimidlalo yengxoxo elula encediswa ngititshala, elinganisa imibuliso nokuthi ndlelantle
ngababini nangamaqela amancinci.
• Wenza izicelo ezilula, umzekelo, ‘Ndicela ukuya kwindlu yangasese’.
• Wenza ngentshukumo ukuphendula imiyalelo katitshala, imizekelo, tsiba/ngcileza/tsiba-tsiba/bamba
inzwane zakho, njl. Hamba ngokukhawuleza//ngokucotha njl
44 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 2 IKOTA 4
UKUFUNDA OKUKHULAYO (EMERGENT LITERACY)
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha.
UMXHOLO / IINGQIQO / IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Qhwaba izandla kwizandi ezikumagama aqhelekileyo
• Yahlula amagama omlomo abe kwizandi uphinde uwadibanise
• Ubona izandi ekuqaleni nasekupheleni kwamagama omlomo/abizwayo/athethwayo
• Yahlula izivakalisi zomlomo/ezibizwayo/ezithethwayo zibe ngamagama ahlukeneyo ngokuqhwaba kwigama
ngalinye.
UkuFunda noTitshala (ubuncinane bemizuzu engama-15 kanye ngeveki)
Utitshala ufunda isicatshulwa, ekhomba kumagama exoxa ngemifanekiso nomxholo webali. Uphinda
asifunde isicatshulwa evekini, ekhuthaza abafundi ukuba bangenelele/. Ibali okanye isicatshulwa
esiyinyani sisetyenziswa ukufundisa isigama esitsha.
• Umamela ibali aze aphendule ibali okanye isicatshulwa esiyinyani logama elandela utitshala ejonge
imifanekiso
• Uthetha ngemifanekiso ekwibali esebenzisa u-SAL
• Ubona achaze izinto ezise mifanekisweni esebenzisa u-SAL
• Ufunda isicatshulwa ngokukhwaza notitshala. Iklasi yonke ifunda ibali elifanayo okanye eliyinyani notitshala
• Uphendula imibuzo elula ngoncedo lwemifanekiso, Ngibani, Yintoni, Phi?
• Ufunda isigama somlomo
• Emva kokuphinda-phinda ukufunda, ungenelela kwikhorasi aze aphinda-phinde amabinzana (language
chunks) apho anakho, ngababini nangamaqela amancinci
• Ubona aze afunde amagama aqhelekileyo aku-SAL aseklasini, umz. Amagama aseludongweni.
• Ulinganisa indawana zebali esebenzisa iintshukumo namagama amafutshane esebenzisa izinto
eziphathwayo, iimaski neephaphethi, ngababini nangamaqela amncinci.
UKUHLOLA
Iingcebiso zokuhlola imisebenzi engekho sesikweni:
Ukuqonda izandi/ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Qhwaba izandi ezukumagama aqhelekileyo
• Yahlula amagama omlomo/abizwayo/athethwayo abe kwizandi uphinde uwadibanise kwakhona
• Bonisa izandi ezisekuqaleni nezisekugqibeleni kumagama omlomo/abizwayo/athethwayo
• Yahlula izivakalisi zomlomo/ezibizwayo/ezithethwayo zibe ngamagama ngokuqhwaba igama ngalinye
UkuFunda: (ngomlomo kunye/okanye nokwenza)
Ujonga aze abize izinto ezikwimifanekiso ekwiNcwadi eNkulu/ ekwipowusta
• Uphendula imibuzo elula ngebali esebenzisa iimpendulo ezimfutshane
• Emva kokuphinda-phinda ukufunda, ungenelela kwikhorasi aze aphinda-phinde amabinzana (language
chunks) apho anakho, ngababini nangamaqela amancinci ngokuzithemba
• Ulinganisa indawana zebali esebenzisa iintshukumo nengxoxo ezilula ngababini nangamaqela
ngokuzithemba nangodlamko.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 45
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IZIXHOBO ZOKUFUNDISA EZICETYISWAYO ZONYAKA WONKE
• IiNcwadi eziNkulu (ezingeyonyani) neziyinyani
• Ingqokelela yamabali,imibongo neengoma
• Iiposta nemifanekiso ukuncedisa ukufundiswa kwamabali nesigama
• Iitshati zemibala nezamanani
• Izinto eziphathekayo ezinxulumene nezihloko nemixholo
• Izinto eziphathekayo/ ezizizo (props) ukulinganisa amabali, imizekelo,iimaski, iiphaphethi, njl.
• iiCDs,iiDVDs neeprogramu zomabona kude
• Oonotsheluza beleyibhuli zezinto eziseklasini neziboniswayo
• Izinto zokukhomba xa kufundwa izicatshulwa ezinkulu,amabali asemadongweni, izinto eziboniswayo
• IiNcwadi eziNkulu ezenziwe ngootitshala/ngabafundi, iincwadi ezingo zig-zag, iiphaphethi, iimaski,
onotsheluza, njl.
46 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 3 ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO
IIMFUNO ZEKOTA NGANYE
IXESHA ELICETYISWAYO LOKUFUNDA NGEVEKI: IYURE E-1
IBANGA 3 IKOTA 1
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA ( EZOMLOMO)
UMXHOLO/IINGQIQO/IZAKHONO
Ootitshala mabakhethe izihloko ezithathu eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane
sisetyenziswa nokuquka imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala mabakhethe ezabo izihloko
ngokuxhomekeke kwingingqi zabo nezixhobo abanazo. Kufuneka baqinisekise ukuba banazo iiNcwadi
eziNkulu/iipowusta/ imibongo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo zezihloko abazikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, bayiphinda-phinde ngaphezu kwesinye kangangako
banako. Mabahlole umsebenzi wabafundi besebenzisa iMisebenzi yokuHlola oKungekho Sesikweni. Izihloko
mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi / izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha
nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo lwesiBini
Imisebenzi yeveki
Makwenziwe emibini nangaphezulu imisebenzi kule ingezantsi yonke imihla:
• Aqhube aphuhlise isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha ) esebenzisa imixholo okanye izihloko
• Achonge umntu, isilwanyana okanye into ephulaphule inkcazelo yomlomo enezikhokhelo ezibini ngababini
okanye amaqela amancinci umz: ‘Ndinemilenze emibini. Ndiyakwazi ukubhabha. Ndingubani?’
