Skip to content
CAPS document

CAPS SAL IsiZulu FP

Grades 1, 2, 3 Isizulu SAL CAPS document, 72 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Isizulu SALGrades 1, 2, 372 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISIZULU SECOND ADDITIONAL LANGUAGE National Curriculum Statement (NCS) Curriculum and Assessment Policy Statement FOUNDATION PHASE GRADES 1 – 3
Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2016 Department of Basic Education DRAFT COPY
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA AMABANGA 1-3 ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA CAPS 1
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 OKUQHUKETHWE ISIGABA SOKU-1: ISINGENISO SESITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO 4 LOKUFUNDA NOKUHLOLA 1.1 ISENDLALELO 4 1.2 ULWAZI JIKELELE 4 1.3 IZINHLOSO JIKELELE ZOHLELO LOKUFUNDA LWASENINGIZIMU AFRIKA 5 1.4 UKWABIWA KWESIKHATHI 7 1.4.1 IsiGaba esiyisiSekelo 7 1.4.2 IsiGaba esiPhakathi neNdawo (iBanga lesi- 4 kuya kwelesi-6) 8 1.4.3 IsiGaba esiPhakeme 8 1.4.4 EmaBanga 10-12 9 INGXENYE YESI - 2: UKWETHULWA KOLIMI LOKWENGEZA LWESIBILI KUMABANGA 10 AMAPHAKATHI 2.1 IZILIMI ESITATIMENDENI SENQUBOMGOMO YOHLELO LWEZIFUNDO NOKUHLOLA 10 2.1.1 Amazinga olimi 10 2.1.2 Izinhloso zokufunda uLimi Lokwengeza Lwesibili 11 2.1.3 Ukufundisa ulimi lokwengeza lwesibili 12 2.1.4 Amakhono oLimi Lwesibili Lokwengeza 13 2.1.5 Izinhlobo Ezahlukene Zokwazi Ukufunda Nokubhala 14 2.1.6 Ukusetshenziswa Kolimi 18 2.1.7 Izihloko Nezindikimba 18 2.1.8 Uhlelo Lwemfundo Nendlela Yokufundisa 19 2.1.9 Ukuphathwa Kwezinsiza Kanye Namagumbi Okufundela 19 2.2 UKUHLOLA OLIMINI LWESIBILI LOKWENGEZA 20 2.3 UKWABIWA KWESIKHATHI 20 2.4 UKUQHUBEKA KWABAFUNDI NOKWEDLULISWA - AMABANGA 1-3 20 2.5 UKUREKHODA NOKUBIKA: EMABANGENI 1 - 3 20 2.6 IZINSIZA KUFUNDA NOKUFUNDISA 20 INGXENYE YESI–3: OKUQUKETHWE NAMASU OKUFUNDISA AMAKHONO OLIMI 22 2 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU - 1 ITHEMU YOKU - 1 27 IBANGA LOKU- 1 ITHEMU YESI- 2 29 IBANGA LOKU-1 ITHEMU YESI - 3 31 IBANGA LOKU- 1 ITHEMU YESI-4 33 IBANGA LESI 2 ITHEMU YOKU -1 36 IBANGA LESI-2 ITHEMU YESI - 2 39 IBANGA 2 ITHEMU YESI- 3 42 IBANGA LESI-2 ITHEMU YESI- 4 46 IBANGA LESI- 3 ITHEMU YOKU- 1 51 IBANGA 3 ITHEMU 2 55 IBANGA LESI- 3 ITHEMU LESI- 3 59 IBANGA 3 ITHEMU 4 63 UHLA LWAMAGAMA ASETSHENZISIWE 68 CAPS 3
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 ISIGABA SOKU-1: ISINGENISO SESITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA 1.1 ISENDLALELO IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (uTAHFUZWE) sikhombisa inqubomgomo yezinhlelo zezifundo kanye nezokuhlola emkhakheni wokufunda esikoleni. Ukuze kwenziwe ngcono ukusetshenziswa kwaso, kwadingeka ukuthi kube nezichibiyelo ezithile ezizoqala ukusebenza ngoMasingana ngonyaka wezi-2012. Kwabe sekubhalwa umqulu owodwa odidiyele IsiTatimende SeNqubomgomo YoHlelo LweziFundo NokuHlola KukaZwelonke saleso naleso sifundo, okuwumqulu othatha isikhundla seziTatimende Zesifundo, umHlahlandlela Wohlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela WokuHlola Izifundo eBangeni-R kuya kwele-12. 1.2 ULWAZI JIKELELE (a) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (kuMasingana ngonyaka wezi-2012) simele inqubomgomo yokufunda nokufundisa ezikoleni zaseNingizimu Afrika futhi siqukethe lokhu: (i) IsiTatimende seNqubomgomo yoHlelo LweziFundo nokuHlola kuleso naleso sifundo esifundwayo. (ii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12,kanye (iii) Nomqulu weNqubomgomo, i-National Protocol for Assessment IBanga-R kuya kwele-12 kuMasingana ngonyaka we-2012). (b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R-12 (kuMasingana 2012), sithatha indawo yeziTatimende zoHlelo LweziFundo lukaZwelonke ezimbili ezikhona njengamanje; okuyilezi (i) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke Olubukeziwe IBanga-R kuya kwelesi-9, IGazethi KaHulumeni ye-23406 zingama-31 kuNhlaba ngonyaka wezi -2002 kanye (ii) IsiTatimende soHlelo LweziFundo LukaZwelonke IBanga le-10 kuya kwele-12, IGazethi KaHulumeni ye-25545 ziyi-6 kuMfumfu ngonyaka we-2003 neye-27594 ziyi-17 kuNhlaba ngonyaka we-2005. (c) NesiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke esibekwe sacaciswa esigabeni u-b(i) kanye no- (ii) siqukethe le miqulu yenqubomgomo elandelayo esizomiswa ukusetshenziswa kuthi esikhundleni sayo kungene isiTatimende soHlelo LweziFundo IBanga-R kuya kwele -12 kusuka ngonyaka wezi-2012 kuya kowezi-2014: (i) Isifundo/isiTatimende sesiFundo, umHlahlandlela woHlelo lokuFunda kanye nomHlahlandlela wokuHlola kwesiFundo IBanga-R kuya kwelesi-9 kanye nebanga le-10 kuya kwele -12; (ii) Umqulu wenqubomgomo, iNational Policy on Assessment and Qualification for Schools in the General Education and Training Band okwashicilelwa kwaba umthetho kuGovernment Notice No.124 kuGovernment Gazette No. 29626 mhla ziyi-12 kuNhlolanja ngonyaka wezi-2007. (iii) Umqulu weNqubomgomo, i-National Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), elishicilelwa laba semthethweni kuGovernment Gazette No. 27819 mhla zingama- 20 kuNtulikazi ngonyaka wezi-2005; (iv) Umqulu weNqubomgomo,isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela 4 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 izingane ezinezidingo eziyisipesheli, elethulwa kuGovernment Gazette, No. 29466 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006, lifakiwe nalo kulo mqulu wenqubomgomo, i-National Policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12; kanye; (v) Nomqulu wenqubomgomo,isichibiyelo somqulu wenqubomgomo, weNational Senior Certificate: iKhwalifikheshini yezinga lesi-4 kuNational Qualifications Framework (NQF), ukubhekelela i-national Protocol for Assessment (IBanga-R kuya kwele-12), elashicilelwa laba semthethweni kuGovernment Notice No. 1267 kuGovernment Gazette No. 29467 mhla ziyi-11 kuZibandlela ngonyaka wezi-2006; (d) Umqulu wenqubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, kanye nezigaba ezitholakala esiTatimendeni seNqubomgomo soHlelo LweziFundo nokuHlola njengoba kubekiwe ezahlukweni kusuka kwesesi-2,3 kanye nesesi-4 kulo mqulu kuyingxenye yemithetho nemigomo yesiTatimende soHlelo LweziFundo IBanga-R kuya kwele-12. Ngalokho-ke, ngokuka Section 6 A weSouth African Schools Act,1996 (Act No.84 of 1996,) kwacha isisekelo sokuthi uNgqongqoshe weMfundo esemaZingeni aPhansi ukunquma imiphumela kanye nemigomo emincane nje okungasukelwa kuyo, kanye nenqubo, nendlela yokwenza ukuhlola kokuphumelela komfundi ukuba kusetshenziswe ezikoleni zomphakathi nalezo ezizimele. 1.3 IZINHLOSO JIKELELE ZOHLELO LOKUFUNDA LWASENINGIZIMU AFRIKA (a) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke IBanga-R kuya kwele-12 sikhombisa lokho okuthathwa ngokuthi kungulwazi, amakhono namagugu adinga ukufundwa ezikoleni zaseNingizimu Afrika. Lolu hlelo LweziFundo luhlose ukuqinisekisa ukuthi abafundi bathola babuye basebenzise ulwazi namakhono njengendlela ahambisana ngayo nezimpilo zabo.Ngale ndlela uhlelo LweziFundo lukhulisa ulwazi lwezimo abaphila kuzona, bebe benozwelo kuzibopho zomhlaba jikelele. (b) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose lokhu: • Ukuhlomisa abafundi, noma ngabe bavela kuziphi izimo zenhlalo yomphakathi nezomnotho, ubuzwe, ubulili, ukukwazi ukusebenzisa umzimba nengqondo/ukuhlakanipha, ngolwazi, amasu nokungamagugu adingekayo ukuze bakwazi ukuzenelisa, nokubamba iqhaza elibonakalayo emphakathini njengezakhamuzi zezwe elikhululekile. • Ukuvumela abafundi ukuba bangene emikhakheni yemfundo ephakeme. • Ukwenza kube lula kubafundi ukwedlulela ezikhungweni zemisebenzi ngemuva kokuqeda esikoleni / imfundo yamaBanga aphakeme; kanye • Nokwedlulisela kubaqashi ulwazi oluphelele ngamakhono nakwazi ukukwenza ngempumelelo umfundi. (c) IsiTatimende SoHlelo LweziFundo LukaZwelonke seBanga-R kuya kwele -12 sesekwe yile migomo elandelayo: • Ukuguquka kwezenhlalo yomphakathi; ukubhekelela ukungalingani kwezemfundo ngesikhathi esedlule ukuze kulungiswe, nokuthi amathuba okufunda alinganayo atholwe yiwo wonke umphakathi; • Ukufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa; ukukhuthaza indlela yokufunda ngokuphapheme nangokuhlolisisa ekufundeni , kunokuthi abafundi bamane bagxishe emakhanda lokho abanikwe khona bebe bengayiqondi incazelo yakho; CAPS 5
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 • Ulwazi oluphakeme namakhono aphakeme, ubuncane obemukelekile umthetho wokulinganisa ulwazi okumele luzuzwe eBangeni ngalinye kumele bucaciswe, kubekwe nemigomo ephezulu okumele izuzwe kuzo zonke izifundo; • Inqubekela phambili yolwazi; okuqukethwe nengqikithi yalelo nalelo banga kukhombise inqubekela phambili ukusuka kokulula kuya kokulukhuni. • Amalungelo esintu, ukudidiyela, ubulungiswa bezemvelo nezenhlalo yomphakathi; ukufaka imigomo nenkambiso yobulungiswa bezemvelo nezenhlalo kanye namalungelo esintu njengoba echaziwe kumThethosisekelo waseNingizimu Afrika. IsiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke seBanga-R kuya kwele-12 (Jikelele) sinozwela ezindabeni zokwehlukahlukana kwesintu njengobuphofu, ukungalingani, ubuzwe, ubulili, ulimi, ubudala nokukhubazeka kanye nezinye izimo; • Ukwazisa ngezinhlelo zolwazi lwendabuko, ukwazisa ukunotha komlando namasiko aleli zwe, nomthelela obalulekile wokufundisa ngamagugu aqukethwe ngumThethosisekelo okube nawo njengomsuka wenguquko ukusiza ekuguquleni amagugu abafundi; kanye • Nokukholakala, uhlonze kanye nokwenza ngempumelelo, ukuhlinzeka ngohlobo lwemfundo olungaqhathaniseka ngokuqeqesheka nangazo zonke ezinye izindlela njengakwamanye amazwe. (d) Isitatimende Sohlelo LweziFundo Lukazwelonke seBanga-R kuya kwele-12 sihlose ukukhiqiza abafundi abazokwazi: • Ukubona baxazulule izinkinga, bakwazi nokwenza izinqumo besebenzisa ukucabanga ngokuhlaziya nangobuchule; • Ukusebenza ngokuzinikela nabanye njengamalungu eqembu; • Ukulungiselela, bakwazi ukuziphatha bona baphathe nemisebenzi yabo ngokuyikho; • Ukuqoqa, bahlaziye, bahlele, bahlanganise, bahlolisise ngokucubungula ulwazi. • Ukuxoxisana ngempumelelo besebenzisa izinto ezibukwayo, ukufanekisa ngezimpawu kanye namanye amakhono olimi ezimweni ezahlukene; • Ukusebenzisa isayensi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokuhlolisisa bekhombisa nokuzinikela kwezemvelo kanye nempilo yabanye; kanye • Nokukhombisa ukuqondisisa umhlaba njengenkundla yezinhlelo ezihlobene ngokubona ukuthi izimo zokuxazulula izinkinga azenzeki ngazodwana. (e) Ukuhlanganisa izinhlobo zabafundi yikho okumele kube ngumgogodla ezikhungweni zomsebenzi, ukulungiselela nokufundisa kuleso naleso sikole. Lokhu kungenzeka kuphela uma bonke othisha bekuqonda kahle ukuthi bazobabona futhi babasize kanjani abafundi abanezihibe ekufundeni, nokuthi bazokuhlelela kanjani ukwehlukahlukana kwabafundi. Okusemqoka ngokuhlanganisa izinhlobo zabafundi, ukuqinisekisa ukuthi zonke izithiyo ziyabonwa zigudluzwe ngayo yonke indlela ezikoleni, kumbandakanya othisha, amakomidi asemahhovisi ezemfundo, amakomidi ezikoleni, abazali kanye nezikole ezikhethekile ezisetshenziswa njengemithombo yolwazi. Ukugudluza izithiyo emakilasini, othisha bangasebenzisa amaqhinga ahlukene ezinhlelo zezifundo njengalezo ezitholakala eMnyangweni wezeMfundo eyisisekelo: Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). 6 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 1.4 UKWABIWA KWESIKHATHI 1.4.1 IsiGaba esiyisiSekelo (a) Isikhathi sokufundisa emkhakheni weSigaba Esiyisekelo sinjengoba sikhonjisiwe kuleli thebula elingezansi: IBANGA R IBANGA 1 (AMA- IBANGA 2 (AMA- IBANGA 3 (AMA- ISIFUNDO HORA) HORA) HORA) (AMAHORA) ULimi LwaseKhaya 10 8/7 8/7 8/7 ULimi lokuQala lokwEngeza N/A 3/2 3/2 3/4 ULimi lwesibili lokwEngeza N/A 1 1 1 Izibalo 7 7 7 7 Amakhono Empilo: 6 6 6 7 • Ulwazi lokuqala (1) (1) (1) (2) • Ubuciko nomsebenzi wezandla (2) (2) (2) (2) • Isifundo sokuzivocavoca (2) (2) (2) (2) • Okuqondene nomuntu uqobo (1) (1) (1) (1) kanye nokuphila emphakathini ISAMBA 23 24 24 26 (b) Isikhathi sokufundisa kuBanga R ngamahora angama - 23. Isikhathi sokufundisa kumaBanga 1 - 2 ngamahora angama - 24; kanti kuBanga 3 ngamahora angama - 26. (c) Ulimi Lwasekhaya eBangeni R lwabelwe amahora ayi - 10. EmaBangeni 1 - 3 isibalo esiphezulu sesikhathi ngamahora ayisi - 8 kanti esincane singamahora ayisi - 7 sabelwe uLimi Lwasekhaya kumaBanga1 - 3. ULimi Lokuqala Lokwengeza kumaBanga 1 - 2 lwabelwe isikhathi esiningi esingamahora ama - 4 nesincane esingamahora ama - 3. ULimi Lwesibili Lokwengeza lwabelwe isikhathi esiyihora eli - 1 kumaBanga 1 - 3 (d) Izibalo kumaBanga R - 3 zabelwe amahora ayi - 7. Amakhono Empilo kumaBanga R - 2 abelwe amahora ayi-6; kanti iBanga lesi - 3 lona labelwe amahora ayisi - 7. CAPS 7
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 1.4.2 IsiGaba esiPhakathi neNdawo (iBanga lesi- 4 kuya kwelesi-6) (a) Leli thebula elingezansi likhombisa izifundo nesikhathi sokufundisa esibekiwe sesigaba esiphakathi nendawo: ISIFUNDO AMAHORA ULimi LwaseKhaya 6 ULimi lokuQala lokwEngeza 5 ULimi lwesibili lokwEngeza 2 Izibalo 6 Isayensi nobuchwepheshe 3.5 Isayensi yezokuhlalisana kwabantu 3 Amakhono Empilo 4 • Ubuciko bokusungula (1.5) • Isifundo sokuzivocavoca (1) • Okuqondene nomuntu uqobo kanye nokuphila emphakathini (1.5) ISAMBA 29.5 1.4.3 IsiGaba esiPhakeme a) Isikhathi sokufundisa IsiGaba EsiPhakeme simi ngale ndlela: ISIFUNDO AMAHORA ULimi LwaseKhaya 5 ULimi lokuQala lokwEngeza 4 ULimi lwesibili lokwEngeza 2 Izibalo 4.5 Isayensi yezemvelo 3 Ezobuchwepheshe 2 Isayensi yokuhlalisana komphakathi 2 Ukwazi ngamakhono empilo 2 Ubuciko bokusungula 2 ISAMBA 29.5 8 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 1.4.4 EmaBanga 10-12 (a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako: ISIFUNDO AMAHORA ULimi LwaseKhaya 4.5 ULimi lokuQala lokwEngeza 4.5 ULimi lwesibili lokwEngeza 2 Izibalo 4.5 Ukwazi ngamakhono empilo 2 Okungenani kungakhethwa izifundo ezintathu eqoqweni B 12 (3x4 emahora ama-4) Isengezelelo B, Ithebula B1 kuya ku-B8 kumqulu wenqubomgomo, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement IBanga-R kuya kwele-12, isifundo ngenkombandlela ebhalwe esigabeni sama-28 kumqulu weNqubomgomo obhalwe ngenhla. ISAMBA 29.5 Ukwabiwa kwesikhathi ngesonto kungasetshenziswa kuphela esibalweni esiphansi esidingekayo sezifundo zesiTatimende soHlelo LweziFundo lukaZwelonke (TAHFUZWE) njengoba kukhonjisiwe ngenhla, akumele kusetshenziswe kunoma yiziphi izifundo ezengeziwe ohlwini lwenani lezifundo ezivunyelwe.Uma umfundi efisa ukwengeza ezinye izifundo, isikhathi kumele sandiswe ukwenelisa lezo zifundo. CAPS 9
