Skip to content
CAPS document

CAPS SP FAL SETSWANA GR 7 9

Grades 7, 8, 9 Setswana FAL CAPS document, 150 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Setswana FALGrades 7, 8, 9150 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
SETSWANA puotlaleletso ya Ntlha Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo Kgato e Kgolwane Mephato 7-9    
PEGELOYA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) MEPHATO 7-9 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA PPKT
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0494-7 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION PPKT
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 DITENG Karolo 1: matseno a pegelo ya pholisi ya kharikhulamo le tlhatlhobo..................3 1.1 Lemorago......................................................................................................................................................... 3 1.2 Thadiso............................................................................................................................................................ 3 1.3 Maikaelelo a kakaretso a kharikhulamo ya Aforika Borwa. ........................................................................ 4 1.4 Kabo ya nako................................................................................................................................................... 6 1.4.1 Kgato ya motheo..................................................................................................................................... 6 1.4.2 Kgato ya magareng. ............................................................................................................................... 6 1.4.3 Kgato e kgolwane................................................................................................................................... 7 1.4.4 Mephato 10-12........................................................................................................................................ 7 Karolo 2: GO ITSISE DIPUO................................................................................................................. 8 2.1 Dipuo mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo.................................................................. 8 2.1.1 Maemo a Puo. ......................................................................................................................................... 8 2.1.2 Dikgono tsa Puo. ..................................................................................................................................... 9 2.1.3 Melebo ya go ruta puo............................................................................................................................. 9 2.2 Kabo ya nako ya Puotlaleletso ya Ntlha mo Kharikhumalong . ................................................................ 12 2.3 Didiriswa tsa Tshegetso tsa Go ithuta le Go ruta. ...................................................................................... 13 Karolo 3: DITENG LE DITHULAGANYO TSA GO RUTA DIKGONO TSA PUO................................ 15 3.1 Thadiso ya dikgono tsa puo - dikgato le ditogamaano, mofuta wa setlhangwa le boleele. ................... 15 3.1.1 Go reetsa le Go bua. ............................................................................................................................. 15 3.1.2 Go buisa le Go lebelela. ........................................................................................................................ 27 3.1.3 Go kwala le Go tlhagisa......................................................................................................................... 39 3.1.4 Dipopego tsa Puo le Melawana ya tiriso................................................................................................ 52 3.2 Lenane la phatlhalatso ya ditlhangwa . ....................................................................................................... 56 3.3 Dithulaganyo tsa go ruta............................................................................................................................... 57 3.4 Lenane la dithulaganyo tsa go ruta.............................................................................................................. 60 PPKT 1
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Karolo 4: TLHATLHOBO MO PUONG YA GAE................................................................................ 127 4.1 Matseno. ....................................................................................................................................................... 127 4.2 Tlhatlhobo e e sa tlhomamang ya letsatsi le letsatsi. .............................................................................. 128 4.3 Tlhatlhobo e e tlhomameng. ....................................................................................................................... 129 4.3.1 Ditlhokego tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ya puo ya gae .................................................................. 129 4.3.2 Mofuta wa ditiro go ya ka kgweditharo. ............................................................................................... 130 4.4 Lenaneo la Tlhatlhobo................................................................................................................................. 133 4.5 Go rekota le go bega. .................................................................................................................................. 137 4.6 Tekanyetso ya Tlhatlhobo........................................................................................................................... 138 4.7 Kakaretso...................................................................................................................................................... 139 Lenaanefoko. ................................................................................................................................... 140 2 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 KAROLO 1: matseno A PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO 1.1 Lemorago Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 (NCS) e tlhalosa pholisi ya kharikhulamo le tlhatlhobo mo dikolong. Go tokafatsa tiragatso e, Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba e ne ya mametlelelwa ka dimametlelelo tse di tla diragadiwang ka Firikgong 2012. Tokomana e le nngwe e e sobokantsweng ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo ya serutwa se sengwe le se sengwe, e ne ya kwalwa go emisetsa Dipegelo tsa Dirutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto le Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa Mephato ya R-12 tsa bogologolo. 1.2 Thadiso (a) National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela pegelo ya pholisi ya go ithuta le go ruta mo dikolong tsa Aforika Borwa mme e na le tse di latelang: (i) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo ya serutwa se sengwe le se sengwe sa sekolo se se amogetsweng; (ii) Pegelo ya Pholisi ya, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; le (iii) Pegelo ya Pholisi ya, National Protocol for Assessment Grades R-12 (Firikgong 2012). (b) The National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela dipegelo tse pedi tsa kharikhulamo ya bosetšhaba tsa ga jaana, tsona ke: (i) Revised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002, le (ii) National Curriculum Statement Grades 10-12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003 and No. 27594 of 17 May 2005. (c) Dipegelo tsa kharikhulamo ya bosetšhaba tse di akanngwang go ka dirisiwa mo ditemanengpotlana tsa b (i) le (ii) di na le dipegelo tsa pholisi tse di latelang tse di tla khutlisiwang ka tatelano ke National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) mo pakeng ya go tloga ka 2012-2014: (i) Lekala la Thuto/Lenaneo la Serutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto, Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa tsa Mephato R-9 le Mephato 10-12; (ii) Pegelo ya Pholisi ya National Policy on assessment and qualifications for schools in the General Education and Training Band, e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No. 124 in Government Gazette No. 29626 of 12 February 2007; (iii) Pegelo ya Pholisi ya the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e tlhamilweng sešwa mo Government Gazette No.27819 of 20 July 2005; PPKT 3
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 (iv) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e mabapi le barutwana ba ba nang le ditlhokego tse di kgethegileng, e e phasaladitsweng mo Government Gazette, No.29466 of 11 December 2006, e akareditswe mo pegelong ya pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; le (v) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), e e mabapi le the National Protocol for Assessment (Grades R-12), e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No.1267 in Government Gazette No. 29467 of 11 December 2006. (d) Pegelo ya Pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, le dikarolo tse di mo Pholising ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo jaaka e akanngwang mo Dikgaolong 2, 3 le 4 tsa pegelo e, tse di agang melao le boleng jwa National Curriculum Statement Grades R-12. Ka jalo go ya ka karolo 6A ya South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996, ) e aga motheo o Tona ya Thuto ya Motheo e ka tlhomamisang dipoelo tse di lekaneng tsa boleng, gammogo le thulaganyo le tsamaiso ya tlhatlhobo ya diphitlhelelo tsa barutwana e e ka dirisiwang mo dikolong tsa botlhe le mo dikolong tse di ikemetseng ka nosi. 1.3 Maikaelelo a kakaretso a Kharikhulamo ya Aforika Borwa (a) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e tlhagisa kitso, dikgono le meetlo e e tshwanelwang ke go ithutiwa mo dikolong tsa Aforika Borwa. Kharikhulamo e ikaelela go netefatsa gore barutwana ba bona le go diragatsa kitso le dikgono ka ditsela tse di nang le bokao mo matshelong a bona. Mo ntlheng e, kharikhulamo e godisa kakanyo ya go tsepamisa kitso ka bokao jwa tikologo, e ntse e sisimoga (tsibogela) botlhokwa jwa lefatshe ka bophara. (b) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12, e arabela maikaelelo a: • go tlamela barutwana, go sa kgathalesege lemorago la ikonomi ya loago, lotso, bong, bokgoni jwa mmele kgotsa bokgoni jwa botlhale, le kitso, dikgono le meetlo tse di tlhokegang go ikgotsofatsa le botsayakarolo jo bo nang le bokao mo loagong jaaka baagi ba naga e e gololesegileng; • e tlamela phitlhelelo ya thuto e e kwa godimo; • go kaela phetogelo ya barutwana go tswa go thuto ya ditheo go ya go lefelo la tiro; le • go tlamela bathati ka tshedimosetso e e lekaneng ya dikgono tsa morutwana. (c) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaegile ka metheo e e latelang: • Phetogo ya loago; e netefatsa gore go sa lekalekaneng mo go tsa thuto go go fetileng go a siamisiwa, le gore ditšhono tse di lekalekanang tsa thuto di neelwa baagi botlhe: • Go ithuta go go tlhaga gape go tseneletse, go rotloetsa molebo o o tlhaga e le o o tseneletseng mo thutong, boemong jwa go rutiwa ga go neelwa dinnete go go seng tlhaga e bile go sa tsenelela; • Kitso e e kwa godimo le dikgono tse di kwa godimo; bonnye jwa maemo a kitso le dikgono tse di tshwanetseng go fitlhelelwa mo mophatong o mongwe le o mongwe di totobaditswe le go beelwa seemo se se kwa godimo, seemo se se fitlhelegang mo dirutweng tsotlhe; 4 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Tsweletso; diteng le bokao jwa mophato o mongwe le o mongwe di supa tsweletso go tloga go e e bonolo go fitlha go e e gwetlhang tlhaloganyo; • Ditshwanelo tsa botho, boakaretsi, bosiaimisi jwa tikologo le loago; go tsenyeletsa melawana le ditlwaelo tsa bosiamisi jwa tikologo le loago le ditshwanelo tsa botho jaaka di tlhalosiwa mo Molaotheong wa Aforika Borwa. Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12. (Ka kakaretso) e bosisi mo dintlheng tsa dipharologano di tshwana le lehuma, go tlhoka tekatekano, lotso, bong, puo, kgolo, bogole le dintlha tse dingwe. • Go totobatsa botlhokwa jwa tsamaiso ya kitso ditso; go lemoga ditiragalo (hisetori) le boswa jo bo humileng jwa naga e jaaka dintlha tse di botlhokwa tse di nonotshang meetlo e e leng teng mo Molaotheong; le • Go ikanyega, boleng le nonofo; go tlamela thuto e e ka bapisiwang le ya dinaga tse dingwe ka boleng, go anama le boteng (d) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaelela go tlhagisa barutwana ba ba kgonang go: • lemoga le go rarabolola mathata gape ba tsaya ditshwetso ba akanya ka tsenelelo e bile ba na le boitlhamedi. • dira ka katlego ba le bosi, kana ba na le ba bangwe e le karolo ya setlhopha; • ithulaganya, go itsamaisa le go tsamaisa ditiro tsa bona ka boikarabelo le ka nonofo. • kgobokanya, sekaseka, rulaganya le go tlhatlhoba tshedimosetso ka tsenelelo; • tlhaeletsana ka nonofo ba dirisa dikgono tsa pono, matshwao kgotsa dikgono tsa puo mo mekgweng e e farologaneng; • dirisa saense le thekenoloji ka nonofo le ka tsenelelo ba supa boikarabelo mo tikologong le mo boitekanelong jwa ba bangwe; le • bontsha go tlhaloganya lefatshe jaaka thulaganyo ya ditsamaiso tse di amanang ka go lemoga gore dikaelo tsa tharabololo ya mathata ga di tlhagelele di le tsosi. (e) Boakaretsi bo tshwanetse go nna karolokônôkônô ya thulaganyo, ipaakanyo le go ruta mo sekolong se sengwe le se sengwe. Se, se ka diragala fa fela barutabana botlhe ba nna le tlhaloganyo e e edileng ya go lemoga le go arabela dikgoreletsi tsa go ithuta le go rulaganyetsa dipharologano. Ntlhakgolo mo go tsamaiseng boakaretsi ke go netefatsa gore dikgoreletsi di a lemogiwa le go arabelwa ke ditlhopha tsotlhe tsa tshegetso mo loagong lwa sekolo, go akaretsa barutabana, ditlhopha tsa tshegetso tsa dikgaolothuto, ditlhopha tsa tshegetso tse di mo ditheong, batsadi le dikolo tse di kgethegileng jaaka ditikatikwe tse di tswelang morafe mosola ka kakaretso. Go arabela dikgoreletsi mo phaposiborutelong, barutabana ba tshwanetse go dirisa ditogamaano tse di farologaneng tsa dipharologano tsa kharikhulamo jaaka tse di akareditsweng mo Dikaeding tsa Go Ruta le Go Ithuta ga Boakaretsi tsa Lefapha la Thuto ya Motheo (2010). (Department of Basic Education’s Guidelines for inclusive teaching and learning (2010) ). PPKT 5