• Acengceleze, enze imibongo neengoma ezimfutshane esebenzisa iintshukumo ngababini nangamaqela
amancinci
• Athabathe inxaxheba kwimidlalo elula nentetho nqo enezivakalisi ezibini- ukuya kwezintathu ngoncedo
luka titshala emfundisa imibuliso namatheko okuthi ndlela-ntle,njl-njl ngababini nangamaqela amancinci.
Aphendule enze izicelo ezilula, umzekelo, ‘Ndicela amanzi’Asebenzise amabinzana (formulaic language)
(umzekelo: ‘Ndicela uxolo; ’)
• Athethe ngezinto ezisemfanekisweni elandela imiyalelo katitshala
• Adlale imidlalo yolwimi
• Alandele imiyalelo emifutshane yomlomo ayinikwa ngutitshala eyedwa okanye ngababini esebenzisa
amalungu omzimba.
• Aphendule imibuzo emifutshane ebuzwa ngutitshala, nabafundi bazenze ootitshala bebuza imibuzo,
Umzekelo, Ngubani, ‘Intoni, Nini, Phi, Njani.
Utitshala ubalisa okanye afunde ibali kanye evekini. Amabali abaliswayo anokudlalwa kusetyenziswa
izijekulo nezixhobo ukuxhasa nokuphuhlisa intsingiselo. Amabali afundwayo mawathathwe kwiNcwadi
eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso apho abantwana banokuyibona yonke imifanekiso.
• Aphulaphule amabali amafutshane ewonwabela angenelele ngexesha elifanekileyo abonise nophinda-
phindo lolwimi apho kufanelekileyo ngababini okanye ngamaqela amancinci
• Aphendule imibuzo emifutshane emayela nebali ngeempendulo ezimfutshane (Ngubani, Yintoni, Phi)
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi.
Ngokuthabatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Aqhube esakha, ebonisa indlela eyiyo yokusebenzisa isigama neengxoxo
• Ulwakhiwo lolwimi ( formulaic language) (Umz: Uxolo, ndicela uxolo)
• Aphendule imibuzo emifutshane ebuzwa ngutitshala nabafundi abathabatha indima katitshala, umzekelo,
Yintoni, Ngubani, Nini,Phi,Njani
• Aqondisise, aqalise ukusebenzisa isakhiwo solwimi olufanelekileyo, Umz: ‘ndinga’: Ndinga tsiba / xhuma /
baleka njl-njl. Ndingazibamba iinzwane zam.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 47
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemisebenzi yokuHlola okungekho seSikweni :
UkuPhulaphula nokuThetha: (ezomlomo kunye/okanye ezenziwayo)
• Abonakalise ukusiqonda isigama somlomo ngokuthi akhombe izinto ezisemfanekisweni
• Acengceleze, adlale imibongo neengoma ezimfutshane
• Athabathe inxaxheba kwimidlalo nakwi ngxoxo enezivakalisi ezibini ukuya kwezintathu ngenxaso katitshala
ebonisa imibuliso nokuthi ndlela-ntle njl-njl. Ngababini nangamaqela amancinci
• Aphendule imibuzo emifutshane (umzekelo. ‘Uhlala phi?’)
48 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 3 IKOTA 1
UKUFUNDA OKUKHULAYO (EMERGENT LITERACY)
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha.
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Wahlula adibanise amagama omlomo Umz: u-ma-ma umama
• Uqonda izandi ezisekuqaleni nasekupheleni kwegama
• Uqonda ubudlelwane phakathi konobumba nezandi zononye ababizwa ngokufanayo ku Lwimi lwaseKhaya
naku Lwimi lwesiBini oloNgezelelweyo (umzekelo. d, f, g, h, l, m, n, s, etc.). Yenza isandi sibe sinye ngeveki.
• Usebenzisa oonotsheluza ukwakha amagama (jonga, thetha, yenza)
UkuFunda noTitshala (ubuncinane bemizuzu engama-15 kabini ngeveki)
Utitshala ubalisa okanye afunde ibali kanye evekini. Amabali abaliswayo anokudlalwa kusetyenziswa
izijekulo nezixhobo ukuxhasa nokuphuhlisa intsingiselo. Amabali afundwayo mawathathwe kwiNcwadi
eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso apho abantwana banokuyibona yonke imifanekiso.
. Utitshala ubhala amagama avela rhoqo ebaleni awabeke edongeni.
• Ukuphulaphula amabali amafutshane, aphulaphule itekisi eyinyani okanye engeyonyani okanye afunde
eNcwadinie eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso
• Ufunda itekisi ngokukhwaza notitshala. Iklasi yonke ifunda ibali elifanayo okanye itekisi eyi nyani notitshala
• Ulandela itekisi efundwe ngutitshala. Lonto ikhuthaza abafundi bafunde ngokuzithemba nangakumbi.
• Uphendula imibuzo elula ngebali enika neempendulo ezimfutshane, (Phi,Yintoni, Ubani, Njani, Nini)
• Ubiza ezinye izinto ezisemifanekisweni xa ephendula imibuzo esuka kutitshala nakwabanye abafundi, Umz:
‘Yintoni le?’ ‘Yintlanzi.’Udlala iindawana ezithile zebali, esebenzisa iingxoxo ngababini okanye ngamaqela
amancinci Uqwalasela, afunde amagama aqhelekileyo kuLwimi l lwesiBini oloNgezelelweyo (SAL) apha
eklasini, umz: oonotsheluza.