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 INGXENYE YESI - 2: UKWETHULWA KOLIMI LOKWENGEZA LWESIBILI KUMABANGA AMAPHAKATHI 2.1 IZILIMI ESITATIMENDENI SENQUBOMGOMO YOHLELO LWEZIFUNDO NOKUHLOLA Ulimi isikhali semicabango nokuxhumana.Iphinde ibe wumnyombo wesiko esho okuthile okwenziwa ngendlela efanayo phakathi kwabantu kwakha ukuqonda kangcono umhlaba abaphila kuwo.Ukufunda ukusebenzisa ulimi ngokuyimpumelelo kwenza abafundiukuthola ulwazi, ukuchaza ubuzwe, imizwa nemibono, ukuhlangana nabanye, nokulawula umhlaba wabo.Liphinde lunikeze abafundi inhlanganisela yezimpawu ezinothile, ezinamandla nezijulile zemifanekiso nemibono engasetshenziswa ukwakha umhlaba ukunaloku oyiko; ongcono nocacile ukunokuyiko. Kwenzeka ngokusebenza kolimi ukwehluka kwamasiko nokuxhumama komphakathi kuvele kuphindekwakheke, kanti kwenzeka ngokusebenza kolimi ukuthi ukwakheka kubuye kuchibiyelwe, kubebanzi kubuye kucoliseke. 2.1.1 Amazinga olimi Ukufundwa kwezilimi emazingeni aphakathi kufaka lezizilimi ezigunyaziwe eNingizimu Afrika, ezilandelayo, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga – kanye nezingagunyaziwe. Lezizilimi zingenziwa emazingeni ehlukile. Ulimi Lwasekhaya ulimi abafundi abalufunda kuqala emakhaya ngokungungwa abantu abakhuluma lolo limi, ulimi abafunda ngalo ukucabanga.ULimi Lwasekhaya lubuye lubizwe ngoLimi Lwebele.Izinga lolimi lokuqala kufanele libe sezingeni lokuthi kungafundiswa ngalo.Ukulalela, ukukhuluma kanye namasu okusetshenziswa kolimi ayothuthukiswa aphucukiswe kodwa kugcizelelwe kakhulu Esigabeni Esiphakathi Semfundo lapho amakhono abafundi okufunda nawokubhala ayothuthukiswa khona.Ithebula elingezansi likhombisa amakhono abalulekile ohlelweni lwezifundo zoLimi Lwasekhaya. Izinga loLimi lwaseKhaya linikeza ukusebenza kolimi okuveza isisekela samakhono okuxhumana adingekayo ezimweni zenhlalo nasemakhonweni okufunda ngokomqondo adingekayo ekufundeni kulolonke uhlelo lwezifundo. Ukugcizelela kubekwa kakhulu ekufundiseni amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala kulamazinga. Lelizinga linikeza ukukwazi ukuqamba, ubuhle nemicabango okuzobanika ikhono lokuphinda kuqanjwe, ukufanekisa, nokwandisa ulwazi lomhlaba wabo abaphila kuwo.Noma kunjalo, ukugcizelelwa nokunikezwa isisindo sokuLalela, nokuKhuluma kusukela eBangeni lesi-7 kunyka siyehla ukaleso esinikezwa amakhomo okuFunda nokuBhala. Izinga loLimi Lokuqala Lokwengeza lususelwa olimini okungelona ulimi lwebebe kodwa olusetshenziselwa imicimbi ethile yokuxhumana emphakathini, okusho indlela yokufunda elandelayo emfundweni.Izinhlelo zezifundo zinikeza ukwesekela okuqinile kulabo bafundi abazosebenzisa ulimi lwabo lokwengeza lokuqala njengolimi lokufunda nokufundisa.Ngasekupheleni kweBanga lesi-9, abafundi kumele ukuba sebekwazi ukusebenzisa ulimi lwasekhaya kanye nolimi lokuqala lokwengeza ngempumelelo nangokuzethemba ezinhlosweni ezehlukene okufaka kuzo nokubhala. EmaBangeni aphakathi nasemaBangeni aphezulu, abafundi baqinisa amakhono okulalela, okukhuluma, okufunda nokubhala.Kulelizinga abafundi abaningi bafunda kusetshenziswa uLimi Lokuqala Lokwengeza, okuyi-English nokufanele bathole ithuba lokulisebenzisa kakhulu.Ngakhoke ukugcizelela okukhulu kubhekiswe ekusebenziseni uLimi Lokuqala Lokwengeza ngenhloso yokugcizelela ukucabanga nokucabangisisa.Loku kusimamisa amakhono okufunda ngokomqondo, okudingeka ngako ukuba kufundwe izifundo ezifana meSc ience kanye ne-English.Baphinde bazimbandakanye ekusimamiseni ikhono lokucabanga ngobuhle oLimini Lokwengeza. Ngesikhathi laba bafundi befika ezingeni eliphakeme, kumele bebe sebelukhuluma kahle uLimini lokuQala lokwEngeza lapho bexhumana nabanye kanye nasemakhonweni okuhlakanipha emfundo.Nokho-ke okuhlalukayo, ukuthi kuleli zinga baningi abafundi abasuke bengakakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ekuxhumaneni ngempumelelo. Inselelo yeZinga eliphakeme ukuthi laba bafundi balekelelwe futhi kuphinde kwethulwe uhlelo lokubeseka, ukuze 10 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 bakwazi ukufinyelela emazingeni adingeka eBangeni le-9 Lawo mazinga kumele kube yilawo angenza ukuthi abafundi bakwazi ukusebenzisa uLimi lokuQala lokwEngeza ngempumelelo ezingeni eliphezulu lokukhuluma ngenhloso yokubalungiselela imfundo ephakeme noma izikhungo zemisebenzi. 2.1.2 Izinhloso zokufunda uLimi Lokwengeza Lwesibili 2.1.2.1 Izinhloso ezivamile Ukukhuluma Izilimi Ezahlukene (MULTILINGUALISM) Ukukhuluma iziLimi ezahlukene kubalulekile ekwenzeni ukuxhumana kubelula, nasekuthuthukiseni umuntu ngamunye kanye nesizwe. INingizimu Afrika iyizwe elikhuluma iziLimi eziningi. Ziyishumi nanye iziLimi ezisemthethweni ezikhulunywa eNingizimu Afrika. Yingakho ke kubalulekile ukuthi izingane ziqale ukufunda ezinye iziLimi kusenesikhathi. Ucwaningo lubeka ngokusobala ukuthi kuyithuthukisa kangakanani ingqondo ukufunda olunye uLimi. IziLimi ezengeziwe zifundeka kangcono uma izingane zinesisekelo esiqinile noma esifanele soLimi Lwasekhaya (HL). ULimi Lwasekhaya luyisisekelo noma lwenza kube lula ukufunda ezinye iziLimi ezimweni ezahlukene ngezilimi ezahlukene. Uma abafundi beqala ukufunda uLimi Lokwengeza eBangeni loku-1, ezingeni loLimi Lokuqala Lokwengeza (FAL) noma loLimi Lwesibili Lokwengeza (SAL), kudinga ukuba babe nezinga elithuthukile lekhono lokukhuluma belekelelwa imibhalo yalezo ziLimi. Kufanele balalele uLimi olulula lukhulunywa, balalele uthisha uma exoxa noma efunda izindaba esebenzisa izincwadi ezinkulu noma imibhalo ekhulisiwe. Lokhu kuyindlela enhle nokuyiyo yokufunda nokufundisa kolunye uLimi ngoba luthuthukisa ulwazimagama kanye nekhono lokuqala lokufunda. Ngesikhathi izingane zikhula, zidinga amathuba amaningi okulalela nokukhuluma uLimi ngendlela engajiyile/elula. Izingane zidinga ukunikezwa amathuba okusebenzisa uLimi Lokwengeza ezimweni ezilula njengokulandela imiyalelo kusetshenziswa uLimi oluhlosiwe. Kubalulekile ukwazi ukuthi uma izingane sezikwazi ukufunda nokubhala ngoLimi Lwasekhaya, zingakwazi ukwedlulisela ulwazi namakhono oLimi ekufundeni nasekubhaleni oLimini lwabo Lokuqala noLwesibili Lokwengeza. • ulwazi lwemisindo nezinhlamvu (phonological awareness) – ukukwazi ukwehlukanisa ubuye wakhe izinhlamvu nemisindo. • isu lokulotshwa kwamagama (orthographic awareness) – ukuqonda ukuthi okulotshiwe kumele imisindo. • ulwazi lwezinhlamvu (alphabetic awareness) – ukwazi ukuthi izinhlamvu zimele imisindo nokuthi izinhlamvu ziyahlangana ukwenza amagama kanye nemisho. • ukuqonda ukuthi imibhalo isho okuthile nokuthi ukufunda kumayelana nokuqonda okushiwo imibhalo. • okumayelana nombhalo isib. sifunda kusukela kwesokunxele kuya kwesokudla • imikhuba nezimo ngokufunda nokubhala – uma abafundi benokuzethemba ngokufunda nokubhala besebenzisa uLimi Lwasekhaya futhi bekhombisa ukuthuthuka ngokwamaqhinga noma amasu, bangakwazi ukuthi lokhu bakusebenzise ekufundeni nasekubhaleni ngoLimi Lokuqala noLwesibili Lokwengeza. (FAL and SAL). • ulwazi lokuqukethwe content knowledge – okufundiwe ngolunye uLimi kwedluliselwa kolunye, lokho kusho ukuthi uma indikimba yethuliwe oLimini Lwasekhaya inikeza isisekelo ekuthuthukisweni koLimi uma sebefunda uLimi Lokuqala noLwesibili Lokwengeza (FAL no SAL) NgokoLimi Lokuqala Lokwengeza, izingane kumele zikwazi ukufunda nokubhala ngokuzethemba ekupheleni kwebanga lesi -3, ikakhulukazi uma uLimi lolo luzosetshenziswa njengoLimi lokufunda nokufundisa (LoLT) kuBanga le -4. NgokoLimi Lwesibili Lokwengeza (SAL), lapho isikhathi esinikeziwe sisincane, kuzogxilwa kakhulu ekukhulumeni. CAPS 11
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Izingane zingathola ithuba lokubona uLimi oluhlosiwe zibuye zithuthukise ulwazimagama ngoLimi lolo ngokuthi zifunde izincwadi ezilula zoLimi Lokuqala noLwesibili Lokwengeza. Zingabuye zisebenzise amakhono amasha okubhala azuziwe ukuthuthukisa ikhono lokukhuluma (isib. ukubhalwa kwamagama ezincwadini zolwazimagama kuyisu eliphusile lokuthuthukisa ulwazimagama). Ukuhlalisana Nabantu/Ukubekezelelana Isizathu sokwethulwa koLimi Lwesibili Lokwengeza ukuthuthukisa ukuhlalisana nokubekezelelana nokwamukela ukwahlukahlukana (ngokoLimi, amasiko nobuzwe) emakilasini/emagunjini okufundela nasesikoleni. Ukufundwa kweziLimi kuthuthukisa ulwazi kanye nokuncoma ubuhle bamasiko ahlukene. Ukufundwa koLimi olusha kufanele kufake ukufundwa kwemikhuba eyahlukene yamasiko, inkambo nenqubo, isib. ukungabuki umuntu omdala ezinhlamvini zamehlo uma ukhuluma naye, ukugoba amadolo uma uthatha okuthile kumuntu omdala njalonjalo. Izikole kufanele ziqinisekise ukuthi uLimi olwethulwa ngokwezinga loLimi Lwesibili Lokwengeza (SAL), lungolunye lweziLimi zaseNingizimu Afrika eziyi - 9 ezisemthethweni kanti ukukhethwa koLimi olungu - SAL kwenziwa ngokuthi kuxoxiswane nomkhandlu ophethe isikole (SGB). Inhloso enkulu yenqubomgomo yoLimi Lwesibili Lokwengeza ukuthuthukisa ukusetshenziswa kweziLimi zoMdabu eNingizimu Afrika nokusiza labo okungelona uLimi lwabo abafisa ukufunda lezi ziLimi ukuba bazifunde besebenzisa okungenani izinga loLimi Lwesibili Lokwengeza emazingeni aphansi kusukela kubanga - 1. Ucwaningo olwenziwe lukhombisa ngokusobala ukuthi kulezo zikole lapho uLimi lokufunda nokufundisa kanye noLokwengeza kuyisiBhunu noma isiNgisi, abafundi bayehlukela ukuxhumana nezintanga zabo kanye nothisha kulezi ziLimi ezigqamile. U - SAL uzonikeza abafundi amathuba okukwazi ukuzikhulumela bengasebenzisi isiNgisi nesiBhunu ukuze bazwakale. Othisha bazogqugquzelwa ukuthi bathuthukise nezinye iziLimi hhayi isiNgisi nesiBhunu nje ukuze sikwazi ukwamukelana nokukhuluma iziLimi eziningi. 2.1.2.2 Izinhloso ngqangi Ukufundwa kolimi lokwengeza lwesibili kufanele kusize abafundi kulokhu: • Ukuthola amakhono olimi ukuze bakwazi ukuxhumana ngendlela ngolimi kodwa ezingeni eliyisisekelo solimi; • Ukulalela, ukukhuluma, ukufunda/ukubuka nokubhala ulimi ngokuzethemba nangokulujabulela. Lamakhono nesimo kwenza isisekelo sokufunda okungapheli; • Khombisa, ngomlomo nangokubhala, ngemizwa ukuze ukhululeke ngolimi lolo; • Sebenzisa ulimi nemicabango ukuthola/ukufunda kabanzi nagwe namasiko ehlukene kanye nangomhlaba/ indawo abazithola kuyo/abahlala kuyo; • Sebeznisa ulimi ukuthola nokugcina ukuxhumana ngengqikithi. Ulwazi lolimi luyikhono elibalulekile futhi lwakha nesisekelo sokufunda; • Sebenzisa ulimi njengendlela yokunikeza ulwazi ngezihloko ezejwayelekile; ukukhuluma ngezingqikithi ezejwayelekile; kanye nokufunda umbhalo ukuze uzijabulise, ulwazi oluyisisekelo kanye nokuxhumana. 2.1.3 Ukufundisa ulimi lokwengeza lwesibili Ukuze ukwazi ukufunda ulimi lokwengeza kahle, kufanele uzejwayeze lona kakhulu ukuze ukwazi ukulakha nokulukhuluma.Othisha kufanele baqinisekise ukuthi abafundi bayalulalela babuye balufunde futhi lolimi lokwengeza ngesikhathi esibekelwe lona ngezizathu ezahlukene.abafundi badinga amathuba okulalela ulimi lokwengeza ukuthola ulwazi nokuluqonda (isib. inkulumompikiswano) nokuzijabulisa ngalo (isib.iculo). okubaluleke kakhulu, badinga amathuba okulufunda nokulubuka ulimi lokwengeza ukuze bathole ulwazi (isib.imiyalelo yokwenza itiye), ukuzijabulisa (isib. indaba elula). Uphenyo luyakhombisa ukuthi indlela engcono yokuthuthukisa ulwazimagama olubanzi ukuthi kufundwe imibhalo efanele.Kubaluleke kakhulu ukuthi imibhalo ekhulunywa ngomlono, ekubhalwayo 12 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 kanye nekubukwayo iba sezingeni elifanele labafundi.Uma imibhalo inzima kakhulu, abafundi bazodikibala kungabe kusaba nokufunda, uma futhi ilula kakhulu, angeke kube nenselelo kubafundi kanjalo bazofunda okuncane kakhulu. Indima edlalwa uthisha ofundisa ulimi yile yokuthi aqinisekise ukuthi numbhalo usezingeni lalowomfundi.Kumabanga amaphakathi, abafundi kufanele balalele babuye bafunde imibhalo esezingeni lokuthuthuka kwamakhono olimi. Abafundi nabo kufanele balusebenzise njalo ulimi lokwengeza.Badinga amathuba okululalela, ukulukhuluma, ulufunda kuthi, kancane, balubhale ulimi lokwengeza ukuzithuthukisa (isib. inkulumompikiswano), ukuthutkisa ikhono lokuqamba (isib. ukucula iculo, ukulingisa, njll), ukuthutkisa amakhono okuxhumana (isib. ukuveza umbono, imihlangano nokubingelela). Abafundi kufanele baqonde inhloso yokulukhul;uma. Kuwona wonke amabanga amaphakathi, abafundi kufanele benze umsebenzi ngolomo ohambisana nokuthjuthuka kwabo kumakhono olimi.Kubalulekile ukuthi abafundi bathola umbiko njalo ngesikhathi ngemisebenzi yabo eyenziwa ngomlomo ukuze bazi ukuthi bazithuthukisa kuphi kanjani. Indima ebalulekile kathisha wolimi ukunikeza umbiko osezingeni eliphezulu, okuyikhona okuyingqikithi yokuhlola okuhle. Abafundi nabo kufanele bazi okuyisisekelo solimi: uhlelo, ulwazimagama, isipelingi kanye nezimpawu zokubhala. Ngokwejwayelekile, othisha basebenza ngazo lezinto zolimi ngokwlengqikithi.Isib.bangenza abafundi bazi ngokwakheka nezimpawu ezisetshenziswe uma kunikwa izinkombandlela (imiyalelo esetshenzisiwe).Kunendawo futhi yokufundisa okuyisisekelo ngqo/ngendlela ezwakalayo kanye namathuba okuzilolonga. Uma kuhlelwa imisebenzi yomjikelelzo wamasonto amabili, othisha kufanele basebenzise amakhono olimi.Kanye nesisekelo solimi.Kufanele bakhethe inhlobo yombhalo noma isihloko/indikimba ezothandwa abafund; abafundi angeke bakwazi ukufunda uma bengakhuthazwa noma babambe iqhaza.Isib.isihloko semishwana/ semisho okungaba “isikole sami”. Othisha bangethula isihloko ngokuthi abafundi balalele/bafunde, bakhe ulimi nolwazi lolwazimagama oludingekayo uma kukhulunywa.Isib.abafundi bangafunda umbhalo omfishane bethula ulwazimagama nokwakheka kolimi. Uma abafundi sebelwejwayele ulimi oludingekayo lwesihloko, bangabhala imishwana/imisho.Lokhu kuzonikeza amathuba amaningi okusebenza ngolimi. Othisha kumele banikeze umphumela njalo nje babuye babnikeze uhlolo olufanele lwemisebenzi ekugcineni. • Kumabanga 4 – 6, nakhu okubalulekile: • Akugxilwe kakhulu ekukhulumeni nasekulaleleni. • Akube noxhaso oluqhubekayo ukuthuthukisa ulwazimagama, imisho nokwakhiwa kwezigaba, nohlelo ngokwengqikithi. • Abafundi absebenze ngezinhlobo ezahlukene zemibhalo, kufaka imibhalo enemifanekiso. Lemibhalo iya ngokuqina uma beqhubeka namabanga abo. 2.1.4 Amakhono oLimi Lwesibili Lokwengeza ULimi Lwesibili Lokwengeza luzokwethulwa kumaBanga 1 - 3 kuzona zonke iziLimi eziyi - 11 ezisemthethweni. Lenqubomgomo izogxila ekuthuthukisweni kwamakhono okuxhumana. Amakhono okuzogxilwa kuwo yilawa: • Ukulalela nokukhuluma:ukuthuthukiswa Ukucabanga nokucabangisisa kanye nokwakhiwa kwamakhono okuxhumana nawoLimi. koLimi nokusetshenziswa kwalo kuhlanganiswe • Amakhono okuqala oLimi (ukukwazi namakhono okulalela nokukhuluma kanye ukwehlukanisa imisindo, ukukwazi nawokufundwa koLimi kokuqala. ukwehlukanisa imisindo ngokuyilalela, ukuqala ukufunda nokubhala) CAPS 13
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 U - SAL ugxile ekufundisweni kokuxhumana kusetshenziswa lolo Limi nasekuthuthukiseni amakhono okuxhumana (Basic interpersonal skill - BICS) Kugxilwa ikakhulukazi kwimisebenzi yokulalela nokukhuluma embandakanya ukubingelela, ukulandela imiyalelo, ukwenza izicelo, ukusebenzisa izinhlaka zoLimi kanye nokubamba iqhaza kuzinkulumo mpikiswano ezilula kusetshenziswa izingxenye ezilula zolimi. Uma uthisha efundisa UlLimil Lwesibili Lokwengeza ebangeni 1, kufanele athole indlela elula yokwethula lolu Limi kubafundi abasebancane. Indlela enhle yokwenza lokhu kungaba ukusebenzisa iphaphethi. Le phaphethi inganikwa igama njengokuthi kuthiwe uLihle. Esifundweni sokuqala uthisha wethula iphaphethi kubafundi bese ebatshela ukuthi uLihle iphaphethi akakwazi ukukhuluma ulimi lwabo lwasekhaya ukwazi ukukhuluma isiZulu kuphela ngakho ke, kuzofanele bakhulume naye ngesiZulu. Ngaleyondlela ke,uLihle uzoba yingxenye yekilasi njalo uma kufundwa uLimi Lwesibili Lokwengeza- SAL. Uthisha angayethula iphaphethi yesibili (isib. UNdalo iphaphethi), ukuze akwazi ukukhombisa ukuxhumana noma ingxoxo uma kufundwa uLimi Lwesibili Lokwengeza (isib. Ukubingelelana) Uma uLimi lufundwa ngokuthi kukhulunywe/ ngomlomo kuphela, kufanele kube nokuphindaphinda ukuze abafundi bakwazi ukukhumbula. Amaculo anyakazisayo nezinkondlo, ukuxoxwa kwezindaba ngokuphindelela kanye nokufunda ngokuhlanganyela kufanele kube yiwona msebenzi ohamba phambili kunqubomgomo yoLimi Lwesibili Lokwengeza - SAL. Izingane zingafundiswa uLimi olulula isib.izibingelelo. Enye indlela yokufundisa uLimi Lokwengeza engasetshenziswa yindlela yokulandela imiyalelo ngokuthi wenze ungakhulumi (TPR) okungenye yezindlela zokuxhumana ngokusebenzisa izicubu zomzimba ungaphimisi magama , isib. izingane zilandela imiyalelo zisebenzisa imizimba zingasho lutho ngomlomo ngokuthi zidlale imidlalo efana nothi “USimon uth…i” Amaculo anyakazisa umzimba nezinkondlo ngezinye zezindlela zokufunda ngokwenza ungakhulumi (TPR). Ukuphindwaphindwa kolwazimagama abalulekile namagama asetshenziswa njalo oLimi afundwe ezindabeni (ezixoxwayo nezifundwayo), amaculo nezinkondlo kufanele kube imisebenzi eyenziwa njalo. Ulwazimagama olubalulekile neziqeshana eziphuma endabeni, kungasetshenziswa ekilasini ukuze kufakwe kwimisebenzi yansuku zonke ukwandisa amathuba okufunda nokusetshenziswa koLimi ngabafundi. Amakhadi amagama asodongeni angenziwa ukukhumbuza abafundi nothisha ngolwazimagama olufundiwe. Uma abafundi sebekwazi ukubhala besebenzisa ulimi Lwasekhaya, lamagama angabhalwa kuzichazamazwi zabafundi babuye bawasebenzise kumidlalo neziphicwaphicwano. Uma nje abafundi sebekwazi ukufunda nokubhala ngoLimi lwabo Lwasekhaya (ngasekupheleni kweBanga loku -1), bangakusebenzisa lokhu njengenye yezinsiza zokufunda uLimi Lwesibili Lokwengeza (SAL). Abafundi bangafunda kanyenothisha izincwadi ezinkulu ezinemifanekiso eminingi kanye nemisho elula. Bangafunda amashadi aphanyekwe ekilasini besebenzisa uLimi Lokwengeza Lwesibili (isib. amagama asodongeni, amaphosta, amalebuli, njll.) babuye bafunde izincwadi ezilula ezibhalwe ngoLimi Lokwengeza Lwesibili uma zikhona ekhoneni lezincwadi zokufunda. Bangabhala amagama amasha kuzichazamazwi zabo babuye bawafunde. Lokhu kunganikeza izingane ithuba lokusebenzisa u-Limi Lwesibili Lokwengeza kubuye kubasize ekuthuthukiseni ulwazimagama lwabo. Inqubomgomo yoLimi Lwesibili Lokwengeza (SAL) lwamabanga aphansi/ayisisekelo luhlelwe ngalendlela: • okuqukethwe, imiqondo namakhono okufundiswa ngeThemu • umhlahlandlela wokwabiwa kwesikhathi • iziphakamiso zokuhlola okungahleliwe • uhla lwezincomo zezinsiza iBanga ngalinye 2.1.5 Izinhlobo Ezahlukene Zokwazi Ukufunda Nokubhala Izifundo zoLimi Lwesibili Lokwengeza (SAL) kufanele zibe nokukhulunywayo, okubonwayo, okubalwayo kanye nokubhaliwe. Othisha bayagqugquzelwa ukuthi basebenzise uLimi Lwasekhaya, lapho kufanele khona, ukuze bakwazi ukwelekelela ukufundiswa koLimi Lwesibili Lokwengeza. Izinhlamvu ezisetshenzisiwe eziLimi zoMdabu ziyefana 14 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 nalezo ezisetshenziswe esiNgisini nasesiBhunwini, isib. Abafundi boLimi Lwesibili Lokwengeza bazokwazi ukubala nokubona izinombolo abazifunde ngoLimi Lwasekhaya