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 1.4 Kabo ya Nako 1.4.1 Kgato ya Motheo (a) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Motheo ke e e latelang MOPHATO R MEPHATO 1-2 MEPHATO 3 SERUTWA (DIURA) (DIURA) (DIURA) Puo ya Gae 10 7/8 7/8 Puo Tlaleletso ya Ntlha 2/3 3/4 Dipalo 7 7 7 Dikgono tsa Botshelo 6 6 7 • Kitso ya Tshimologo (1) (1) (2) • Botshweretsi jwa Boitlhamedi (2) (2) (2) • Thuto ya Ikatiso ya Mmele (2) (2) (2) • Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago (1) (1) (1) GOTLHE 23 23 25 (b) Nako ya go ruta ya Mephato R, 1 le 2 ke diura di le 23 mme ya Mophato 3 ke diura di le 25. (c) Diura di le 10 mo dipuong di abetswe Mephato R-2 mme diura di le 11 ke tsa Mophato 2. Bogolo jwa diura di le 8 le bonnye jwa diura di le 7 di abetswe Puo ya Gae, bonnye jwa diura di le 2 le bogolo jwa diura di le 3 di abetswe Puotlaleletso mo Mephatong 1-2. Mo Mophatong 3 bogolo jwa diura di le 8 le bonnye jwa diura di le 7 di abetswe Puo ya Gae fa bonnye jwa diura di le 3 le bogolo jwa diura di le 4 di abetswe Puotlaleletso ya Ntlha. (d) Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo, Kitso ya Tshimologo e abetswe ura e le 1 mo Mephatong R-2 le diura di le 2 jaaka go kailwe ka diura tse di mo masakaneng mo mophatong wa 3. 1.4.2 Kgato ya Magareng (b) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Magareng ke e e latelang: SERUTWA DIURA Puo ya Gae 6 Puotlaleletso ya Ntlha 5 Dipalo 6 Disaense tsa Tlhago le Thekenoloji 3, 5 Disaense tsa Loago 3 Dikgono tsa Botshelo 4 (1,5) • Botshweretsi jwa Boitlhamedi (1) • Thuto ya Ikatiso ya Mmele (1,5) • Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago GOTLHE 27,5 6 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 1.4.3 Kgato e Kgolwane (a) Nako ya go ruta mo Kgatong e Kgolwane ke e e latelang: SERUTWA DIURA Puo ya Gae 5 Puotlaleletso ya Ntlha 4 Dipalo 4, 5 Disaense tsa Tlhago 3 Disaense tsa Loago 3 Thekenoloji 2 Disaense tsa Botsamaisi le Ikonomi 2 Tebanyo le Botshelo 2 Botshweretsi jwa Boitlhamedi 2 GOTLHE 27,5 1.4.4 Mephato 10-12 (a) Nako ya go ruta mo Mephatong 10-12 ke e e latelang: SERUTWA KABO YA NAKO MO BEKENG(DIURA) Puo ya Gae 4.5 Puotlaleletso ya Ntlha 4.5 Dipalo 4.5 Tebanyo le Botshelo 2 Bonnye jwa dirutwa dingwe le dingwe tse tharo di tlhophiwa 12(3x4 diura) go tswa mo Setlhopheng sa B Mametlelelo B, Mananeo B1-B8 a pegelo ya pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, e le mabapi le go ya ka mabaka a a botswang pele go dumelanwa ka ona mo ditemaneng tsa 28 tsa pegelo ya pholisi e e bolelwang. GOTLHE 27.5 Nako e e abilweng ya beke e ka dirisediwa bonnye dirutwa tsa NCS tse di tlhokegang jaaka go kailwe fa godimo, e bile e se ke ya dirisediwa dirutwa dipe tsa tlaleletso tse di okeditsweng mo lenaneong la dirutwa. Fa morutwana a ka eletsa go oketsa dirutwa, nako e e okeditsweng e abelwe go rutiwa ga dirutwa tse. PPKT 7
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 KAROLO 2: GO Itsise PUO YA GAE MO KGATONG E KGOLWANE 2.1 Dipuo mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo Puo ke sediriswa sa mogopolo le tlhaeletsano. Gape ke sediriswa sa setso le temogo ya bontle ka tlwaelo se se aroganngwang mo gare ga batho go dira gore lefatshe le ba tshelang mo go lona le nne le bokao jo bo botoka. Go ithuta go dirisa puo ka botlalo go kgontsha barutwana go fitlhelela kitso, go tlhalosa boitshupo jwa bona, maikutlo le dikakanyo, go dirisana le ba bangwe le go laola lefatshe la bona. E tlamela barutwana ka ditshwantsho le dikakanyo tse di humileng, tse di maatla, tse di tseneletseng kwa botennyeng tse di ka dirisiwang go dira lefatshe la bona le tokafale go feta jaaka le ntse; le itshekile go feta jaaka le ntse. Ke ka tiriso ya puo mo dipharologanong tsa setso le dikamano tsa loago di thadisiwang le go tlhamiwa, go tlhamiwa goo, go ka fetolwa gape ka puo ga anamisiwa le go tokafatswa. 2.1.1 Maemo a Puo Go ithuta puo mo Kgatong e Kgolwane, go akaretsa dipuo tsotlhe tsa semmuso mo Aforika Borwa, e bong, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga - gammogo le Puo ya Matshwao le Dipuo tse e seng tsa Semmuso. Dipuo tse di ka rutiwa ka maemo a a farologaneng. Puo ya Gae ke puo ya ntlha e e fitlhelelwang ke barutwana. Le fa go le jalo, bontsi jwa dikolo tsa Aforika Borwa ga di rute dipuo tsa gae tsa barutwana ba bangwe ba ba ikwadisitseng mme e na le puo e le nngwe kgotsa tse pedi tse di rutiwang ka maemo a puo ya gae. Ka ntlha ya se, maina a Puo ya Gae le Puotlaleletso ya Ntlha a kaya botswerere jwa maemo a puo e e rutiwang ka ona e seng puo ya gae kgotsa e e fitlheletsweng (jaaka mo dipuotlaleletsong). Ka ntlha ya maikaelelo a pholisi e, kumako nngwe le nngwe ya puo ya gae e tshwanetse go tlhaloganngwa gore e kaya maemo mme e seng puo ka boyona. Maemo a Puo ya Gae a tlamela botswerere jwa puo jo bo senolang dikgono tsa tlhaeletsano ya dikamano tsa botho tse di tlhokagalang mo maemong a loago le mo maemong a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi a a leng botlhokwa mo go ithuteng go ralala kharikhulamo. Go na le kgatelelo mo go rutiweng ga dikgono tsa go reetsa, go bua, go buisa le go kwala mo maemong a a puo. Kgato e, e tlamela barutwana gape ka bokao jo bo tlhamaletseng, temogo ya bontle le bokgoni jwa go nna le dikakanyo jo bo tla ba tlamelang ka bokgoni jwa go tlhama dilo gape, go akanya le go matlafatsa go tlhaloganya lefatshe le ba tshelang mo go lona. Le fa go le jalo, kgatelelo le kabo ya maduo a dikgono tsa Go reetsa le Go bua, go tloga ka Mophato wa 7 go ya kwa pele, di kwa tlase go na le dikgono tsa go buisa le go kwala. Puotlaleletso ya Ntlha e kaela go puo e seng puo ya gae mme fela e dirisediwa tiriso ya tlhaeletsano e e rileng mo setšhabeng e e leng puo ya go ithuta le go ruta. Kharikhulamo e neela tshegetso e e maatla go barutwana ba ba tla dirisang puo ya bona ya Puotlaleletso ya ntlha jaaka puo ya go ithuta le go ruta. Kwa bokhutlong jwa Mophato 9 barutwana ba ba tshwanetse ba ba kgona go dirisa Puo ya gae le puo-tlaleletso ka nonofo le ka botshepegi mo maitlhomong a a farologaneng, go akaretsa le go ithuta. Mo Aforika- Borwa, bontsi jwa barutwana ba simolola go dirisa puotlaleletso e e leng English jaaka puo ya bona ya Go ithuta le Go ruta. Ka jalo go raya gore ba tshwanetse go fitlhelela bokgoni jwa maemo a a kwa godimo mo English. Ba tshwanetse go kgona go buisa le go kwala sentle ka English. Maemo a Puotlaleletso ya Ntlha a tseelela gore barutwana ga ba na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong. Mo dingwageng tsa ntlha tsa sekolo go tlhomiwa mogopolo mo go ageng bokgoni jwa morutwana jwa go tlhaloganya 8 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 puo le go e bua - motheo wa dikgono tsa tlhaeletsano ya dikgolagano tsa botho. Mo Mephatong ya 2 le 3 barutwana ba simolola go aga kitso ya puo mo motheong o wa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo tse ba setseng ba di ithutile mo Puong ya Gae. Mo Dikgatong tsa Magareng le tse Dikgolwane, barutwana ba tswelela go tiisa dikgono tsa go reetsa, go bua, go buisa le go kwala. Kgatelelo e kgolo e abelwa go dirisetsa Puotlaleletso ya Ntlha ka maikaelelo a go akanya le go ntsha mabaka. Ba tshwaragana le ditlhangwa tsa dikwalo le go simolola go aga bokgoni jwa temogo ya bontle le go tshwantsha mo Puotlaleletsong ya bona. Barutwana ba tshwanetse gore fa ba goroga mo Kgato e kgolwane, ba bo ba tlhaloganya Puotlaleletso ya Ntlha mabapi le dikgono tsa dikgolagano tsa botho le maemo a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi. Le fa go ntse jalo, boammaaruri ke gore barutwana ba bantsi mo kemong e ga ba kgone go tlhaeletsana sentle ka Puotlaleletso ya bona. Kgwetlho mo kgatong ya magareng ke go tlamela barutwana ba ka tshegetso gape ka yona nako eo ba abelwa kharikhulamo e e ba kgontshang go fitlhelela maemo a a tlhokegang mo Mephatong e e kwa pele. Maemo a tshwanetse gore a nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya go ba baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa godimo kgotsa dithuto tse di kgolwane kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng. 2.1.2 Dikgono tsa puo Kharikhulamo ya Puogae e rulagantswe go ya ka dikgono tse di latelang: 1 Go reetsa le Go bua 2 Go buisa le Go lebelela 3 Go kwala le Go tlhagisa 4 Dipoego tsa Puo le Melawana ya tiriso 2.1.3 Melebo ya go ruta puo Melebo ya go ruta puo mo dikwalong e ikaegile ka setlhangwa, e a tlhaeletsa, e a lotaganya e bile e lebile dikgato. Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa le molebo wa tlhaeletsano ka bobedi e ikaegile ka tlhagiso le tiriso e e tswelelang ya ditlhangwa. Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa o utulola gore ditlhangwa di dira ka tsela e ntseng jang. Maitlhomo magolo a molebo o o ikaegileng ka setlhangwa ke go kgontsha barutwana go nna le bokgoni, go itshepa le go nna babuisi ba ba buisang ka tsenelelo, bakwadi, babogedi le batlhami ba ditlhangwa. E tsenyeletsa go reetsa, go buisa, go lebelela le go sekaseka ditlhangwa go tlhaloganya gore di tlhagisitswe jang le gore tlhotlheletso ya tsona e leng sona. Ka tlhaeletsano e e tseneletseng le ba bangwe, barutwana ba aga bokgoni jwa go tlhatlhoba ditlhangwa. Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa le ona o akaretsa tlhagiso ya mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa tsa maitlhomo le babuisi/baamogedi ba ba rileng. Molebo o, o sedimosediwa ke go tlhaloganya gore ditlhangwa di bopiwa jang. Mokgwa wa tlhaeletsano o tshitshinya gore morutwana o tshwanetse gore fa a ithuta puo, a nne le maitemogelo a magolo mo puong e e ikaeletsweng le ditšhono tse dintsi go ikatisa kgotsa go tlhagisa puo ya tlhaeletsano ya loago kgotsa maitlhomo a a dirisegang. Go ithuta puo go tshwanetse ga fitisediwa mo phaposiborutelong mo dikgono tsa kitso ya puo tsa go buisa/go lebelela le go kwala/go tlhagisa di ithutiwa ka go dira puiso e ntsi le go ithuta go kwala thata. Go ruta puo go diragala ka tsela e lotagantsweng, ka morutabana a bontsha katiso e e siameng, barutwana ba ikatisa pele ka dikgono tse di maleba mo ditlhopheng pele ba ka tsenya dikgono tse mo tirisong ka bobona. Popego ya thuto PPKT 9
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 e nngwe le e nngwe e tshwanetse e nne e e akaretsang barutwana botlhe mo phaposiborutelong pele ba ikatisa mo ditlhopheng le go ka dirisa dikgono tse di ntšhwa ka bongwe. Molebo wa go ruta ka dikgato o dirisiwa fa barutwana ba tlhagisa ditlhangwa tsa molomo le tse di kwadilweng. Barutwana ba tsenngwa mo maemong a a farologaneng a dikgato tsa go reetsa, go buisa le go kwala. Mo tsamaong ya neelano ba tshwanetse ba nagane segolo bogolo ka babuisi/baamogedi le mosola. Se se tla ba kgontsha go tlhaeletsana le go tlhagisa dikakanyo ka tsela ya tlholego e sa pekanngwa. Sekao, mokgwa wa go kwala ga o tsepame mo kungong fela mme o tsepama le mo kgatong ya go kwala. Mo tsamaong ya go kwala barutwana ba rutwa gore ba ka tlagisa dikakanyo ka tsela e e ntseng jang, go ka akanya ka babuisi le maithlomo, go kwala ditlhangwa tsa ntlha, go tseleganya ditiro tsa bona le go tlhagisa sekwalo sa bofelo se se tlhaeletsang dikakanyo tsa bona. Mokgwa wa go ruta dikwalo Thuto ya dikwalo e tshwanetse ya tsepama mo go ruteng go tlhaloganya le go tsenyeletsa ditogamaano tsa dikgato tsa go buisa (pele ga puiso, ka nako ya puiso le morago ga puiso). Lebakalegolo la go buisa dikwalo mo phaposiborutelong ke go dira gore barutwana ba nne le tshisimogo mo tirisong e e kgethegileng ya puo e e lolameng, e e nang le boammaaruri, botshwantshi, ya matshwao, e na le bokao jo bo tseneletseng go feta sengwe le sengwe fela se ba ka se buisang. Fa ditlhangwa tse dingwe e le tsa boitumediso, kakabalo, kgotsa tshenolelo, bakwadi ba ba tlhoafetseng ba kwala dipadi, diterama le maboko ka gore ba na le dikakanyo, megopolo le dikgang; melawana le ditumelo tse ba batlang thata go di abelana kgotsa go di senolela babuisi ba bona ba ba ikaeletsweng. Tiriso ya puo ya bona ya botshwantshi ke mokgwa o o tlaleletsang, o o senolang, o o tshegetsang le go baya mo pontsheng dikakanyo tsa bona. Go ruta dikwalo ga go nke go nna bonolo, fela ga go kgonege kwa ntle ga dithanolo le ditshwaelo tsa botho, tse di akanngwang di na le boammaaruri go tswa mo barutwaneng ka bobona. Kwa ntle ga gore ba ithute go tlhaloganya setlhangwa ka bobona, ba tla bo ba sa rutega mo go kgotsofatsang. Barutabana ba tlhoka gore gangwe le gape ba tshegetse dithanolo tsa bona le dikakanyo tsa ditlhangwa, ba bo ba letlelela botsayakarolo jwa barutwana go le gontsi ka mo go tlhaloganyesegang. Thanolo ga se ka ga go nepa kgotsa go fosa. Ke ka ga go batlisisa se se nang le bokao mo mmuising. Ditsela tse di botoka tsa go ruta dikwalo di ka akaretsa dingwe kgotsa tsotlhe tse di latelang: • Leka ka mokgwa o o ka kgonang go buisa bontsi jwa setlhangwa mo phaposing ka fa go ka kgonegang ntle le go kgaotsa o dira ditirwana tse dingwe. Se, se se ke sa feta dibeke di le pedi. Go botlhokwa gore barutwana ba nne le kakanyo e e lolameng ya se se diragalang kwa tshimologong ya setlhangwa. Go tsaya nako e ntsi mo go buiseng setlhangwa go senya go tlhaloganya ntlha ya kanelo le poloto ka botlalo. Barutwana ba diphaposi dingwe ba kgona go buisa setlhangwa kwa ntle ga tshegetso ya mokgwa o. Se, se tshwanetse go rotloediwa. Go tshwanetse ga rutiwa poko e seng maboko. Buisa bontsi bo bo ka kgonegang mo phaposing, le go netefatsa gore barutwana le bona ba kwala maboko. • Thanolo ya setlhangwa ke thuto e e rutiwang mo maemong a thuto ya yunibesithi, e bile barutwana ba setlhopha se ga ba tlhoke go ithuta kemo e e kwa godimo e ya thanolo. Le fa go ntse jalo, maitlhomo otlhe a go ruta ditlhangwa ke go bontsha barutwana ka moo puo ya bona ya gae e ka dirisiwang ka teng ka botlalo, ka botlhale, ka botshwantshi le ka manontlhotlho. Se, se raya go lebelela ka moo setlhangwa se bopilweng ka teng, se tlhotlheleditsweng, le go rulaganngwa ka go tlhalosa le go gatelela se se tlhagisiwang. Tiro e e ntseng jalo e ka akaretsa