UKUHLOLA
Iingcebiso ngemiSebenzi yokuHlola okungekho seSikweni:
Ulwazi ngeezandi: (ezomlomo kunye/okanye ezenziwayo)
• Wahlula udibanise amagama omlomo,umz: u-ma-ma umama
• Uqonda izandi ezisekuqaleni nasekupheleni kwegama
• Uqonda ubudlelwane bezikhamiso nononye kumagama aqhelekileyo kuLwimi lweSibini oloNgezelelweyo
naku Lwimi lwaseKhaya
UkuFunda noTitshala: (ezomlomo kunye/okanye ezenziwayo )
• Ufunda ngokukhwaza notitshala
• Uphendula imibuzo ngebali enika iimpendulo ezimfutshane
• Ubonakalisa ukuqonda isigama esisetyenzisiweyo ebalini ngokuchaza amagama ezinto ezisemfanekisweni
kwimpendulo yemiyalelo katitshala
• Emva kokuphinda- phinda ukufunda, ungenelela kwikhorasi ze aphinde izijekulo zolwimi apho
kufanelekileyo ngababini nangamaqela amancinci
• Udlala iindawo ezithile zebali esebenzisa intshukumo nengxoxo ezilula ngababini namaqela amancinci
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 49
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 3 IKOTA 2
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA ( EZOMLOMO)
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ootitshala mabakhethe izihloko ezibini eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane sisetyenziswa
nokuquka imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala mabakhethe ezabo izihloko
ngokuxhomekeke kwingingqi zabo nezixhobo abanazo. Kufuneka baqinisekise ukuba banazo iiNcwadi
eziNkulu/iipowusta/ imibongo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo zezihloko abazikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, bayiphinda-phinde ngaphezu kwesinye kangangoko
banako. Mabahlole umsebenzi wabafundi besebenzisa iMisebenzi yokuHlola oKungekho Sesikweni. Izihloko
mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi / izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha
nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo lwesiBini.
Imisebenzi yeveki
Makwenziwe emibini nangaphezulu imisebenzi kule ingezantsi ngeveki:
• Uqhuba ephuhlisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha ) esebenzisa imixholo okanye izihloko
• Uzikhumbuza enze imibongo emifutshane neengoma ezinentshukumo ngababini nangamaqela amancinci.
• Usebenzisa ulwakhiwo lolwimi (Umz: ‘Ndicela; Uxolo’) athabathe inxaxheba kwingxoxo ezimfutshane
esebenzisa izakhiwo solwimi izivakalisi ezibini ukuya kwezintathu ngenxaso katitshala, umzekelo
intlanganiso nemibuliso ngababini nangamaqela amancinci.
• Enze izicelo ezifutshane, umzekelo, ‘Ndingayithatha le ncwadi?’
• Uthetha ngezinto ezisemfanekisweni ukulandela imiyalelo katitshala, Umz; ‘Ubona ntoni emfanekisweni?’
‘Ndixelele ubona ntoni emfanekisweni.’
• Uqonda umntu, isilwanyana okanye into ayiboniswa ngmlomo, ngezikhokhelo ezibini ngezibini nangamaqela
amancinci ‘Ndinemilenze emibini. Ndiyakwazi ukubhabha. Ndiyintoni?’
• Udlala imidlalo yolwimi ngababini namaqela amancinci
• Uphendula ngokubonisa intshukumo kwimiyalelo yomlomo katitshala eyedwa nangababini
• Uphendula imibuzo ebuzwa ngutitshala nabafundi abathatha indawo katitshala, Umz: ‘Intoni, Ngubani, Phi,
Njani
Kanye ngeveki, Utitshala ufunda okanye abalise ibali. Amabali anokudlalwa kusetyenziswa intshukumo
yomziba nezikhokhelo ukuxhasa / ukuphuhlisa intsingiselo. Makusetyenziswe amabali aphuma
kwiNcwadi eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso ezobonwa ngabafundi.
• Bamamela amabali amafutshane besemdleni bangenelele ngexesha elifanelekileyo bephinda-phinda
ngababini okanye amaqela amancinci
• Baphendula imibuzo emayela nebali ngempendulo ezimfutshane
• Banxulumanise imifanekiso nokubhaliweyo
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Uqhubekeka nokukhulisa isigama
• Udlala imidlalo emifutshane athabathe inxaxheba kwiingxoxo esebenzisa isakhiwo solwimi (2-3 yezivakalisi)
ngoncedo luka titshala.