kodwa kofanele bazifunde ngoLimi olusha. Ukusetshenziswa kwamaculo afaka ukubala phakathi kanye nezinkondlo yikona okugqugquzelwayo ekufundiseni amagama ezinombolo, izinsuku zesonto, izinyanga zonyaka, njll. Indlela yokufundiswa kolwazi lwemisindo incike oLimini olufundiswayo. Ukuxoxwa kwezindaba kulekelelwa izinsiza ezibonwayo nezilalelwayo yikona okugqugquzelelwayo uma kwethulwa imibhalo yokufunda nokubhala. Izincwadi ezinkulu nama-phosta okuxoxisana kuphela yiwona anconywayo eBangeni loku - 1. EBangeni lesi - 2, kumele kusetshenziswe imibhalo enegama ngalinye kanye namagama asetshenjiswa njalo/kakhulu. EBangeni lesi - 3, kumele kusetshenziswe imibhalo enamagama alula aziphindaphindayo, amagama asetshenziswa njalo kakhulu kanye nemisho ukuthuthukisa ukuqala kokufunda nokubhala. Ukulalela Nokukhuluma Ukufunda ulimi lokweNgeza kuyafana nokufunda ulimi lwasekhaya ngaphandle kokuthi ulimi lokweNgeza abafundi balufunda sebethe ukukhula. Eminyakeni yokuqala yezimpilo zabo, abafundi bezwa ukusetshenziswa kolimi olulula ezimweni ezehlukene okubenza bagcine sebefunde amagama nokusetshenziswa kolimi lwabo lwasekhaya. Emva konyaka noma ngaphezudlwana kwalokho, izingane ziqala ukukhuluma ulimi lwazo lwasekhaya kodwa zingasebenzisi imisho ephelele. Ziqala ngokusho igama elilodwa noma amabili eziwasebenzisela ukusho izinto ezehlukene. Kuleli zinga, izingane zisuke sezikwazi ukuqondisisa ulimi kodwa zingakakwazi kahle ukulusebenzisa. Kubalulekile ukuthi othisha bahlale becabanga ngalokhu uma befundisa ulimi lokweNgeza. EBangeni loku-1, abafundi kufanele bezwe izindaba eziningi kanye nemiyalelo yasekilasini. Ukulalela ukuxoxwa kwezindaba yindlela enhle kakhulu yokwenza abafundi bafunde ulimi lokweNgeza. Uthisha kufanele: • Akhethe indaba elula, enohlaka oluphindaphindayo nezokwenza abafundi bakwazi ukuvuselela ulwazi lwabo lwamagama kanye nohlelo lolimi (isb. Ilahle nonbhontshisi) • agcine ukusebenzisa kwakhe ulimi kusezingeni eliphansi nelilula, akhulume angasheshisi kodwa kube yindlela eyejwayelekile yokukhuluma • asebenzise izitho zomzimba ukukhombisa akushoyo, izithombe zangempela ukusekela ukuthi abafundi baqondisise kahle indaba • aphindaphinde indaba, elokhu efaka abafundi kancane kancane, isibonelo, ngokujoyina evesini eliphindaphindwayo endabeni. Enye indlela yokwenza izingane zifunde ulimi lokweNgeza ukuthi zilalele izindaba (eziyiqiniso) zifundwa nguthisha. Uthisha ufunda encwadini enkulu enemifanekiso futhi ebhalwe ngamagama amakhulu ukuze izingane zibone lokho okufundwa nguthisha. Lokhu kubizwa “ngokufunda ngokuhlanganyela”. Enye yezinto ezinhle ngaphandle nje kokufundisa abafundi ikhono lokulalela, ukufunda ngokuhlanganyela kwesekela ulwazi lolimi lwabafundi abasacathula. isibonelo, izingane zifunda ngemibhalo (njengokuqala ukufunda ekuqaleni kwencwadi baye ekugcineni kwayo; nokuthi sifunda kusuka kwesokunxele kuya kwesokudla kanye nokuthi sifunda kusuka phezulu nekhasi kuya phansi) futhi baqala ukwazi ukubona amagama ambalwa abhaliwe olimini lokweNgeza. Enye indlela yokwenza izingane zifunde ulimi lokweNgeza ukuthi zilalele izindaba (eziyiqiniso) zifundwa nguthisha. Uthisha ufunda encwadini enkulu enemifanekiso futhi ebhalwe ngamagama amakhulu ukuze izingane zibone lokho okufundwa nguthisha. Lokhu kubizwa “ngokufunda ngokuhlanganyela”. Enye yezinto ezinhle ngaphandle nje kokufundisa abafundi ikhono lokulalela, ukufunda ngokuhlanganyela kwesekela ulwazi lolimi lwabafundi abasacathula. isibonelo, izingane zifunda ngemibhalo (njengokuqala ukufunda ekuqaleni kwencwadi baye ekugcineni kwayo; nokuthi sifunda kusuka kwesokunxele kuya kwesokudla kanye nokuthi sifunda kusuka phezulu nekhasi kuya phansi) futhi baqala ukwazi ukubona amagama ambalwa abhaliwe olimini lokweNgeza.Abafundi kumele basazi isifundo sokufunda ngokuhlanganyela ngoba siyasetshenziswa futhi uma kufundwa uLimi Lwasekhaya noLokuqala Lokwengeza. Abafundi kufanele babe nolwazi CAPS 15
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 lokufunda ngokuhlanganyela ngoba lokhu bafanele ukukwenza futhi ezifundweni zabo zoLimi Lwasekhaya noLokuqala Lokwengeza. Lokho kuyokwelekelela uma kufundwa indaba efanayo ngoLimi Lwasekhaya, oLokuqala noLwesibili Lokwengeza uma kwenzeka. Enye indlela enhle yokufundisa izingane uLimi Lokwengeza ukuzinikeza imiyalelo elula okulindeleke ukuthi baphendule ngokwenza noma ngokusebenzisa imizimba yabo, isib. uthisha uthi “woza la Themba,” ebe esebenzisanomzimba wakhe ukukhombisa lokho akushoyo, bese nothemba ephendula ngokuthi enze noma alingise ngomzimba. Enye futhi indlela enhle kakhulu yokwenza izingane zifunde ulimi lokweNgeza ukuthi imiyalelo elula okufanele ukuthi zenze lokho ozitshela ukuthi zikwenze. Isibonelo, uthisha uthi, ‘Woza lapha, Thabo’ asho esebenzisa nezitho zomzimba ukukhombisa akushoyo, bese ephendula. Le ndlela yokufundisa ebizwa nge-“Total Physical Response” inhle ngoba yenza uthisha abone ukuthi uThabo uyawuzwa yini umyalelo anikezwe wona. Emva kwalokho uthisha usengancoma uThabo uma ekhombise ukuwuqonda umyalelo noma awuphinde umyalelo angasheshisi futhi asebenzise izitho zomzimba kakhudlwana ukugcizelela umyalelo. Ulimi olusetshenziswa ekilasini (njengokuthi woza ngaphambi kwekilasi uhlale phezu kukamata) lunikeza amathuba amaningi okusebenzisa i-“Total Physical Response”. Imilolozelo ehambisana nokunyakazisa umzimba nayo iyindlela enhle yokuhlanganisa ukusetshenziswa kolimi nokunyakazisa umzimba ukwesekela ukuqondisisa ukusetshenziswa kolimi nokukhumbula ulimi. Ubuhle balezi zindlela ezintathu ezibalwe ngenhla (ukulalela ukuxoxwa kwezindaba, Ukufunda Ndawonye kanye ne- “Total Physical Response”) ukuthi zigcizelela ukufundwa kolimi ngokulalela nokuqondisisa. Lokhu kususa ingcindezi kubafundi abasaqala ukufunda ulimi lokweNgeza ukuthi bangazizwa bephoqelekile ukuthi bakhulume futhi kwenza abafundi bagxile ekuqondisiseni ulimi lokweNgeza abalufundayo. Nokho, ukuze abafundi babe abantu abakwazi ukulusebenzisa kahle ulimi kufanele bazejwayeze ukulukhuluma. Ekuqaleni, abafundi abasacathula ekufundeni ulimi lokweNgeza basebenzisa ulimi ngokulandela indlela abejwayelele ukuzwa kukhulunywa ngayo, amaculo asebewazi ngekhanda, imilolozelo ehambisana nokunyakazisa umzimba kanye nezinkondlo kanye nokuphindaphinda indlela yokusho izinto ezithile njengokuthi ‘Sawubona, unjani?’ ‘Ngiyaphila, unjani?’’ Nokho uma abafundi beya belwejwayela ulimi lokweNgeza, kufanele baqale ukukhuluma baqale ngegama noma umusho. Isibonelo, uma uthisha ebuza umbuzo othi, ‘Niyithokozele indaba?’ abafundi bangaphendula bathi, ‘Yebo’ noma ‘Cha’. Ekuqaleni, ulwazi lwabafundi lolimi abalukhulumayo kufanele lwethulwe ngamazinga ehlukene (IsibLukhonjiswe,lusekelwe). Isibonelo, abafundi bangaqala ukulingisa izindaba abazixoxelwe noma abazifundelwe uthisha, besho amanye amagama akhulunywe abalingiswa. Ngosizo lukathisha, izingane zingakwazi ukuthi zixoxe indaba ebixoxwa noma ebifundwa uthisha. Uthisha kufanele aqiniseke ukuthi bonke abafundi bathola ithuba lokukhuluma isiZulu noma olunye ulimi lokweNgeza. Ngenxa yokuthi abafundi banesivinini esingafani, uthisha kufanele adale amathuba okukhuluma ngokwezinga lomfundi ngamunye. (isibonelo, imibuzo ayibuzayo uthisha) ihambisane nezinga lomfundi ngamunye. Uma izingane sezifunda amabanga aphezulu, uthisha kufanele alindele ukuthi ukukhuluma kwazo ulimi lokweNgeza kuthuthuke. Imisebenzi yokulalela nokukhuluma ihlelwa ngezindikimba. Isiphakamiso esenziwe ngesokuthi uthisha akhethe okungenani izindikimba ezimbili iThemu ngayinye eBangeni loku -1 nelesi - 2 zibe ntathu eBangeni lesi - 3. Uthisha kufanele akhethe izindikimba ezizoba wusizo ekufundiseni ulimi lokwengeza. Lezi zindikimba kufanele kube ngezejwayelekile kubafundi, okungenani kube yilezo esezike zasetshenziswa oLimini Lwasekhaya kanye noLokuqala Lokwengeza.. Isizathu sokusebenzisa izindikimba ukwenza abafundi bajwayele ukusebenzisa kabusha ulwazi lwamagama nesakhiwo solimi ezimeni ezinomqondo. Isibonelo, amagama aphathelene nomzimba (ubuso, amehlo, izindlebe, ikhala, umlomo, izingalo, imilenze, izinyawo) kanye nezindawo lapho zitholakala khona (khomba i...., Lena i..., Lezi izi..., ), okokuqala amagama kufanele asetshenziswe kaningi esimweni esijwayelekile; abafundi badinga amathuba okusebenzisa amagama. Uma abafundi befika eBangeni lesi-2 nelesi-3, bazodinga futhi amathuba okufunda nokubhala ngalezi zinto. Uma amagama amasha nezakhiwo zolimi zisetshenziswa ngokuphindelela, bazowakhumbula futhi bawasebenzise. 16 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Ukufunda Kokuqala Olimini Lwesibili Lokwengeza kugxilwa ekuthuthikisweni kokuqala ukufunda nokubhala okufana nokukhulunywayo/ nokuxoxwayo ngokusebenzisa imisebenzi yokulalela nokukhuluma (amaculo, izinkondlo, izingxenye ezilula zolimi, inkulumo ephoqayo, imisindo (ulwazi lwemisindo ekhulunywayo kanye nokuhlangana kwayo ukwakha amagama), ukuqwashisa kusetshenziswa imibhalo, ulwazi lwemisindo (ubudlelwano bemisindo, ukwakha igama, ukwehlukanisa igama ngamalunga, ukwenza umqondo ngokubhaliwe noma ngokukhulunywayo) imiyalelo, ukuxoxwa kwendaba) . Amakhono okufunda kokuqala (isib. ukukhomba into ethile, ukufunda izithombe, ukuhlela izithombe ngokwezigameko, njll.) kwethulwa ngokuxoxa indaba, ukufunda ngokuhlanganyela nokufunda kuzwakale okwenziwa uthisha.Ngokuhamba kwesikhathi eBangeni lesi - 3, imisebenzi yokubhala kokuqala ingahlanganiswa nemisebenzi yokufunda kokuqala. Ulwazi Lwemisindo Nezinhlamvu Nokuphinyiswa Kwazo Isigaba sokuqala ekuqondeni ulimi olubhaliwe ingukuxoxisana kusetshenziswa amakhona olwazi lwemisindo nezinhlamvu nokuphinyiswa kwazo. Kokubili kubalulekile futhi kuyizinkomba ezishaya khona zokukhombisa izinga lomfundi lokufunda ngokuhamba kwesikhathi. Amaqhinga okufundisa amakhono olwazi lwemisindo nezinhlamvu kanye nokuphinyiswa kwazo kufaka loku: • ukuzwa/ukulalela imisindo ephindaphindayo (umdlalo wamagama) emaculweni nasezinkondlweni. • ukushaya izandla egameni ngalinye emshweni • ukushaya izandla ohlamvini ngalunye olukhulunywayo egameni • ukuhlukanisa amagama ngamalunga nokuwahlanganisa ukwenza igama. • ukubona imisindo ekuqaleni kwegama • ukushaya izandla emsindweni ngamunye emagameni akhulunywayo. • ukuhlukanisa amagama akhulunywayo ngemisindo nokuwahlanganisa ndawonye futhi. • ukubona ubudlelwana phakathi kwemisindo Ingxoxo engahleliwe yobudlelwano bemisindo nokufundiswa kwayo olimini olusha kufanele kwenzeke eBangeni lesi - 3. Ngalesi sikhathi imisindo yoLimi Lwasekhaya neyeLokuqala Lokwengeza izobe seyaziwa. Izingxoxo zizobe zimayelana nemisindo yezinhlamvu efanayo nomehluko emisindweni yezinhlamvu ze-alfabhethi zoLimi Lwesibili Lokwengeza, isib.“a” ant (English); “a” appel (Afrikaans) and “a” abantwana (isiZulu). Ukufunda Ngokuhlanganyela Ukufunda ngokuhlanganyela yiyona ndlela egqamile ezosetshenziswa ukuthuthukisa amakhono okufunda oLimini Lwesbili Lokwengeza kusukela eBangeni loku - 1 kuya phezulu. Ukuze ukufunda nokubhala kuthuthuke, kuzogxilwa ekufundeni ngokuhlanganyela. Injongo yokufunda ngokuhlanganyela kumaBanga 1 - 3 ukunikeza abafundi ulwazi lolimi Lwesibili lokwengeza ngendlela eyenza umqondo ezimweni ezisizayo.Kubuye kuthuthukise ukufunda nokubhala kokuqala kubafundi oLimini Lokwengeza. Lokhu kusiza futhi ekuthuthukiseni ulwazi lolimi lokuqala olimini lwabafundi lokwengeza lokweNgeza kubafundi. Ebangeni loku-1 uthisha kufanele: • akhethe umbhalo olula obhalwe ngamagama amakhulu (isb. incwadi enkulu, amaphosta okuxoxisana) anemidwebo eminingi ebonakalayo. . • ambandakanye abafundi kwimisebenzi yokufundwa kwezithombe nemisebenzi yokuxoxisana • axoxe indaba emayelana nezithombe • agqugquzele abafundi ukuthi baphinde babukeze izingxenye zendaba exoxiwe CAPS 17
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Ukufunda ngokuhlanganyela kumele kube namagama, izingxenye ezilula zolimi kanye nemisho emifushane kumaBanga esi - 2 nelesi - 3. Uthisha kufanele: • axoxe ngezithombe nabafundi ukuze baluqonde ulwazimagama • afunde umbhalo kaningana ukhombe ngomunwe noma uthi lokukhomba ukuze abafundi bakwazi ukulandela okufundwayo. • abuze imibuzo ngendaba. • ambandakanye abafundi kancane kancane ekufundeni indaba. • abhale amagama asemqoka (emakhadini) ngesithombe bese ewaphanyeka odongeni (bangawasebenzisela ukuzilolonga, ukubukeza kanye nemidlalo. Ukufunda Ngokuqondisisa OLimini Lwesibili Lokwengeza kugxilwa kakhulu ekulaleleni ukufunda ngokuqondisisa nemibhalo ebonwayo. Lokhu kuthuthukiswa ngokwakha ulwazimagama nangokubuza imibuzo ngendaba efundiwe. Uthisha kufanele aqale ngokubuza imibuzo emayelana nombhalo obonwayo, isib. usho abuye akhombe into aphinde aphendule imibuzo elula ( Ubani, Ini, Kuphi ?) 2.1.6 Ukusetshenziswa Kolimi Ukusetshenziswa kolimi kufundwa ngokungenanhloso emaBangeni 1 - 3 ngokuzithola besezimweni ezenza bakhulume ulimi. Ukufunda ngokungenhloso kwenzeka ngokuthi kulalelwe izindaba,ngokufunda ngokuhlanganyela, ngokusebenzisa ulimi olulula, izingxenye ezilula zolimi, amaculo nezinkondlo, ngokusebenzisa umzimba (TPR). Isib. uma uthisha ethula indaba entsha uzofundisa ulwazimagama esebenzisa izithombe/izinto eziphathekayo. Uyobhala amagamakuma fuleshikhadi bese ewaphanyeka odongeni. Lokhu kuzosetshenziselwa ukubukeza nokuzilungiselela kumbandakanya imisebenzi efana nemidlalo. 2.1.7 Izihloko Nezindikimba Izihloko nezindikimba kufanele zikhethwe ngokucophelela ukuze ulimi nolwazimagama lusetshenziswe ngokuphindelela lufundIiswe ngaleyo ndlela. Mhlawumbe izindikimba ezifana no “Mina” zingalandelwa indikimba “Umndeni wami”, “Isikole sami”, njll. Izindikimba nezihloko ezifanayo zingaphindwa ziphinde zedluliselwe eBangeni lesi - 2 nelesi - 3. Izindikimba kufanele zihlelwe ngendlela yokuthuthukisa ulimi ukuze abafundi bakwazi ukulusebenzisa uma bezixoxela esikoleni nangaphandle. 18 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Izindikimba eziphakanyisiwe : Ibanga loku - 1 Ibanga lesi - 2 Ibanga lesi - 3 Mina nomzimba wami Umzimba wami Umzimba wami Abangani Abangani Abangani Ekhaya Ekhaya Ekhaya Umndeni wami Umndeni wami Umndeni wami Izimpahla Ukuthenga Ukuthenga Esikoleni Esikoleni Esikoleni Isimo sezulu Isimo sezulu Isimo sezulu Izibalo Izilwane Izilwane Abantu abawusizo Abantu abawusizo Abantu abawusizo Ukudla Ukudla Ukudla Ezemidlalo Ezemidlalo Ezemidlalo Izinkathi zonyaka Izinto zokuhamba Epulazini Imigubho (izinsuku zokuzalwa, amaf- Imigubho (izinsuku zokuzalwa, amaf- Imigubho (izinsuku zokuzalwa, amaf- estivali, njll.) estivali, njll.) estivali, njll.) 2.1.8 Uhlelo Lwemfundo Nendlela Yokufundisa Uhlelo lwemfundo kufanele lugqugquzele ukufunda ngokusebenzisana kanye nokuxoxisana kusetshenzwa ngababili, ngamaqembu amancane, abafundi kufanele banikezwe amathuba amaningi okukhuluma ulimi olusha besebenzisa izingxenye ezilula zolimi (ukubingelela, ukubamba iqhaza kunkulumo mpikiswano, ukudlala imidlalo yolimi, amaculo anyakazisa umzimba, njll.). Kugqugquzelwa ukusetshenziswa kwendlela yokufundisa kusetshenziswa izinzwa ezahlukene. ULimi olusha kufanele lufundwe sakudlala ngokuphindaphinda ngendlela esamculo (choral drilling), ukunyakazisa umzimba, ukulingisa, ukusho iziqubulo kusetshenziswa izingoma ezinyakazisa umzimba kanye nezinkondlo zelekelelwa imibhalo/imidweba, imisebenzi emayelana nokufunda ngokulalela nangokufunda ngokwenza. Othisha kufanele babheke amathuba angasetshenziswa ngabafundi ukuze bakwazi ukukhombisa amakhono olimi amasha abawazuzile (ukubingelela kusetshenziswa izilimi ezi - 3, kuculwe amaculo osuku lokuzalwa, izinto ezingenziwa kwikhonsathi yesikole, imigubho eyahlukehlukene, njll.) 2.1.9 Ukuphathwa Kwezinsiza Kanye Namagumbi Okufundela Amagumbi okufundela aseNingizimu Afrika axubile kanti futhi emukela izinhlobo ezahlukene zezingane. Kwejwayelekile ukuba nabafundi abakhuluma izilimi ezingaphezulu kolulodwa eziLimini zasekhaya okungenzeka futhi zingabi nawuLimi Lokufunda nokuFundisa (LoLT) lwesikole.. Kwezinye izimo ulimi olusezingeni Lwesibili Lokwengeza olusetshenziswayo lungaba uLimi Lwasekhaya lwabanye abafundi. Ezimweni ezinjalo, uthisha ofundisa uLimi Lwesibili Lokwengeza kufanele ahlele imisebenzi yakhe kahle ukuze kubhekelelwe labo bafundi abakhuluma uLimi Lwasekhaya kanye noLwesibili Lokwengeza. Othisha kumele basebenzise abakhulumi boLimi Lwasekhaya ukulingisa babuye babelekelele ekutheni bahole isikhathi sabafundi sokufundisana uma belekelela abanye abafundi ngesikhathi sokufundwa koLimi Lwesibili Lokwengeza. Ukusetshenziswa koLimi Lwasekhaya kufanele kwenziwe zisuka nje ukwelekelela ukufundiswa koLimi Lwesibili Lokwengeza. . Amagama osodongeni angenziwa ukukhumbuza uthisha nabafundi ngolwazi lwamagama afundisiwe ngeziLimi ezintathu ezahlukene. Othisha bayagqugquzelwa ukuthi basebenzise imibala eyahlukene ukwehlukanisa phakathi kolwazimagama olusemqoka oLimini Lwasekhaya, uLimi Lokuqala noLwesibili Lokwengeza. Imidlalo efana no(uSimon uthi, iziphicwaphicwana, njll) kumele isetshenziswe ukufundisa izingxenye ezilula zolimi nolwazimagama olusemqoka. Izinsiza ezifana (izinto zangempela, amaphosta okuxoxisana, izincwadi ezinkulu, izindaba, amaculo nezinkondlo, ama-maski, amaphaphethi kanye nezincwadi ezinkulu ezibhalwe uthisha nabafundi, incwadi emazombezombe) CAPS 19