go tlhatlhoba go nna teng le go tlhokega ga boikakanyetso. Go ka lejwa ntlha ya gore ke mofuta ofe wa boikakanyetso o o tlhophilweng ke mokwadi le mabaka a teng; popego ya dipolelo le ditemana, thulaganyo ya maboko mo tsebeng, tlhopho ya mafoko, dipopego tse di tswelelang mo setlhangweng; tiriso ya 10 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 letshwao, modumo le mmala mo go leng maleba. Bontsi jwa tiro e, bo tshwanetse go ikaega ka setlhangwa, fela tshekatsheko ya setlhangwa sengwe le sengwe mola ka mola, e senya go nna bofitlha ga sona. • Ditlhangwa tsa boitlhamedi di tshwanetse go golaganngwa thata le go ithuta setlhangwa sengwe le sengwe. Ditirwana tsa go kwala tse di batlang gore setlhangwa se se buisiwang se tlhaloganngwe di ka nna le thuso e kgolo mo go fitlheleleng maemo a le mantsi a kgatlhego mo barutwaneng. Dipuisano tsa mo phaposing di ka nna mosola fa fela yo mongwe le yo mongwe a na le seabe. Fela dipuisano tsa phaposi tse di isang kwa ditirwaneng tsa tiro e e kwadiwang di na le mosola o o bonalang mo barutwaneng le mo go morutabana. • Kwa bofelong, go botlhokwa go tlhagisa gore mo dikwalong ga se gantsi go solofelwa karabo e le nngwe e e nepagetseng: kakanyo ya gore, leboko le ka kaya sengwe le sengwe fa fela mongwe a ‘tlhomamisa se’ go tswa mo setlhangweng e isa kwa kakanyong e e fosagetseng ya ka moo dikwalo di lebiwang ka teng. Setlhangwa se se feletseng, se kaya sengwe, e seng manathwana a sona fela; puiso e siameng ya setlhangwa e akaretsa setlhangwa sotlhe mo mekgweng ya go se ranola, ya boitlhamedi, ya motho ka nosi le ya go utolola dintlha. Melebo e mengwe ya dikwalo e e ka lotaganngwang le go ruta go tlhaloganya le go tlhaloganya dipopegokgolo tsa dikwalo ke tse; tatelano ya ditiragalo, mokwadi, thitokgang le melebo ya mefutakwalo. Melebo e e ka kopanngwa. Mo molebong wa tatelano ya ditiragalo barutwana ba ka dira dipatlisiso ba bo ba tlhakanye kamuso ya dikwalo le ditiragalo tsa hisetori tsa nako e tshwanang. Mo molebong wa mokwadi, barutwana ba ka tsaya karolo mo go ithuteng ka boteng le bophara ka mokwadi bogolo segolo mo pokong mme ba golaganye maboko a gagwe le motlha o o rileng wa hisetori. Mo molebong wa thitokgang barutwana ba ka lebelela dithitokgang di tshwana le bosiamisi, diphitlhelelo, lerato, jalo jalo go ralala palo e e rileng ya maboko kgotsa mefutakwalo e e farologaneng ba bo ba e bapise le ditiragalo tsa maemo a nnete a matshelo. Ba ka dira katlholo ka ga ditiro tsa moanelwa le go tshwaela ka thitokgang. Malebana le molebo wa mofutakwalo, barutwana ba ka tlhopha, bapisa le go farologanya mefutakwalo e e farologaneng, sk, pharologanyo magareng ga poloto mo pading/kgangkhutshwe/terama/naane. Melebo ya go ruta puo mo tirisong Thuto ya dipopego tsa puo e tshwanetse ya tsepamisiwa mo goreng puo e dirisiwa jang le gore ke eng se se ka dirwang ka yona, ke go re go lemoga bokao, go rarabolola bothata le dikgatlhego, go tlhotlheletsa ditsala le badirammogo, le go bopa botshelo jwa loago jo bo humileng. Thuto ya dipopego tsa puo e tshwanetse go nna tsela ya go dira gore dilo di diriwe. Ka jalo, thuto ya dipopego tsa puo/diponagalo tsa thutapuo e tshwanetse go itshetlega ka setlhangwa, tlhaeletsano le go lotaganngwa. Melawana e e latelang e tshwanetse ya tsewa tsia fa go rutiwa dipopego tsa puo: • Dipopego tsa puo di tshwanetse go rutelwa go bopa ditlhangwa mo bokaong jwa tiriso ya tsona - ka mantswe a mangwe di mabapi le puo ya leruri. • Tiriso ya dipopego tsa puo ga e a tshwanela go lebelela go lokolola dipolelo tse di tlhaotsweng fela - e tshwanetse ya tlhalosa tsela e dipolelo di rulagantsweng ka teng mo go ageng ditlhangwa ka botlalo jaaka, dikgang, ditlhamo, makwalo, dipegelo tse barutwana ba di ithutang, ba di buisang le go di kwala mo sekolong. PPKT 11
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Tiriso ya didiriswa tsa boammaaruri jaaka mmuisano, dipotsotherisano di tshwanetse go rotloediwa. • Golaganya popego ya puo le tiriso ya puo mo maemong a loago, sk, go tlhagisa dikakanyo le maikutlo a mongwe, go itsise batho, go bua ka ga kgotsa go bega sengwe, ditiro, ditiragalo kgotsa batho mo tikologong, mo pakajaanong kgotsa mo pakatlang, go dira dikopo go dira ditshitshinyo, go ab elana ka dijo kgotsa dinotsididi le go di amogela kgotsa go ka di gana ka bonolo; go neela le go tsibogela ditaelo, go bapisa le go farologanya dilo. • Dirisa ditirwana tsa phaposiborutelo tse di amanang le mofuta wa puo le tiriso ya yona, sk, pakapheti le tlhamo ya kanelo le go kwala pegelo; modirisokgonego le tlhamo ya maitlhomo. • Tsepamisa mogopolo mo ditirwaneng tse di nang le bokao. Go fitlhelela melawana ya dipopego tsa puo ga go kgontshe barutwana go ka dirisa puo ka tsela e e lomaganeng le e e dirang tlhaloganyo. Se se re kgatlhisang ke se se mabapi le popego le tiriso go feta maemo a polelo, ke go re tsela e batho ba dirisang puo e e buiwang (puisano) kgotsa puo e e kwadilweng (setlhangwa) ka ditsela tse dilomaganeng di dira tlhaloganyo. 2.2 Kabo ya nako ya Puotlaleletso ya Ntlha Kabo ya nako ya Puotlaleletso ya Ntlha.Nako ya go ruta Puo ya Gae le Puotlaleletso ya Ntlha ke diura di le 5 le 4 ka tatelano mo bekeng go ya ka thebolo ya pholisi.Le gale go tshitshinngwagore diura di le 5 di abelwe Puo ya go ithuta le go ruta mme diura di le 4 di abelwe puo e nngwe ya pateletso.Dikolo tse di dirisang puotlaleletso ya ntlha jaaka puo ya go ithuta le go ruta, di tshwanetse go rebola puo eo diura di le 5. Diteng tsotlhe tsa puo di rutiwa mo tshekong/sedikong sa dibeke di le pedi (diura di le 8/10). Barutabana ga ba patelesege go tsepama ka go gwalala mo tshekong/sedikong se, mme ba netefatse fa dikgono tsa puo, bogolosegolo go ikatisiwe ka go buisa le go kwala. Kabo ya nako mo dikgonong tse di farologaneng tsa puo mo Mephatong 7 - 9 ke dibeke di le 36. Dibeke di le nne ke tsa maitlhomo a ditlhatlhobo - dibeke di le pedi ke tsa tlhatlhobo ya Seetebosigo fa dibeke tse dingwe tse pedi e le tsa Sedimonthole. Lenaane la nako le tshwanetse go tlamela ka dikamuso di le pedi tse di pataganeng mo bekeng. Kabo e e latelang ya nako e tshitsintswe go ruta dikgono tse di farologaneng mo tshekong/sedikong sa dibeke di le pedi. Dikgono Kabo ya Nako mo ditshekong/Didikong tsa Dibeke di le pedi (Diura) Mophato 7 Mophato 8 Mophato 9 *Go reetsa le Go bua Diura di le 2 (Tiro ya molomo) *Go buisa le Go lebelela Diura di le 3 le metsotso e le 30 (Ura e le 1 le metsotso e le 45 ya Tekatlhaloganyo le ura e le 1 le metsotso e le 45 ya ditlhangwa tsa dikwalo) *Go kwala le Go tlhagisa Diura di le 3 le metsotso e le 30 Dipopego tsa puo le Ura e le 1 Melawana ya tiriso *Dipopego tsa puo le Melawana ya tiriso di lotagantswe mo kabong ya nako ya dikgono tsa puo di le nne. Go na le nako e e beetsweng kwa thoko ya katiso e e tlhomameng. Dikgono tsa go akanya le go neela mabaka di tsenyeleditswe mo dikgonong le ditogamaano tse di tlhokegang mo Go reetseng le Go bua, Go buisa le Go lebelela le Go kwala le Go tlhagisa. 12 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Lenane la tshitshinyo ya kabo nako ya puo e nngwe ya pateletso. Dikgono Kabo ya Nako mo ditshekong/Didikong tsa Dibeke di le pedi (Diura) Mophato 7 Mophato 8 Mophato 9 *Go reetsa le Go bua Diura di le 2 (Tiro ya molomo) *Go buisa le Go lebelela Diura di le 3 (Ura e le 1 le metsotso e le 30 ya Tekatlhaloganyo le ura e le 1 le metsotso e le 30 ya ditlhangwa tsa dikwalo) *Go kwala le Go tlhagisa Diura di le 2 Dipopego tsa puo le Ura e le 1 Melawana ya tiriso *Dipopego tsa puo le Melawana ya tiriso di lotagantswe mo kabong ya nako ya dikgono tsa puo di le nne. Go na le nako e e beetsweng kwa thoko ya katiso e e tlhomameng. Dikgono tsa go akanya le go neela mabaka di tsenyeleditswe mo dikgonong le ditogamaano tse di tlhokegang mo Go reetseng le Go bua, Go buisa le Go lebelela le Go kwala le Go tlhagisa. 2.3 Didiriswa tsa tshegetso tsa go ithuta le go ruta Barutwana ba tshwanetse go nna le didiriswa tse di latelang go ithuta Puotlaleletso ya Ntlha mo Mephatong 7- 9: MEPHATO 7 - 9 Didiriswa tsa botlhokwa Bukakgakololo e e rebotsweng ya Puo - (Kaedi ya √ Morutabana/Buka ya Morutwana Thanodi √ Padi √ Dikgangkhutshwe √ Dinaane Terama √ Poko √ Didiriswa tsa mmedia Makwalodikgang √ Dimakasine √ Dipuisano/diterama tsa seyalemowa √ Dipontsho/diterama/tlhagiso ya dintlha le ditiraglo tsa botshelo tsa thelebišene (dokhumenthari) √ Morutabana wa Puotlaleletso ya Ntlha o tshwanetse go nna le: a) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo b) Pholisi ya Puo mo Thutong c) Bukakgakololo e e rebotsweng e e dirisiwang ke barutwana; dibukakgakololo tse dingwe jaaka metswedi go tlaleletsa buka e e rebotsweng. PPKT 13
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 d) Dithanodi (temenngwe, temepedi, ditementsi, thesorase) e) Mefutakwalo ya dikwalo e e rebotsweng f) Mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa mmedia: makwalodikgang, dimakasine, boroutšhara, diphampitshana tsa tshedimosetso/difolayara, jalo jalo. g) Phitlhelelo ya dithusathuto tsa kutlo le tsa pono go ka dirisiwa mo phaposiborutelong h) Mefuta e mengwe ya metswedi ya mmedia (makwalodikgang, dimakasini le diboroutšhara) Metswedi ya phaposiborutelo a) Ditlhangwa tse di farologaneng go akaretsa maemo a a farologaneng a go buisa, sk, dipadiso tse di tlhophilweng tse di lekanang barutwana botlhe mo phaposing/gore morutwana yo mongwe le yo mongwe a nne le padiso ya gagwe mo maemong a mangwe le a mangwe a go buisa mo phaposing. b) Mefuta e e farologaneng ya mmedia: makwalodikgang, dimakasine, boroutšhara, dipampitshana tsa tshedimosetso, dipapatso, diphousetara, dikitsiso, jalo jalo. c) Didiriswa tsa kutlo le tsa pono 14 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 KAROLO 3: DITENG LE DITHULAGANYO TSA GO RUTA TSA DIKGONO TSA PUO 3.1 Thadiso ya dikgono tsa puo - dikgato le ditogamaano, mofuta le boleele jwa setlhangwa. 3.1.1 Go reetsa le Go bua. Go reetsa le go bua go botlhokwa mo go ithuteng dirutwa tsotlhe. Ka go reetsa le go go buisa go nonofileng, barutwana ba kgobokanya le go tlamaganya tshedimosetso, bopa kitso, rarabolola mathata ba bo ba tlhagisa dikakanyo le megopolo. Dikgono tse di tseneletseng tsa go reetsa di kgontsha barutwana go lemoga meetlo le maitlhomo a a ageletsweng mo ditlhangweng le go gwetlha puo e e sekametseng mo letlhakoreng le le lengwe le e e digelang. Go reetsa le go bua ke dikgono tse di farologaneng fela e nngwe e ikaegile ka e nngwe. Ka bobedi di bonala ka tswelelo mo phaposiborutelong ka tsela e e sa tlhomamang fa barutwana ba amogela le go buisana ka tshedimosetso. Go reetsa le go bua go go tlhomameng mo mefuteng e e kgethegileng, sk, dingangisano di tlhoka ditaelo tse di totileng mogopolo. Go reetsa le go bua go go tlhomameng le go go sa tlhomamang go lotagantswe le go buisa, go kwala le tiragatso ya puo, e bile go bua go ka naya setlhangwa se se kwadilweng sebopego sa tiro ya molomo (sk. puisetsogodimo). Dikgato le ditogamaano tsa go reetsa Ditaelo tsa theetso ka gale di tsenyeletsa go dira ka dikarolo tsa dikgato tsa theetso. Se, ke tirwana ya dikgato di le tharo tse di tlhagisang ditogamaano tse di ikemetseng tsa theetso go tlhalosa le go tlhaloganya puo le mefuta e mengwe ya tsa kutlo. Ga se kgato e nngwe le e nngwe e e tla dirisiwang mo maemong a mangwe le a mangwe. Sekao, fa barutwana ba reeditse tlhaloso e e gatisitsweng ba tlaa tlhoka go dira tirwana ya pele ga theetso e e ba tsibosang ka tlhokego ya theetso e e tsepameng le go ba thusa go dira dikgolaganyo le maitemogelo a bona. Ditirwana tsa go reetsa di ka ba thusa go gopola dintlha le go sekaseka molaetsa. Kgato ya morago ga theetso e ka dira gore barutwana ba tsibogele se ba se utlwileng ka nako ya dipuisano. Dithutiso le tlhatlhobo ya tekatlhaloganyo di neela tšhono ya go ruta barutwana gore ba reetse jang. Pele ga theetso e itsise barutwana maemo a theetso. E ba neela tšhono ya go tsosolosa kitso e e fetileng ka setlhogo le go ba baakanyetsa go reetsa. • Go tsosolosa kitso ya lemorago pele ba reetsa • Go bonela pele se setlhangwa se leng ka ga sona go tswa mo setlhogong • Go dira ka tlotlofoko ya botlhokwa e bana ba ka tswang ba sa e itse • Morutabana a ka botsa dipotso tsa pele ga theetso go tsepamisa tsibogo ya barutwana • Barutwana ba tshwanetse go iketleetsa ka didiriswa sekao, phensele le pampitshana ya go kwalela dintlha Ka nako ya theetso - go botsa dipotso, go lemoga, go bapisa, go kwala dintlha, go ranola • Sekaseka -- Molaetsa PPKT 15