• Kukhula ukuqonda nendlela yokusebenzisa ulwakhiwo lolwimi ngentetho evakalayo,umz:, uqala
ukusebenzisa u-ndiyakwazii ;: Ndiyakwazi ukubaleka/ Igama eliphikisayo/ Andikwazi ukubaleka
50 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
UKUHLOLO
Ingcebiso zohlolo olungekho seSikweni:
UkuPhulaphula nokuThetha: (ezomlomo)
• Ubonakalisa ukuqonda ukusetyenziswa kolwimi olulula ngokuthi achaze amagama ezinto
• Ucengceleza enze imibongo nengoma ezinentshukumo ngokuzithemba
• Uphendula ngentshukumo yomzimba elandela imiyalelo ayinikwe ngutitshala eyedwa nangamaqela
amancinci
• Udlala imidlalo athabathe nenxaxheba kwiingxoxo ezimfutshane esebenzisa isakhiwo solwimi (2-3 izivakalisi)
ngoncedo luka titshala, umz; intlanganiso nokubulisa ngababini nangamaqela amancinci
• Uphendula imibuzo elula ebuzwa ngutitshala nangabanye abafundi
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 51
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 3 IKOTA 2
UKUFUNDA OKUKHULAYOPHUHLISIWEYO (EMERGENT LITERACY)
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Uqhwaba izandi (phonemes) ngamazwi
• Uqonda isandi esisekuqaleni nasekupheleni kwegama
• Uqonda ubudlelwane phakathi konobumba nezandi zononye ezingomabizwa-fane kuLwimi lwaseKhaya
nakuLwimi lweSibini oloNgezelelweyo (e.g. d, f, g, h, l, m, n, s, etc.). Yenza isandi sibesinye ngeveki
• Ufundisa izandi ezohlukileyo, umz;. Izikhamiso
• Usebenzisa amakhadi oonobumba (jonga, yitsho and yenza)
UkuFunda noTitshala (ubuncinane bemizuzu engama-15 kabini ngeveki)
Utitshala ubalisa okanye afunde ibali thathu evekini. Amabali abaliswayo anokudlalwa kusetyenziswa
izijekulo nezixhobo ukuxhasa nokuphuhlisa intsingiselo. Amabali afundwayo mawathathwe kwiNcwadi
eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso apho abantwana banokuyibona yonke imifanekiso.
Utitshala ubhala amagama avela rhoqo ebaleni awabeke edongeni.
Imisebenzi yeveki
Utitshala angenza omnye omde okanye emibini ukuya kwemithathu emifutshane ngeveki.
• Umamela amabali amafutshane, ubalisa amabali etekisi okanye afunde itekisi esuka kwiNcwadi eNkulu
okanye imifanekiso ebonisayo, ngothakazelelo angenelele kwikhorasi ngethuba elifanelekileyo
• Ufunda itekisi ngokukhwaza. Iklasi yonke ifunda ibali elinye eliyinyani notitshala
• Ulandela itekisi efundwe ngutitshala aqaphele amagama asetyenziswa rhoqo awafunde ngokuzithemba
• Uphendula imibuzo elula ngebali enika iimpendulo ezimfutshane. (Phi Yintoni Ngubani, Njani)
• Uchaza ezinye zezinto ezisemfanekisweni ukuphendula imibuzo, umz: ‘Yintoni le?’ ‘Yintlanzi.’
• Udlala ibali esebenzisa ingxoxo ngababini nangamaqela amancinci
• Ngoncedo lukatitshala, uchaza ezinye iindawo ngebali ngababini.
• Uqonda afunde amanye amagama asetyenziwa rhoqo kwizinto ezilapha eklasini ngo- SAL, umz:. idispleyi
UKUHLOLA
Ingcebiso zohlolo olungekho sesikweni:
Ulwazi ngeezandi: (ezomlomo kunye/okanye ezenziwayo)
• Yohlula udibanise amagama omlomo, umz: u-ma-ma umama
• Uqonda izandi ezisekuqaleni nasekupheleni kwegama
• Uqonda ubudlelwane bezikhamiso nononye kumagama aqhelekileyo kuLwimi lweSibini oloNgezelelweyo
naku Lwimi lwaseKhaya
UkuFunda noTitshala: (ezomlomo kunye/okanye ezenziwayo
• Ufunda ngokukhwaza notitshala
• Uphendula imibuzo elula ngebali
• Ubonakalisa ukusiqonda isigama esisetyenziswe ebalini ngokuthi anike amagama ezinto ezisebalini
ephendula imibuzo katitshala.
• Emva koku phinda-phinda ukufunda, uyangenelela kwikhorasi asebenzise amabinzana ( language chunks)
apho kufaneleke khona ngababini nangamaqela amancinci
• Udlala indawo ezithile ebalini esenza intshukumo yomzimba esenza nengxoxo elula ngababini
nangamaqela amancinci
52 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 3 IKOTA 3
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA (EZOMLOMO)
UMXHOLO/ INGQIQO/ IZAKHONO
Ootitshala mabakhethe izihloko ezithathu eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane
sisetyenziswa nokuquka imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje. Ootitshala mabakhethe ezabo izihloko
ngokuxhomekeke kwingingqi zabo nezixhobo abanazo. Kufuneka baqinisekise ukuba banazo iiNcwadi
eziNkulu/iipowusta/ imibongo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo zezihloko abazikhethileyo.
Ootitshala mabaqinisekise ukuba banazo iincwadi ezinkulu ezifanelekileyo/ipowusta, imibongo, iingoma, imidlalo
nezinto ezibonakalayo zomxholo okhethiweyo. Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi, bayiphinda-
phinde ngaphezu kwesinye kangangoko banako. Mabahlole umsebenzi wabafundi besebenzisa iMisebenzi
yokuHlola oKungekho Sesikweni. Izihloko mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi /
izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha nabafundi ngoLwimi oloNgezelelweyo lwesiBini.
Imisebenzi yeveki
Utitshala angenza omnye omde okanye emibini ukuya kwemithathu emifutshanengeki
• Uphuhlisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa imixholo nezihloko
• Uthabatha inxaxheba kwimidlalo elula nengxoxo ezine zivakalisi ezi- 3 ukuya kwi-4 ngoncedo lukatitshala
ebonisa ingxoxo emfutshane ngababini okanye ngamaqela amancinci
• Ulandela imiyalelo emifutshane enezivakalisi eziyi 2-3 ezibonakalisa ulandelelwano
• Uqondisisa, aphendule imibuzo emifutshane, umz: Ngubani, Yintoni, Phi, Yekabani?
• Wenza izicelo nentetho emfutshane ngolwimi olutsha ngenxaso katitshala, umz; ‘Ndingaya phandle ndiyo
dlala?