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 2.2 UKUHLOLA OLIMINI LWESIBILI LOKWENGEZA Imikhuba yokuhlola oLimini lwesibili lokwengeza kumele kube ngengahleliwe neqhubekayo (ukubingelela,imiyalelo ukwenza imiyalelo ukusho amaculo anyakazisayo nezinkondlo ukuzimbandakanya kwi nkulumompendulwano ukuzimbandakanya ekwenzeni samdlalo,bephendula izindaba bebiza nezinto ngamagama njll.).Ukuhlola okuningi kumele kwenziwe ngokubuka, bephendula ngomlomo, bekhombisa ngokwenza). Uthisha urekhoda imiphumela yokuhlola esebenzisa uhla lokuhlola. ULimi Lwesibili lokwengenza akulona olokuphumelelisa nokudluliswa kwabafundi emabangeni 1 kuya ku 3. 2.3 UKWABIWA KWESIKHATHI Isikhathi sokufundisa esamukelekile oLimini Lwesibili Lokwengeza emkhakheni wesigaba esiyisisekelo ihora eli- 1 ngesonto . Izikole ziyagqugquzelwa ukusebenzisa izindlela ezivumelana nazo ukusebenzisa leli hora eli-1 loLimi Lwesibili Lokwengeza ngesonto emabangeni 1-3 Yilokhu kwabiwa kwesikhathi okulandelayo okuphakanyisiwe: • 4 amapiriyodi x 15 amaminithi oLimi Lwesibili Lokwengeza ngesonto ( Isib.Ngomsombuluko kuya ku Lwesine) • 3 amapiriyodi x 20 amaminithi oLimi Lwesibili Lokwengeza ngesonto (Isib.Ngomsombuluko kuya ku Lwesithathu ) • 2 amapiriyodi x 30 amaminithi oLimi Lwesibili Lokwengeza ngesonto (Isib.Ngomsombuluko kuya ku Lwesine ) Ukwabiwa kwesikhathi oLimini Lwesibili Lokwengeza kuyolawulwa ukubakhona kothisha. 2.4 UKUQHUBEKA KWABAFUNDI NOKWEDLULISWA - AMABANGA 1-3 Izidingo zokuqhubekisa noma ukudlulisa kwabafundi emabangeni 1-3 angeke kushintshe ngokwethulwa koLimi Lwesibili Lokwengeza. Ulimi Lwesibili Lokwengeza angeke lusetshenziselwe ukuqhubekisa noma ukudlulisa kwabafundi emabangeni alandelayo. 2.5 UKUREKHODA NOKUBIKA: EMABANGENI 1 - 3 Impumelelo yomfundi oLimini Lwesibili Lokwengeza ibonakala ngokugcina ubufakazi ngokusebenzisa izinhla zokuhlola, amanothi aqoqwa ngokubabukela benza, njll. Izikole (othisha) bayagqugquzelwa ukuthi babike ngekota ngokusebenza komfundi oLimini Lwesibili Lokwengeza ngokusebenzisa amaripoti. 2.6 IZINSIZA KUFUNDA NOKUFUNDISA Uthisha kufanele abe nalokhu: a) Isitatimende Senqubomgomo Yohlelo Lokufunda Nokuhlola b) U - Language in Education Policy (LiEP) c) Izichazamazwi nezincwadi zokuthola ulwazi (izichazamazwi zeziLimi ezimbili nangaphezulu; i- thesaurus, imiqulu yolwazi (ama-encyclopaedia), nezincwadi zokuthola ulwazi ezinothile, njll) 20 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 d) Izinsiza kufundisa zoLimi Lwesibili Lokwengeza emaBangeni Aphansi zinalokhu okulandelayo: • Uhlelo lwezifundo; • Izincwadi ezinkulu; • Amaphosta okuxoxisana ahambisana nezindikimba zoLimi Lwesibili Lokwengeza; • Izindaba eziqoqelwe ndawonye, izinkondlo namaculo; • izingoma ezilalelwayokuma-CD) izinkondlo ezinyakazisa umzimba nezinkulumo mpikiswano. e) Ifayela Kathisha: Lokhu kungaba yifayela enezinto eziqoqwe uthisha noma ifayela kathisha eshicilelwe. f) Ukufinyelela ezincwadini zokufunda ekilasini, umtapo wezincwadi wesikole noma womphakathi ukuze kuholwe ukufunda kwabafundi g) Izinsiza ezilalelwayo/ nezibonwayo CAPS 21
INGXENYE YESI–3: OKUQUKETHWE NAMASU OKUFUNDISA AMAKHONO OLIMI 22 3.1 OKUQUKETHWE NOHLELO LOKUFUNDISA AMAKHONO OLIMI Lokhu okulandelayo okuqukethwe, amakhono kanye namasu okutholakala kumaqhinga okufundisa INGXENYE YESI–3:AMAKHONO OLIMI OKUMELE AFUNDISWE JIKELELE OLIMINI LWESIBILI LOKWENGEZA KUMABANGA I-3 (SAL) IBANGA 1 IBANGA 2 IBANGA 3 • Uphendula enze imiyalelo ephoqayo (isib. • Uphendula alingise izibingelelo nezivaleliso • Uphendula ngokufanele nangokuzethemba sukuma, hlala phansi) , esebenzisa izingxenye ezilula zolimi (isib. ezibingelelweni nezivaleliso ezilula. “Sawubona, Ünjani” ‘“Ngiyaphila”) ngababili • Ulandela imiyalelo elula yekilasi nothisha, • Uhaya alingise ngokuzethemba nangomdlandla nangamaqembu amancane. nangababili (isib. shaya izandla) izinkondlo ezillula namaculo anyakazisayo ngababili • Ucula amaculo alula enze iminyakazo nangamaqembu. • Ukhomba izinto ezisekilasini noma ngokulawulwa ngababili nangamaqembu ezithombeni (isib. khomba isitulo / isihlalo. • Uqhubeka nokuthuthukisa ulwazimagama amancane. Khomba ....) oluphimiswayo esebenzisa izindikimba nezihloko. • Ungenelela ezinkondlweni ezineminyakazo • Udlala imidlalo yolimi nothisha nangababili • Ubona umuntu ,isilwane noma into echazwe namaculoi, enza iminyakazo ngababili (isib. uThemba uthi “thinta ikhanda” njll.) ngendlela elula. Ngezixazululo ezinga 2/3 ngababili nangamaqembu amancane nangamaqembu amancane. (Isib. ‘Nginemilenze • Usebenzisa ulimi olulula ( isib. ‘ngiyacela’ • Lingisa izinkulumo mpendulwano ezilula emibili,Ngingandiza.Ngingubani? ‘ngiyabonga’ ukubingelela nokuvalelisa ngababili • Ubona asho amagama ezinto zangempela ngolimi • Ulingisa imidlalo yokubingelela ngababili nangamaqembu amancane esizwa uthisha. olusha. (incwadi,ipensela,isicathulo ihembe njall.) NOKUKHULUMA nangamaqembu amancane ( emisho (“Sawubona, igama lami ngingu………… emibili: isib. Sawubona Thando. Unjani? Ubani igama lakho? Uthandani?”) • Uzimbandakanya ekulingiseni okulula Sawubona Zama. Ngiyaphila.) nakwinkulumo mpendulwana enemisho emibili • Ukhomba asho izinto ekilasini noma kuya kwemithathu ngokusizwa nguthisha elingisa • Uqala ukuthuthukisa ulwazi lokukhuluma esithombeni ephendula imiyalelo ukubingelela, nokuvalelisa nezingxoxo ezimfushane nolwazi magama esebenzisa izihloko kathisha,(isib. ngababili nangamaqembu amancane. nezindikimba (ukulalela nokukhuluma) ‘Khomba intombazane egqoke ingubo • Uphendula enze izicelo ezilula. ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Indaba exoxwayo ebomvu”) UKULALELA • Usebenzisa ulimi olulula isib.Ngiyaxolisa; ngiyacela • Ulalela indaba elula emfishane exoxwa • Uqala ukuthuthukisa ulwazi lokukhuluma ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA Namuhla; Kusasa, Izolo) uthisha esebenzisa izindikimba noma izihloko. • Ulingisa azimbandakanye engxoxweni emfushane • Ulalela indaba elula emfishane exoxwa • Udlala imidlalo yolimi (isib. ÜThemba esebenzisa ulimi olulula (imisho emibili kuya kwe uthisha ephindaphinda inkulumo elula uthi,Thinta ikhanda“) ngababili mine ngokusizwa uthisha) (isib.ukuhlangana ngesikhathi esifanele nangamaqembu amancane nokubingelela) ngababili nangamaqembu • Ukhomba asho izinto ezisesithombeni. • Wenza izicelo ezilula, (isib. Ngicela ukuya amancane. endlini encane?, Ngicela ipensela?”) • Usebenzisa ulimi olulula (isib. “Ngiyacela, nongiyabonga,uxolo,Ngiyaxolisa)
Ukuthuthukiswa kolwazi, ulwazimagama • Uphendula ngokwenza imiyalelo elula ebuzwa • Uxoxa ngezinto ezisesithombeni ephendula nezakhiwo zolimi nguthisha , nabanye abafundi, ngababili imiyalelo kathisha (Isib. Ubonani esthombeni? nangamaqembu amancane. (isib. mana Ngitshele ukuthi ubonani esithombeni. • Uphendula izibingelelo nemilayelo emgqeni) CAPS ephoqayo • Udlala imidlalo yolimi ngaphakathi nangaphandle • Uphendula imibuzo elula ebuzwa uthisha kwekilasi nabangani bakhe kanye namaqembu • Uphindaphinda izingxenye zolimi ezilula nabanye abafundi abadlal indawo kathisha. amancane beqashelwe uthisha.’ ngokuzethemba (isib. Übani igama lami? Uhlala kuphi?”) • Uphendula ngayedwa noma ngababili ngokwenza • Uqala ukuthuthukisa ulwazi magama Indaba exoxwayo imiyalelelo elula ayinikwe uthisha. ngokukhuluma • Ulalela izindaba ezilula ezimfishane • Uqonda aphendule imibuzo elula ayibuzwe azifundelwe nazixoxelwe ngokuzijabulela, uthisha nabafundi abadlala indawo kathisha. (Isib. angenelele ngendlela esamculo (choral) Yini,Ubani,Kuphi,Kanjani) ngesikhathi esifanele aphindaphinde • Wenza izicelo nezitatimende ezilula olimini olusha izingxenye ezilula zolimi ngababili ngokusizwa uthisha.(Isib Ngicela ingilazi yamanzi nangamaqembu amancane. ,Ngingayodlala ngaphandle?) • Usho izinto ezisesithombeni ephendula • Uthatha amathuba ahlukene ukunika abangani imibuzo kathisha bakhe imiyalelelo elula yokudlala imidlalo yolimi. • (isib.Übani ..?, Yini…? Ukuphi…?) • Ulandela imiyalelo emibili kuya kwemithathu • Uphendula imibuzo elula mayelana nendaba elandelanayo ayinikwe uthisha.( Isib.Woza NOKUKHULUMA ngosizo lwezithombe ,(isib, Ubani…?,Yin…i?, nomngani wakho ngaphambi kwe kilasi.) Ukuphi…? • Ulalela ingxoxo elula (imisho emibili) exoxwa • Ulingisa izingxenye zendaba esebenzisa uthisha ngakwenzile. izitho zomzimba nezinsizakufundisa. • Ngokusizwa uthisha, uxoxa indaba elula (imaski,amaphaphethi njll.) ngakwaziyo (1-2 imisho) Isib. Abafundi batshela Ukuthuthukiswa kolwazi, ulwazimagama uthisha ngesimo sezulu. nezakhiwo zolimi UKULALELA Indaba exoxwayo • Uqhubeka nokwakha ulwazimagama • Ulalela izindaba ezimfushane ezixoxwa zifundwe • Usebenzisa izingxenye ezilula zolimi ngenjabulo abuye angenelele ngokuphindaphinda ngokuzethemba. ngendlela esamculo (chorus) ngesikhathi esifanele aphindaphinde inkulumo ngababili nangamaqembu • Uphendula izicelo elula nemiyalelo ephoqayo amancane. nengaphoqi. • Uphendula imibuzo elula ngendaba ngezimpendulo • ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Usebenzisa ulimi olulula. ezimfushane.( Ubani,Yini,Kuphi) • Uqala ukuthuthukisa ukuqonda nokukwazi • Wenza umqondo ngombhalo obonwayo. ukusebenzisa uhlelo olulula lolimi uhlelo ngokwezimo zolimi olukhulunywayo ezakha 23 umqondo (isib. Isabizwana soqobo: mina, thina,njll.) • Uphendula okuyimibuzo
• Uqonda asebenzise izenzo ezingxoxweni • Ulalela aphendule indaba emfushane nelula ezilula efundwe kakhulu nguthisha. 24 • Uphendula imiyalelo ephoqayo • Ulingisa izingxenye zendaba esebenzisa izitho zomzimba nezinsizakufundisa (Isib. Imaski • Uphendula izicelo ezilula,imiyalelo ephoqayo namaphaphethi njll.) nengaphoqi • Uxoxa ingxenye yendaba esizwa uthisha Ukuthuthukisa ulwazi olusha ulwazi magama nezingxenye zolimi • Usebenzisa izingxenye ezilula zolimi ngokuzethemba. • Uphendula enze izicelo ezilula nemiyalelo ephoqayo ngokuyikho. NOKUKHULUMA • Usebenzisa ulimi olulula. • Uqala ukuthuthukisa, ukuqonda nokusebenzisa izingxenye ezilula zolimi ngendlela efanele nasezimweni ezifanele. Isib.Iabizwana UKULALELA ( Mina,Yena,Thina njll.) • Uphendula okuyimibuzo • Uqonda asebenzise izenzo ezingxoxweni ezilula. • Uphendula imiyalelo ephoqayo • Uqhubeka nokwakha nokulingisa amagama azuziwe kanye nezingxenye ezilula zolimi ezingxoxweni ezilula • Usebenzisa indlela ephikayo Isib. Angeke ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 ngibhukude njll. ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
AMAKHONO OLIMI OKUMELE AFUNDISWE JIKELELE OLIMINI LWESIBILI LOKWENGEZA KUMABANGA I-3 (SAL) GRADE 1 GRADE 2 GRADE 3 Ulwazi lwemisindo Ulwazi lwemisindo Ulwazi lwemisindo nezinhlamvu nokuphinyiswa kwazo CAPS • ushaya izandla ehambisana namagama • Shaya izandla/iminwe/agxume/shaya unyawo emaculweni okunyakaza, izinkondlo, imisho phansi/emisindweni ngamunye, emagameni • Uhlukanisa amagama akhulunyiwe emifishane ekhulunywayo ( ngiyabonga; etc.) ajwayelekile nasemishweni ekhulunywayo ngamalunga abuye awahlanganise. • ushaya izandla ezingxenyeni zamagama • Uhlukanisa amagama akhulunyiwe • Usebenzisa amakhadi anemisindo ukwakha asemqoka akhulunywayo (Sa-wu-bo-na; njll.) ngamalunga abuye awahlanganise. amagama.(bheka ,usho ,wenze) iculo, inkondlo, indaba (Isib. U-ma-ma,umama) • Ubona imisindo esekuqaleni nasekugcineni • ushaya izandla / ushaya iminwe / uyagxuma / kwamagama akhulunyiwe. • Uhlukanisa abuye ahlanganise imisindo ushaya izinyawo phansi ezingxenyeni zamagama, emagameni akhulunywayo (isib. u-ba-ba, • Ubona inani lezinhlamvu emisindweni amaculo, izinkondlo, izindaba ubaba) ngamunye emagameni ajwayelekile. (isib. Si- ya-bo-nga) • Ubona imisindo yokuqala emagameni • Ubona ubudlelwane bezinhlamvu nemisindo • uzwa imisindo ephindaphindiwe (emidladlweni akhululunyiwe ehamba ngayodwa ephimiswa ngendlela yamagama) efanayo olimini lwasekhaya nolimi lwesibili • Ubona imisindo esekugcineni kwamagama UKUFUNDA lokwengeza. (Isib. d, f, g, h, l, m, n, s, • ubona imisindo esekuqaleni kwamagama akhulunyiwe (isib.baleka) njll.).Yenza okungenani umsindo owodwa akhulunywayo ( ikhanda; njll.) • Ubona imisindo ekuqaleni nasekugcineni ngeviki. • uhlukanisa amagama akhulunywayo ngamalunga kwamagama akhulunyiwe • Fundisa imisindo engahluka,Isib. Onkamisa. ngokushaya izandla engxenyeni ngayinye • Uhlukanisa umusho ngamagama eshaya yegama (isib. amagama acashunwe endabeni) • Ushaya izandla emsindweni ngamunye izandla egameni ngalinye emagameni akhulunywayo. UKUQALA Ukufunda ngokuhlanganyela Ukufunda ngokuhlanganyela • Fundisa imisindo yokuqala eminingana • Indaba exowayo ( indaba elula encike • Ulalela indaba efundiwe elandela uthisha futhi engahluka oLimini Lwesibili Lokwengeza kwindikimba) ngezinsiza kufunda njenge ncwadi ebuka nezithombe (Incwadi enkulu, iPhosta isuselwa oLimini Lwasekhaya. enkulu, okubukwayo , amaphaphethi njll. yokuxoxisana) Ukufunda ngokuhlanganyela • Uxoxa ngakubonayo encwadini enkulu / • Ufunda indaba aphimisele nothisha. Ikilasi amaphosta okungakhulunywa ngawo nothisha. • Ulalela izindaba ezimfushane, izindaba lonke lifunda nothisha indaba efanayo noma ozaziyo, ezingesizo izinganekwane ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 • Ngemuva kokuphindaphinda ukuxoxa umbhalo oyiqiniso. noma ezizofundwa encwadini enkulu ngakubonayo, uphinda ulwazimagama • Uxoxa ngezithombe ezisendabeni esebenzisa noma isithombe esikhulu esijabulisayo olusemqoka (uyabuka, ezwe, asho, enze) uLimi Lwesibili Lokwengeza ngokwanele, bahlanganyele ngokuphindaphinda ngendlela 25 • Ngemuva kokuphindaphinda indaba exoxwayo, bangalusebenzisa noLimi Lwasekhaya uma esamculo (chorus) ngesikhathi esifanele. uphinda izingxenye zolimi ezilula kunesidingo
• Ulalela indaba ayizwile elandela uthisha ebuka • Ubona asho amagama ezinto ezisesithombeni • Ufunda kakhulu imibhalo nothisha. Ikilasi nezithombe. (isib.Khomba i…) lonke lifunda nothisha indaba efanayo noma 26 imibhalo engesiyo inganekwane. • Ubona izinto ezisesithombeni (isib. khomba • Uphendula imibuzo elula ngosizwa izithombe uthisha kaThandi. Khomba ....) (isib. Übani..? Yini..? Ukuphi…?) • Ulandela umbhalo ofundwa uthisha. Emibhalweni elandelayo yendaba efanayo, • Uxoxa ngezithombe ezisendabeni esebenzisa • Ngemuva kokufunda ngokuphindaphinda ufunda nothisha nabanye abafundi uLimi Lwesibili Lokwengeza ngokwanele, ,bangenelela ngendlela esamculo (chorus) ngokugeleza ekhombisa imizwa. bangalusebenzisa noLimi Lwasekhaya uma baphinde izingxeye ezilula zolimi lapho kunesidingo kufanele khona ngababili nangamaqembu • Uphendula imibuzo elula ngendaba, amancane. ngezimpendulo ezimfishane.( Kuphi • Uzimbandakanya ezifundweni zendaba ;Yini;Ubani;Kanjani) ngokuphindaphinda ulwazimagama olusemqoka • Uphendula imibuzo elula emayelana bexoxa ngokubonwayo ngababili noma nendaba. • Usho ezinye zezinto ezisesithombeni bamaqembu amancane ephendula imibuzo ebuzwe uthisha nabanye • Uqala ukubona amanye amagama abhaliwe abafundi.( Isib. Yini lena? Inhlanzi/Ufishi) • Ngemuva kokuphindaphinda abakufundayo, oLimi Lwesibili Lokwengeza kumisebenzi UKUFUNDA bangenelela ngokuphindaphinda ngendlela yokufunda ngokuhlanganyela. • Ubona afunde amanye amagama ajwayelekile esamculo inkulumo efanele, ngababili noma olimi lwesibili lokwengeza ekilasini Isib. • Ufunda olunye ulwazimagama amaqembu amancane Imibhalo odongeni. olukhulunywayo endabeni • Ufunda okuthile okukhulunywayo kolwazimagama • Ufunda ngokugeleza umbhalo wokufunda • Ubona, afunde amagama ajwayelekile oLimini olutholakala emibhalweni abayibonayo (incwadi ngokuhlanganyela ofundwe ngethemu Lwesibili Lokwengeza, imibhalo ekilasini isib. enkulu, iphosta njll) yokuqala neyesibili emaqenjini amancane. okuphanyekwe odongeni. • Uzimbandakanya ezifundweni zendaba • Wakha umqondo aphendule imibuzo elula UKUQALA • Ulingisa izingxenye ezithile zendaba ngokuphendula imibuzo elula ngombhalo ofundwe ngokuhlanganyela. esebenzisa izitho zomzimba nezingxenye (bani;Yini;Kuphi;Kanjani) ezilula zolimi ngababili • Ulingisa izingxenye zendaba emaqenjini nangamaqembu amancane besebenzisa amncane. izinsizakufundisa , amamaskhi ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 namaphaphethi ngababili nangamaqembu • Udlala ingxenye yendaba esebenzisa amancane. inkulumo mpendulwano ngababili ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA nangamaqembu amancane esebenzisa izinsizakufundisa ama-maski, amaphaphethi ngababili noma ngamaqembu amancane. • Ngosizo lukathisha, baphinde baxoxe izingxenye zendaba ngababili.