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 -- Sebui le -- Bopaki jo bo neelwang ke sebui, • Aga kgolagano ya dikakanyo • Batla bokao • Botsa dipotso • Bopa bokao le go dira diponelopele • Akanya o bo o atlhola Morago ga theetso go sala morago maitemogelo a theetso. Barutwana ba • Botsa dipotso • Bua ka se sebui se buileng ka ga sona • Lebisisa dintlha sešwa • Sobokanya tlhagiso ka molomo • Fetisetsa tshedimosetso ya molomo go ya go e e kwadilweng sk. dirisa tshedimosetso go kwala dikarolo tsa daekeramo • Sekaseka le go tlhatlhoba ka tsenelelo se ba se utlwilweng • Go ruanya tshedimosetso e ntšhwa le e e neng e le teng pele • Swetsa; tlhatlhoba, ntsha megopolo ya bona le go tsiboga ka tsenelelo 16 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEKGWA E E FAROLOGANENG YA GO REETSA Go reeletsa Go reetsa, go na le go utlwa fela, go botlhokwa thata mo tsibogelong e e botlhale ya lefatshe le le tshedimosetso e e re dikologileng. Mo lefatsheng le thekenoloji e tlhodile tlamelo e e sa feleng ya medumo, mantswe, kgethegileng mmino le go bua, go ithuta go reetsa tse di mosola go nna botlhokwa thata. Bontsi jwa dilo tse di tlhagisitsweng fa tlase ga di ne di nna tse di sa tlwaelegang mo barutwaneng ba kgato e, mme barutabana ba tlhoka gore ba dire fela ka dikgato tse ba ba akanyang barutwana ba bona ba santse ba di tlhoka. • Go tsosolosa tshedimosetso ya lemorago pele o reetsa • Go netefatsa maitlhomo a sebui. • Go tsaya tsia tiro ya theetso le go bontsha kgatlhegelo. • Go batlisisa bokao. • Go tlhotlhomisa go tlhaloganya molaetsa ka go golaganya, go dira le go netefatsa ponelopele go bopa bokao, go tlhatlhoba le go lebelela tse di dirilweng. • Go kwala dintlha tse di nang le bokao, go dira mmapa, go baya ka ditlhopha, go sobokanya, go dira lenaanenetefatso, go kgaoganya ditemana, go tlotla gape, go tlhalosa • Farologanya melaetsa go tswa go sebui. • Elatlhoko kamano magareng ga tiriso le tlhopho ya mafoko le popego. • Lemoga, ranola le go tlhatlhoba melaetsa • Go tlhaloganya ditaelo, go sala dikaelo mo mmepeng morago le go latela ditsamaiso • Go kwala dintlhakgolo le tsa tshegetso • Tsamaisa tshedimosetso ka: go bapisa, go obamela ditaelo, go tlatsa diphatlha, go lemoga dipharologano, go tshwaya dintlha, go fetisa tshedimosetso, go rulaganya ka tatelano, go tshwantsha, go ranola bokao • Go sala tlhagiso morago ka: go araba dipotso, go boeletsa dintlha, go baya dintlha ka ditlhopha, go sobokanya, go tlhalosa, go boeletsa, go bua kgotsa go kwala Tekatlhaloganyo ya • Go tlotla kgang gape theetso le go bua • Go gakologelwa dintlha tsa botlhokwa mo setlhangweng • Go lebelela meetlo le melaetsa go tswa mo setlhangweng • Go lebelela dintlha tse di akanyetsang letlhakore le le lengwe le go sekamela letlhakoreng le le lengwe. • Buisanang ka semelo, poloto le maitshetlego • Go tlhagisa dikakanyo • Go tlhalosa dipotso Go reeletsa Bontsi jwa dikgato tse di neetsweng fa tlase di botlhokwa thata mo thutong ya ditlhangwa tsa tshekatsheko dikwalo, mo diphasalatsong le mo ditokomaneng tsa sepolotiki. Morago ga tirwana ya theetso, ka le katlholo e e gale barutabana ba neelana ka ditšhono tsa go buisana fela go tlaa thusa go fetolela ditirwana tseneletseng tse gore e nne tse di kwalwang. Nopolo e khutshwane go tswa mo mminong wa filimi, sekao, e ka dirisiwa go simolola tlhamo ya kanelo. (“Ke eng se tota o se utlwang? Bopa tlhaloganyo ka ga sona.”) Tlhopho ya palo ya mafoko a maikutlo go tswa mo puong kgotsa go tswa mo puisong ya poko e ka tsenyeletswa mo go kwalweng setlhangwa se se maleba le bokao/tiriso. Akaretsa mafoko mo polelong e e ganetsang se se builweng; kgotsa dirisa mafoko mo lebokong gore o kgone go a tlhaloganya ka botlalo. • Lemoga le go ranola puo e e tlhotlheletsang, e e tsosang maikutlo a a rileng, e e digelang, e e sekamelang mo letlhakoreng le le lengwe, e e gobelelang, le e e lebelelang dilo ka letlhakore le le lengwe. • Farologanya magareng ga ntlha le kakanyo • Supa temogo ya le go ranola segalo, lebelo le tiriso ya puo • Tsibogela setaele le segalo, rejisetara le go tlhatlhoba sentle. • Go tlhaloganya tatelano ya tshedimosetso • Go dira katlholo le go neela bopaki • Go dira diphopholetso le go bonela pele ditlamorago • Tsibogela tiriso ya puo, tlhopho ya mafoko, popego le kapodiso PPKT 17
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEKGWA E E FAROLOGANENG YA GO REETSA Go reeletsa Ditirwana tse tsa theetso di dirwa sentle mo dingangisanong, mo dipuisanong tsa ditlhopha tse kgatlhegelo le ba dinnye le mo dipuisanong dingwe le dingwe tse di rulaganeng. Go lebelela difilimi go ka thusa mo go bangwe sekasekeng diponagalo jaaka di neetswe fa tlase: • Go tsiboga mo maemong a tlhaeletsano • Letla dithefosano mo motlotlong. • Go sireletsa kemo • Botsa dipotso go tsweletsa tlhaeletsano • Tsibogela puo ya matsogo, tebo ya matlho, le ya mmele • Supa go tlhaloganya botsalano magareng ga puo le setso ka go bontsha tlotlo mo melawaneng ya ditso. • Tsibogela bontle jwa boleng jwa setlhangwa sa molomo, sk. moribo, lebelo, seabe sa lentswe, tshwantshanyo, le ditlhangwa tse dingwe tse di tsamaisanang le setlhangwa. Boleele jwa ditlhangwa tse di ka dirisediwang Tekatlhaloganyo ya Theetso TIRO MOPHATO 7 MOPHATO 8 MOPHATO 9 Ditlhangwa tse dileele tsa tekatlhaloganyo ya theetso sk. dikgang (dikanelo), Mafoko a le 130-180/go fitlha Mafoko a le 180-230/go fitlha Mafoko a le 230-280/go fitlha dipotsotherisano, go metsotso e le 5 go metsotso e le 5 go metsotso e le 5 metshameko, dipegelo tsa dikgang Ditlhangwa tse dikhutshwane tsa tekatlhaloganyo ya theetso Mafoko a le 50-60/metsotso Mafoko a le 60-70/metsotso Mafoko a le 70-90/metsotso sk. dikitsiso, ditlhangwa e le 1-2 e le 1-2 e le 1-2 tsa tshedimosetso, ditaelo, dikaelo. Ditlhangwa tsa tekatlhaloganyo ya puiso/ Mafoko a le 130-180 Mafoko a le 180-230 Mafoko a le 230-280 puiso e e tseneletseng Go bua Mo Kgatong e Kgolwane barutwana ba tshwanetse ba rutiwa kgotsa ba alosiwa go bua bonolo, le ka nepagalo, ba tla bo ba fitlheletse letlotlo le le nang le boleng la botshelo, botho le boithutelo jwa bona. Go tlhola go itshepa ka boena go botlhokwa thata go feta malepa a a kgethegileng a puo ya mo phatlalatseng. Barutwana ba tlhoka go itse gore fa ba bua ga ba kitla ba sotliwa kgotsa ba nyadiwa ka gope, e bile ba netefaletswe tshegetso le thotloetso e e tletseng ya morutabana ka dinako tsotlhe. Barutwana mo Kgatong e Kgolwane ba tshwanetse gore ba rutiwe malepa a motheo a go tlhagisa puo e ntle. Maemo a go itshoka a ka supiwa mo barutwaneng go lebeletswe dikgwetlho tse di tlisiwang ke dikamano tsa tiro ya molomo. Dikgato le ditogamaano tsa go bua Go rutiwa go bua go tshwanetse ga akaretsa kitso ya ditogamaano tsa dikgato le tlhaeletsano (poeletso, go bopa gape, go emisetsa, pontsho, puo ya matsogo, motshamekoketso, medumo le dikopo tsa thuso). Go rutiwa ga dikgato 18 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 tsa go bua go bopilwe ka dikgato tse di latelang: • Go dira ipaakanyetsotiro, go batlisisa le go rulaganya • Go ikatisa le go tlhagisa Go dira ipaakanyetsotiro - go batlisisa le go rulaganya Barutwana ba tshwanetse go bontsha bokgoni jwa go ipaakanyetsa tiro, patlisiso le thulaganyo ya tlhagiso ya molomo ka: • Go dirisa rejisetara, setaele le lentswe le le nepagetseng go ya ka babuisi/baamogedi, maitlhomo, bokao le thitokgang. • Go dirisa puo e e nepagetseng (tlhopho ya mafoko) ka -- Go dirisa madiri, mefuta e e farologaneng ya matlhaodi le matlhalosi go neela kakanyo e e rileng, dintlha le tlhaloso ka botlalo fa ba bua; sekao, go neela puo, go tlotla kgang, dingangisano -- Go dirisa kitso ya makaelagongwe le malatodi, makwalwatshwana, ditumatshwana le lefoko le le emelag tlhaloso -- Go dirisa maadingwa, le mafoko a mašwa -- Go dirisa puo ya botshwantshi (dikapuo, maele, diane), segalo, tshegiso -- Go dirisa dikhutshwafatso -- Go dirisa dikutu, ditlhogo le megatlana -- Go dirisa bong, bontsi le nyenyefatso -- Go dirisa kgato ya bogolo jwa matlhaodi le matlhalosi • Go bontsha temogo e e tseneletseng ya tiriso ya puo ka: -- Go neela dintlha le go tlhagisa dikakanyo -- Go tlhagisa bokao jo bo tlhamaletseng le jo bo sa tlhamalalang, bokao jo bo itlhametsweng -- Go tlhagisa le go senola meetlo le maitlhomo a bona, puo le bokgoni jwa tiriso e e sekamelang mo letlhakoreng le le lengwe, e e lebelelang dilo ka letlhakore le le lengwe, e e tsosang maikutlo a a rileng, e e tlhotlheletsang, e e digelang • go dirisa didiriswa tsa metswedi le tsa kaelo jaaka dithanodi le dithesorase go tlhopha tlotlofoko e e nonofileng e nepagetse le go dira ditlhagiso ka go dirisa dintlha, didiriswa tse di utlwiwang le/kgotsa tse di bonwang, dithusathuto le dikerafo go oketsa nepagalo ya ditlhagiso. Go ikatisa le go tlhagisa Barutwana ba tshwanetse ba bo ba kgona go bontsha dikgono tsa go tlhagisa ka molomo ka: • Go bua le babuisi/baamogedi ka tlhamalalo PPKT 19
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Go lebelela mefuta e mentsi ya metswedi e e maleba e e dirisitsweng, • Go akaretsa dintlha le dikao tse di farologaneng go ya ka ditlhokego tsa tiro • Go dirisa matseno a a ngokang le bokhutlo jo bo tiileng (sk. Ka go dirisa dinopolo jaaka di ntse, dikaelo; metswedi, dithadiso) • Go aga dikakanyo le ngangisano - diteng e nne tsa boitshimololedi, tsa boitlhamedi, di utlwala, di supa kagego le thulaganyo e e tlhaloganyegang ya dintlha, dikao le megopolo • Go dirisa dikarolwana tsa popego ya puo (sk. Matseno, phetogo ya ntlha le ya bobedi, mmele, bokhutlo) mo go bopeng dintlha tsa ngangisano le go dirisa botaki jwa tlhotlheletso le ngangisano • Go dirisa dipopego tsa thulaganyo jaaka ditatelano, bomaleba, lebaka-ditlamorago, papiso le pharologano, bothata-tharabololo go sedimosa le go tlhotlheletsa • Go dirisa segalo se se nepagetseng • Go tlhagisa le go tsweletsa dintlha tse di tshegetsang ka tsela e e utlwalang le go tlhopha mefuta ya bosupi jo bo maleba (sekao, dipalopalo, bopaki, dinako tse di kgethegileng) tse di arabelang maemo a teko ya bosupi, go akaretsa boikanyego, kamogelesego le bomaleba • Go dirisa mefuta e e farologaneng ya go bitsa batho go ya ka maemo a bona kgotsa dipoeletso: bomme le borre, makgarebe le makau; ke batla go gatelela gore … • Go dirisa dipopego tsa puo le melawana ya tiriso tse di maleba jaaka ka: -- Popego ya madiri le madirimathusi go tlhagisa dipaka le mediriso -- Dirisa dikarolo tsa puo go tlhagisa tlhaeletsano ya molomo ya letsatsi le letsatsi • Go dirisa dipotso tse di sa tlhokeng dikarabo, dikgaotso, poeletso • Go dirisa malepa a go bua ka mafoko le ka dikarolo tsa mmele mo ditlhagisong. (Sk; segalo, kutlwalo ya lentswe/phetogo ya segalo, modumo, lebelo/morethetho, tebo ya matlho, puo ya sefatlhego, puo ya matsogo le puo ya mmele) 20 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSA GO REETSA LE GO BUA Puo e e Go itsise/go tlhotlheletsa/go aroganya le go lolamisa ntlhakemo kgotsa kakanyo ipaakanyeditsweng • Go tlhopha setlhogo se se maleba sa dipatlisiso • Mokgwa mongwe wa patlisiso o tshwanetse go bonagala • Sebopego se se maleba (matseno, mmele le bokhutlo) • Dikgolagano tse di utlwalang le setlhogo • Ngangisano kgotsa ntlhakemo e e tsosang/tlholang tsibogo mo go ba bangwe • Megopolo e e tlhagisitsweng ka botlalo e bontsha go lemoga babuisi/baamogedi le maitlhomo Puo e e sa Go tlhagisa puo ntle le go ipaakanya pele/go rulaganya dintlha ka nako e khutshwane/go ipaakanyediwang rulaganya malepa a puo ka nako e khutshwane • Go dirisa sebopego se se maleba (matseno, mmele le bokhutlo) • Maitlhomo a a maleba • Go dirisa segalo, tlhagiso ya lentswe, lebelo, tebo ya matlho kemo le puo ya matsogo. • Rejisetara le segalo tse di maleba le babuisi/baamogedi • Dirisa tlotlofoko le dipopego tsa puo tse di maleba gape di nonofile • E nne khutshwane mme e nonofe Puiso e e • Go tlhaloganya temana go a bontshiwa/go a supiwa ipaakanyeditsweng • Temana e buisiwa ka thelelo (Puisetsogodimo) • Lentswe le a utlwala • Mafoko a kapodiso ka botlalo/nepagalo • Tiriso e e siameng ya kgaotso • Tshegetso ya kamano/botsalano le babuisi/baamogedi • Tlhopho ya dinopolo e akaretsa babuisi/baamogedi • Boleele jwa nopolo bo maleba Puiso e e sa Go arogana setlhangwa se se ikwaletsweng kgotsa se kwadilwe ke ba bangwe, go itumedisa ipaakanyediwang • Go bontsha go tlhaloganya temana (Puisetso godimo) • Temana e buisiwa ka botswerere • Tlhagiso ya lentswe • Kapodiso e e lolameng ya mafoko • Kgaotso e e lolameng ya mafoko • Go ngoka theetso ya babuisi/baamogedi • Nopolo e e tlhophilweng e akaretsa babuisi/baamogedi • Nopolo ya boleele jo bo maleba PPKT 21
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSA GO REETSA LE GO BUA Ngangisano Go ngangisana ka dintlhakemo tse di farologaneng ka setlhogo se se tlhophilweng. Ke mokgwa o o tlhomameng wa tiro ya molomo o o lebelelwang le go diragadiwa mo phatlhalatseng. Dikgato tsa go ngangisana: • Ditlhopha di le pedi tsa dibui, gantsi ba le bararo mo setlhopheng, ba emelela kgotsa ba ganetsana ka tlhagiso. Ditlhopha di dira tlhagiso kgotsa tshitshinyo, sk. ‘Sejana sa lefatshe se siametse ikonomi ya rona’, go na le go kwala tlhagiso jaana ‘Sejana sa lefatshe’. • Tsamaiso ya ngangisano e laolwa ke modulasetulo yo o: -- Itsiseng tlhagiso le go neela lemorago la yona -- Itsise sebui se sengwe le se sengwe -- Tshegetsa thulaganyo -- laolang nako - dibui di neetswe nako e e lekanyeditsweng -- laolang dipuisano fa setlhogo se se na go itsisewe (leba fa tlase) -- laolang ditlhopho (leba fa tlase) • Modulasetilo o itsise setlhogo a bo a kopa sebui sa ntlha, yo o se sireletsang, (setlhopha se se tshegetsang/sireletsang tlhagiso) go ka simolola go bua. • Sebui sa ntlha se se tshegetsang/sireletsang se tlhagisa dintlha tse di tshegetsang ntlha ya sona. • Sebui sa ntlha se se ganetsang setlhogo (ba ba buang kgatlhanong le tlhagiso) se tlhagisa dintlha tse di ganetsang tlhagiso le go tlhasela dintlha tsa sebui sa ntlha se se sireletsang. • Sebui sa bobedi, se se tshegetsang/sireletsang, se agelela mo ngangisanong ya setlhopha, o tlhagisa dintlha tse dintšhwa tse di tshegetsang ntlha ya gagwe, le go ganetsana le dintlha tsa sebui se se sa tswang go bua. • Sebui sa bobedi sa kganetso le sona se dira fela jalo. • Dingangisano di bulelwa botlhe (babuisi/baamogedi) go ka buisanelwa le go botsa dipotso • Morago ga dipuisano tsa kakaretso, setlhopha se se ganetsang ke sa pele go sobokanya. Sebui sa boraro se boeletsa dintlhakgolo tsa ngangisano ya bona le go leka go tlhotlheletsa babuisi/baamogedi go ikamaganya le bona, se neela mabaka. Sebui se, gape se ka ganetsa dintlha tse di fetileng. • Sebui sa boraro mo setlhopheng se se tshegetsang le sona se dira fela jalo. • Dingangisano di ka tswalelwa le dipholo tsa tlhagisiwa ka mekgwa e e farologaneng, sk. ka go letla dipuisano go ka atlholwa (go abelwa maduo) ke moatlhodi, kgotsa go ka atlholwa ke babuisi/baamogedi ka ditlhopho. Mmuisano • Senola motlotlo magareng ga batho ba le babedi kgotsa go feta. • Simolola le go tsweletsa metlotlo/dikgang • Dirisa melawana ya dithefosano le go tshegetsa puisano • Sireletsa/Emelela kemo • Reetsana, rerisana • Tlatsa diphatlha le go rotloetsa sebui • Tlhalosa dintlha • Abelana ka dikakanyo le maitemogelo le go bontsha go tlhaloganya mareo 22 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSA GO REETSA LE GO BUA Dipotsotherisano Go anya tshedimosetso kgotsa ntlhakemo go tswa mo mothong a le mongwe kgotsa lekoko • Dirisa dipotso, tlhotlheletso, go kwala dintlhathuto, sobokanya, dikgono tsa go reetsa le dikgono tsa puo ya mmele • Baakanya, o rulaganye: tlhotlhomamisa maikaelelo, tshedimosetso ya lemorago, kwala dintlha, dipotso, nako, lefelo, tatelano, tikologo (Leba dikgato tsa go kwala) • Dirisa malepa a potsotherisano ka dikgato: -- Kitsiso (go itlhalosa; bolela maitlhomo) -- Kago ya botsalano (tlhola maemo a boikanyego) -- Dipotso (botsa go simolola ka tsa kakaretso go ya go tse di totilweng, dipotso tse di maleba, dirisa puo e e supang kgolo, e le bosisi, e tlotla, e tlhotlheletsa; reetsa ka tlhoafalo, tlhatlhoba tsibogo, tsiboga ka nonofo go bontsha kitso) -- Tshobokanyo (kwala ditsibogo ka go tsaya dintlhakgolo, sobokanya, tlhomaganya le go rulaganya ditsibogo le dintlha ka tatelano e e rulaganeng -- Tswalelo (leboga motho yo o neng a tsenetse potsotherisano, neela dintlha tse go ka ikamaganngwang le wena ka tsona) Pegelo (e e tlhomameng • Neela pegelo e e tsepameng ya maemo. Sk kotsi, diphitlhelelo dingwe le dingwe le e e sa tlhomamang) • Tlhagisa setlhogo, matseno (lemorago, maitlhomo le boanamo), mmele (Mang? Goreng? Kae? Leng? Eng? Jang?), bokhutlo, dikatlanegiso, metswedi, dimametlelelo. • Ipaakanye: kgobokanya le go rulaganya tshedimosetso; kwala dintlha. • Dirisa rejisetara le setaele sa puo se se repileng go ya go se se tlhamaletseng. • Dirisa: -- Pakajaanong (Kwa ntle ga dipegelo tsa hisetori) -- Maina a kakaretso -- Motho wa boraro -- Tlhaloso e e nang le dintlha -- Mafoko le ditlhaloso tsa setegeniki -- Puo e e tlhamaletseng ya kakaretso Go neela dikaelo Go bolelela mongwe gore o goroga jang kwa lefelong le le rileng • Dirisa dikaelo fa o bolelela mongwe gore o goroga jang kwa lefelong le le rileng. • Dirisa modirisotaelo thata • Dirisa motho wa bobedi yo emelang tlhaeletsano magareng ga mmui le moreetsi • Tlhokomela dintlha tse di latelang fa o neela dikaelo: -- Dirisa dipolelo tse dikhutshwane, tse di tlhaloganyegang -- Dirisa thulaganyo e e latelanang -- Lebisa go kaelo/lefelo le le totobetseng -- Bontsha tekanyetso ya sekgala se se tla tsamaiwang -- Neela tekanyetso ya palo ya mebila e e tla kgabaganngwang go fitlha kwa lefelong le le ikaeletsweng -- Neela tshedimosetso ka matshwao naga a a mo tseleng -- Dirisa mafoko a a bontshang maemo -- Dirisa mafoko a a bontshang dicaelo -- Dirisa mafoko go kopa dikaelo -- Dirisa mafoko go bontsha tebogo PPKT 23