• Usebenzisa ulwakhiwo lolwimi (Umz:. Namhlanje, Ngomso, Izolo) Umamela kwizicengcelezo ezilula
ezinezivakalisi ezi- 2 azinikwe ngutitshala
• Unkqaya aze enze imilinganiso yemobongo elula neengoma ngababini nangamaqela amancinci
ngokuzithemba nangodlamko
• Udlala imidlalo yolwimi ngaphandle kwe klasi nabahlobo nangamaqela amancinci phantsi kweliso likatitshala
Kanye ngeveki, utitshala ufunda okanye abalise ibali. Amabali anokudlalwa kusetyenziswa intshukumo
yomzimba nezikhokhelo ukuxhasa / ukuphuhlisa intsingiselo. Makusetyenziswe amabali aphuma
kwiNcwadi eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso ezobonwa ngabafundi
• Umamela amabali amafutshane ngomdla angenelele kwikhorasi ngexesha elifanelekileyo ngababini
nangamaqela amancinci
• Umamela aphendule imibuzo ekwibali elifutshane efundwe ngokukhwaza ngutitshala
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Uqhubekeka nokukhulisa isigama esebenzisa izijekulo
• Usebenzisa isakhiwo solwimi (Umz: Namhlanje, Ngomso, Izolo)
• Uqondisisa aphendule imibuzo elula umz: Ngubani, Yintoni, Phi, Yekabani?
• Uqalisa ukuvelisa ulwazi nendlela yokusebenzisa isakhiwo solwimi ebonisa intsingiselo yolwimi
oluthethwayo, amagama asetyenziswa rhoqo, imibuzo, izimelabizo, izenzi, imiyalelo, njl.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 53
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
Ingcebiso zohlolo olungekho sesikweni: Ukuphulaphula nokuthetha: (ezomlomo)
• Uthabatha inxaxheba kwimidlalo elula nakwingxoxo enezivakalisi ezi-3 ukuya kwi-4 ebonisa incoko
emfutshane/imibuliso ngababini nangamaqela amancinci
• Ulandela imiyalelo emifutshane emi-2 ukuya kwe- 3 ayinikwa ngutitshala
• Unika iimpendulo kwimiyalelo elula ayinikwa ngutitshala nabafundi, umz: Bamba ibhola
• Usebenzisa isakhiwo solwimi (Umz; Namhlanje, Ngomso, Izolo)
• Uqondisisa aphendule imibuzo elula umz: Ngubani, Yintoni, Phi, Yekabani?
• Wenza izicelo ezilula esebenzisa ulwimi olutsha ngoncedo lukatitshala, umz. ‘Ndingaya phandle ndiyo
kudlala?
54 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 3 IKOTA 3
UKUFUNDA OKUKHULAYO (EMERGENT LITERACY)
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha.
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Uqonda izandi ezisekuqaleni nasekupheleni kwe gama
• Uqonda inani lezandi kwi silabhuli nganye kumagama aqhelekileyo
• Wahlula adibanise amagama omlomo, umz: u-ma-ma umama
• Uqonda ubudlelwane bezikhamiso nononye kumagama aqhelekileyo kuLwimi lweSibini oloNgezelelweyo
naku Lwimi lwaseKhaya
• Uqonda izandi ezingafaniyo,umz: izikhamiso
Uqonda izandi ezinomahluko kuLwimi lwaseKhaya noLwimi lweSibini oloNgezelelweyo
• Usebenzisa onotsheluza ukwakha amagama (jonga, thetha, yenza)
UkuFunda noTitshala (ubuncinane bemizuzu engama-15 kabini ngeveki)
Kabini ngeveki, ngokuxhomekeka kwixesha elifumanekayo, utitshala makabalise okanye afunde ibali
(amabali abalisiweyo angalinganiswa kusetyenziswe i intshukumo nezixhobo ukuphuhlisa intsingiselo.
Amabali afundwayo mawathathwe kwiNcwadi eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso apho abantwana
banokuyibona yonke imifanekiso. Utitshala ubhala amagama avela rhoqo ebaleni awabeke edongeni.
Imisebenzi yeveki
• Umamela amabali amafutshane, ubalisa amabali ayinyani okanye itekisi engeyonyani ebalisiweyo okanye
efundwe kwiNcwadi eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso ngomdla angenelele kwikhorasi ngexesha
elifanelekileyo
• Ufunda itekisi ngokukhwaza notitshala. Iklasi yonke ifunda ibali elifanayo okanye itekisi eyinyani notitshala
Ulandela itekisi efundwe ngutitshala nabafundi enika ingqwalasela kumagama aqhelekileyo efunda
ngokuzithemba esebenzisa namalungu omzimba.
• Ufunda ngokuzithemba iitekisi ebezifundwe notitshala kwikota yokuqala neyesibini
• Uphuhlisa intsingiselo aphendule imibuzo elula ebhekisele ebalini (Ngubani, Phi, Njani, Yintoni)
• Uchaza ezinye izinto ezisemifanekisweni ngokuphendula imibuzo ebuzwa ngutitshala nabafundi
• Udlala indawo encinci ebalini ngamaqela amancinci
• Uqondisisa afunde amanye amagama asetyenziswa rhoqo kwigumbi lokufundela ngo- SAL , umz; idispleyi
UKUHLOLA
Ingcebiso zoHlolo Olungekho seSikweni :
Ukuqonda nokuqwalasela izandi: (ezomlomo)
• Uqonda izandi ezisekuqaleni nasekupheleni kwe gama
• Uqonda inani lezandi kwisilabhuli nganye kumagama aqhelekileyo
• Uqonda izandi ezingafaniyo umz: izikhamiso (umz. d, f, g, h, l, m, n, s, njl.)