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU - 1 ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA IZIDINGO ZETHEMU ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWE SOKUFUNDA NOKUFUNDISA NGESONTO: ihora eli -1 ngesonto IBANGA LOKU - 1 ITHEMU YOKU - 1 UKULALELA NOKUKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Abafundi kufanele bethulelwe ulimi oluningi olulula abangalukhuluma futhi bakwazi ukuluqonda ezimweni ezithile kokuqukethwe. Ulwazimagama kumele luphinde lusetshenziswe njalo ukuze abafundi bangalukhohlwa. Ukufunda uLimi Lwesibili Lokwengeza kumele kwenzeke esimweni esikhululekile futhi kumnandi. Esifundweni sokuqala, kungasetshenziswa iphaphethi ukwethula uLimi Lwesibili Lokwengeza. Iphaphethi ingaqanjwa igama kuLimi Lwesibili Lokwengeza isib. Sipho. Uthisa wethula iphaphethi asho ukuthi uSipho akakwazi ukukhuluma uLimi lwabo Lwasekhaya, ukhuluma uLimi Lwesibili Lokwengeza kuphela,ngakho ke abafundi kuzomele bakhulume lolu Limi naye. USipho uzoba ingxenye ephelele yekilasi yoLimi Lwesibili Lokwengeza. Qaphela ukuthi izindikimba /izihloko ziyiziphakamiso nje. Othisha kufanele benze isiqiniseko sokuthi banezincwadi ezinkulu ezinkulu/amaphosta, izinkodlo, amaculo, imidlalo nezinto zangempela ezihambisana nendikimba abayikhethile. Imisebenzi yesonto Okungenani imisebenzi emibili kulena elandelayo kumele yenziwe esifundweni ngesonto. • Uphendula izibingelelo ezilula esebenzisa ibinzana lamagama (isib.Sawubona) • Ucula amaculo alula enze neminyakazo ngokulawulwa uthisha (isib. Khanda,mahlombe ……) • Uhaya izinkondlo ezilula enze neminyakazo ngokulawulwa (ngithinta ikhanda lami, ngithinta izinzwani zami, ngithinta ikhala lami. Ikhanda, izinzwani, amadolo,ikhala! • Udlala imidlalo yolimi (isib.uThemba uthi: Thinta ikhanda, njll.) Ukuthuthukiswa kolwazi,ulwazimagama nezakhiwo zolimi Ngokuba ingxenye yalemisebenzi engenhla : • Uphendula enze ngokufanele izibingelelo nemiyalelo. UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola: Okungahlelekile Ngomlomo / noma ngokwenza/ ngokubuka • Uphendula izibingelelo ezilula • Uzimbandakanya ekuculeni amaculo eminyakazo alula. CAPS 27
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU-1 ITHEMU YOKU-1 UKUQALA KOKUFUNDA Ulwazi lwemisindo nokufunda ngokuhlanganyela kuhlanganiswe esifundweni sokuLalela nokukhuluma: OKUQUKETHWE /ULWAZI /AMAKHONO Ulwazi lwemisindo • Ushaya izandla emaculweni anyakazisayo nezinkondlo. • Ushaya izandla/ iminwe/ uyagxuma/ ushaya phansi ngezinyawo ezingxenyeni zamagama isib. Si- ya- bo- nga. Ukufunda ngokuhlanganyela Imisebenzi eyenziwa okungenani kanye ngesonto kusetshenziswa izincwadi ezinkulu ezinezithombe eziningi nezinye izinhlobo ezehlukene ezikhulisiwe, nemibhalo enezithombe. Incwadi efanayo ingasetshenziswa kaningi iphinde ithulwe futhi ekuhambeni kwesikhathi. Uthisha uthula ulwazimagama akhombise ukulandela inqubo yokufunda. • Ukhuluma nothisha ngakubona ezincwadini ezinkulu/amaphosta. • Ngemuva kwezingxoxo eziningana, baphinda ulwazimagama olusemqoka (uyabuka, ezwe, asho, enze) • Kuxoxwa indaba (izindaba ezilula ezimayelana nendikimba uma kungenzeka) enezinsiza kufundisa njenge zincwadi ezinkulu, okubonwayo, amaphaphethi, njll. • Ngemuva kokuxoxwa kwendaba iphindelelwa, bangenelela ngendlela esamculo, uma kungenzeka bephinda izingxenye ezilula zenkulumo. UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola: Okungahlelekile Ngomlomo / noma ngokwenza/ ngokubuka • Ushaya izandla emaculweni anyakazisayo nezinkondlo. • Shaya izandla kumalunga amagama asendabeni exoxwe emva kokuphindaphindwa . • Uphendula kwakubonayo ngokukhomba izinto ezithombeni ukuphendula imiyalelo kathisha (isib. Khomba …) 28 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU- 1 ITHEMU YESI- 2 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ ULWAZI/ AMAKHONO Qaphela ukuthi izindikimba /izihloko ziyiziphakamiso nje.Othisha kumele benze isiqiniseko sokuthi banezincwadi ezanele, kumbandakanya izincwadi ezinkulu/ amaphosta, izinkondlo, amaculo, imidlalo kanye nakho konke abazofundisa ngakho futhi kuhambisane nezindikimba abazikhethile. Imisebenzi yesonto Okungenani imisebenzi emibili kulena elandelayo okumele yenziwe esifundweni ngesonto • Uqala ukuthuthukisa ukukhuluma (ukulalela nokukhuluma)ulwazimagama, usebenzisa izindikimba noma izihloko ezikhethelwe ithemu • Uphendula izibingelelo ezilula ( Sawubona ... Unjani?) benza nothisha nangababili • Ucula amaculo alula enze neminyakazo ngokulawulwa uthisha bengababili • Uphendula enze ngokwemiyalelo ephoqayo ( isib. Sukuma, hlala phansi) • Udlala imidlalo yolimi ( isib. uThemba uthi …) benza nothisha nangababili. Izindaba ezixoxiwe zingenziwa samdlalo kusetshenziswa izitho zomzimba nezinsizakufundisa ukweseka umqondo. Izindaba ezixoxwayo kumele zisuselwe ezincwadini ezinkulu, ezindabeni ezihlanganisiwe noma kwiphosta enemidwebo lapho bonke abafundi bengabona khona izithombe. Indaba ilekelelwa izithombe ezicacile, izinto eziphathekayo, izinto zokudlala namaphaphethi. • Ulalela izindaba ezilula ezimfishane ngokuzijabulela, angenelele ngendlela esamculo noma ulimi olulandela isakhiwo esithile (ukuphindwa kwenkulumo) ngesikhathi esifanele. Ukuthuthuka kolwazi, ulwazimagama nezakhiwo zolimi Ngokubamba iqhaza emisebenzini engenhla: Uqala ukuthuthukisa ukukhuluma kolwazimagama olukhulunywayo • Uphendula aphindaphinde izingxenye ezilula zolimi, isib. Unjani? • Uphendula imiyalelo ephoqayo UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahlelekile: Okukhulunywayo / okwenziwayo / okubukwayo • Ulandela enze izibingelelo ezilula ( Sawubona ... Unjani?) • Uphendula ngendlela efanele imiyalelo ephoqayo elula ( isib. uThemba uthi …) • Ucula iculo elilula enze neminyakazo CAPS 29
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU- 1 ITHEMU YESI- 2 UKUFUNDA KOKUQALA Ulwazi lwemisindo nokuFunda ngokuhlanganyela kuhlanganiswe esifundweni sokuLalela nokukhuluma. Ulwazi lwemisindo: • Ulalela imisindo ephindaphindiwe (emidlalweni yemisindo) • Ushaya izandla ezingxenyeni zamagama asemqoka emaculweni, kwizinkondlo, nezindaba • Ushaya izandla ezingxenyeni zamagama akhulunywayo (Sa-wu-bo-na; njll.) Ukufunda ngokuhlanganyela Imisebenzi eyenziwa okungenani kanye ngesonto kusetshenziswa izincwadi ezinkulu ezinezithombe eziningi nezinye izinhlobo ezehlukene ezikhulisiwe , nemibhalo enezithombe. Incwadi efanayo ingasetshenziswa kaningi iphinde ithulwe kamuva. Uthisha uthula ulwazimagama akhombise ukulandela inqubo yokufunda. • Uxoxisana nothisha ngezincwadi ezinkulu / iphosta yokuxoxisana. • Ngemuva kokusebenzisa ngokuphindaphinda izinto ezibonakalayo kuphindwa ulwazimagama olusemqoka (ubheka, alalele, asho, enze) • Indaba exoxwayo (izindaba ezilula ezincike kwindikimba) nezinsiza kufundisa njengezincwadi ezinkulu, okubukwayo, amaphaphethi njll. • Ngemuva kokuphindaphinda indaba exoxwayo, uphinda ulwazimagama olusemqoka nothisha. UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola: Okungahleliwe Okukhulunywayo / okwenziwayo / okubhekwayo • Uzimbandakanya emidlalweni yamagama ngokushaya izandla ezingxenyeni zamagama akhulunywayo. • Usebenzisa ngokuphindaphinda izinto ezibonakalayo kuphindwa ulwazimagama olusemqoka nothisha (ubheka, alalele, asho, abese, esho) 30 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU-1 ITHEMU YESI - 3 UKULALELA NOKUKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Qaphela ukuthi izindikimba /izihloko ziyiziphakamiso nje. Othisha kumele benze isiqiniseko sokuthi banez- incwadi ezinkulu/amaphosta, izinkondlo, amaculo, imidlalo nakho konke abazofundisa ngakho okuham- bisana nendikimba abayikhethile. Imisebenzi yesonto Okungenani imisebenzi emibili kulena elandelayo kumele yenziwe esifundweni ngasinye.: • Uqala ukuthuthukisa ukukhuluma (ukulalela nokukhuluma) ulwazimagama esebenzisa izindikimba noma izihloko ezikhethelwe ithemu • Uphendula izibingelelo ezilula ngokuzethemba ngababili. • Ukhomba izinto ezisekilasini noma ezithombeni (isib. ‘Khomba isitulo/isihlalo’. ‘Khomba….’) • Uhaya izinkondlo ezilula enze iminyakazo nothisha nangababili. • Ulandela imiyalelo elula yekilasi benza nothisha, nangababili (isib. shaya izandla) • Uphendula enze ngokwemiyalelo ephoqayo esebenzisa imidalo yolimi (uThemba uthi …) • Ucula amaculo alula enze neminyakazo bengababili nangamaqembu amancane (isib. Amaculo ahambisana izindikimba ezikhethiwe) • Usho izinkondlo ezilula enze neminyakazo ngokulawulwa ngamaqembu amancane (isib. Izinkondlo ezilula ezihambelana nendikimba ezikhethiwe Izindaba ezixoxiwe zingenziwa samdlalo kusetshenziswa izitho zomzimba, izinsizakufundisa ukwelekelela ukuqonda ukweseka ukuqonda. • Ulalela izindaba ezimfishane ngokuzijabulela angenelele ngendlela esamculo ngesikhathi esifanele (isib. UMsombuluko, uMsombuluko uThandi uya esikoleni, esikoleni, esikoleni) • Usho amagama ezinye zezinto ezisezithombeni (isib úbani lo?-ekhomba izinto esithombeni.) Ukuthuthuka kolwazi, ulwazimagama nezakhiwo zolimi Ngokubamba iqhaza emisebenzini engenhla baqala ukuthuthukisa ulwazimagama olukhulunywayo. • Uphindaphinda aphendule izingxenye zolimi ezilula. • Uhaya izinkondlo acule namaculo. • Ulandela imiyalelo nemiyalelo ephoqayo UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola Ukuhlola okungahlelekile: Okukhulunywayo / okwenziwayo Okubhekwayo • Uphendula izibingeleol ezilula ngokuzethemba ngababili. • Ukhomba izinto ezisekilasini noma ezithombeni (isib. ‘ngikhombise isitulo/isihlalo’. ‘ngikhombise ….’ • Uphendula imiyalelo ephoqayo esebenzisa imidlalo yolimi (uThemba uthi …) CAPS 31
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU- 1 ITHEMU YESI- 3 UKUFUNDA KOKUQALA Ulwazi lwemisindo nokuFunda ngokuhlanganyela kuhlanganiswe esifundweni sokuLalela nokukhuluma. OKUQUKETHWE/ ULWAZI/ AMAKHONO Ulwazi lwemisindo kumele luhlanganiswe nemisebenzi yokuLalela nokukhuluma. • Ulalela imisindo ephindaphindiwe (emidlalweni yemisindo) • Ushaya izandla /iminwe /agxuma / ashaye izinyawo phansi ezingxenyeni zamagama (amaculo, izinkondlo, izindaba) • Ushaya izandla emagameni emisho emifishane ekhulunywayo ( ngiyabonga; njll.) • Ubona imisindo esekuqaleni kwamagama akhulunywayo Ukufunda ngokuhlanganyela Imisebenzi eyenziwa kanye ngesonto kusetshenziswa izincwadi ezinkulu ezinezithombe eziningi nezinye izinhlobo zemibhalo ezehlukene ezikhulisiwe futhi ezinemidwebo , nemibhalo enezithombe. Incwadi efanayo ingasetshenziswa kaningi iphinde ithulwe kamuva. • Ulalela indaba exoxwayo ebe elandela uthisha futhi ebuka isithombe. • Ufunda ulwazimagama oluthile okukhulunywayo olutholakala emibhalweni aebonwayo (incwadi enkulu, iphosta njll) • Ubona izinto ezisesithombeni (isib. ‘ngikhombise uthisha kaThandi. Khomba...’) • Ukhuluma ngezithombe esebenzisa uLimi lwasekhaya uma kunesidingo. • Uzimbandakanya ezifundweni zendaba ukuphindaphinda ulwazimagama, bakhuluma ngabakubonayo ngababili noma ngamaqembu amancane. UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola: okungahlelekile Okukhulunywayo / okwenziwayo / okubhekwayo • Ubona imisindo esekuqaleni kwamagama akhulunywayo • Ukhuluma ngezithombe esebenzisa uLimi lwasekhaya uma kunesidingo. • Ubona izinto ezisesithombeni (isib. ‘ngikhombise uthisha kaThandi’) 32 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU- 1 ITHEMU YESI-4 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ ULWAZI/ AMAKHONO Qaphela ukuthi izindikimba /izihloko ziyiziphakamiso nje.Othisha kumele benze isiqiniseko sokuthi banezincwadi ezanele, kumbandakanya izincwadi ezinkulu/ amaphosta, izinkondlo, amaculo, imidlalo kanye nakho konke abazofundisa ngakho futhi kuhambisane nezindikimba abazikhethile. Imisebenzi yesonto Okungenani imisebenzi emibili nangaphezulu kulena elandelayo okumele yenziwe esifundweni ngesonto • Uqala ukuthuthukisa ukukhuluma (ukulalela nokukhuluma) ulwazimagama esebenzisa izindikimba noma izihloko ezithathelwe oLimini Lwasekhaya noma oLimini Lokuqala Lokwengeza. • Uphendula enze izibingelelo nezivalelilso ezilula (isib. “Salakahle”.“Uhambe kahle”.“Sawubona”.) • Ukhomba izinto ezisekilasini noma ezithombeni (isib. khomba ... kwiphosta. Khomba ....) • Ulandela imiyalelo elula (isib. Usale kahle.) • Usebenzisa ulimi olulula ( isib. ‘ngiyacela’ ‘ngiyabonga’) • Ucula amaculo alula enze neminyakazo ngokulawulwa uthisha, ngababili, ngamaqembu amancane. • Usho izinkondlo ezilula enze neminyakazo ngokulawulwa uthisha benza ngababili nangamaqembu amancane. • Wenza imidlalo yokubingelela ngababili nangamaqembu amancane (emisho emibili : isib. Sawubona Thando. Unjani? Sawubona Zama. Ngiyaphila.) Izindaba ezixoxiwe zingenziwa samdlalo kusetshenziswa izitho zomzimba nezinsiza kufundisa ukweseka ukuqonda. Izindaba ezixoxwayo kumele zisuselwe encwadini enkulu, iphosta enemidwebo • Ulalela izindaba ezilula ezimfishane ngokuzijabulela angenelele ngendlela esamculo ngesikhathi esifanele (izindaba ezincike ezindikimbeni). • Usho amagama ezinye izinto ezisesithombeni (isib. ubani lo? - kukhonjwa into / isilwane esithombeni) Ukuthuthuka kolwazi, ulwazimagama nezakhiwo zolimi Ngokubamba iqhaza emisebenzini engenhla: • Uqala ukuthuthukisa ukukhuluma kolwazimagama • Uphindaphinda aphendule izingxenye ezilula zolimi • Uphendula imiyalelo kanye nephoqayo • Usebenzisa ulumi olulula UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahlelekile: Okukhulunywayo / okwenziwayo / okubukwayo • Ucula amaculo aneminyakazo nezinkondlo ngokuzethemba • Ulandela imiyalelo elula (isib. thinta ikhanda, thinta izinzwane.) • Ulingisa izibingelelo ngababili nangamaqembu amancane (ngemisho emibili : isib. Sawubona Thando. Unjani? Sawubona Zama. Ngiyaphila.) CAPS 33
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LOKU- 1 ITHEMU YESI-4 UKUFUNDA KOKUQALA Ulwazi lwemisindo nokuFunda ngokuhlanganyela kuhlanganiswe esifundweni sokuLalela nokukhuluma. OKUQUKETHWE/ ULWAZI/ AMAKHONO Ulwazi lwemisindo: Imisebenzi okumele ihlanganiswe esifundweni sokuLalela nokukhuluma nasemisebenzini yokuFunda ngokuhlanganyela. • Ushaya izandla / iminwe / uyagxuma / uyashaya izinyawo phasni ezingxenyeni zamagama atholakala emishweni ekhulunywayo • Ubona imisindo esekuqaleni kwamagama akhulunywayo ( ikhanda; njll.) • Uhlukanisa amagama akhulunywayo ngamalunga ngokushaya izandla engxenyeni ngayinye yegama (isib. amagama acashunwe endabeni) Ukufunda ngokuhlanganyela Imisebenzi eyenziwa okungenani kanye ngesonto kusetshenziswa izincwadi ezinkulu ezinezithombe eziningi neminye imibhalo enemidwebo ekhulisiwe nezithombe. Incwadi efanayo ingasetshenziswa kaningi iphinde ithulwe kamuva. • Ulalela indaba noma umbhalo oyiqiniso ngesikhathi elandela uthisha bebuka nezithombe. • Ukhuluma ngezithombe ezisendabeni esebenzisa uLimi Lwesibili Lokwengeza ngokwanele kodwa bangasebenzisa noLimi Lwasekhaya uma kunesidingo. • Ubona izinto ezithombeni (isib. ngikhombise.... khomba ...’) • Ufunda olunye ulwazimagama olukhulunywayo oluhambisana nendikimba ekhethiwe. • Ngemuva kokuphindaphinda okufundwayo, ungenelela ngendlela esamculo aphindaphinde izingxenye ezilula zolimi ngababili nangamaqembu amancane • Uzimbandakanya esifundweni sendaba ngokuphendula ngomlomo imibuzo elula UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola: Okungahleliwe Okukhulunywayo / okwenziwayo / okubhekwayo • Uhlukanisa amalunga amagama akhulunywayo ngokushaya izandla engxenyeni ngayinye • Ubona asho amanye amagama ezinto azibona ezithombeni • Ngemuva kokuphindaphinda okufundwayo, angenelele ngendlela esamculo aphinde inkulumo lapho kudingeka khona ngababili nangamaqembu amancane 34 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IZINSIZAKUFUNDISA EZIPHAKANYISIWE ZONYAKA • Amaphosta nezithombe ezizosekela izindaba nolwazimagama • Amashadi[ emibala nezinombolo • Amaculo nezinkondlo zeminyakazo • Izinto eziphathekayo ezizohambisana nendikimba nezihloko • Izinto ezingasetshenziselwa ukulingisa izindaba, isib. amamaski, amaphaphethi njll • ama - CD, ama DVD nezinhlelo zikamabonakude • izincwadi ezinkulu (ezinezithombe) • umtapo wezindaba, izinkondlo namaculo • izincwadi ezinkulu ezenziwe uthisha / abafundi, izincwadi ze-Zig-zag, amaphaphethi, amamaski, amakhadi amagama njll CAPS 35
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LESI -2 ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA IZIDINGO ZETHEMU ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWE SOKUFUNDISA NOKUFUNDA : IHORA ELI-1 IBANGA LESI 2 ITHEMU YOKU -1 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Othisha kumele bakhethe izindikimba ezimbili ukwethula nokuphinda basebenzise ulwazimagama abalwe ngenzansi.Othisha kumele benze isiqiniseko sokuthi banezincwadi ezanele, kubandakanya Izincwadi Ezinkulu/ amaphosta, imilolozelo, amaculo, imidlalo kanye nezinto eziphathekayo ezimayelana nendikimba abayikheyhile. Qaphela ukuthi izindikimba nezihloko ziyiziphakamiso nje: Kumele bazame ukwenza wonke umsebenzi, babuye bawuphinde uma kunesidingo.Kumele bahlole abafundi babo besebenzisa imisebenzi yokuhlola okungahleliwe(informal assessment)Kumele bavumele uthisha ukuba abuye asebenzise uhlelo lolimi olulula uma ekhuluma nabafundi ngoLimi Lwesibili Lokwengeza. Imisebenzi Yesonto Emibili noma ngaphezulu yalemisebenzi yesifundo sesonto • Uqala ukwakha ulwazimagama aluthola uma elalela noma ekhuluma esebenzisa izindikimba noma izihloko. • Uphendula ngokufanele izibingelelo nezivaleliso , esebenzisa amabinzana isib.“Sawubona, ‘Ünjani ?” “Ngiyaphila ngababili nangamaqembu amancane. • Ulingisa izibingelelo( imisho emibili) ngababili nangamaqembu amancane(“Sawubona, igama lami ngingu………… Ubani igama lakho? Uthandani?”) • Ukhomba asho izinto ekilasini noma ezithombeni ephendula imiyalelo kathisha,(isib. ‘Khomba intombazane egqoke ingubo ebomvu ‘) • Usebenzisa ulimi olulula (isib. “Ngiyacela no ngiyabonga) • Ucula amaculo alula enze iminyakazo ngosizo lukathisha ngababili nangamaqembu amancane (Isib. Yiyo lendlela engifasa ngayo ishethi lami... Ungenelela kwimilolozelo namaculo anyakazisayo ngababili nangamaqembu amancane Isib.Nazi izibuko zikagogo,Nasi isigqoko sikagogo. • Udlala imidlalo yolimi (isib. ÜThemba uthi,Thinta ikhanda “) ngababili nangamaqembu amancane Kanye ngesonto.Uthisha ufunda noma axoxe indaba.Izindaba ezixoxwayo zingenziwa samdlalo kusetshenziswa umzimba kanye nezinto ezisetshenziselwa ukweseka umqondo.Izindaba ezifundwayo zona makube yilezo ezicashunwe encwadini enkulu noma kuphosta enezithombe ezigqamile bonke abafundi bengakwazi ukuzibona • Ulalela izindaba ezilula ezimfishane azifundelwe nazixoxeliwe ngokuzijabulela,angenelele ngendlela esamculo ngesikhathi esifanele aphindaphinde izingxenye ezilula zolimi lapho kufanele khona ngababili nangamaqembu amancane. • Usho izinto ezithile ezisesithombeni ephendula imibuzo kathisha (isib.Übani ..?, Yini…? Ukuphi…?) Ukuthuthukiswa kwemiqondo ulwazi magama nezakhiwo zolimi. Ngokubamba iqhaza kulokhu okungenhla. • Umfundi uyaqhubeka nokuzakhela ulwazi magama. • Uphinda asebenzise ulwazi lwezingxenye zolimi ezilula ngokuzethemba. • Uphendula imiyalelo nemiyalelo ephoqayo • Usebenzisa ulimi olulula. 36 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso Zemisebenzi Yokuhlola Okungahleliwe: Ngomlomo kanye/ noma ngokwenza /ngokubuka • Ucula amaculo aneminyakazo nezinkodlo ngokuzethemba • Ulandela imiyalelo elula (isib. Thinta ikhanda. Thinta izinzwane • Wenza samdlalo izibingelelo (imisho emibili) ngababili nangamaqembu amancane (isib.Sawubona Thando, Unjani, , Sawubona Thoko , Ngiyaphila). CAPS 37