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSA GO REETSA LE GO BUA Ditaelo Go tlhalosa gore sengwe kgotsa sediriswa se ka diriswa jang, go baakanyetsa go apaya dijo, go siamisa diphoso jalo jalo. • Tlhalosa tiro kgotsa tiriso ya sediriswa se se dirisiwang; mokgwa wa go baakanyetsa go apaya sejo, go siamisa diphoso jalo jalo • Baakanya le go rulaganya (leba diponagalo tsa go kwala) -- Tlhaloganya maemo le gore kungo e tla nna efe kgotsa e tla dira eng morago ga ditaelo kgotsa dipontsho -- Tlhalosa tiro kgotsa tiriso ya sediriswa sengwe -- Bontsha tatelano ya ditaelo e e tlhaloganyegang, e nepagetse e bile e lolame -- Dirisa bukana ya kaedi, ditaelo, le tiriso. -- Tlhokomela tlotlofoko, thutapuo, ditlhagiso, puo ya setegeniki le dipolelwana tseo di ka dirisiwang • Go tlhagisa Neela tlhagiso/pegelo ya • Tlhagisa ka tiro ya molomo ka ditiragalo go tswa mo seyalemoweng kgotsa thelebišeneng molomo kgotsa diphitlhelelo tse di bonweng mo dipotsotherisanong tse di neng di tshwerwe. • Ipaakanye le go rulaganya -- Itsise se setlhangwa sa bofelo sa tiro ya molomo e e tlhomameng se tshwanetseng go nna sona -- Bonelapele gore ke tlotlofoko, thutapuo le ditlhagiso dife tse di ka diriswang -- Dira dipatlisiso go bona tshedimosetso e e maleba go tswa mo sebuing le puo e e batlegang go tlhagisa tshedimosetso -- Tlhagisa; ela-tlhoko tse di latelang: -- Mokgwa mongwe wa dipatlisiso o tshwanetse go bonagala -- Kagego (matseno, mmele le bokhutlo) e nne teng -- Tomagano e e lolameng le setlhogo e bile e senola dintlha tse di nepagetseng di latelana ka nepagalo. -- Go tlhagisiwa ngangisano kgotsa ntlhakemo e e tsosang tsibogo e e akantsweng ke ba bangwe -- Dikakanyo tse di tlhagisitsweng sentle di bontsha temogo ya baamogedi le maitlhomo; Tlhagisa ka setaele se se tlhomameng, se se mo magareng (se sedimosa), Di fetisiwa ka rejisetara e e siametseng babuisi/baamogedi/baamogedi. -- Barutwana ba rotloediwe go dirisa puo ya mmele e e maleba mme go tilwe tiriso ya dikarolo tsa mmele e e sa amoselegang. Dirisa puo e e sa tseyeng letlhakore. • Rulaganya tlhagiso ya molomo ka dikarolo di le tharo: • Matseno: Ngoka kgatlhego ya baamogedi; araba gore ke Mang? Eng? Kae? leng? • Mmele: Rulaganya dintlhakgolo tsa pegelo ka tatelano e e lolameng. Dirisa tshedimosetso e e nepagetseng; tshegetsa ntlhakgolo ka tshedimosetso e e tswang mo dipatlisisong; dirisa dintlha le dipolelo tse di tlhalosang go dira gore pegelo e kgatlhise • Bokhutlo: Sobokanya o bo o kgabaganyetsa kwa ntlheng e e botlhokwa go gaisa. Kwala bokhutlo jo bokhutshwane. Sobokanya le go tlhagisa gape ntlhakgolo. Ntsha dintlhakglo go bopa kakanyo ya gago mabapi le setlhogo sa pegelo • Dirisa dithusapono, jaaka diphousetara kgotsa dibonatshi, o bo o ikatise go di dirisa fa o ntse o boeletsa • Dirisa dintlhathuto go kwala dintlha tsa bofelo tsa pegelo • Dirisa dintlhathuto fa o tlhagisa pegelo 24 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSA GO REETSA LE GO BUA Dipuisano tsa Foramo/ Go abelana ka dikakanyo tse di farologaneng kgotsa tshedimosetso go tswa mo metsweding e Makgotlhana e farologaneng Dibui di tshwanetse go: • tlhotlhomisa tlhatlhamano ya dikakanyo • reetsana • amogela phenyo mo dintlheng fa go tlhokega • se kgoreletse ba bangwe • dira ditomagano tse di lolameng magareng ga dintlha • tsepama mo setlhogong • leka go dira gore batho ba tsenele dipuisano • ba tsene ganong ka bonolo • tlhagisa dikakanyo le go tshegetsa mabaka • Sebui se sengwe le se sengwe se bua ka ntlha e e rileng ya setlhogo • Go dirisa melawana ya dipolelwana • Ditiro tsa modulasetulo -- Go dira gore go nne le thulaganyo -- Go laola nako -- Go tsepama mo lenanetemeng -- Go rotloetsa botsayakarolo -- Go tswelela a le mo magareng/a se tseye letlhakore -- Go ngoka ditshitshinyo kgotsa ditlhopho Ketsiso Barutwana ba neelwa maemo, gantsi e le bothata kgotsa tiragalo, e ba tshwanetseng go e tsibogela ka go tsaya karolo e e rileng. Tiragatso e ka nna ya se ikatisediwa, kgotsa morutwana a ka tlhalosetswa ka boripana ka karolo eo a tlileng go e diragatsa. Ditlhatlhobo tsa mofuta o o bulegileng e bile di laolwa ke motho. Ditiragatso tse di kgonagalang: • Tlhatlhobo ya tlhatlhamano ya mekgwa le dikgono tse di diragalang magareng ga batho Dipuisano/motlotlo o o Go abelana dikakanyo, megopolo le dintlhakemo le ditlhopha tse di ikemetseng sa tlhomamang • Simolola le go tsweledisa motlotlo • Dirisa melao ya go refosana • Sireletsa kemo ya gago • Rerisana le ba bangwe • Tlaleletsa diphatlha le go rotloetsa sebui • Abelana dikakanyo le maitemogelo le go supa go tlhaloganya mareo Go itsise sebui Go neela babuisi/baamogedi tshedimosetso ka sebui/moeng • Bona tshedimosetso e e maleba go tswa mo sebuing • Dirisa setaele kgotsa rejisetara e e tlhomameng • Tlhola kgatlhego le ditsholofelo (tebelelo) mo baamogeding, sk. ka go bolelela baamogedi ka tshedimosetso ya lemorago le diphitlhelelo tse di maleba. • Aga ditsholofelo (tebelelo) ka go eta o kgaotsa (o kgwa mowa) le go fetola lentswe • Fetsa ka maatla le boitshepi Go neela puo ya • Go leboga sebui morago ga go neela puo go babuisi/baamogedi ditebogo • Dirisa rejisetara e e tlhomameng • Reetsa sebui ka tlhoafalo, gore o tle o tlhagise dintlha dingwe tsa botlhokwa mo puong • Umaka dintlha tse di utlwalang go tswa mo tlhagisong/puong • Fetsa ka maatla le boitshepi PPKT 25
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Nako e e tshitshinngwang mo ditlhangweng tse di tlhagisediwang tlhaeletsano ya molomo. Nako Ditlhangwa Mophato wa 7 - 9 Motlotlo, dingangisano, dipuisano tsa makgotlhana Metsotso e le 15 - 20 (diforamo) /lekoko/setlhopha Mmuisano Metsotso e le 4 - 6 Dikaelo le ditaelo Metsotso e le 2 - 4 Dipotsotherisano Metsotso e le 8 - 10 Puiso e e ipaakanyeditsweng Metsotso e le 2 - 3 Dipuo tse di ipaakanyeditsweng, pegelo, thadiso Metsotso e le 2 - 3 Dipuo tse di sa ipaakanyediwang Metsotso e le 2 - 3 Go tlotla kgang Metsotso e le 5 - 7 Dikopano le ditsamaiso tsa tsona Metsotso e le 8 - 10 Ditlhagiso tse di dirisiwang tlhaeletsanong ka Setswana - Lenaneo la dikaelo GO KOPA TETLA/DIKOPO GO KGAOLETSA • A nka … ? • Tshwarelo, a nka …? • A ke letlelelwa go …? • Tshwarelo, o nagana gore nka …? • A go ka kgonagala gore ke…? • Tshwarelo, a o itse …? • A go siame go…? • Tshwarelo, a o ka nthusa ka …? • A go ka siama fa …? • A o ka tshwenyega fa …? • Ke kopa o ntetle go …? • A o ka dumela go …? GO THUSA GO TLHOKA THUSO • A nka go thusa? • A nka thuswa ka …? • A o batla sengwe? • A o ka nthusa go …? • A o tlhoka thuso? • Ke tlhoka thuso ya …? • Nka go thusa ka eng ? • Tsweetswee, nthuse ka …? • Tsweetswee, ntshwarise/ntseise fa...? GO KOPA TSHWARELO GO NGONGOREGA • Tshwarelo. • Ke maswabi go bua se, fela … • Ke itshola gore... • Ke maswabi go go tshwenya, fela … • Ke kopa o intshwarele ka … • Ka gongwe o lebetse go … • Ke maswabi go … • Ke akanya gore gongwe o lebetse go... • Tsweetswee intshwarele go … • Intshwarele fa e le gore ke tswile mo tseleng... -- Intshwarele • Go ka tswa go nnile le go sa tlhaloganyane ka... -- Ke kopa o intshwarele • Se nkutlwe ka tsa ga morakile, fela … 26 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 GO NEELA KGAKOLOLO GO SEKAMELA MO LETLHAKORENG • Ga ke akanye gore o …. • A o ka rata go … • O tshwanetse go … • Kgotsa nka … • Ga o a tshwanela … • Goreng re se ke ra … • Fa nka bo ke le wena, ke ne ke tla … • Le ga le, nka rata…wena o akanya eng? • Fa nka bo ke le mo maemong a gago, ke ne ke tla • O akanya re ka dira eng? • Fa ke ne ke tla ipaya mo ditlhakong tsa gago, ke ne ke… • Fa e ka bo e le mo thatong ya me ke ne ke tla… • Go botoka fa o ka … • Ke akanya gore re … • Ga o a tshwanela go … • Sengwe le sengwe se o se dirang o se ke wa … GO FOPHOLETSA, GO ITSEELA TSHWETSO GO NEELA TSHEDIMOSETSO E E SA NETEFADIWANG • Ke akanya a ipaakanyetsa go… • Go ka nna... • E ka tlhoka … • Ka tekanyetso go na le … • A ka tswa a … • Go na le palo e kgolo ya … • Go lebega e kete... • … o bonela pele … • Motlhamongwe o tlhoka … • Ke tsa sebopego sa … • Gongwe o/ba tlhoka … • Go thata go itse, fela ke fopholetsa gore … • Go thata go bua, fela ke akanya gore … • Ga ke tlhomamise, fela ke akanya gore • Ga ke tlhomamise, fela ke akanya gore … GO DUMEDISA/LAELA GO ITEKOLA Maeto a maleele, malatsi a boikhutso, maeto a • Se, se ntiretse tota ka gonne … makhutshwane • Ke dirile se sentle ka gonne … • Tsamaya sentle. • E ne e ka bo e nnile botoka fa nka bo ke … • Itumelele malatsi a gago a boikhutso. • Se, se ka tokafadiwa ka … • Nna le loeto lo lo monate • Tswelelopele e a bonagala/ga e bonagale gonne • Nna le nako e e monate, sk, kwa dijong tsa maitsiboa. • Se, se atlega ka gonne • Itumelele nako eo, sk. kwa Huhudi DIPOTSO TSA MORAGO GA LOETO • Malatsi a gago a boikhutso a ne a le jang kwa …? • A o ne wa itumelela nako ya gago kwa...? • Loeto lwa gago lwa sefofane/sekepe lo ne lo le jang? 3.1.2 Go buisa le Go lebelela Dikgono tsa go buisa le go lebelela tse di agegileng sentle ke pinagare ya katlego ya go ithuta go ralala kharikhulamo. Barutwana ba godisa bokgoni mo go buiseng le go lebeleleng mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa tsa dikwalo le tse e seng tsa dikwalo, le go akaretsa ditlhangwa tsa pono. Barutwana ba lemoga ka moo mofutakwalo le rejisetara di senolang maitlhomo, babuisi/baamogedi le tiriso ya ditlhangwa. Tiriso ya puiso ya phaposiborutelo le e e ikemetseng e dira gore barutwana ba akanye ka tsenelelo le ka boitlhamedi. Go buisa le go lebelela go kopanya dikarolowana tse pedi: 1) go ithuta le go dirisa ditogamaano go ranola le go tlhaloganya setlhangwa, 2) go ithuta le go dirisa kitso ya diponagalo tsa setlhangwa. Dikarolo tse ka bobedi di tshwanetse go nna teng mo ditaelong tsa go buisa/go lebelela ditlhangwa tsa dikwalo le tse e seng tsa dikwalo. Diteng tsa go buisa/go lebelela di rulagantswe mo: 1) Go buisetsa go tlhaloganya: 2) go buisetsa go ithuta go go tlhomameng (dikwalo) le; 3) puiso e e atolositsweng e e ikemetseng. PPKT 27
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Dikgato le ditogamaano tsa go buisa Ditaelo tsa go buisa di ka akaretsa dikgato tse tharo go godisa go tlhaloganya ditlhangwa. Ga se dikgato tsotlhe tse di tlaa dirisiwang mo mabakeng otlhe. Sekao, fa barutwana ba buisa mofutakwalo o o sa tlwaelegang ba tlhoka go dira tirwana ya pele ga puiso e e ba lemosang diponagalo tsa mofutakwalo o, le go ba thusa go dira kgolagano le maitemogelo a bona. Ditirwana tsa nako ya puiso di tla ba thusa go sekaseka popego le diponagalo tsa puo ka botlalo. Morago ga puiso go ka dira gore barutwana ba leke go tlhagisa mofutakwalo mo setlhangweng se ba se ikwaletseng ka bobona. • Pele ga puiso • Ka nako ya puiso • Ditirwana tsa morago ga puiso Pele ga puiso Barutwana ba ka baakanyediwa setlhangwa ka ditsela tse di farologaneng go ya ka mofuta wa setlhangwa le maemo a morutwana. E tsosa dikamano le kitso e morutwana a setseng a na le yona. Barutwana ba rotloediwa go tlhama dilo dingwe tse di solofetsweng ka ga setlhangwa ba ikaegile ka masupatsela go tswa mo ditshwantshong kgotsa dinepe, mokgwa wa setlhangwa, boalo, setlhogo sa letlhare, lenaane la diteng, dikgaolo, lenanefoko, diteng, mametlelelo, dintlha tse di tshwanetsweng go elwa-tlhoko. • Go okola le go tlodisa matlho mo diponagalong tsa setlhangwa: leina la setlhangwa, ditlhogo, ditlhogwana, dintlha tsa tlhaloso ya setshwantsho/setlhangwa, ditshwantsho, dikerafo, ditšhate, dithalo (ditaekeramo), mokwalo ka kakaretso, ditlhogwana, go dirisa dipalo, dimmepe, kaedi ya khomphiutha, go batlisisa mafokomagolo, jalo jalo • Go okola dikakanyokgolo le go neela ka dikakanyo tsa gago mo dipuisanong tsa pele ga puiso. • Go tlodisa matlho go bona dintlha tsa tshegetso • Go bonela pele o dirisa tshedimosetso e o e ungwileng ka go akola le go di tlodisa matlho Ka nako ya puiso • Go ipopela bokao jwa mafoko le ditshwantsho tse di sa tlwaelesegang ka go dirisa dikgono tsa go ranola lefoko le matshwao a kaelo a bokao jwa tiriso • Go boeletsa puiso/go lebelela gape • Go bopa setshwantshokgopolo • Go bopa bokao (papiso/go tshwana, tiriso, popo ya mafoko jalojalo) • Go botsa dipotso, • Go tsaya dintlha (dintlhakgolo le dintlhatlaleletso) • Go sobokanya dikakanyokgolo le tse di tshegetsang ka mokgwa wa dintlha/temana go ya ka boleele jo bo tlhokegang 28 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Go tlhalosa dikgang/matshwenyego • Go ipopela bokao • Go tlhalosa/tlhatlhoba/sekaseka bokao le bokhutlo jo bo ipopetsweng ke mokwadi Morago ga puiso. • Go araba dipotso tsa setlhangwa go tswa go tsa seemo se se kwa tlase go ya kwa go se se kwa godimo. • Go tsaya ditshwetso/tlhagisa mogopolo wa mong. • Tlhatlhoba/buisana ka dithanolo tse di farologaneng tsa setlhangwa. • Go bapisa le go farologanya. • Tlamaganyang le go kwala tshobokanyo. • Dirisetsa setlhangwa go ithuta thutapuo le tlotlofoko, sk, go se kwala gape o dirisa paka e e farologaneng. • Go kwala setlhangwa gape ka mokgwa wa bona. (Fa go tlhokagala) • Temogo e e tseneletseng ya tiriso ya puo: -- Dintlha le dikakanyo. -- Bokao jo bo tlhamaletseng le jo bo sa tlhamalalang. -- Bokao jo bo totileng ntlha le jo bo itlhametsweng go ya ka tiriso -- Lemorago la setlhangwa le la mokwadi le le amang setso, dipolotiki le loago -- Seabe sa go tsenya le go tlogela (mafoko/dikakanyo/tshedimosetso) mo bokaong. -- Kamano magareng ga puo le maatla. -- Puo e e tsosang maikutlo a a rileng, le e e tlhotlheletsang, e e digelang, e e sekamelang mo letlhakoreng le le lengwe, e e gobelelang, le e e lebelelang dilo ka letlhakore le le lengwe, ditsela tse di farologaneng tsa go dirisa puo sk. boteme, go ipopela bokao, go inaganela, dintlha tse di tshegetsang, lebaka la go tsenya kgotsa go tlosa tshedimosetso -- Itlhamele setlhangwa se se ntšhwa.sk fetolela setlhangwa sa kanelo go sa terama, mmuisano sekaseka setlhangwa go bona thutapuo le go ithuta tlotlofoko sk: kwalolola ka dipaka tse di farologaneng. Thanolo ya ditlhangwapono. (Tlhatlhamano ya ditlhangwa tsa dikerafo le tsa pono.): Mo barutwaneng ba le bantsi, khomphiutha ke motswedi o mogolo wa bona wa tshedimosetso go gaisa letlhare le le kwadilweng. Go ithuta ka pono ke karolo e e mosola ya go ithuta mme khomphiutha ke motswedi o o humileng wa didiriswa. Tlhatlhoba ka moo boalo bo leng botlhokwa mo webosaeteng e e tlwaelegileng; le gore babapatsi ba amogela jang tlhokomelo; gore motsamao le mebala di tsaya karolo e kgolo mo go tlhotlheletseng modirisi go ya ka fa letlhakoreng le lengwe. PPKT 29