• Ukubona izandi ezinokwahluka kuLwimi lwaseKhaya naku-SAL
• Usebenzisa onotsheluza besilabhuli ukwakha amagama (jonga, thetha, yenza)
UkuFunda noTitshala (ezomlomo)
• Ufunda itekisi ngokukhwaza notitshala ngokutyibilika.
• Ufunda ngokutyibilika, iitekisi ebezifundwe notitshala kwiKota 1 no 2.
• Uphendula imibuzo elula ebhekisele ebalini ngeempendulo ezimfutshane.
• Ubonisa ukuqonda isigama esisebalini ngokubiza amagama asebalilni.
• Udlala indawana ezisebalini esebenzisa iintshukumo nengxoxo ezilula ngababini nangamaqela amancinci.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 55
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 3 IKOTA 4
UKUPHULAPHULA NOKUTHETHA ( EZOMLOMO)
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ootitshala mabakhethe izihloko ezithathu eziyakubanceda ukwazisa nokubeka isigama esiyakubane
sisetyenziswa nokuquka imisebenzi edweliswe ngezantsi.
Qaphela ukuba izihloko ezicetyiswayo ziingcebiso nje Ootitshala mabakhethe ezabo izihloko
ngokuxhomekeke kwingingqi zabo nezixhobo abanazo. Kufuneka baqinisekise ukuba banazo iiNcwadi
eziNkulu/iipowusta/ imibongo, iingoma, imidlalo nezinto eziphathekayo zezihloko abazikhethileyo.
Ootitshala mabazame ukwenza yonke imisebenzi bayiphinda-phinde ngaphezu kwesinye kangangako
banako. Mabahlole imisebenzi yabafundi besebenzisa iMisebenzi yokuHlola oKungekho Sesikweni. . Izihloko
mazimvumele utitshala aphinde asebenzise ukusetyenziswa kolwimi / izakhi zolwimi ezilula naxa ethetha
nabafundi ngoLwimi lweSibini oloNgezelelweyo.
Imisebenzi yeveki
Utitshala unokwenza umsebenzi omnye omde okanye emibini okanye emithathu emifutshane kanye ngeveki
ngeveki
• Uphuhlisa isigama somlomo (ukuphulaphula nokuthetha) esebenzisa imixholo nezihloko
• Ulandela imiyalelo emifutshane enezivakalisi ezi- 2 ukuya kwi-3 ezibonakalisa ulandelelwano
• Uthabatha inxaxheba kwimidlalo elula nengxoxo ezinezivakalisi ezi- 3 ukuya kwi-4 ngoncedo lukatitshala
ebonisa ingxoxo emfutshane ngababini nangamaqela amancinci
• Banikana amaxesha ukunikana imiyalelo elula ngexesha lemidlalo yolwimi nabahlobo
• Uqondisisa, aphendule imibuzo elula, umz: Ngubani igama lakho, Miingaphi iminyaka yakho?
• Wenza aphendule izicelo ezilula ezenziwa ngutitshala nabahlobo
• Ubonisa abize amagama ezinto zokwenyani ngolwimi olutsha (incwadi, ipensile, isihlangu, isheti, njl.)
• Uthetha ngezinto azibona emfanekisweni elandela imiyalelo katitshala (Ubona ntoni emfanekisweni?
Ndixelele yintoni onokuyibona emfanekisweni.)
• Umamela amabali alula ezine zivakalisi ezi- 2-3, azinikwe ngutitshala echaza akwenzileyo
• Ngoncedo lukatitshala. Unika izivakalisi ezilula (izivakalisi ezi-2-3), umzekelo, abafundi baxelela utitshala
ngemo-yezulu
• Unkqaya aze enze imilinganiso yemobongo elula neengoma ngababini nangamaqela amancinci
ngokuzithemba nangodlamko
Kanye ngeveki, utitshala ufunda okanye abalise ibali. Amabali anokudlalwa kusetyenziswa intshukumo
yomzimba nezikhokhelo ukuxhasa / ukuphuhlisa intsingiselo. Makusetyenziswe amabali aphuma
kwiNcwadi eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso ezobonwa ngabafundi.
• Umamela amabali amafutshane ngomdla angenelele kwikhorasi ngexesha elifanelekileyo ngababini
nangamaqela amancinci
• Umamela aphendule imibuzo ekwibali elifutshane efundwe ngokukhwazangutitshala
• Uphendula imibuzo elula ephuma ebalini ngempendulo ezimfutshane (Ngubani, Yintoni, Phi?
Ukuvelisa imixholo, isigama, nesakhiwo solwimi
Ngokuthatha inxaxheba kule misebenzi ingentla:
• Uqhubeka nokukhulisa isigama asifumeneyo namabinzana akwingxoxo ezilula
• Uqala ukubonisa ulwazi lokusebenzisa izakhiwo zolwimi esebenzisa umlomo, amagama aqhelekileyo,
imibuzo, izenzi, izininzi ,izibizo, njl.
• Usebenzisa ulwakhiwo lolwimi ( umz: Namhlanje, Ngomso, Izolo)
• Uqonda aze aphendule imibuzo elula enje ngo- Ngubani, Yintoni, Phi, Yekabani?
56 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
UKUHLOLA
Ingcebiso zohlolo Olungekho seSikweni
• Uthabatha inxaxheba kwimidlalo elula nakwingxoxo enezivakalisi ezi-3 ukuya kwi- 4 ebonisa incoko
emfutshane/imibuliso ngababini nangamaqela amancinci
• Usebenzisa isakhiwo solwimi, (umz; Namhlanje, Ngomso, Izolo)
• Ulandela imiyalelo emifutshane emi-2 ukuya kwi- 3 ayinikwa ngutitshala
• Unika iimpendulo kwimiyalelo elula ayinikwa ngutitshala nabafundi, umz: Bamba ibhola
• Uqondisisa aphendule imibuzo elula umz: Ngubani, Yintoni, Phi, Yekabani?