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LES-2 ITHEMU YOKU -1 UKUQALA KOKUFUNDA Ulwazi lwemisindo nokufunda ngokuhlanganyela kuhlanganise nokulalela nokukhuluma OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Ulwazi lwemisindo • Shaya izandla/iminwe/gxuma/shaya izinyawo phansi/emisindweni ngamunye emagameni nasemishweni. • Uhlukanisa amagama akhulunywayo ngezinhlamvu • Uhlukanisa imisho ngamagama ngokushaya izandla egameni ngalinye ( Isib.imisho esendabeni) • Ukubona imisindo yokuqala emagameni akhulunywayo. Ukufunda ngokuhlanganyela ( okungenani imizuzu engama-15 kabili ngesonto) Uthisha ufundela abafundi umbhalo ekhomba amagama exoxa ngezithombe ezisendabeni.Uthisha uyawuphinda umbhalo phakathi nesonto agqugquzele abafundi ukuthi bafunde naye.Umbhalo uyasetshenziswa ukwethula ulwazimagama olusha. • Ulalela indaba efundwayo,elandela uthisha ebuka nezithombe. • Uxoxa ngezithombe endabeni esebenzise uLimi Lwesibili Lokwengeza kakhulu kodwa bangalusebenzisa nolimi lwebele uma kunesidingo • Ubona izinto ezithize ezithombeni (isib.Khomba ikhehla, Khomba inja….) • Uphendula imibuzo elula esizwa izithombe(isib. Ubani..? Yini..? Ukuphi…?) • Uqala ukubona amagama abhaliwe oLimi Lwesibili Lokwengeza emsebenzini wokufunda ngokuhlanganyela. • Ufunda ulwazimagama oluthile endabeni. • Ngemuva kokufunda ngokuphindaphinda ,ungenelela ngendlela esamculo aphinde izingxeye ezilula zolimi lapho kufanele khona ngababili nangamaqembu amancane. UKUHLOLA Iziphakamiso Zemisebenzi Yokuhlola Okungahleliwe Ulwazi lwemisindo • Shaya izandla emishweni ekhulunywayo. • Hlukanisa amagama akhulunywayo ngamalunga. Ukufunda ngokuhlanganyela:(okukhulunywayo noma okwenziwayo): • Ubona abantu, izilwane, izinto ezidwetshiwe encwadini enkulu (noma kweminye imibhalo ekhulisiwe) • Uphendula imibuzo elula mayelana nendaba • Uqala ukubona amagama athile abhaliwe oLimini Lwesibili Lokwengeza emsebenzini wokufunda ngokuhlanganyela. 38 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LESI-2 ITHEMU YESI -2 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Othisha kumele bakhethe izindikimba ezimbili ukwethula nokuphinda basebenzise ulwazimagama abalwe ngenzansi. Qaphela ukuthi izindikimba nezihloko ziyiziphakamiso nje: Kumele bazame ukwenza wonke umsebenzi,babuye bawuphinde uma kunesidingo.Kumele bahlole abafundi babo besebenzisa ukuhlola okungahleliwe(informal Assessment).Kumele bavumele uthisha asebenzise izakhiwo zolimi ezilula aphinde asebenzise ulwazimagama olulula loLimi Lwesibili Lokwengeza. Umsebenzi wesonto Emibili noma ngaphezulu yalemisebenzi yesifundo sesonto • Uqala ukwakha uhlu lolwazimagama aluthola uma elalela noma ekhuluma esebenzisa izindikimba noma izihloko. • Uphendule alingise izibingelelo nezivaleliso ezilula , esebenzisa izingxenye ezilula zolimi ngababili nangamaqembu amancane. isib.“Sawubona, ‘Ünjani ?” “Ngiyaphila ngamaqoqo nangababili. • Ulingisa inkulumo mpikiswano elula.(“Sawubona, igama lami ngingu. Ubani igama lakho? Uthandani?”) • Wenza izicelo ezilula,(isib.Ngicela ukuya endlini encane) • Ukhomba asho izinto ekilasini noma ezithombeni ephendula imiyalelo kathisha • Usebenzisa ulimi olulula (isib. “Ngiyacela no ngiyabonga,uxolo,Ngiyaxolisa )” • Uphendula ngokwenza emiyalelweni elula ngababili nangamaqembu amancane,isib.”Sukumani,nenze ulayini”. • Ucula amaculo enze iminyakazo ngokulawulwa uthisha ngababili nangamaqembu amancane. . • Udlala imidlalo yolimi ngababili nangamaqembu amancane. CAPS 39
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Uthisha ufunda noma axoxe indaba kanye ngesonto.Izindaba ezixoxiwe bangazilingisa besebenzisa umzimba ukuze baqonde.Izindaba ezifundwayo kufanele zithathwe encwadini enkulu noma kwi phosta enezithombe ezigqamile lapho bonke abafundi bezozibona izithombe. • Ulalela izindaba ezilula ngokuzithokozela engenelela ngendlela esamculo ngesikhathi esifanele aphindaphinde ulimi oluhlelwe ngokulandelana lakufanele khona ngababili nangamaqembu amancane. • Usho izinto ezisesithombeni ephendula imibuzo kathisha. Ukuthuthukiswa kolwazi,uhlu lolwazimagama nezakhiwo zolimi Ngokubamba iqhaza kulokhu okungenhla: • Umfundi uyaqhubeka nokuzakhela ulwazimagama • Uphindaphinda izingxenye ezilula zolimi ngokuzethemba. • Ulingisa inkulumo mpikiswano emfushane . (“Sawubona, igama lami ngingu………… Ubani igama lakho? Uthandani?”) • Wenza izicelo ezilula,”Ngicela ukuya endlini encane? “ UKUHLOLA Iziphakamiso Zemisebenzi Yokuhlola Okungahleliwe : Okukhulunywayo nokulalelwayo:(okukhulunywayo nokwenziwayo) • Uphendula alingise ukubingelela nokuvalelisa okulula esebenzisa izingxenye ezilula zolimi ngababili nangamaqembu amancane. isib. Sawubona Nomusa . Unjani? Ngiyaphila unjani wena? • Ukhombisa ukuqonda ulwazimagama olukhulunywayo ngokukhomba asho izinto ekilasini noma ezithombeni ephendula imiyalelo kathisha • Uhaya izinkondlo acule amaculo ngokuzethemba nomdlandla ngababili nasemaqenjini amancane. 40 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LESI-2 ITHEMU YESI -2 UKUQALA KOKUFUNDA Ulwazi lwemisindo nokufunda ngokuhlanganyela kuhlanganise nokulalela nokukhuluma OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Ulwazi lwemisindo • Shaya izandla/iminwe/gxuma/shaya izinyawo phansi/emisindweni ngamunye emagameni,ajwayelekile. • Uhlukanisa abuye ahlanganise amagama akhulunywayo ngezinhlamvu Isib. U-ma-ma,umama • Uhlukanisa ahlanganise amagama ngezinhlamvu ezakha igama isib. u-ma-ma, umama • Uhlukanisa ahlanganise amagama ngemisindo eyakha igama isib. u-ba-ba, ubaba Ukufunda ngokuhlanganyela (isikhathi esincane imizuzu engama-15 kabili ngesonto) Uthisha ufundela abafundi incwadi ekhomba amagama exoxa ngezithombe ezisendabeni.Uthisha ufunda umbhalo ngesonto agqugquzele abafundi ukuthi bafunde/bangenelele.Umbhalo uyasetshenziswa ukwethula ulwazimaga olusha. • Lalela indaba noma indaba eyiqiniso efundwayo,ufunde ulandela uthisha ubuka nezithombe • Xoxa ngezithombe endabeni usebenzise uLimi Lwesibili Lokwengeza ngokwanele kodwa bangalusebenzisa nolimi lwebele uma kunesidingo • Bona izinto ezisesithombeni • Phendula imibuzo elula usizwa izithombe(isib. Übani..? Yini..? Ukuphi…?) • Ufunda olunye ulwazimagama • Emva kokufunda ngokuphindaphinda, bangenelela baphindaphinde izingxenye zolimi la kufanele khona ngababili nangaqembu amancane. • Ulingisa izingxenye zendaba elingisa ngezitho zomzimba nezingxenye ezilula zolimi ngababili nangamqembu amancane. UKUHLOLA Iziphakamiso Zemisebenzi Yokuhlola Okungahleliwe Ulwazi lwemisindo (okukhulunywayo nokwenziwayo) • Shaya izandla/iminwe/gxuma/shaya izinyawo phansi emisindweni ngamunye emagameni,ajwayelekile • Uhlukanisa ahlanganise amagama ngezinhlamvu ezakha igama isib. u-ma-ma, umama • Uhlukanisa ahlanganise amagama ngemisindo eyakha igama isib. u-ba-ba, ubaba Ukufunda ngokuhlanganyela: (okukhulunywayo nokwenziwayol) • Xoxa ngezithombe uma kufanele • Phendula imibuzo elula ebuzwayo ngendaba noma ngendaba naleyo eyiqiniso . • Emva kokufunda ngokuphindaphinda, ungenelela ngendlela esamculo aphindaphinde izingxenye ezilula zolimi lapho kufanele khona ngababili nangamaqembu amancane. CAPS 41
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA 2 ITHEMU YESI-3 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Othisha kumele bakhethe izindikimba ezimbili ezizobasiza ekwethuleni noma baphinde basebenzise ulwazimagama baqede imisebenzi ebalwe ngenzansi Qaphela ukuthi izindikimba/izihloko ozinikiwe ziyiziphakamiso nje.Othisha kumele bazikhethele izindikimba ezifanele kuye ngesimo nezinsizakufundisa abanazo.Kumele benze isiqiniseko sokuthi banezincwadi ezinkulu,amaphosta,imilolozelo,amaculo,imidlalo kanye nezinto eziphathekayo. Kumele bazame ukwenza wonke umsebenzi babuye bawuphinde uma kunesidingo.Kumele bahlole abafundi besebenzisa imisebenzi yokuhlola okungahleliwe.Kumele bavumele uthisha asebenzise uhlelo lolimi olulula uma ekhuluma nabafundi boLimi Lwesibili Lokwengeza. Umsebenzi wesonto Emibili noma ngaphezulu yalemisebenzi yesifundo sesonto • Uqala ukuthuthukisa ukukhuluma(ukulalela nokukhuluma) ulwazimagama esebenzisa izindikimba noma izihloko. • Uphendula alingise izibingelelo nezivaleliso ezilula esebenzisa izingxenye ezilula zolimi ngababili nangamaqembu amancane isibonelo,Sawubona.Unjani?Ngiyaphila . • Uzimbandakanya ezingxoxweni ezilula belekelelwa uthisha,belingisa izibingeleloi nezivaleliso ngababili namaqoqo amancane. • Wenza izicelo ezilula,isibonelo,’Ngicela ipeni?’ • Usebenzisa ulimi olulula(isib.’Uxolo,NgiyAaxolisa) • Ukhomba asho izinto zasekilasini noma esithombeni ephendula imiyalelo kathisha. Uphendula ngokwenza imiyalelo elula ekhulunywayo ayinikwa uthisha ngamunye noma ngababili • Uphendula imibuzo elula ebuzwa uthisha nabafundi abadlala indawo kathisha,isibonelo,’Ubani igama lakho?Uhlalaphi? • Ucula amaculo abambe iqhaza kwizinkondlo zinyakazisayo ngokuzethemba ngababili nangamaqembu amancane. • Udlala imidlalo yolimi ngababili nangamaqembu amancane. Kanye ngesonto uthisha uxoxa noma afunde indaba.Izindaba ezixoxwayo bangazilingisa besebenzisa umzimba ukuze baqonde.Izindaba ezixoxwayo kufanele zithathwe encwadini ezinkulu noma kwiphosta enezithombe ezigqamile lapho bonke abafundi bengazibona izithombe. • Ulalela izindaba ezimfishane ngokuzijabulela engenelela ngendlela esamculo ngesikhathi esifanele aphinde ulimi olulandela isakhiwo esithile lapho kufanele khona ngababili nangamaqembu amancane. • Uphendula imibuzo elula ngendaba ngezimpendulo ezimfushane (Ubani,Yini,Kuphi) • Shono ezinye zezinto ezisesithombeni uphendula imibuzo kathisha nabafundi. Ukuthuthukiswa kolwazi, kolwazimagama nezakhiwo zolimi Ngokubamba iqhaza kulemisebenzi engenhla: • Uyaqhubeka nokwakha ulwazimagama akhulunywanyo • Uphendula izicelo ezilula nemiyalelo ephoqayo neminye imiyalelo • Uphendula imibuzo elula emayelana nendaba • Uzmibandakanya enkulumenimpikiswano elula elekelelwa uthisha 42 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahlelekile: Ukulalela nokukhuluma(ngomlomo kanye/noma ngokwenza) • Uphendula ngokunyakazisa umzimba kwimiyalelo elula enikezwa nguthisha ngamunye noma ngababili • Uzimbandakanye engxoxweni elula elekelelwa uthisha elingisa izibingelelo nezivaleliso ngababili nanga maqembu amancane • Yenza izicelo ezilula ,isibonelo,’Ngicela ipeni.” • Usho ezinye zezinto ezihlobene nendikimba esithombeni noma ekilasini • Udlala imidlalo yolimi ngababili nangamaqembu amancane CAPS 43
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA 2 ITHEMU YESI-3 UKUQALA KOKUFUNDA Ulwazi lwemisindo nokufunda ngokuhlanganyela kuhlanganiswe nokulalela nokukhuluma. OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Ulwazi lwemisindo Lemisebenzi kumele ihlanganiswe nokulalela nokukhuluma nokufunda ngokuhlanganyela. • Uhlukanisa imisho ekhulunywayo ngamagama ngokushaya izandla kulelo nalelo gama Isib. Imisho ephuma endabeni.. • Ushaya izandla kumalunga amagama emagameni ajwayelekile. • Ubona imisindo ekuqaleni kwamagamaakhulunywayo. • Ubona imisindo ekugcineni kwamagama akhulunywayo,isibonelo,baleka • Ushaya izandla emva komsindo wegama,isibonelo,i-s-o bese futhi elihlanganisa,Isib.,iso Ukufunda ngokuhlanganyela (0kungenani 15 imizuzu kabili ngesonto) Uthisha ufundela ikilasi umbhalo,ekhomba amagama babuye baxoxisane ngezithombe Kanye nendaba. Ubuye aphinde afunde phakathi nesonto,egqugquzela abafundi ukuthi bangenelele nabo.Umbhalo usetshenziselwa ukwethula ulwazimagama olusha. • Ulalela indaba noma umbhalo ongelona iqiniso elandela uthisha ebheke nezithombe • Uxoxa ngezithombe endabeni esebenzisa uLimi Lwesibili Lokwengeza • Ukhomba izinto esithombeni • Uphendula imibuzo elula esizwa izithombe,isibonelo,Ubani,Yini,Kuphi • Uphendula imibuzo elula eqondile emayelana nendaba • Ufunda ulwazimagama akhulunywayo • Ngemuva kokufunda ngokuphindelela,ungenelela ngendlela esamculo ephindaphinda izingxenye ezilula zolimi ngababili nangamaqembu amancane. • Ulingisa izingxenye zendaba enza iminyakazo nenkulumompikiswano elula ngababili noma ngamaqembu amancane besebenzisa izinsiza kufundisa ,amamaskhi, namaphaphethi ngababili nangamaqembu amancane. 44 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahleliwe Ulwazi lwemisindo:okukhulunywayo nokwenziwayo • Shaya izandla emva komsindo wamagama ajwayelekile • Uhlukanisa abuye ahlanganise umsindo ekuqaleni kwamagama akhulunywayo • Ubona imisindo ekuqaleni nasekugcineni kwamagama akhulunywayo • Uhlukanisa imisho ekhulunywayo ibe ngamagama ngokushaya izandla emva kwegama ngalinye. Ukufunda ngokuhlanganyela Okukhulunywayo • Ubona abuye asho amagama ezinto ezisemidwebeni esebenzisa uLimi Lwesibili Lokwengeza • Uphendula ngezimpendulo ezimfishane imibuzo elula ngendaba. • Emva kokufunda ngokuphindelela ungenelela ngendlela esamculo aphindaphinde izingxenye ezilula zolimi ngokuzethemba lapho kufanele khona ngababili noma ngamaqembu amancane. • Ulingisa ingxenye yendaba esebenzisa izitho zomzimba ,nenkulumompikiswano ngababili nangamaqembu amancane ngokuzethemba nangomdlandla. CAPS 45
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LESI-2 ITHEMU YESI-4 UKUKHULUMA NOKULALELA OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Othisha kumele bakhethe izindikimba ezimbili ukwethula nokuphinda babuye basebenzise ulwazimagama baqede yonke imisebenzi ebalwe ngezansi. Qaphela ukuthi izindikimba nezihloko ziyiziphakamiso nje. Othisha kumele benze isiqiniseko sokuthi banezincwadi ezanele, kubandakanya Izincwadi Ezinkulu/ amaphosta, imilolozelo, amaculo, imidlalo kanye nezinto eziphathekayo ezihambisana nendikimba abayikhethile Kumele bazame ukwenza wonke umsebenzi,babuye bawuphinde uma kunesidingo.Kumele bahlole abafundi babo besebenzisa ukuhlola okungahleliwe(informal Assessment).Kumele bavumele uthisha ukuba abuye asebenzise izakhiwo zolimi ezilula uma ekhuluma nabafundi abafunda uLimi Lwesibili Lokwengeza. Umsebenzi wesonto Emibili noma ngaphezulu yalemisebenzi yesifundo sesonto • Uqhubeka nokwakha uhlu lolwazimagama esebenzisa izindikimba noma izihloko. • Ucula amaculo alula enze iminyakazo ngokuziqhenya ngababili nangamaqembu amancane • Uhaya izinkondlo enze iminyakazo ngokuzethemba ngababili nangamaqembu amancane • Uphendula ngokufanele izibingelelo nezivaleliso, esebenzisa izingxenye zolimi ezilula.Isib.Hamba kahle. Ngizokubona ngokuzayo. • Uzimbandakanya ezinkulumweni mpendulwalo ezilula ngosizo lukathisha elingisa izibingelelo nezivaleliso ngababili nangamaqembu amancane. • Wenza izicelo ezilula,(isib.Ngicela ukuya endlini encane) • Usebenzisa ulimi olulula (isib. “Ngiyacela no ngiyabonga,uxolo,Ngiyaxolisa)” • Ukhomba asho amagama ezinto ezisesikilasini noma ezisesithombeni elalela imiyalelo kathisha. . • Udlala imidlalo yolimi ngababili nangamaqembu amancane • Uphendula ngokwenza imiyalelo elula ayinikezwe uthisha ngayedwana nangamaqembu amancane. • Uphendula imibuzo elula ebuzwa uthisha nabafundi abadlala indawo kathisha Übani..,Yini..,Ukuphi Uthisha ufunda noma axoxe indaba kanye ngesonto.Izindaba ezixoxiwe zingenziwa samdlalo besebenzisa izitho zomzimba izinsizakufundisa ukuze baqonde.Izindaba ezifundwayo kufanele zithathwe encwadini enkulu noma kwi phosta enezithombe ezigqamile lapho bonke abafundi bezozibona izithombe. • Ulalela athokozele izindaba ezilula ezimfishane engenelela ngendlela esamculo ngesikhathi esifanele aphindaphinde izingxenye ezilula zolimi lapho kufanele khona ngababili nangamaqembu amancane. • Usho izinto ezisesithombeni ephendula imibuzo kathisha neyabanye abafundi 46 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Ukuthuthukiswa kolwazi ,uhlu lolwazimagama nezakhiwo zolimi Ngokubamba iqhaza kulokhu okungenhla: • Uphendula imibuzo elula (isib.Ubani igama lakho?) • Uqhubeka nokwakha alingise ulwazimagama alufundile nezingxenye ezilula zolimi kwinkulumo mpendulwano elula • Wenza iminyakazo kwimiyalelo kathisha isib. Gxuma, Gijima, Thinta izinzwane, Hamba kancane • Wenza izicelo ezilula,”Ngicela ukuya ngaphandle “ UKUHLOLA Iziphakamiso Zemisebenzi Yokuhlola Okungahleliwe: Okukhulunywayo nokulalelwayo:(okukhulunywayo nokwenziwayo) • Uphendula imibuzo elula( isib. Ubani igama lakho) • Uzimbandakanya ekwenzenisamdlalo inkulumo mpikiswano elula ngosizo lukathisha elingisa ukubingelela nokuvalelisa ngababili nangamaqembu amancane. • Ukhombisa ukuqonda ulwazimagama ngokukhomba asho izinto ekilasini noma ezithombeni ephendula imiyalelo kathisha • Uhaya izinkondlo acule amaculo ngokuzethemba nokuzigqaja ngababili nasemaqenjini amancane. • Wenza izicelo ezilula isib. “Ngicela ukuhamba?” • Wenza iminyakazo elandela imiyalelo kathisha isib. Gxuma, Gijima, Thinta izinzwane, shisha,hamba kancane CAPS 47