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Maano a tlhotlheletso: Puo e e tsosang maikutlong a a rileng, e e tlhotlheletsang, ya kgobelelo, e e digelang. • Ka moo puo le ditshwantsho di tlhgagisang le go bopa meetlo le ditlwaelo. • Seabe sa go dirisa mefuta e e farologaneng ya bogolo jwa mokwalotlanyo/fonto; ditlhogo le dintlhatlhaloso. • Sekaseka, ranola; tlhatlhoba, le go tsibogela mefuta e e farologaneng ya dikhathunu/dikgemetšhana tsa dikhomiki. Ditirwana tsa puiso le mofuta wa mmuisi yo o solofetsweng. Puiso e e ipaakanyeditsweng (Puisetsogodimo) • Tiriso ya segalo, tlhagiso ya lentswe, lebelo, tebo ya matlho, kemo le puo ya matsogo. • Kapodiso ya mafoko kwa ntle ga go fetola bokao. Puiso e e sa ipaakanyediwang (Puisetsogodimo) • Buisa ka thelelo go ya ka maitlhomo. • Kapodisa mafoko kwa ntle ga go fetola bokao. • Dirisa segalo, tlhagiso ya lentswe, lebelo, tebo ya matlho, kemo le puo ya matsogo ka nepagalo. Tekatlhaloganyo ya Puiso. • Go buisa setlhangwa ka tsenelelo le ka maikutlo. (tekatlhaloganyo puiso) • Go tlhaloganya setlhangwa ka botlalo - diponagalo tsa setlhangwa, ditlhogo, dithalo, dikerafo, ditšhate, ditshwantsho, ditlhogwana, go kwala dinomore, dintlhatlhaloso, dikgangkgolo, sk. dikholomo tsa lekwalodikgang, jalo jalo. • Go bontsha go buisa ka nosi (go buisa dibuka tse dintsi go ijesa monate/go itumedisa, go bona tshedimosetso le go ithuta) • Temogo e e tseneletseng ya tiriso ya puo (go lemoga bokao jo bo totileng ntlha le jo bo itlhametsweng go ya ka tiriso le bokao le melaetsa e e bofitlha, sk. dikgobelelo le maikaelelo a sebui). PUISO E E TSENELETSENG a) Puiso e e tseneletseng ya ditlhangwa tse dikhutshwane tse di kwaletsweng GO TLHALOGANNGWA mo maemong a lefoko. Barutwana ba dirisa ditogamaano tse di farologaneng go gakologelwa ditlhangwa. Ba aga tlotlofoko ka go dirisa dikgono tsa go kgaoganya mafoko le go a dirisa. • Dirisa thanodi, thesorase le dibuka tse dingwe go tlhotlhomisa bokao, mopeleto, kapodiso le dikarolo tsa puo tsa mafoko a a sa tlwaelegang. • Supa bokao jwa ditlhogo tse di tlwaelegileng (sk. mo-, ba-, ) le megatlana e e tlwaelegileng (sk. ng, -na, -nyana) 30 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Tlhomamisa bokao jwa mafoko le kgolagano ya ona mo mafokong a setlhopha o dirisa kitso ya ditlhogo, medi le megatlana e e tlwaelegileng. • Dirisa setlhangwa mo tirisong (s.k. mo tlhalosong ya dipolelo, ) metlhala ya matshwao a puiso (sk. diphegelwana, matshwao a nopolo) metlhala ya dikerafo (sk. mokwalo o o ntshofaditsweng) go tlhomamisa bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang. • Lemoga le go dirisa maele le diane tse di tlwaelegileng, sk. go betsana ka noga e tshela, ngwana yo o sa utlweng molao wa batsadi o tla utlwa wa manong • Farologanya mogareng ga bokao jo bo totileng ntlha le jo bo itlhametsweng go ya ka tiriso. • Tlhaola tshimologo le tiriso ya mafoko a mašwa, sk. puo e e dirisiwang mo mebileng, ya ditlhopha, digopaditeme, maadingwa (sk. buda, mahika, tafole). • Farologanya magareng ga mafoko a ka tlwaelo a tlhakanyang tlhogo: makwalwatshwana, ditumatshwano, makaelagongwe sk. bua, noka, nama. • Lemoga mefuta e e farologaneng ya dikhutshwafatso, sk. diakeronimi, ditlhakaina, • Dirisa kitso ya thutapuo go bona/gakologela bokao. Lebelela Dipopego tsa Puo - Lenaanekaelo. b) Puiso e e tseneletseng ya ditlhangwakwalwa tse dikhutshwane tse di kwaletsweng GO TLHALOGANNGWA mo maemong a polelo le temana. Barutwana ba dirisa kitso ya bona ya thutapuo go tlhaloganya popo ya dipolelo le thulaganyo ya ditlhangwa. Go ithuta setlhangwa mo kgatong e go neela tšhono ya go ruta dipopego tsa puo di lotagantswe. • Supa le go dirisa bokao le mesola ya dipopego tsa puo le melawana mo ditlhangweng. Lebelela dipopego tsa puo - Lenaanekaelo fa tlase. • Supa popego ya setlhangwa se se dirisitsweng mo maitlhomong a a farologaneng (sk. ditlhaloso, thanolo, lebaka le ditlamorago) go ralala kharikhulamo le kamano ya tsona le makopanyi (sk. mme, le fa, gonne). Lebelela karolo ya Go kwala le gotlhagisa bo bona mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa ka nepagalo. c) Puiso e e tseneletseng ya ditlhangwakwalwa tse dikhutshwane tse di kwaletsweng GO TLHALOGANNGWA mo maemo a setlhangwa sotlhe Barutwana ba dirisa kitso ya bona ya mefutakwalo le setlhangwa se se tlhomameng go tlhaloganya bokao, maikaelelo le seabe sa setlhangwa sotlhe. • Amanya setlhangwa le maitemogelo a bona. • Supa mefutakwalo le maitlhomo a yona sk. ngangisano e e tlhotlheletsang. • Supa le go tlhalosa maitsholo le maikaelelo a mokwadi. • Tlamaganya dikarolo tsa setlhangwa kgotsa setlhangwa sotlhe gore go fitlhelelwe bokhutlo. • Tsaya ditshwetso; ipopele le go netefatsa kakanyo ya gago. PPKT 31
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 d) Puiso e e tseneletseng ya ditlhangwa tse dikhutshwane go SOBOKANYA LE GO KWALA DINTLHATHUTO. Barutwana ba dirisa kitso ya bona ya diponagalo tsa setlhwangwa go se sobokanya. Lebelela ditogamaano tsa puiso tse di fa godimo. • Okola le go tlodisa matlho go bona dikakanyokgolo le thitokgang • Kgaoganya dikakanyo tsa botlhokwa go dintlha tsa tshegetso. • Kwalolola dikakanyo tsa botlhokwa (di kwale ka mafoko a gago) • Rulaganya dipolelo ka tatelano le go dirisa makopanyi go di kopanya go bopa setlhangwa. e) Puiso e e tseneletseng ya setlhangwa se sekhutshwane go buisetsa TEMOGO E E TSENELETSENG YA TIRISO YA PUO Barutwana ba dirisa go tlhaloganya ga bona ga mokgwa o puo e ka kgonang go tlhama le go tshegetsa maatla le kamano magareng ga motlhagisi wa setlhangwa le mmuisi. Ba sekaseka ntlhakemo e setlhangwa se kwadilweng go tswa mo go yoan. • Supa le go buisana ka puo e e tsosang maikutlo a a rileng le puo e e digelang. • Supa le go buisana ka puo e e lebelelang dilo ka letlhakore le le lengwe, puo ya kgobelelo le e e sekametseng ka fa letlhakoreng le le lengwe. • Supa le go buisana ka sengwe se o se fopholetsang le seabe sa sona • Supa le go buisana ka bokao jo bo totileng ntlha le jo bo itlhametsweng go ya ka tiriso. • Supa le go buisana ka bokao jo bo totobetseng le jo bo bofitlha. • Tshitshinya maitlhomo a go akaretsa kgotsa go tlogela tshedimosetso. • Lemoga ntlhakemo ya mokwadi/motlhagisi. f) Puiso e e tseneletseng ya DITLHANGWA TSA POPEGONTSI TSA PONO (Ditlhangwa tsa popegontsi di dirisa didiriswa tsa pono le tse di kwadilweng mo setlhangweng se le sengwe, sk. dipapatso/ diphasalatso, dikhathunu. Gape di ka kopanya se le puo e e buiwang le ya matsogo.) Barutwana ba dirisa kitso ya bona ya ditshwantsho le dikarolwana tsa pono go tlhaloganya gore di tshegetsa jang go kwala mo ditlhangweng tsa popegontsi. Barutwana ba dirisa puo e e kgethegileng ya thuto ya filimi go tlhaloganya le go kgatlhegela dikarolwana tsa setlhangwapono le seabe sa tsona. • Supa le go buisana ka tsela e dikarolwana tsa pono di lotogantsweng le setlhangwakwalwa mo ditlhangweng tsa popegontsi, sk. boalo, ditshwantsho le tshedimosetso ka dikerafo. • Supa le go buisana ka maitlhomo le molaetsa mo ditlhangwaponong go bona tshedimosetso sk. dikerafo, manane, ditlhagiso tsa tiragalo nngwe/botshelo jwa mongwe (dokhumenthari), ditšhate le dimmepe. • Supa le go buisana ka molaetsa le nonofo ya dikarolwana tsa pono tsa diphasalatso/dipapatso le kamano magareng ga dikarolwana tse di kwadilweng le tsa pono. 32 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Supa le go buisana ka maitlhomo le melaetsa mo ditlhangweng tsa pono tse di supang kamano sk. dimmepe tsa dikakanyo, ditshwantsho, tšhate ya phae, dimmepe le dipolane. • Supa le go buisana ka maitlhomo le boleng jwa bontle le kagego ya ditlhangwapono tse di tlhametsweng maitlhomo a bontle, sk. ditshwantsho, difilimi, dikarolwana tsa kago. • Supa le go buisana ka maitlhomo le melaetsa ya ditshwantshopono tse di tlhametsweng go itumedisa, sk. dikhathunu, mmino wa dibidio le dikgemetšhana tsa dikhomiki. • Supa le go buisana ka molaetsa le nonofo ya ditlhangwapono tse di tshegetsang go bua, dithalo tsa phousetara, sebonatsi sa tshedimosetso. • (Thuto ya difilimi go ikhumisa fela) Supa, go tlhaloganya, go sekaseka le go tlhatlhoba kamano magareng ga modumo, puo, tiragatso le dielemente tsa ponomo filiming le mefuta mengwe ya didiriswa tsa kutlopono. THUTO E E TLHOMAMENG YA DITLHANGWA TSA DIKWALO. Barutwana ba a buisa, sekaseka le go tsibogela boleng jwa bontle jwa setlhangwa sa dikwalo. Ba dirisa puo ya thuto ya dikwalo go tlhaloganya le go kgatlhegela dikarolwana tsa ditlhangwakwalwa. ELATLHOKO: Kgatelelo mo go thutong e e tlhomameng ya setlhangwa, go tla fetoga go ya ka setlhangwa se se tlhophilweng. • Tlhaloganya boleng jo bo bonagalang jwa mefuta e e farologaneng ya dikwalo, sk. gore leboko le na le diponagalo tse di farologaneng le tsa padi. • Supa le go tlhalosa puo ya botshwantshi le malepa a puo e e gogelang jaaka di tlhagelela mo ditlhangweng tse di farologaneng sk. tshwantshanyo, tshwantshiso, mothofatso, poeletsomedumo, leetsi, pheteletso, kganetso, kobiso, tshotlo, tharaano, sekao/sekai, phefofatso, makwalwatshwano, polelo e e se nang bokao jo bo utlwalang. • Supa le go tlhalosa maikaelelo a mokwadi/motlhagisi. • Tlhalosa tlhopho le nonofo mo pokong ya gore dikarolwana tsa poko di tshegetsa jang melaetsa/thitokgang. Dikarolwana di ka akaretsa dikapuo, ditshwantshokgopolo, dikarololwana tsa popego le didiriswa tsa medumo, sk. moribo/morethetho, morumo, mmoelelo, poeletsomedumo. • Tlhalosa tlhopho le nonofo mo terameng ya gore dikarolwana tsa terama di tshegetsa jang melaetsa/thitokgang. Go tlaleleletsa dikapuo le ditshwantshokgopolo, dikarolwana di ka akaretsa dikapuo le ditshwantshokgopolo, dikarolwana tsa popego, sk. poloto, setlhoa, boanedi, dikaelo tsa serala, kobiso, phetogo ya ditiragalo (go menoga), maitshetlego mmuisano, mmuaesi, go bua o le esi go se ope o go reeditseng go tlhalosa ditiragalo tsa gompieno mme o tsamaya o lebelela tsa bogologolo. Go tlalaletsa mo filiming, go dirisa khemera le go tseleganya s.k. setshwantsho se se tseetsweng motshwantshi a le gaufi, le motshwantshi a le kgakala, mmino, modumo wa seletswa, seabe se se kgethegileng, mmala. • Tlhalosa tlhopho le nonofo mo kgangkhutshweng/padi/difilimi le gore dikarolwana di tshegetsa jang molaetsa/thitokgang. Go tlaleletsa dikapuo le ditshwantshokgopolo, dikarolwana di ka akaretsa karolo ya moanedi, dipopego tsa dikarolwana, sk. poloto, tshimologo, tharaano, setlhoa, tharabololo, bokhutlo, kgotlhang, maitshetlego PPKT 33