• Wenza izicelo ezilula esebenzisa ulwimi olutsha ngoncedo lukatitshala, umz. ‘Ndingaya phandle ndiyodlala?
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 57
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IBANGA 3 IKOTA 4
UKUFUNDA OKUKHULAYO (EMERGENT LITERACY)
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological awareness) nokuFunda noTitshala
zidityanisiwe nokuPhulaphula nokuThetha
UMXHOLO/INGQIQO/IZAKHONO
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi (Phonological Awareness)
• Uqonda izandi ezisekuqaleni nasekupheleni kwe gama
• Uqonda inani lezandi kwi silabhuli nganye kumagama aqhelekileyo
• Wahlula adibanise amagama omlomo, umz: u-ma-ma umama
• Uqonda ubudlelwane bezikhamiso nononye abizwa ngokufanayo kuLwimi lwaseKhaya nakuLwimi lweSibini
oloNgezelelweyo (umz. . d, f, g, h, l, m, n, s, njl.). Yenza ubuncinane isandi esinye ngeveki.
• Fundisa izandi ezino kuba nomahluko, umz. izikhamiso
• Fundisa ezinye izandi ezonomahluko kuLwimi lwaseKhaya naku Lwimi lweSibini oloNgezelelweyo
• Sebenzisa onotsheluza besilabhuli ukwakha amagama (jonga, thetha, yenza)
UkuFunda noTitshala (ubuncinane bemizuzu engama-15 kabini ngeveki)
Utitshala ubalisa okanye afunde ibali kabini evekini. Amabali abaliswayo anokudlalwa kusetyenziswa
izijekulo nezixhobo ukuxhasa nokuphuhlisa intsingiselo. Amabali afundwayo mawathathwe kwiNcwadi
eNkulu okanye ipowusta enemifanekiso apho abantwana banokuyibona yonke imifanekiso. Utitshala
ubhala amagama avela rhoqo ebaleni awabeke edongeni
Imisebenzi yeveki
• Umamela amabali amafutshane, ubalisa amabaliayinyani okanye itekisi engeyonyani ebalisiweyo okanye
efundwe kwincwadi enkulu okanye ipowusta enemifanekiso ngomdla angenelele kwikhorasi ngexesha
elifanelekileyo
• Ufunda itekisi ngokukhwaza notitshala. Iklasi yonke ifunda ibali elifanayo okanye itekisi eyinyani notitshala
• Ulandela itekisi efundwe ngutitshala nabafundi enika ingqwalasela kumagama aqhelekileyo efunda
ngokuzithemba esebenzisa namalungu omzimba.
• Ufunda ngokutyibilika, iitekisi ebezifundwe notitshala kwiKota 1 ukuya ku 3
• Uphuhlisa intsingiselo aphendule imibuzo elula ebhekisele ebalini (Ngubani, Phi, Njani, Yintoni)
• Uchaza ezinye izinto ezisemifanekisweni ngokuphendula imibuzo ebuzwa ngutitshala nabafundi
• Udlala indawo encinci ebalini ngamaqela amancinci
• Ngoncedo lukatitshala, baphinda babalise ibali ngababini
• Ubona afunde amagama aqhelekileyo aeklasini abhalwe ngolwimi u-SALumz. idispleyi eseludongweni
• Ufunda abhale amagama aqhelekileyo ngo- SAL
58 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
UKUHLOLA
Ingcebiso zohlolo olungekho sesikweni :
Ukuqonda ngezandi / ukuqwalasela izandi: (ezomlomo)
• Uqonda izandi ezisekuqaleni nasekupheleni kwe gama
• Uqonda ubudlelwane bezikhamiso nononye abizwa ngokufanayo kuLwimi lwaseKhaya nakuLwimi lweSibini
oloNgezelelweyo (umz. d, f, g, h, l, m, n, s, njl.). Yenza ubuncinane isandi esinye ngeveki.
• Uqonda izandi ezino kuba nomahluko, umz. izikhamiso
• Uqonda ezinye izandi ezonomahluko kuLwimi lwaseKhaya naku Lwimi lweSibini oloNgezelelweyo
Sebenzisa onotsheluza besilabhuli ukwakha amagama (jonga, thetha, yenza)
UkuFunda noTitshala
• Ufunda ngokutyibilika, iitekisi ebezifundwe notitshala kwiKota 1 ukuya ku 3
• Uphendula imibuzo elula ebhekisele ebalini ngempendulo ezimfutshane
• Ubonisa ulwazxi lwakhe lwesigama sebali ngokufunda amagama
• Udlala indawo encinci ebalini esebenzisa intshukumo nengxoxo ezilula ngababini nangaqela amancinci
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 59
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
IMIZEKELO YETEKISI NEZIXHOBO EZINOKUSETYENZISWA NGONYAKA
• Imifanekiso neepowusta
• IiNcwadi eziNkulu zamabali aqwetyiweyo nayinyani
• Ezinye iitekisi ezandisiweyo (imibongo, iingomal, njl-njl.)
• Izinto ezinxulumene nezihloko nemixholo ethile, iiphaphethi, iimaskhi, njalo-njalo.