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LESI-2 ITHEMU YESI-4 UKUQALA KOKUFUNDA Ulwazi lwemisindo nokufunda ngokuhlanganyelaluhlanganiswe nokulalela nokukhuluma. OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Ulwazi lwemisindo • Shaya izandla emagameni ajwayelekile. • Uhlukanisa ahlanganise amagama ngezinhlamvu ezakha igama • Ubona imisindo ekuqaleni nasekugcineni kwamagama akhulunywayo • Uhlukanisa ahlanganise amagama ngemisindo eyakha igama isib. u-ma-ma, umama • Uhlukanisa imisho ngamagama ngokushaya izandla egameni ngalinye Ukufunda ngokuhlanganyela (isikhathi esincane imizuzu engama-15 kabili ngesonto) Uthisha ufundela abafundi umbhalo ekhomba amagama exoxa ngezithombe ezisendabeni.Uthisha uyawufunda futhi umbhalo ngesonto agqugquzele abafundi ukuthi bafunde/bangenelele.Umbhalo uyasetshenziswa ukwethula ulwazimagama olusha. • Ulalela aphendule indabaeyiqiniso noma engelona eyiqiniso afunde elandela uthisha ebuka nezithombe • Uxoxa ngezithombe ngoLimi Lwesibili Lokwengeza • Ubona usho izinto ezisesithombeni usebenzisa uLimi Lwesibili Lokwengeza • Uphendula imibuzo elula usizwa izithombe(isib. Übani..? Yini..? Ukuphi…?) • Ufunda ulwazimagama . • Ngemuva kokufunda ngokuphindaphinda, bangenelela ngendlela esamculo baphindaphinde izingxenye zolimi la kufanele khona ngababili nangamqembu. • Ubona afunde amagama alula abhaliwe oLimi Lwesibili Lokwengeza isib. emibhalweni yasodongweni • Ulingisa izingxenye zendaba esebenzisa umzimba wakhe nezizingxenye ezilula zolimi ngababili nangamaqembu amancane besebenzisa izinsizakufundisa amamaskhi amaphaphethi ngababili nangamaqembu amancane. 48 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso Zemisebenzi Yokuhlola Okungahleliwe Ulwazi lwemisindo (okukhulunywayo nokwenziwayo) • Shaya izandla emagameni ajwayelekile • Uhlukanisa ahlanganise amagama ngezinhlamvu ezakha igama isib. u-ma-ma, umama • Ubona imisindo yokuqala nesekugcineni kwegama • Uhlukanisa ahlanganise amagama ngemisindo eyakha igama isib. u-ma-ma, Ukufunda : (okukhulunywayo nokwenziwayo) • Ubona asho amagama ezinto ezisesithombeni emibhalweni ezincwadini ezinkulu noma kumaphosta • Phendula imibuzo elula ebuzwayo ngendaba noma ngezimpendulo ezilula • Emva kokufunda ngokuphindaphinda, bangenelela baphindaphinde izingxenye zolimi la kufanele khona • ngababili nangamqembu • Ulingisa izingxenye zendaba esebenzisa umzimba nenkulumo mpikiswano ngokuziqhenya nokuzithemba ngababili nangamaqembu. CAPS 49
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IMIBHALO NEZINSIZA KUFUNDISA ZONYAKA EZINCONYIWE • Izincwadi ezinkulu (ezinezindaba ezingelona iqiniso nezindaba eziliqiniso) • Incwadi enezindaba ezinezihloko ezahlukahlukene , izinkondlo namaculo. • Amaphosta nezithombe zokwelekelela ukufundiswa kwamagama nezindaba. • Amashadi anemibala namashadi ezinamba. • Izinsizakufundisa (izinto) ezimayelana nezindikimba nezihloko. • Izinsizakufundisa ezizosiza abafundi ukulingisa nokwenzasamdlalo izindaba ezifundwayo isib. Imaski nezinto nokunye. • CDs, DVDs ,umabonakude ukwethula uLimi Lwesibili Lokwengeza • Amakhadi amacane (flash cards) abhalwe izinto eziseklasini nezinto ezikhangisiwe obondeni. • Izinto zokukhomba uma kufundwa imibhalo ekhulisiwe nezindaba ezikhangisiwe obondeni lwekilasi. • Amamaski, Izincwadi ezinkulu ezinkulu ezenziwe othisha nabafundi, izincwadi eziwu zig-zag, amaphaphethi namakhadi amancane okufunda njall. 50 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 ULWIMI OLUNGEZIWE LWESIBILI LWEBANGA LESI- 3 ISIZULU IZIDINGO ZETHEMU ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWE SOKUFUNDISA NOKUFUNDA :Ihora eli- 1 ngesonto IBANGA LESI- 3 ITHEMU YOKU- 1 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ ULWAZI/ AMAKHONO Othisha kumele bakhethe izindikimba ezintathu ezizobasiza ukwethula nokuphinda basebenzise ulwazimagama benze yonke imisebenzi ebalwe ngezansi. Qaphela ukuthi izindikimba nezihloko ziyiziphakamiso nje. Othisha kumele babenesiqiniseko sokuthi banezincwadi ezanele kumbadakanye izincwadi ezinkulu/ amaphosta, izinkondlo, amaculo, imidlalo kanye nakho konke abazofundisa ngakho futhi kuhambisane nezindikimba abazikhethile. Othisha kumele bazame ukwenza wonke umsebenzi babuye bawuphinde uma kunesidingo. Kumele bahlole abafundi babo besebenzisa imisebenzi yokuhlola okungahleliwe. Lezo zindikimba kumele zivumele othisha ukuthi bakwazi ukude besebenzisa izakhiwo zolimi lapho bexhumana nabafundi ngoLimi Lwesibili Lokwengeza. Imisebenzi yesonto Emibili noma ngaphezulu yalemisebenzi yesifundo sesonto: • Uqhubeka nokwakha uhlu lolwazi magama aluthola uma ekhuluma noma elalela,esebenzisa izindikimba noma izihloko • Ubona umuntu noma isilwane noma into echazwe kalula kusetshenziswa izinkomba ezimbili ngababili nangamaqembu amancane. Nginemilenze emibili. ngingandiza. Ngingubani ?’ • Uhaya alingise ngokuzethemba nangomdlandla izinkondlo ezillula namaculo anyakazisayo ngababili nangamaqembu. • Uzimbandakanya ekulingiseni okulula nakwinkulumo mpikiswano enemisho emibili kuya kwemithathu ngokusizwa nguthisha elingisa ukubingelela nokuvalelisa ngababili nangamaqembu amancane. • Wenza izicelo nezitatimende ezilula Isib Ngicela ingilazi yamanzi,Ngingayodlala ngaphandle?) • Usebenzisa ulimi olulula isb, Uxolo. Ngiyaxolisa • Uxoxa ngezinto ezisesithombeni ephendula imiyalelo kathisha • Udlala imidlalo yolimi ngababili nangamaqembu amancane • Uphendula ngokwenza imiyalelo elula ngayedwa noma ngababili • Uphendula imibuzo ebuzwe uthisha nabanye abafundi abadlala indawo kathisha isib. Yini, Ubani, Kuphi Uthisha ufundela abafundi indaba noma abaxoxele yona kanye ngesonto. Uma exoxa indaba akakulingise lokho akushoyo ngokwenza nangokugqoka esebenzisa nezinsiza kufundisa ukuze abafundi basheshe bakuqonde lokho abaxoxela khona, izindaba ezifundwayo makube yilezo ezicashunwe encwadini enkulu enezithombe ezigqamile ukuze bonke abafundi babone. • Ulalela izindaba ezimfushane ngokuzijabulela engenelela ngendlela esamculo ephindaphinda ulimi olulandela isakhiwo esithile ngababili nangamaqembu amancane lapho kufanele.; • Uphendula imibuzo elula ngezimpendulo ezimfishane ngendaba. (Ubani Yini Kuphi ) CAPS 51
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Ukuthuthukiswa kolwazi, ulwazimagama nezakhiwo zolimi Ngokubamba iqhaza kulokhu okungenhla • Uqhubeka nokuzakhela ulwazimagama nokukwazi ukusebenzisa ulwazimagama oluzuziwe nezingxenye ezilula zolimi kwinkulumo mpikiswano elula • Usebenzisa ulimi olulula (isib. Xola, Ngiyaxolisa) • Uphendula imibuzo ebuzwe uthisha nabanye abafundi abadlala indawo kathisha isib. Yini, Ubani, Kuphi • Uqonda aqale ukusebenzisa izakhiwo zolimi ezilula ezimweni ezithile isb, Ngingagxuma/, Ngingeqa/ Ngingagijma/ Ngingathinta izinzwane zami. UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola umsebenzi okungahloliwe: Ukulalela nokukhuluma ngomlomo noma ngokwenza • Ukhombisa ukuqonda imiyalelo eshiwo ngomlomo bese ekhomba izinto esithombeni • Uhaya izinkondlo bacule amaculo anyakazisayo • Uzimbandakanye ekwenzeni samdlalo nenkulumo mpendulwano emshweni emi-2-3 besizwa ithisha elingisa izibingelelo nezivalelisi ngamabili nangamaqenjana • Phendula imibuzo elula (isib, Uhlalaphi?’) 52 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LESI- 3 ITHEMU 1 UKUFUNDA KOKUQALA Ulwazi lwemisindo nokuFunda ngokuhlanganyela kuhlanganiswe esifundweni sokulalela nokukhuluma OKUQUKETHWE /ULWAZI/AMAKHONO Ulwazi lwemisindo • Uhlukanisa amagama akhulunyiwe ngamalunga awahlanganise nangemisindo nangamalunga abuye awahlanganise. • Ubona Imisindo esekuqaleni nasekugcineni kwegama • Ubona ubudlelwane bezinhlamvu nemisindo ehamba ngayodwa ephimiswa ngendlela efanayo olimini lwasekhaya nolimi lwesibili lokwengeza. (Isib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll.).Yenza umsindo owodwa ngeviki • Usebenzisa amakhadi anemisindo ukwakha amagama.(bheka ,usho ,wenze) Ukufunda ngokuhlanganyela (singenziwa okungenani imizuzu eyi - 15 kabili ngesonto) Kabili ngesonto uma isikhathi sikhona, uthisha utshela abuye abafundele indaba (Izindaba ezifundiwe zinga lingiswa besebenzisa umzimba nezinsiza kufundisa ukwenza bakuqonde. Izindaba ezifundiwe zingathathwa eNcwadini enkulu noma iPhosta lapho bonke abafundi bazibone izithombe. Uthisha ubhala amagama ajwayelekile aphuma endabeni awabeke odongeni Ulalela izindaba ezimfushane noma imibhalo engesizo izinganekwane exoxiwe noma efundiwe zithathelwa ezincwadini ezinkulu noma iphosta edwetshiwe • Funda kakhulu imibhalo nothisha.Ikilasi lonke lifunda nothisha indaba efanayo noma imibhalo engesiyo inganekwane. • Landela umbhalo ofundwa uthisha.Ekufundweni okulandelayo kwendaba efanayo nothisha nabangani bafunda ngokugeleza bekhombisa imizwa. • Uphendula imibuzo elula ngendaba ngezimpendulo ezimfishane.( Kuphi ;Yini;Ubani;Kanjani) • Bala ezinye zezinto ezisesithombeni uphendule imibuzo ebuzwe uthisha nabangani.(Isib. Yini lena? Inhlanzi/ Ufishi) • Dlala futhi ingxenye yendaba usebenzise inkulumo mpikiswano ngababili nangamaqenjana usebenzisa izinsizakufundisa.. • Ubona afunde amanye amagama ajwayelekile olimi lwesibili olwengeziwe ekilasini Isib. Imibhalo odongeni CAPS 53
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahloliwe : Ukulalela nokukhuluma ngomlomo noma ngokwenza • Uhlukanisa amagama akhulunyiwe ngamallunga awakhile nangemisindo nangamalunga abuye awahlanganise. • Ubona Imisindo esekuqaleni nasekugcineni kwegama • Ubona ubudlelwane bezinhlamvu nemisindo emaganeni ajwayelekile ngendlela efanayo olimini lwasekhaya nasolimini lwesibili lokwengeza. Ukufunda ngokuhlanganyela (ngomlomo noma ngokwenza) • Ufunda kakhulu ngokugeleza imibhalo nothisha • Uphendula imibuzo elula ngendaba ngezimpendulo ezimfishane • Ukhombisa ukuqonda ulwazimagama asendabeni ngokubiza izinto ezisesithombeni ngokulandela imiyalo kathisha • Emva kokufunda bephindelela, behlanganyela kwikhorasi bese bephinda ulimi lapho kufanele khona ngababili noma ngamaqenjana • Udlala ingxenye yendaba usebenzise umzimba nenkulumo mpendulwana benza ngababili nangamaqenjana 54 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA 3 ITHEMU 2 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE /ULWAZI/AMAKHONO Ukuthuthukiswa kolwazi,ulwazimagama nezakhiwo zolimi Uthisha kumele akhethe izindikimba ezintathu ezizokwenza akwazi ukwethula aphinde asebenzise ulwazi magama esebenalo,bese benza lemisebenzi engezansi. Qaphela ukuthi izindikimba /izihloko eziphakanyisiwe yiziphakamiso nje.Uthisha kumele azikhethele ezakhe kuye ngesimo afundisa ngaphansi kwaso kanye nezinsizakufundisa ezikhona.Uthisha kumele enze isiqiniseko sokuthi unezincwadi ezinkulu ezanele/amaphosta,imilolozelo,amaculo imidlalo kanye nezinto eziphathekayo zokufunda ezihambisana nendikimba ayikhethile. Uthisha kumele azame ukwenza yonke imisebenzi,ngaphezulu kowodwa uma kwenzeka.Kumele ahlole abafundi esebenzisa imisebenzi yokuhlola okungahleliwe .Kumele futhi zivumele uthisha ukuthi aphinde asebenzise isisekelo esilula sokwakhekha kolimi ngenkathi exhumana nabafundi ngoLimi lwesibili lokweNgeza. Imisebenzi yesonto Yenza imisebenzi emibili noma ngaphezulu kokulandelayo ngeviki. • Uqhubeka nokuthuthukisa ukukhuluma, (ukulalela nokukhuluma) ulwazimagama usebenzisa indikimba noma izihloko. • Bahaya izinkondlo namaculo anyakazisayo ngababili noma ngamaqembu. • Usebenzisa ulimi olwejwayelekile, Isib. Uxolo;Ngiyaxolisa. • Ulingisa abuye azimbandakanye ezingxoxweni ezimfishane esebenzisa ulimi olulula (2-3 imisho) ngosizo lukathisha Isib. Ukuhlangana nokubingelelana ngababili noma ngamaqenjana. • Wenza izicelo ezilula Isib. “ Ngingayithatha incwadi”. • Uxoxa ngezinto ezisesithombeni elandela imiyalelo kathisha Isib.Yini oyibona esithombeni? Ngitshele ukuthi ubonani esithombeni. • Ubona umuntu, isilwane noma into echazwayo ngokulula ngezixazululo ezimbili ngababili noma ngamaqenjana.’ Nginemilenze emibili. Ngingandiza.Ngiyini? • Udlala imidlalo yoLimi ngababili noma ngamaqenjana. • Phendule ngokwenza emiyalelweni elula enikezwe uthisha ngawedwa noma ngababili. • Phendula imibuzo elula ebuzwe uthisha nabafundi abadlala indawo kathisha ,Isib.Yini,Ubani, Kuphi, Kanjani. CAPS 55
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 Uthisha ufunda noma axoxe indaba Kanye ngesonto.Izindaba ezixoxiwe bangazilingisa besebenzisa umzimba nezinsizakufundisa ukuze baqonde.Izindaba ezifundwayo kufanele zithathwe encwadini enkulu noma iphosta enezithombe ezigqamile lapho bonke abafundi bezozibona izithombe. • Ulalela ngokujabula izindaba ezimfishane angenelele kwi mpinda ( chorus ) ngesikhathi esifanele aphindaphinde iphethini loLimi. Ngababili noma ngamaqoqwana. • Uxhumanisa akubonayo nokubhaliwe. Ukuthuthukiswa kolwazi ,uhlu lolwazimagama nezakhiwo zoLimi Ngokubamba iqhaza kulokhu okungenhla, • Uyaqhubeka nokuzakhelela amagama olimi. • Ngosizo lukathisha,wenza samdlalo abuye azimbandakanye ezingxoxweni ezimfishane esebenzisa uLimi olulula ( 2-3 imisho ) . • Uqala ukuthuthukisa ukuqonda kwakhe nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolimi ezilula enkulumeni yakhe ngendlela efanele Isib. Ngingagijima, Angeke ngigijime. UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahlelekile Ukulalela noku Khuluma( ngomlomo Kanye/noma ngokwenza ) • Ubonisa ukuqonda nokusebenzisa ulwazimagama olimi ngokukhomba izinto. • Uhaya izinkondlo ezilula namaculo anyakazisayongokuzethemba. • Uphendula imibuzo elula ebuzwe uthisha ngayedwa noma ngababili. • Wenza samdlalo abuye azimbandakanye ezingxoxweni ezimfishane esebenzisa uLimi olulula ( 2-3 imisho ) ngosizo luka thisha Isib. Ukuhlangana nezibingelelo ngababili noma ngamaqenjana.. • Uphendula imibuzo elula ebuzwe uthisha nabangani. 56 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA 3 ITHEMU 2 UKUFUNDA KOKUQALA Ukwazi ngokwakhiwa kwemisindo nemisindo,Ukufunda ngokuhlanganyela kudidiyelwe noku Lalela nokukhuluma. OKUQUKETHWE/ULWAZI/AMAKHONO Ukwazi ngokwakhiwa kwemisindo nemisindo Le misebenzi kumele ididiyelwe emisebenzini Yokulalela Nokukhuluma noma eyokufunda Ngokuhlanganyela. • Ushaya izandla emagameni aphinyiswayo. • Ubona imisindo ekuqaleni kwamagama aphinyiswayo. • Ubona ubudlelwano phakathi kwemisindo enhlamvunye ebizeka ngokufanayo oLimini Lwasekhaya nakwelesibili Lokwengeza.( Isib d, f, g, h, l, m, n, s, ) Kumele kwenziwe okungenani umsindo owodwa ngesonto. • Usebenzisa amakhadi emisindo ukwakha amagama ( buka,yisho,yenza ) Ukufunda ngokuhlanganyela ( Okungenani imizuzu engu 15 kabili ngesonto. Uthisha ufunda noma axoxe indaba Kabili ngesonto.Izindaba ezixoxiwe bangazilingisa besebenzisa umzimba nezinsizakufundisa ukuze baqonde.Izindaba ezifundwayo kufanele zithathwe encwadini enkulu noma iphosta enezithombe ezigqamile lapho bonke abafundi bezozibona izithombe.Uthisha ubhala amagama asetshenziswe kaningi endabeni awabeke odongweni. Imisebenzi yesonto Uthisha angenza umsebenzi omude noma emibili noma emiyhathu ngesonto. • Ulalela izindaba ezimfushane ezingelona iqiniso ezixoxwa uthisha noma ezifundwa encwadini enkulu noma iphosta enezithombe ngokuzijabulela angenelele kwimpinda( chorus) ngezikhathi ezifanele. • Ufunda indaba kakhulu nothisha.Ikilasi lonke lifunda indaba efanayo noma engelona iqiniso nothisha. • Ulandela indaba efundwe uthisha.Ulandela indaba efundwe uthisha nabanganiabone amagama ajwayelekile afunde ngokugeleza. • Uphendula imibuzo elula ngezimpendulo ezimfishane ngendaba efundiwe. ( Kuphi,Yini,Ubani,Kanjani ) • Usho ezinye zezinto azibona esithombeni ephendula imibuzo kathisha neyabangani. Isib. ‘Yini lena? Ufishi.” ’ • Ulingisa ukudlala indaba esebenzisa inkulu mompendulwano ngababili noma ngamaqenjana. • Ngababili baphinde baxoxe indaba ngosizo lukathisha . • Ubona afunde amagama ajwayelekile oLimini lokwengeza ezithombeni nasemagameni asodongeni ekilasini. CAPS 57
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahlelekile Ukwazi ngokwakhiwa kwemisindo nemisindo ( Ngomlomo Kanye/noma ngokwenza) • Uhlukanisa ngamalunga amagama akhulunyiwe abuye awahlanganise. • Ubona imisindo ekuqaleni kwamagama aphinyisiwe. • Ukwazi ukubona ubudlelwano okuphakathi kwamagama ajwayelekile oLimini lwesibili lokwengeza noLimi Lwasekhaya. Ukufunda ngokuhlanganyela: ( ngomlomo Kanye/noma ngokwenza) • Ufunda indaba kakhulu ngokugeleza nothisha . • Uphendula imibuzo elula ngezimpendulo ezimfushane ngendaba efundiwe. • Ukhombisa ulwazi lwamaga endabeni ngokusho izinto azibona ezithombeni ephendula imiyalelo kathisha.ns from the teacher. • Emuva kokufunda okuphindiwe ungenelela kwimpinda ( chorus ) aphindaphinde izingxenye zolimi lapho kufanelekile ngababili noma ngamaqenjana. • Ulingisa izingxenye zendaba esebenzisa umzimba, nenkulumompendulwano ngababili noma ngamaqenjana. 58 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LESI- 3 ITHEMU LESI- 3 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE/ ULWAZI /AMAKHONO Othisha Othisha kumele bakhethe izindikimba ezintathu ezizobasiza ukwethula nokuphinda basebenzise ulwazimagama benze yonke imisebenzi ebalwe ngezansi. Qaphela ukuthi izindikimba nezihloko ziyiziphakamiso nje. Othisha kumele babenesiqiniseko sokuthi banalezincwadi ezanele kumbadakanye Izincwadi ezinkulu/ amaphosta, izinkondlo, amaculo, imidlalo Kanye nakho konke abazofundisa ngakho futhi kuhambisane nezindikimba abazikhethile. Othisha kumele bazame ukwenza wonke umsebenzi babuye bawuphinde uma kunesidingo. Kumele bahlole abafundi babo besenzisa imisebenzi youhlola okungahleliwe.lezozindikimba kumele zivumele othishi ukuthi bakwazi ukude besebenzisa izakhiwo zolimilapho bexhumana nabafundi ngLlwimi Lwesibili Lokwengeza. Imisebenzi yesonto Uthisha kumele enze umsebenzi owodwa omude noma imisebenzi emibili noma emithathu Kanye ngesonto • Uqhubeka nokuthuthukisa ulwazimagama oluphimiswayo esebenzisa izindikimba nezihloko • Uzimbandakanya ekwenzeni samdlalo okulula nakwingxoxompikiswano enemisho emibili kuya kwemithathu ngokusizwa nguthisha elingisa ukubingelela nokuvalelisa nezingxoxo ezimfushane ngababili nangamaqenjana. • Ulandela imiyalelo emibili kuya kwemithathu elandelanayo ayinikwe uthisha ( Isib.Woza nomngani wakho ngaphambi kwe kilasi.) • Uqonda aphendule imibuzo elula ayibuzwe uthisha nabafundi abazenza uthisha. (Isib. Yini, Ubani, Kuphi, Kanjani) • Wenza izicelo nezitatimende ezilula olimini olusha ngokusizwa uthisa (Isib Ngicela ingilazi yamanzi, Ngingayodlala ngaphandle?) • Usebenzisa ulimi olulula. • Ulalela ingxoxo elula (imisho emibili) exoxwa uthisha. • Uhaya alingise ngokuzethemba nangomdlandla izinkondlo ezillula namaculo anyakazisayo ngababili nangamaqembu. CAPS 59