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 GO BUISA/GO LEBELELA GO GO KATOLOSITSWENG GA MORUTWANA KA NOSI Barutwana ba ikatisa ka ditogamaano tse ba setseng ba di rutilwe mo puisong e e tseneletseng le thuto e e tlhomaneng ya setlhangwa gore ba kgone go buisa ka bobona mo dithutotlalaletsong ba buisetsa go itumedisa/ijesa monate le go dira dipatlisiso. Go nna teng ga dikaelo tsa morutabana go botlhokwa mo karolong e ya lenaneo la puiso. • Go fitlhelela dilaeborari le go itse melawana ya poloko ya dibuka. • Tlamela ka bosupi jwa go buisa/go lebelela go go katologileng ka mokgwa wa dipuo, dipuisano, le thadiso ya buka/filimi/lenaneo. • Buisa kgotsa lebelela mefuta e e farologaneng yotlhe ya ditlhangwa, s.k. dibuka, dimakasine, makwalodikgang, diwebosaete, difilimi, tlhagiso ya tiragalo nngwe/botshelo jwa mongwe (dokhumenthari), tlhatlhamano ya mananeo a thelebišene mo nakong ya dithuto tsa phaphosi le morago ga sekolo. Mefuta ya dikao tsa dipotso Dipotso tsa kitso Morago go diragetse eng …? A o ka neela leina la … Tlhalosa se se diragetseng kwa … Ke mang a buileng le …? Bokao jwa … ke bofe? Dipotso tsa Moanelwamogolo e ne e le mang…? A o ka neela sekao sa …? A o ka tlhalosa ka mafoko a tekatlhaloganyo gago….? Dipotso ka tiriso A o ka akanya ka tiragalo nngwe kwa ….?A o a gopola gore re ne re lebeletse ditshwantshiso - o ka tlhalosa jang tshwantshiso e e mo moleng o? Dipotso tsa tshekatsheko E, e ne e tshwana jang le …? E e ne e farologanya jang le …? Thitokgang e ne e le efe..? Goreng o nagana…..? Dipotso tsa tlamaganyo Re ithutile dintlha di le dintsi ka Moagi - A o ka di kgobokanya mme o tlhalose semelo sa gagwe? Ke motho yo o ntseng jang? Dipotso tsa tlhatlhobo E nonofile go le go kae ……? A o ka akanya ka tsela mongwe e e kaone ya ….? Ke leboko lefe le o le ratang mo go a mabedi a ? Goreng? Go tlhopha mofuta wa setlhangwa kgotsa mofutakwalo Barutabana ba tshwanetse go netefatsa gore barutwana ba buisa mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa le dikwalo mo tsamaong ya ngwaga. Go tshwanetse ga nna le tekatekano magare ga ditlhangwa tse dikhutshwane le tse dileele le magareng ga go buisetseng maitlhomo a a farologaneng, sk. maitlhomo a go lemoga bontle (thuto e e tlhomameng ya ditlhangwa tsa dikwalo) ditlhangwa tse diphasaladiwang mo mmedieng, le ditlhangwapono go itumedisa ( “Lebelela “Ditlhangwa tse di diriseditsweng go ruta go go lotagantsweng ga dikgono tsa puo”). 34 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Mefuta ya ditlhangwa tse di buisiwang Poko Go na le dipotso di le pedi fela tsa botlhokwa tse morutwana o tlhokang go di botsa ka poko: Go buiwa eng? Ke itse jang? Potso ya bobedi e oketsa kamogelo/netefatso ya karabo ya ntlha; ya ntlha e tlhomamisa se potso ya bobedi e tla se tlhagisang. Bakwadi botlhe ba ditlhangwa tsa dikwalo ba kwala ka gonne ba na le sengwe se ba batlang go se bua - sengwe se ba se tsayang se kgatlhisa, gape go le gantsi se na le botlhokwa bongwe mo setlhopheng sa setso se ba se kwalelang. Re ithuta setlhangwa go tshegetsa le go etleetsa, tlhalosa le go senola se bakwadi ba re se bolelelang. Gape e akaretsa go lebelela tiriso ya puo ya botshwantshi; ka tsela e dipolelo, mela ya ditemana le maboko a tlhagisiwang ka teng, ka tlhopho ya setshwantshokgopolo, moribo, lebelo le modumo wa maikutlo a ditshwantsho tse di a tlhagisang. Tsotlhe tse ke maiteko a go leka go fitlhelela bokhutlo jwa nakwana jwa se mmoki a solofetseng gore re tla se ribolola jaaka bokao jwa setlhangwa ka bonako kgotsa mo nakong e e tlang. Ga se gantsi go nnang le bokhutlo mo thutong ya leboko le le siameng. Dintlha tse di latelang di tla matlafatsa go tlhaloganya molaetsa o o ikaeletsweng • Bokao jo bo tlhamaletseng • Bokao jwa botshwantshi (papiso) • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa • Setshwantshokgopolo • Dikapuo/setshwantshokgopolo, tlhopho ya mafoko, (kgatelelo ya mafoko) malepa a modumo, segalo, malepa a go gogela, go tsibogela maikutlo, mela, mafoko, ditemana, morumo, kgokaganyo, moribo, matshwao a puiso, mmoelelo, poeletsomedumo (ditumammogo le ditumanosi) enjambamente. Terama Terama ga se fela ka mafoko le puo: ke ka motsamao, lentswe, lesedi le lefifi, tlhaeletsano le ba bangwe, tiragatso. Gore go diragadiwa jang mo seraleng (lebelo) go botlhokwa, gore badiragatsi ba tlhaeletsana jang, se ba se dirang fa ba sa bue, gore puo ya sefatlhego e ka fetola jang bokao jwa mola (se modiragatsi a se buang) —tsotlhe tse di ka latlhegelwa ke bokao fa terama e ka buisiwa jaaka e kete go buisiwa padi. Le fa go ntse jalo, ga se kakanyo e e siameng go bontsha bidio ya motshameko go fitlhela motshameko o ithutilwe go buisanwe ka ona le go diragatswa ka botlalo ke barutwana mo phaposing. Kwa ntle ga seo, bidio e nna bonnete jwa motshameko, ga go ope yo a ka tlosang thanolo e e kgethegileng ya botlhami jo bo rileng. Kgopolo e tshameka karolo e tona mo puisong ya terama. Go bopa setshwantshokgopolo sa serala le gore badiragatsi ba lebega jang, go rulaganya mekgwa e mentsi e e farologaneng ya gore mola kgotsa puo e ka buiwa jang, ke dintlha tse di botlhokwa mo go direng ka terama mo phaposing. Poloto le dipolotwana; mokgwa o moterama a tlhagisang badiragatsi, le mokgwa o ba golang ka ona le motshameko; maitshetlego le lemorago (fela fa go leng botlhokwa gona mo go tlhaloganyeng motshameko);lebelo, tiriso ya setshwantsho le matshwao; ditogamaano tsa tiragatso jaaka go bua o le esi (mmuanosi), kobiso, phetogo (go menoga) le bokhutlo, dikaelo mo seraleng, go bontsha/tlhama kgagamalo/go itumedisa/itumelela dilo/masetlapelo, tsotlhe tse di tlhokwa go ithutwa ka go buisa ka mokgwa wa tiragatso go ralala motshameko. Dintlha tse di latelang di tla matlafatsa/kgontsha barutwana go tlhaloganya setlhangwa: • Poloto le polotwana (tshimologo/thaego, tharaano (ditiragalo tse di isang kwa setlhoeng), kgotlhang, setlhoa, tharabololo, bokhutlo, go tlhalosa ditiragalo tsa gompieno mme o tsamaya o lebelela tsa bogologolo, go dira diponelopele • Tshobotsi le semelo • seabe sa moterama/ntlhakemo • Thitokgang/Morero le molaetsa • Lemorago le maitshetlego - kgolagano ya modiragatsi le thitokgang • Kagego ya terama: poloto le polotwana (tshimologo, tharaano, setlhoa.) • Maikutlo le segalo • Phetogo (go menoga/ditiragalo ga di khutle ka mokgwa o di neng di solofetswe ka ona) / bokhutlo • Dikaelo tsa seralo • Kgolagano magareng ga mmuisano/puoesi/mmuaesi le tiragatso • Kobiso ya terama • Tatelano ya ditiragalo go ya ka nako. PPKT 35
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Mefuta ya ditlhangwa tse di buisiwang Thuto ya Filimi (jaaka Thuto ya filimi ga e tshwane le ya go buisa padi. Le fa go rutiwa ga filimi go latela mekgwa ya go tirwana ya go ikhumisa) ruta e e tshwanang thata le ya terama le padi, ntlha ya ditegeniki tsa go ithuta go tlhama filimi e e fa tlase e tlhoka tlhokomelo e e kgethegileng. ‘Go buisa’ Filimi ka bosisi le ka nepagalo go ikaegile thata ka se mmogedi a se lemogang ka tseleganyo, go emisa, mokgwa wa go tsaya ditshwantsho (ditegeniki tsa khemera), go kopanya ditshwantsho go dira filimi, thulaganyo ya tikologo, mmino, moaparo, dipone, le modumo. Go kgona go buisa filimi mo kemong e, go humisa go bogela filimi mo go ka se kang ga lekanyediwa: mmogedi o suta mo pogelong e e seng matlhagatlhaga; e ka gale e rayang go latela mola wa kanelo; go ya kwa tlhokomelong e e sedimosang e e oketsang go bogela ga motho ka tsenelelo, le go tlhaloganya go go lolameng ga motsamaisi, motseleganyi, ba bangwe botlhe ke ba ba re digelang ka se re se bogetseng/lebeletseng go dira gore re ikutlwe re bo re tsiboge ka tsela e e rileng. • Mmuisano le tiragatso; le kamano ya tsona mo modiragatsing le morero/thitokgang; • Poloto le polotwana, tlhagiso ya modiragatsi, kgotlhang, maitlhomo a terama le a kobiso, go menoga ga ditiragalo le bokhutlo; Popego le dikaelo tsa serala. • Molaetsa le thitokgang/morero le gore di golagantswe jang dintlha tsotlhe tsa setlhangwa. • Malepa a go ithuta go tlhama filimi (pono, kutlo le ponokutlo) jaaka tiriso ya mmala, ditlhogwana, thulaganyo ya tiragatso, mmuisano, mmino, modumo, go tshuba dipone (lesedi), tseleganyo, go dirisa foreime, ditaele tsa go tsaya ditshwantsho, ditegeniki tsa khemera, motsamao wa khemera/tsamaiso ya setshwantshi (khemera) lepele, le lemorago la ditshwantsho. Padi, kgangkhutshwe, Dikanelo (padi, kgangkhutshwe le dinaane) di tlhoka go buisiwa, go buisanelwa, le go itumelelwa. dinaane Go buisetsa ditlhangwa kwa godimo kgotsa go di tshameka mo phaposing gantsi go mosola thata, segolo fa barutwana ba sa kgatlhegele go buisa, kgotsa ba le kgatlhanong le go buisa. Buisa ka bonako, le go godisa kgatlhego ka go dirisa ditirwana tse di bonolo tsa go dira diponelopele, go tlhatlhoba le go kgatlhega. Ditirwana tse di bonolo tse di akaretsang tshobokanyo ya boikakanyetsi (go sobokanyetsa tsala kgang ka palo e e lekanyeditsweng ya mafoko; go nna le mananeo a badiragatsibagolo mo phaposing; go batla le go tsaya dintlha, mafoko le ditshwantsho tse di gatelelang dikakanyo le dithitokang mo pading) e ka thusa barutwana go oketsa lebelo la bona la puiso. Morago ga puiso ya ntlha barutwana ba tlhoka go lemoga pharologanyo magareng ga kanelo (ke eng se se tlileng go diragala);le poloto (goreng seo se diragala?). Batlisisa bokao jo bo kgonagalang le thanolo ya kgang; tlhatlhoba gore mokwadi o dirisitse jang puo go tlhama semelo, (tlhaloso le puosebui);gore baanelwa ba tlhaeletsana jang, maitshetlego; (puo e e tlhalosang le ditiragalo tsa kwelano go ralala padi);fa go tlhokagala, ribolola dikgopolo tse di bofitlha, megopolo le dikakanyo tse di laolang kaelo ya padi ka botlalo. Ditso tsotlhe, le bontsi jwa batho bo phela maphelo a a tletseng ka dikgang. Sengwe le sengwe se morutabana a se dirang ka dipadi le dikgangkhutshwe mo phaposing, boitumelo joo jwa go buisa kgang e e siameng bo tshwanetse go sala bo le botlhokwa. Dintlha tse di latelang di tla matlafatsa go tlhaloganya setlhangwa ga barutwana: • Mefutakwalo le mefuta • Poloto, polotwana (tshimologo/thaego, tharaano (ditiragalo tse di isang kwa setlhoeng), kgotlhang, setlhoa, tharabololo, bokhutlo, go tlhalosa ditiragalo tsa gompieno mme o tsamaya o lebelela tsa bogologolo, go dira diponelopele • kgotlhang • baanelwa. • Semelo le tshobotsi • karolo ya moanedi. • melaetsa le thitokgang/merero. • lemorago, maitshetlego le kamano le moanelwa le morero/thitokgang. • maikutlo, kobiso, phetogo (go menoga/ditiragalo ga di khutle ka mokgwa o di neng di solofetswe ka ona) /bokhutlo • Kemiso le kgakgamalo Ditlhangwa tse dingwe Phousetara, ditšhate, dimmepe, dikerafo, dikhathunu, dimakasine, makwalodikgang, diwebosaete, tse di buisiwang difilimi, ditlhagiso tsa tiragalo nngwe/botshelo jwa mongwe (dokhumenthari), ditiragalo tsa thelebišene tse di diragalang mo phaposing le morago ga sekolo. 36 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Boleele jwa ditlhangwa tse di tla buisiwang Setlhangwa Mophato 7 Mophato 8 Mophato 9 Setlhangwa sa puisetsogodimo Dipolelo di le Dipolelo di le Dipolelo di le 5-6 5-8 5 - 10 Temana e le 1 Ditemana di le 2 Ditemana di le 3 Ditlhangwa tsa tekatlhaloganyo Mafoko a le 300-350 Mafoko a le 350-400 Mafoko a le 400-450 ya puiso/Puisotsenelelo Puiso ka nosi Poko, kgangkhutshwe, Poko, kgangkhutshwe, Poko, kgangkhutshwe, dinaane, padi, le terama dinaane, padi le terama dinaane, padi le terama - jaaka di tlhaotswe ke - jaaka di tlhaotswe ke - jaaka di tlhaotswe ke PPKT le ditlhangwa tsa PPKT le ditlhangwa tsa PPKT le ditlhangwa tsa dikgang tse di nang le dikgang tse di nang nnete dikgang tse di nang le nnete nnete. Tshobokanyo Mafoko a le 60-70 go Mafoko a le 60-70 go Mafoko a le 60-70 go tswa mo setlhangweng sa tswa mo setlhangweng sa tswa mo setlhangweng sa mafoko a le 240 mafoko a le 250 mafoko a le 270 PPKT 37
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 DITLHANGWA TSE DI DIRISEDIWANG THUTO E E LOTAGANTSWENG YA DIKGONO TSA PUO MO KGATONG E KGOLWANE Mo go tlaleletseng ditlhangwa tsa dikwalo tsa thuto e e tlhomameng, ditlhangwa tse di tshwanetseng go rutwa mo Kgatong e Kgolwane di akaretsa ditlhangwa tse di kwadilweng, ditlhangwa, tsa pono le tsa mmediantsi ka maitlhomo a a farologaneng. Ditlhangwa dingwe di tla ithutelwa boleng jwa temogo ya bontle jwa tsona; dingwe tsa ditlhangwa di tla ithutiwa jaaka dikai le dikao tsa go kwala. Ditlhangwa tsa dikwalo tsa thuto Ditlhangwa tse di kwadilweng tsa Ditlhangwa tsa mmediantsi/pono tsa e e tlhomameng. Mefuta e e tshedimosetso tshedimosetso farologaneng ya ditlhangwae e tla Dithanodi Ditšhate, dimmepe ithutiwang mo Kgatong e Kgolwane. Diensaetlopedia Dikerafo, manane, tšhate ya phae. Tse di tlhaotsweng Manane/šedule Mmepe wa dikakanyo, dithalo Mefutakwalo Dibuka tsa mogala Diphousetara Poko Dibukakgakololo Dipampitshana tsa tshedimosetso/ (Mophato 7 - maboko a le-5-8) difolaeyara, diphamfolete, Dithesorase (Mophato 8 - maboko a le-8-10) diboroutšhara Mananenako (Mophato 9 - maboko a le-10-12) Dikaelo le matshwao Dikaedi tsa thelebišene Padi Didokhumenthari tsa Ditlhangwa tse di kwadilweng tsa thelebišene(ditlhagiso tsa tiragalo (Mophato 7 - ditsebe di le 30-40) mmedia nngwe/botshelo jwa mongwe) (Mophato 8 - ditsebe di le 40-50) Diathikele tsa makasine Ditsebe tsa inthanete, mafelo a (Mophato 9 - ditsebe di le 50-60) inthanete, diboloko tsa wepe Diathikele tsa makwalodikgang Kgangkhutshwe Bukapontshasefatlhego le Dikwalokgatiso mafaratlhatlha a mangwe a loago (Mophato 7 - dikgang di le 4-5 ditsebe Dikitsiso Tlhagiso ya tshedimosetso di le 3-5 mo kgannyeng e nngwe le e nngwe) Dipapatso/diphasalatso Diteransepherensi (Mophato 8 - dikgang di le 5-7 - ditsebe Mefuta e e kwadilweng ya ditlhangwa Ditlhangwa tsa mmediantsi/pono di le 3-5 mo go e nngwe le e nngwe tsa kutlo tsa maitlhomo a boleng temoso jo (Mophato 9 - dikgang di le 7-10 ditsebe Mmuisano bontle di le 3-5 mo kgannyeng e nngwe le e Dipuo Difilimi nngwe) Dipina Dinepe Dinaane Metlae Ditshwantsho Mophato 7 - dikgang di le 4-5 - ditsebe di le 3-5 mo kgannyeng e nngwe le e Ditlhangwa tsa tlhaeletsano le tsa Ditlhangwa tsa mmediantsi/pono tsa nngwe) tirisano boitumediso. Mophato 8 - dikgang di le 5-7 - ditsebe Makwalo Difilimi di le 3-5 mo kgannyeng e nngwe le e Dibukatsatsi Mananeo a thelebišene nngwe) Ditaletso Dibidio tsa mmino (Mophato 9 - dikgang di le 7-10 - ditsebe di le 3-5 ditsebe mo kgannyeng Imeile(lekwalo la maranyane) Dikhathunu ditshwantsho tse di e nngwe le e nngwe) feteleditsweng, tsa metlae Melaetsakhutshwe le dithwita Terama Dikgemetšhana tsa dikhomiki Dintlhathuto (Mophato 7 - motshameko wa dipono di Metlae(e e thadisitsweng) le 1 - 2 - ditsebe di le 10-20) Dipegelo Mokwalo wa kerafiti (Mophato 8 - motshameko wa dipono di Ditlhangwa tsa tirisano tsa le 2 - 3 - ditsebe di le 20-30) tlhaeletsano mo kgwebong. Ditlhangwa tsa kutlo (Mophato 9 - motshameko wa dipono di Makwalo a kgwebo/semmuso Mananeo a seyalemowa le 3 - 5 - ditsebe di le 30-50) Lenanetema le metsotso Go buisa diterama Go humisa kitso Go buisa dipadi kgotsa Difilimi dikgangkhutshwe. Tlhatlhamano e e tlhophilweng ya Dipuo tse di gatisitsweng thelebišene/ditshedimosetso tsa Dipapatso/diphasalatso tsa thelebišene seyalemowa/radiyo, Thelebišene, Diterama tsa seyalemowa makwalodikgang le dimakasine Ditlhamo 38 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 3.1.3 Go kwala le go tlhagisa Go kwala ke sediriswa se se maatla sa tlhaeletsano se se letlelelang barutwana go tlhama le go tlhaeletsana ka dikakanyo le dikgopolo ka tolamo. Go ikatisa go kwala kgapetsakgapetsa ka tiriso e e farologaneng, ditiro le dirutwa, go kgontsha barutwana go tlhaeletsana ka go dira le ka botlhamedi. Go kwala go go simololang ka ditirwana tse di bonolo go ya go tse di marara o dirisa diforeime tsa go kwala. (fa go tlhokagala), go tlhagisa bakwadi ba ba nang le bokgoni, ba ba tla kgonang go dirisa dikgono tsa bona go aga le go tlhagisa ditlhangwa tsa mmediantsi/pono tsa maitlhomo a a farologaneng tsedi maleba. Go kwala go botlhokwa ka gonne go kgontsha barutwana go nagana ka thutapuo le mopeleto. Se se rotloetsa barutwana go tlhotlha puo, go potlakisa kamogelo ya puo le go oketsa nepagalo. Mo dikgatong tse di fetileng, barutwana ba ithutile go kwala mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa tsa tshedimosetso le tsa boitlhamedi; ba dirisa diforeime jaaka tshegetso. Barutwana mo Kgatong e Kgolwane ba lebeleletswe gore ba kwale mefuta ya ditlhangwa ka bobona/ka nosi. Gape ba tla dirisa dikgato tsa go kwala go tlhagisa ditlhangwa tse di rulaganeng sentle e bile thutapuo e nepagetse. Ditogamaano le dikgato tsa go kwala Go kwala go go siameng ke kgono e e tlhokang go godisiwa le go tshegetswa. Le fa go buisa e le motswedi wa tshedimosetso, ke fela ka go kwala, moo dikgono tsa go kwala di ka godisiwang. Ditaelo tsa go kwala di tla akaretsa ka gale dikgato tsa go kwala. Le gale, ga se kgato e nngwe le e nngwe ya go kwala e e tla dirisiwang ka nako tsotlhe. Sekao, fa barutwana ba kwala mofuta wa setlhangwa se se tlwaelegileng, ga go tlhokege gore ba lokolole dipopego le diponagalo tsa puo ka botlalo. Go tlaa nna le nako e barutabana ba tla tlhokang go lebelela/tsepamisa mogopolo mo kagegong ya dipolelo kgotsa go kwalwa ditemana kgotsa barutwana ba ka kwala ditlhangwa kwa ntle ga go kwala ditlhangwa tsa ntlha mo go ipaakanyetseng ditlhatlhobo. Dikgato tsa go kwala ke tse di latelang: • Go dira ipaakanyetsotiro/pele ga go go kwala • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Go boeletsa • Go tseleganya • Go tlhotlha diphoso • Go tlhagisa Go dira ipaakanyetsotiro/pele ga go buisa • Sekaseka kagego; diponagalo tsa puo le rejisetara ya mofuta wa setlhangwa se se tlhophilweng. • Tsaya tshwetso ka maitlhomo le babuisi/baamogedi ba setlhangwa se se tshwanetseng go kwalwa. • Tlhomamisa sebopego, mokgwa le ntlhakemo • Kokoanya dikakanyo o dirisa sekao mmepe wa dikakanyo, tšhate ya kelelo ya dikakanyo kgotsa manane • Lebelela metswedi e e maleba, tlhopha tshedimosetso e e maleba PPKT 39