• Imifanekiso ezakulandelelaniswa
• Imibongo,iingoma nezicengcelezo
• Imidlalo yolwimi (ngomlomo)
• Iincwadi ezinemifanekiso eenengcaciso (caption books)
• Oonotsheluza(Flash card labels) bezinto eziseklasini, izinto ezibonisiweyo nomabonwa rhoqo
• Iitshati ze-alfabhethi
• Izinto zokukhomba eziza kusetyenziswa xa kufundwa iitekisi ezandisiweyo, amabali odonga(aseludongeni)
• Iimaski, Utitshala/Iincwadi ezinkulu ezenziwe ngabafundi, Zig-zag books , iipapethi, oonotsheluza
• Iikhostyum ezenziweyo ukulungiselela ukulinganisa nokwenza amabali
• Iiteyipu ezimanyelwayo ezinamabali afundwayo okanye abhaliweyo, isidlali seeCD iiCD okanye iteyipu
ezimanyelwayo, imibongo, izicengcelezo neengoma , isidlali seeCD okanye isishicileli seteyipu ,
umabonakude neeteyipu zevidiyo/DVDs
60 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
ULUHLU LWAMAGAMA
ukuhlola (assessment) - inkqubo ecwangcisiweyo neqhubekayo yokuqokelela ulwazi malunga nokusebenza
komfundi, nokuba yenziwa ngokusesikweni okanye ngokungekho sesikweni.
ukuhlola okusisiseko (baseline assessment) - ukuhlola kokuqala okwenzelwa ukufumana ukuba sele esazi ntoni
umfundi. UkuHlola koNyaka kukaZwelonke (i-Annual National Assessment - ANA) kuya kwenziwa ekuqaleni kwekota
yokuqala kuwo onke amabanga yaye iya kuba kukuhlola okusisiseko.
ukuhlola okuqhubekayo (continuous assessment) - ukuhlola okuyinxalenye yokufundisa nokukhuliswa
kwabafundi ngokusoloko benikwa ingxelo ngomsebenzi wabo.
ukubhala ngokudibanisa (cursive writing) - indlela yokubhala ngesandla eyenziwa ngokubhala amagama
ungakhange uluphakamise usiba (pen) okanye ipensile. Kuya kuphuma itekisi edibeneyo enoonobumba abenzeke
kuloo ndawo luphakanyiswe kuyo usiba okanye ipensile.
ilitheresi ekhulayo (emergent literacy) - luthetha ulwazi lwabafundi olukhulayo malunga namagama. Abafundi
babona amagama abhaliweyo baze bawaqonde ukuba athetha ukuthini. Bafunda ngeencwadi namabali befundelwa
ngabantu abadala okanye abafundi abadala kunabo. Basenokuqala ukuzama ukubhala amagama abo besebenzisa
iindlela abacinga ukuba apelwa ngazo (upelo oluyiliweyo okanye upelo olukhulayo) yaye basenokuqala ukulinganisa
ukufunda iincwadi. Zonke ezi zenzo zibonisa ukukhula kolwazi lwabo lwelitheresi - ilitheresi ekhulayo.
itekisi ezotyiweyo (graphic text) - itekisi apho ulwazi lungohlobo olubonwayo umz. imizobo, iigrafu, njalo-njalo.
ukufunda okuncediswayo (guided reading) - lithuba lokufunda kweqela apho abafundi bakwinqanaba elinye
lokufundiswa aze utitshala ababonise indlela yokufunda ukwenzela ukuba bona baye bengenelela befunda ngokwabo.
ukubhala okuncediswayo (guided writing) - kulapho umfundi ngamnye okanye amaqela amancinci abafundi
abhala uluhlu lweentlobo zeetekisi emva kokuba utitshala ebanike isikhokelwana malunga nokubhala umz. ifomathi,
ukuphawulwa kwentetho (ngeekhoma, izingxi, njalo-njalo), iukusetyenziswa kolwimi okanye upelo.
ukuprinta okudityaniswayo (joint script) - luhlobo lokudibanisa olusekelwe kuhlobo oluthile lwendlela yokubhala
(script) engadibanisiyo, olwenzeka ngokuba amagama amaninzi adityaniswe ngenjongo yokukhawulezisa ukubhala.
isandi (phoneme) - izandi ezizimeleyo zolwimi (umz. ‘t’, ‘th’, ‘ty’, ‘dy’) Igama u-‘apha’ lineefonimi ezintathu ezizezi:
‘a’ ‘ph’ ‘a’.
ulwazi lwezandi (phonemic awareness) - ukukwazi ukwahlula izandi ezahlukeneyo zolwimi.
izandi zopelo (phonics) - ubudlelwane phakathi kwezandi nendlela ezipelwa ngayo. Izandi zopelo zisetyenziswa
ekufundeni nasekubhaleni.
ulwazi lwezandi (phonological awareness) - ukukwazi ukuqwalasela izandi zolwimi uzahlula kwintsingiselo yazo.
isingqi (rhyme) - amagama okanye imiqolo yombongo ephela ngesandi esinye (umz. hlamba, hamba, thamba).
ukufunda notitshala (shared reading) - umsebenzi apho abafundi bafunda kunye notitshala kwitekisi eyandisiweyo
yaba nkulu. Esi sisifundo seklasi yonke. Le tekisi isetyenziswayo ijoliswe kwelona qela liqhuba kakuhle apha eklasini.
Abanye abafundi baya kuphulaphula, abanye baqale kancinci ukufunda ngelixa abaninzi beya kube befunda
ngokupheleleyo. Le tekisi inye isetyenziswa iintsuku ezininzi. Utitshala ujonga indawo ekuza kugxilwa kuyo ngosuku
ngalunye. Itekisi le isetyenziselwa ukwazisa ngokusemxholweni iimpawu zetekisi, izandi, iukusetyenziswa kolwimi
nezakhono zokufunda.
amagama abonakala lula (sight words) - ngamagama umntu ofundayo awaqonda ngokuzenzekelayo (xa
ewabona). Akukho mfuneko yokuba ade acazululwe. Xa esafundiswa ukufunda umfundi amagama aqondeka lula
adla ngokuxhaphaka okanye amagama ‘asetyenziswa kakhulu’ afana nala: ‘umama’ ‘usisi’.
CAPS ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 61
ISIXHOSA IILWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IBANGA 1-3
62 INTSHAYELELO YENKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Isixhosa SAL.