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 • Uqhubeka nokuzakhela ulwazimagama nokukwazi ukusebenzisa kuyinkulumompikiswano elula • Usebenzisa ulimi olulula (isib. Xola, Ngiyaxolisa) • Uphendula imibuzo ebuzwe uthisha nabanye abafundi abadlala indawo kathisha isib. Yini, Ubani, Kuphi • Uqala ukuzithuthukisa ngokuqonda kwakhe ngokwazi ukusebenzisa izakhiwo zolimi ezilu+la embhalweni nokuqonda indikimba olimini olukhulunyiwe amagama ajwayelekile, ngemiibuzo, izabizwano zoqobo, izenzo, imiyalelo. • Udlala imidlalo yolimi ngaphakathi nangaphandle kwekilasi nabangani bakhe Kanye namaqenjana beqashelwe uthisha. Uthisha ufundela abafundi indaba noma abaxoxele yona kanye ngesonto. Uma exoxa indaba akakulingise lokho akushoyo ngokwenz nangokugqoka esebenzisa nezinsiza kufundisaukuze abafundi basheshe bakuqonde lokho abaxoxela khona, izindaba ezifundwayo makube yilezo ezicashunwe encwadini enkulu enezithombe ezigqamile ukuze bonke abafundi babone. • Ulalela izindaba ezimfushane ngokuzijabulela .engenelela ngempinda ngesikhathi esifanele ephindaphinda uulimi olulandela isakhiwo esithile ngababili nangamaqenjana lapho kufanele; • Ulalela aphendule ngokuyikho indaba emfishane efundwe kakhulu uthisha Ukuthuthukiswa kolwazi, uhlulu lowazimagama nesakhiwo solimi Ngokubamba iqhaza kulokhu okungenhla • Uqhubeka nokuzakhela ulwazimagama nokukwazi ukusebenzisa kuyinkulumompikiswano elula • Usebenzisa ulimi olulula (isib. Xola, Ngiyaxolisa) • Uphendula imibuzo ebuzwe uthisha nabanye abafundi abadlala indawo kathisha isib. Yini, Ubani, Kuphi • Uqala ukuzithuthukisa ngokuqonda kwakhe ngokwazi ukusebenzisa izakhiwo zolimi ezilula embhalweni nokuqonda indikimba olimini olukhulunyiwe amagama ajwayelekile, ngemiibuzo, izabizwano zoqobo, izenzo, imiyalelo. iziphakamiso ngokuhlola okungahloliwe: Ukulalela nokukhuluma: (ngomlomo noma ngokwenza) • Uzimbandakanya ekwenzeni samdlalo okulula nakwingxoxo mpendulwana enemisho emibili kuya kwemine ngokusizwa nguthisha elingisa ukubingelela nokuvalelisa nezingxoxo ezimfushane ngababili nangamaqenjana • Ulandela imiyalelo emibili kuya kwemithathu elandelanayo ayinikwe uthisha. • Unika aphendule ngendlela efanele elandela imiyalelo kathisha nabangani bakhe. Isb, Bamba ibhola • Usebenzisa ulimi olulula. (Isib. Namhlanje, Kusasa, Izolo) • Uqonda aphendule imibuzo elula ayibuzwe uthisha nabafundi abazenza uthisha. (Isib. Yini,Ubani,Kuphi,Kanjani) • Wenza izicelo nezitatimende ezilula olimini olusha ngokusizwa uthisa.(Isib Ngicela ingilazi yamanzi, Ngingayodlala phandle?) 60 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGE LESI- 3 ITHEMU LESI- 3 UKUFUNDA KOUQALA Ulwazi lwemisindo nokuFunda ngokuhlanganyela kuhlanganiswe esifundweni ngokulalela nokukhuluma OKUQUKETHWE/ ULWAZI/ AMAKHONO Ulwazi lwemisindo • Ubona Imisindo esekuqaleni nasekugcineni kwegama eliphinyisiwe • Ubona inani lezinhlamvu nemisindo emagameni ajwayelekile • Uhlukanisa amagama akhulunyiwe ngamallunga awakhile nangemisindo nangamalunga abuye awahlanganise. elwane bezinhlamvu nemisindo ehamba ngayodwa ephimiswa ngendlela efanayo olimini lwasekhaya nolimi lwesibili lokwengeza. (Isib. d, f, g, h, l, m, n, s, njall.).Yenza umsindo owodwa ngeviki. • Fundisa imisindo engahluka isib. Onkamisa • Fundisa imisindo yokuqala eminingana engahluka oLlimini Lwesibili Lokwengeza isuselwa oLimini Lwasekhaya. • Usebenzisa amakhadi anemisindo ukwakha amagama.(Bheka ,usho ,wenze) Ukufunda ngokuhlanganyela (okungenani imizuzu eyi—kabili ngesonto15) Kabili ngesonto uma iskhathi sikhona, uthisha utshela abuye abafundele indaba (Izindaba ezifundiwe zinga lingiswa besbenzisa umzimba nezinsiza kufundisa ukwenza bakuqonde. Izindaba ezifundiwe zingathathwa eNcwadini enkulu noma iPhosta lapho bonke abafundi bazibone izithombe. Uthisha ubhala amagama ajwyelekile aphuma endabeni awabeke odongeni Ulalela izindaba ezimfushane noma imibhalo engesizo izinganekwane exoxiwe noma efundiwe zithathelwa ezincwadini ezinkulu noma iphosta edwetshiwe Imisebenzi yesonto • Lalela izindaba ezimfushane,ezixoxwayo ezingesizo izinganekwane noma ezizofundwa encwadini enkulu noma isithombe esikhulu esijabulisayo bahlanganyele impinda (chorus) ngesikhathi esifanele • Funda kakhulu imibhalo nothisha.Ikilasi lonke lifunda nothisha indaba efanayo noma imibhalo engesiyo inganekwane. • Landela umbhalo efundwa uthisha.ekufundweni okulandelayo kwendaba efanayo nothisha nabangani bafunda ngokugeleza bekhombisa imizwa • Ufunda ngokugeleza umbhalo wokufunda ngokuhlanganyela ofundwe ngethemu yokuqala neyesibili emaqenjini amancane. • Uqonda aphendule imibuzo elula ethathwe emibhalweni yokufunda ngokuhlanganyela .( Kuphi ;Yini; Ubani; Kanjani • Bala ezinye izinto ezisezithombeni uphendule imibuzo ebuzwe uthisha nabangani. • Ubona afunde amanye amagama ajwayelekile olimi lwesibili olwengeziwe ekilasini Isib. Imibhalo odongeni CAPS 61
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola umsebenzi okungahloliwe : Ukulalela nokukhuluma ngomlomo noma ngokwenza. • Ubona Imisindo esekuqaleni nasekugcineni kwegama • Ubona ubudlelwane bezinhlamvu nemisindo ehamba ngayodwa ephimiswa ngendlela efanayo olimini lwasekhaya nolimi lwesibili lokwengeza. (Isib. d, f, g, h, l, m, n, s, njall.).Yenza umsindo owodwa ngeviki. • Fundisa imisindo engahluka,Isib. Onkamisa • Ubona eminye yemisindo esekuqaleni engafani naleyo esoLimini Lokwengeza isuselwa oLwimini Lwasekhaya • Usebenzisa amakhadi anemisindo ukwakha amagama.(Bheka ,usho ,wenze Ukufunda ngokuhlanganyela • Ufunda kakhulu ngokugeleza umbhalo nothisha • Ufunda ngokugeleza umbhalo wokufunda ngokuhlanganyela ofundwe ngethemu yokuqala neyesibili emaqenjini amancane. • Uphendula imibuzo elula ngendaba ngezimpendulo ezimfishane. • Ukhombisa ukuqonda kolwazimagama endabeni ngokubiza amagama • Uzimbandakanya ekwenzeni samdlalo okulula nakwingxoxo mpendulwana enemisho emibili kuya kwemithathu ngokusizwa nguthisha elingisa ukubingelela nokuvalelisa nezingxoxo ezimfushane ngababili nangamaqenjana 62 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA 3 ITHEMU 4 UKULALELA NOKUKHULUMA OKUQUKETHWE /ULWAZI/AMAKHONO Ukuthuthukiswa kolwazi lokuqala,ulwazimagama nezakhiwo zolimi Uthisha kumele akhethe izindikimba ezintathu ezizokwenza akwazi ukwethula aphinde basebenzise ulwazi magama esebenalo,bese benza lemisebenzi engezansi. Qaphela ukuthi izindikimba /izihloko eziphakanyisiwe yiziphakamiso nje.Uthisha kumele azikhethele ezakhe kuye ngesimo afundisa ngaphansi kwaso Kanye nezinsizakufundisa ezikhona.Uthisha kumele enze isiqiniseko sokuthi unezincwadi ezinkulu ezanele/amaphosta,imilolozelo,amaculo imidlalo Kanye nezinto eziphathekayobzokufunda ezihambisana nendikimba ayikhethile. Uthisha kumele azame ukwenza yonke imisebenzi,ngaphezulu kokukodwa uma kwenzeka.Kumele ahlole abafundi esebenzisa imisebenzi yokuhlola okungahleliwe .Kumele futhi zivumele uthisha ukuthi aphinde asebenzise isisekelo esilula sokwakhekha kolimi ngenkathi exhumana nabafundi ngoLimi lwesibili lokweNgeza. Imisebenzi yesonto • aphendule izicelo zikathisha nezabangani. • Usebenzisa ulimi olujwayelekile Isib. ( Namhlanje,Kusasa,Izolo.). • Uxoxa ngezinto ezisesithombeni elandela imiyalelo kathisha Isib.Yini oyibona esithombeni ? Ngitshele ukuthi ubonani esithombeni. • Ulalela ingxoxo kathisha ( 2-3 imisho)exoxa ngakwenzile. • Ngosizo lukathisha uxoxa ngesimo sezulu ( 2-3 imisho ) • Uhaya enze izinkondlo ezilula namaculo ngokuzethemba Kanye ngesonto uthisha ufunda noma axoxe indaba Kanye ngesonto.Izindaba ezixoxiwe bangazilingisa besebenzisa umzimba nezinsizakufundisa ukuze baqonde.Izindaba ezifundwayo kufanele zithathwe encwadini enkulu noma iphosta enezithombe ezigqamile lapho bonke abafundi bezozibona izithombe. • Ulalela ngokujabula izindaba ezimfishane angenelele kwi mpinda ( chorus ) ngesikhathi esifanele aphindaphinde iphethini loLimi. Ngababili noma ngamaqoqwana. • Ulalela aphendule indaba emfushane efundwe uthisha. • Uphendula imibuzo elula ngendaba nngezimpendulo ezimfushane ( Ubani,Yini,Kuphi ) Ukuthuthukiswa kolwazi ,uhlu lolwazimagama nezakhiwo zoLimi Ngokubamba iqhaza kulokhu okungenhla, • Uyaqhubeka nokuzakhelela amagama olimi kwinkulumompendulwane. • Uqhubeka nokwakha akhombise ulwazimagama kwinkulumompendulwane. • Uqala ukuthuthukisa ukuqonda kwakhe nokukwazi ukusebenzisa izakhiwo zolimi ezilula enkulumeni,kumagama alula,embuzweni,kwizabizwana zoqobo,ebuningini kumabizo yakhe ngendlela efanele. • Usebenzisa uLimi olulula ( Isib.Namhlanje,Kusasa,Izolo ) . • Uqonda aphendule imibuzo elula njengalena ‘Ubani,Yini,Kuphi,Ezikabani?’ CAPS 63
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahlelekile • Uzimbandakanya emidlalweni elula nezinkulumompendulwane ( ngemisho emi 3-4 ) ngosizo lukathisha ekhuluma ebingelela ngababili noma ngamaqembu amancane. • Usebenzisa uLimi olulula( Isib.Namhlanje,Kusasa,Izolo) • Ulandela imiyayelo emfushane emibili noma emithathu enikezwa uthisha. • Unikeza aphendule imiyalelo elula ayinikwe uthisha noma abangani Isib. Bamba ibhola. • Uqonda aphendule imibuzo elula njengalena ‘Ubani,Yini,Kuphi,Ezikabani?’ • Ngokusizwa uthisha wenza izicelo nezitatimende ezilula ngoLimi olusha ‘Ngicela ukuyodlala emnyango? 64 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IBANGA LESI- 3 ITHEMU LESI- 4 UKUFUNDA KOKUQALA Ulwazi lwemisindo nokuFunda ngokuhlanganyela kuhlanganiswe esifundweni ngokulalela nokukhuluma OKUQUKETHWE/ ULWAZI/ AMAKHONO Ulwazi lwemisindo • Ubona Imisindo esekuqaleni nasekugcineni kwegama eliphinyisiwe • Ubona inani lezinhlamvu nemisindo emagameni ajwayelekile • Uhlukanisa amagama akhulunyiwe ngamallunga awakhile nangemisindo nangamalunga abuye awahlanganise. • Ubona ubudlelwane bezinhlamvu nemisindo ehamba ngayodwa ephimiswa ngendlela efanayo olimini lwasekhaya nolimi lwesibili lokwengeza. (Isib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll.).Yenza umsindo owodwa ngeviki. • Fundisa imisindo engahluka isib. Onkamisa • Fundisa imisindo yokuqala eminingana engahluka oLlimini Lwesibili Lokwengeza isuselwa oLimini Lwasekhaya. • Usebenzisa amakhadi anemisindo ukwakha amagama.(Bheka ,usho ,wenze) Ukufunda ngokuhlanganyela (okungenani imizuzu eyi—kabili ngesonto15) Kabili ngesonto uma iskhathi sikhona, uthisha utshela abuye abafundele indaba (Izindaba ezifundiwe zinga lingiswa besbenzisa umzimba nezinsiza kufundisa ukwenza bakuqonde. Izindaba ezifundiwe zingathathwa eNcwadini enkulu noma iPhosta lapho bonke abafundi bazibone izithombe. Uthisha ubhala amagama ajwyelekile aphuma endabeni awabeke odongeni Ulalela izindaba ezimfushane noma imibhalo engesizo izinganekwane exoxiwe noma efundiwe zithathelwa ezincwadini ezinkulu noma iphosta edwetshiwe Imisebenzi yesonto • Ulalela izindaba ezimfushane ezixoxwa zifundwe ngenjabulo abuye angenelele kwimpinda (chorus) ngesikhathi esifanele aphindaphinde inkulumo ngababili nangamaqenjana. • Funda kakhulu imibhalo nothisha.Ikilasi lonke lifunda nothisha indaba efanayo noma imibhalo engesiyo inganekwane • Landela umbhalo efundwa uthisha.ekufundweni okulandelayo kwendaba efanayo nothisha nabangani bafunda ngokugeleza bekhombisa imizwa. • Ufunda ngokugeleza umbhalo wokufunda ngokuhlanganyela ofundwe ngethemu yokuqala neyesibili emaqenjini amancane. • Uqonda aphendule imibuzo elula esuselwa embhalweni wokufunda ngokuhlanganyela.( Ubani;Yini;Kuphi;Kanjani) • Bala ezinye zezinto ezisesithombeni uphendule imibuzo ebuzwe uthisha nabangani. • Ulingisa izingxenye zendaba, abuye bayixoxe ngababili • Ubona afunde amanye amagama ajwayelekile olimi lwesibili olwengeziwe ekilasini Isib. Imibhalo odongeni • Ufunda abahale amagama ajwaelekile ngoLimi lwesibili Lokwengeza CAPS 65
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UKUHLOLA Iziphakamiso zokuhlola okungahloliwe : Ukulalela nokukhuluma ngomlomo noma ngokwenza. • Ubona Imisindo esekuqaleni nasekugcineni kwegama • Ubona ubudlelwane bezinhlamvu nemisindo ehamba ngayodwa ephimiswa ngendlela efanayo olimini lwasekhaya nolimi lwesibili lokwengeza. (Isib. d, f, g, h, l, m, n, s, njll.).Yenza umsindo owodwa ngeviki. • Fundisa imisindo engahlukaIsib. Onkamisa • Ubona eminye yemisindo esekuqaleni engafani naleyo esoLimini Lokwengeza isuselwa oLwimini Lwasekhaya • Usebenzisa amakhadi anemisindo ukwakha amagama.(Bheka ,usho ,wenze Ukufunda ngokuhlanganyela • Ufunda kakhulu ngokugeleza umbhalo nothisha • Ufunda ngokugeleza umbhalo wokufunda ngokuhlanganyela ofundwe ngethemu yokuqala neyesibili emaqenjini amancane. • Uphendula imibuzo elula ngendaba ngezimpendulo ezimfishane. • Ukhombisa ukuqonda kolwazimagama endabeni ngokubiza amagama • Uzimbandakanya ekwenzeni samdlalo okulula nakwingxoxo mpendulwana enemisho emibili kuya kwemithathu ngokusizwa nguthisha elingisa ukubingelela nokuvalelisa nezingxoxo ezimfushane ngababili nangamaqenjana 66 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 IMIBHALO NEZINSIZA KUFUNDISA ZONYAKA EZINCONYIWE • Izithombe namaphosta okuxoxa • Izincwadi ezinkulu –eziyizinganekwane nezingezona izinganekwane • Neminye imibhalo ekhulisiwe (izinkondlo, amaculo, njll) • Izinto ezhambisana nezindikimba nezihloko opuppet, amamasiki njll. • Izithombe zokufundisa ukulandelana • Izincadi zezindaba ezimfishane zezinkondlo kanye namaculo • Imidlalo yokudlala uLimi (inkulumo) • Izincwadi zezithombe ezinombhalo ngaphansi (izincwadi zokufunda) • Amaflashikhadi amagama ezinto ezisekilasini, nezibukiswe odongeni namagama afundwayo • Ishadi lemisindo • Izinkomba ezisetshenziswayo uma kufundwa imibhalo ekhulisiwe, izindaba ezisodongeni, nokunye okusodongeni • Amamasiki, izincwadi ezinkulu ezenziwe uthisha nabafundinizincwadi zakwaZig-zag, amapuppet,amaflashkhadi • Balungiselwa izingubo zokudlala leyomidlalo yokulingisa lezo zindaba • Ama - CD noma namatheyiphu anezindaba (ezifundwayo nezixoxwayo), izinkondlo, imilolozelo namaculo, isidlali ma - CDnoma itheyiphu yokurekhoda, umabonakude netheiphu yokuqopha/ama - DVD CAPS 67
ISIZULU ULIMI LWESIBILI LOKWENGEZA AMABANGA 1-3 UHLA LWAMAGAMA ASETSHENZISIWE Imilolozelo-inkondlo esamculo eqondene nezingane ezincane ehambisana neminyakazo. ULimi olwengezayo- uma umuntu efunda ulimi (noma izilimi ukwengeza oLimini Lwasekhaya). Lokhu akuthathi isikhundla soLimi Lwasekhaya kodwa kufundwa kuhambisana nalo. Ukuhlola okuyisisekelo-Ukuhlola kokuqala okusetshenziswa ukuthola lokho abafundi asebekwazi. Uhlelo longwaqa/lonkamisa-ukuhlanganisa imisindo emibili noma emithathu ukuze kwakhe igama elilodwa. Isihloko-igama noma amazwi asho indaba kafushane. Umsindo owodwa onhlamvumbili-imisindo emibili okuthi lapho ihlanganiswa iphinyiswa ibe umsindo owodwa omusha. Ukufunda nokubhala okukhulayo-lokhu ukuqala ukufunda nokubhala kwezingane. Kubhekiswe olwazini lwengane lokubhaliwe. Izingane zibona okubhaliwe bese zikwazi ukuqonda inhloso yako. Zingaba nezindaba ezizixoxelwayo noma ezifundelwa zona, zifunde ukwazi ukuthi indaba iyini nokuthi izincwadi ziyini. Nangaphambi kokuthi ziye esikoleni kukhona okuningi ezikwaziyo. Zingazama ukubhlala amagama azo zisebenzisa umqondo ezinawo ngezinhlamvu kanye nopelo, zingaphinde zenze sengathi ziyafunda (okusho ukuthi ukuziphatha njengofundayo). Ukufunda emazingeni ehlukene-abafundi bebanga a\elilodwa bafundiswa izincwadi ezisemazingeni angefani ngobunzima bazo. Ukufunda ngamaqembu-ilapho abafundi behlukaniswa ngamaqembu nangokweziphiwo zabo bese befundiswa ukufunda. Ukufunda ngokuzimela– ukufunda okwenziwa ekilasini noma ekhaya lapho umfundi ezifundela yedwa uma ethola ithuba angalisebenzisa. Ukufunda ngababili- ukufunda ngababili kwabafundi befunda ngokushitshana. Inqubo yokubhala-kulandelwa uhlelo lapho kubhalwa indaba ngokuqala ngokuhlela, kubhalwe umbhalo wokuqala, kulungiswe amaphutha bese kwethulwa. Ukuphinde uxoxe- ukuxoxa ngezinto ezenzeke kumutu elandelanisa izigameko njengoba zenzekile. Ukufunda ngokuhlanganyela-isifundo sekilasi lonke lapho abafundi befunda kanyekanye nothisha imibhalo ekhulisiwe yabhalwa ngokugqamile. Ngokuvamile lesi sifundo sisuke senzelwe abafundi abakhaliphile ekilasini. Abanye abafundi bayalandela kanti abanye bagcina ngokulalela. Lesi sifundo kumele sisetshenziswe ngokuphindelela ekilasini. Amagama asetshenziswa ngokuphindelela-amagama umfundi asheshe akwazi ukuwabona ngoba ujwayele ukuhlangana nawo lapho efunda. Ibhodi elikhulu-kufakwa/kuchonywa/kunamathiselwa izithombe ezichaza indaba ethile ngokulandelana kwazo Izindlela zokufunda-ezinye zezindlela umfundi angazisebenzisa uma enenkinga yokufunda igama angalijwayele. Ukuphendula ngeminyakazo-enye yezindlela esetshenziswa nguthisha lapho enikeza abafundi imiyalelo bese abafundi benza iminyakazo okuthiwa abayenze. Iqoqo lolwazi-magama-amagama ahambisana nezincazelo umfundi aziqoqela wona azibhalele encwadini yakhe. 68 ISITATIMENDE SENQUBOMGOMO YOHLELO LOKUFUNDA NOKUHLOLA

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Isizulu SAL.