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Dirisa dikakanyokgolo le tse di tshegetsang ka tsenelelo go tswa mo kgatong ya ipaakanyetsotiro • Tlhama ditlhangwa tsa ntlha o lebeletse maitlhomo, babuisi/baamogedi, setlhogo le mofutakwalo • Tlhomamisa tlhopho ya mafoko ka go dirisa mafoko a a maleba, a a tlhalosa le go tlhotlheletsang maikutlo, dipolelwana le ditlhagiso go dira gore se se kwadilweng se tlhaloganyege le go bonala sentle. • Supa ntlhakemo ya mong ka go tlhalosa meetlo, ditumelo le maitemogelo. • Tlhomamisa lentswe le le lemosegang le setaele ka go lebaganya puo le segalo go tshwanela baamogedi/ babuisi le maitlhomo a go kwala. • Buisa ditlhangwa tsa ntlha ka tsenelelo le go bona dipegelo/ditshwaelo go tswa mo barutwaneng ba bangwe. • Akaretsa dintlha tse di rileng tsa setlhangwa se se tlhokegang (tiriso ya dinopolo, go tshegetsa le go rotloetsa ngangisano). Go boeletsa, go tseleganya, go tlhotlho diphoso le go tlhagisa • Dirisa dintlha tse di neetsweng go atlhola ka kakaretso tiro ya mong le ya ba bangwe gore e tokafadiwe. • Siamisa tlhopho ya mafoko, popego ya polelo le ya temana (tsenya tshedimosetso ya tlaleletso, o dirisa mafoko a a maleba). • Dira ka tatelano le kgolagano ya ditemana • Tlosa puo e e bokaobontsi, ya ka gale, ya tlaopo, ya ditlhopha tse di rileng/mya mo mmileng, le puo e e fatlhang. • Tlhatlhoba diteng, mokgwa le rejisetara. • Dirisa matshwao a puiso, mopeleto le thutapuo ka tsela e e siameng gape e le maleba. • Rulaganya setlhangwa sa bofelo o akaretsa boalo, sekao. ditlhogwana le difonto • Tlhagisa setlhangwa. Dipopego tsa puo le melawana ka nako ya go kwala Barutwana ba tla ithuta mokgwa o dipopego tsa puo le melawana di dirisiwang ka gona, mme ba tla godisa puo e e kopanetsweng ya go bua ka ga puo e e dirisiwang (ditlhagiso le dipolelwana tse di dirisiwang fa go buiwa ka ga puo), gore ba tle ba kgone go tlhatlhoba ditlhangwa tsa bona le tse dingwe ka tsenelelo ba lebile bokao, bokgoni le nepo. Ba tla kgona go dirisa kitso e go lekelela ka puo go aga bokao go tswa mo dikgatong tsa lefoko le polelo go ya mo ditlhangweng tsotlhe, le go bona gore setlhangwa le bokao jwa sona di nyalana jang. Ka go dira ka ditlhangwa tse di farologaneng, barutwana ba atolosa tiriso ya bona ya tlotlofoko mme ba dirisa go tlhaloganya ga bona ga Dipopego tsa Puo le Melawana sentle. Kitso ya dipopego tsa puo le melawana e tla kgontsha barutwana go tlhagisa ditlhangwa tse di golaganeng e bile di kopane. Dipopego tsa puo di tshwanetse go rutelwa go tlhama ditlhangwa tse di rileng di le mo tirisong ya tsona. Tiriso ya dipopego tsa puo ga e a tshwanela go ithutiwa e ikemetse ka bo yona. E tshwanetse go tlhalosa mokgwa o 40 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 dipolelo di bopilweng ka ona go bopa setlhangwa sotlhe jaaka dikgang, ditlhamo; makwalo, le dipegelo tse barutwana ba ithutang go di buisa le go di kwala mo sekolong. Melawana ya puo (mopeleto le matshwao a puiso): • Tiriso ya katologano, ditlhakakgolo, phegelwana, matshwao a nopolo (ditsejwana), khutlokhutlo/khutlwana, thalelo, mokwalo o o sekameng, mokwalo o o ntshofaditsweng, phegelo, lenalana, tlamanyi, thaladi, masakana • Dirisa kitso ya dipaterone tsa mopeleto le melawana go peleta mafoko ka nepagalo: -- Kitso ya mefuta ya mafoko -- Kitso ya medi, ditlhogo le megatlana -- Kitso ya dinoko • Dirisa thanodi le sediriswa sa go tlhomamisa mopeleto • Dirisa mefuta ya dikhutshwafatso e e maleba le mmedia e e farologaneng le babuisi/baamogedi Tlhopho ya mafoko • Dirisa mefuta e e farologaneng ya madiri, letlhaodi le letlhalosi go neela tlhagiso e e kgethegileng/totobetseng le tlhaloso e e bonagalang sentle/e e kgodisang fa o kwala, sekao: tlhamo ya kanelo; tlhamo ya tlhaloso • Dirisa makaelagongwe, malatodi, makwalwatshwano, ditumatshwano, lefoko le le lengwe le le maleba go tlhagisa megopolo • Dirisa puo e e tlhomameng le e e sa tlhomamang (puo e e dirisiwang ke setlhopha se se rileng/ya mo mebileng, puo ya dithutego tse di rileng) ka tsela e e maleba • Dirisa maadingwa a a maleba • Neela dintlha le go tlhagisa dikakanyo • Tlhagisa bokao jo bo tlhamaletseng, jo bo sa tlhamalalang, jo bo itlhametsweng/jo bo tswang mo tirisong • Ba ipaya mo maemong a bakwadi ka melaetsa e e bofitlha le e e seng bofitlha. • Go itlhalosa ka meetlo, boitshwaro, puo e e lebelelang dilo ka letlhakoreng le le lengwe, puo e e sekamelang ka fa letlhakoreng le le lengwe; puo ya maikutlo, puo e e tlhotlheletsang le e e digelang s.k. mo setlhangweng se se tlhotlheletsang jaaka tlhamo ya ngangisano, diathikele tsa lokwalodikgang • Bontsha tlotlo ka go dirisa mafoko mangwe fa o kwala ditlhangwa tse di jaaka mmuisano; dipotsotherisano. • Dirisa metswedi le dikwalotshupetso jaaka thanodi le dithesorase go tlhopha tlotlofoko e e nonofileng e bile e nepagetse. Rejisetara, setaele le lentswe • Dirisa rejisetara e e maleba: e e tlhomameng, e e sa tlhomamang, sk. go dirisa setaele se se sa tlhomamang/sa motlotlo le mmui mo lekwalong la botsalano, puo e e tlhomameng ya lekwalo la semmuso PPKT 41
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Dirisa puo ya botshwantshi (dikapuo, maele, diane), segalo, maikutlo kgotsa metlae ka tsela e e maleba • Bua le mmuisi ka tlhamalalo ka tsela e e utlwalang gore o mongwe • Bontsha kgatlhegelo ya molaetsa • Dirisa dintlhakemo/dikakanyo tse di farologaneng Popo ya dipolelo • Kwala mefuta e e farologaneng ya dipolelo le boleele jo bo farologaneng • Dirisa dikarolo tsa puo ka nepagalo. • Dirisa sediri, lediri, sedirwa, dipaka, mediriso, tumelo, kganetso, dipaka tsa madiri, tira, tirwa, puisebui le puopegelo • Dirisa mabotsi (goreng?, leng?, jang?, eng ?) • Dirisa mefuta e e farologaneng ya dipolelo; sk. dipolelo; dipotso; polelonolo; polelopate; polelotswako, polelotswakopate. • Dirisa makopanyi, maemedi, matlhalosi le mafoko a a lemosang (a phetolelo) go bopa dipolelo tse di kopaneng. • Dirisa mefuta e e farologaneng ya maemedi go bontsha go toba sengwe, go gatelela, go bontsha sedirwa le go tlosa tiriso e e sa tlhokegeng ya mafoko a mantsi. • Dirisa tatelano e e nepagetseng ya mafoko mo dipolelong go bontsha kgatlhego le go gatelela • Dirisa dithuanyi ka nepagalo. Go kwala ditemana • Kwala mefuta e e farologaneng ya ditemana, polelo ya setlhogo, dikakanyokgolo le tse di tshegetsang, matseno a a nonofileng, mmele le bokhutlo le polelo e e tswalelang • Kwala mefuta e e farologaneng ya ditemana le ditlhangwa o dirisa matshwao kgotsa mafoko a a lemosang le dipolelwana jaaka: -- Tatelano e e rulaganeng: ya ntlha, ya bobedi, ya boraro; pele ga, morago ga, leng, moragonyana, go fitlha kwa bofelong, e e latelang, kgantele -- Tlhaloso/lebaka le ditlamorago: go tloga foo/ka jalo, ka lebaka la, ka gonne, ka lebaka le ka ntlha ya, ka moo, ke sona se, go latela, fa e le, ka nako eo -- Tsamaiso: Ya ntlha, ya bobedi, ya boraro -- Bapisa/farologanya: tshwana, go sa tshwane, nnye go, tona go, le fa go ntse jalo, mme. -- Tatelano ya botlhokwa: ka nako tsotlhe, pheletsong -- Thulaganyo go ya ka mafelo: fa tlase, ka fa molemeng, ka fa mojeng. 42 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 -- Kakaretso: Ka kakaretso, kwa bokhutlong. -- Tlhopho ya temana: Go ya ka kakanyo ya ka, go ya ka tumelo ya me, mogopolo wa me, ke tlhaloganya gore, ke gopola, nka se rate, ke tshepa/ke ikutlwa -- Temana e e arologanyang: ke mokgwa wa, e ka kgaoganngwa, ke mofuta wa, e wela ka fa tlase ga, ke ya ga, ke karolo ya, e tshwanetse go, e tlhaotswe le, e tshwana le, e tsalana le -- Temana e e tlhalosang: godimo, fa tlase, kwa ntle, gaufi bokone/botlhaba/borwa/bophirima, bogolo, mmala, popego, maitlhomo, boleele, bophara, boima, lebelo, e tshwana le, e tshwana ka -- Ditemana tsa tlhatlhobo: bontle/bosula, nepagetse/ga go a nepagala, botho/ga a na botho, tshiamo/ phoso, botlhokwa/ga se botlhokwa, tshwaela, tshitsikinyo, leele, ganetsana -- Temana tse di ranolang: e ranotswe, ke mofuta wa temana e e ranolang kakanyo e sa tseye letlhakore -- Temana e e feleletsang/khutlisang: Go fetsa, go feleletsa, ga re sobokanya, ka boripana, jaaka o bona MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG DITLHAMO Tlhamo ya kanelo Go kwala kanelo ke tlhagiso ya metseletsele ya ditiragalo ka tatelano e e nang le bokao. Tse di latelang ke diponagalo tsa tlhamo ya kanelo: • Kwala kgang/tiragalo e e fetileng/kgang e itlhametsweng (kgang e e senang nnete) • Dirisa poloto e e kgodisang • Dirisa pakaphethi ka gale • Dirisa temana ya matseno e gogelang • Tlhagisa ntlha e go kwalwang ka yona • Dirisa bokhutlo jo bo ngokang • Netefatsa gore o kgatlhegela go tshegetsa setaele, malepa a puo e e gogelang le tiragatso • Senola/tlhagisa dintlha tsa ditemosi tse di utlwalang • Dirisa dikarolwana tsa tlhaloso Tlhamo ya tlhaloso Tlhaloso e dirisiwa gantsi go tlhama maemo le maikutlo go na le setshwantsho: difilimi di dira se ka go lebelelwa, bakwadi ba dira se ka mafoko, mo tlhopho ya mafoko gantsi e tlhomamisiwang ke bokao jo bo ipopelwang go na le nepagalo ya tiriso ya bokao jwa thanodi. • Tlhalosa mongwe/sengwe go letlelelela mmuisi go itemogela setlhogo sentle. • Tlhama setshwantsho ka mafoko. • Tlhopha mafoko le ditlhagiso ka kelotlhokogo fitlhelela maitlhomo a a eletsegang • Dirisa ditshwantso tsa pono, modumo, kutlo, tatso, go ama • Dirisa dikapuo/puo ya papiso. PPKT 43
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG Tlhamo ya Ditlhamo tsa ngangisano di tlhagisa kganetsano mo go dumeleng le mo go ganetseng sengwe ngangisano (‘Goreng ke dumela gore basadi ba na le maatla go gaisa banna?);ditlhamo tse di sa tseyeng letlhakore di tlhagisa ngangisano e e lekalekanang go emela kgotsa go nna kgatlhanong le sengwe se setlhogo se buang ka ga sona, kemo ya mokwadi e tlhagisiwa fela kwa bokhutlong (‘A basadi ba maatla go gaisa banna‘? Ee le nnyaya, mme ke feleletsa ke re Ee’);ditlhamo tsa maitlhomo di tlhagisa setlhopha sa megopolo le dikakanyo ka setlhogo, go se maikaelelo ape a go ganetsana go ya ka letlhakore lengwe. (mosadi wa segompieno: megopolo ya me.). • Ditlhamo tsa ngangisano di ganetswa go tswa mo kemong ya mmui; tshireletso kgotsa tlhaselo e tsepame fela go itshupa gore e letlhakore le lengwe; bokhutlo bo itshupa fela gore kemo ya mokwadi e fa kae le gore goreng. -- Bontsha kakanyo le ntlhakemo tse di tobillweng/kgethegileng lo ganetsana ka go emela/ sireletsa le go tshegetsa kemo ya gago -- Tsweledisa kakanyo sentle ka botlalo -- Leka go dira gore mokwadi a dumele go abelana ntlhakemo ya gagwe kwa ntle ga go tsaya letlhakore/go iteba o le esi. -- Simolola ka ntlhakemo ya mokwadi ka setlhogo ka mokgwa o o bontshang boitshimololedi le tshusometso. -- Neela mefuta e e farologaneng ya dikganetsano go tshegetsa le go atolosa ntlhakemo. -- Tsepamisa mogopolo mo dintlheng tsa tumelo kgotsa tsa kganetso. -- Tlhagisa dikakanyo tse di tsayang letlhakore e bile di le popota. -- Dirisa mefuta e e farologaneng ya malepa a puo e e gogelelang le malepa a tsa tlhotlheletso. -- Dirisa puo e e tsosang maikutlo a a rileng -- Feleletsa ka dipolelo tse di senolang kakanyo ya mokwadi; tse di nonofileng, di utlwala sentle e bile di amogelesega. Tlhamo e e sa tseyeng Ditlhamo tse di sa tseyeng letlhakore di na le go lekalekana; mme di tlhagisa matlhakore a a letlhakore farologaneng a ngangisano/kganetsano e e rileng; kagego e rulagantswe sentle le ka kelotlhoko; tlwaelo e sekametse kwa e sa tseyeng letlhakore teng mme mokwadi a ka tlhagisa letlhakore la gagwe; le fa go na le kgonagalo ya puo e e tsosang maikutlo a a rileng, dikganetsano tse di siameng fa di a fenya gonne di dira tlhaloganyo e e siameng e bile e tlhaloganyesega. Bokhutlo ga bo tlogele mmuisi ka pelaelo ya gore ntlhakemo ya mokwadi ke efe. • Maikaelelo ke go neela kakanyo e e sa tseyeng letlhakore le e e lekalekanang mo matlhakoreng a le mabedi a kganetso • Tlhokomela dintlha tse di farologaneng tsa setlhogo se go buisanwang ka sona. • Tlhagisa dikakanyo tse di ganetsanang di sa tseye matlhakore • Lekalekanya ngangisano ya matlhakore a le mabedi • Go kwala go tshwanetse ga tlhaloganyega; go ikaegilwe ka mabaka, le go sa tseye letlhakore • Kwala dipolelo tse di akantsweng e bile di tshegeditswe sentle • Dirisa segalo se se sa senoleng maikutlo/se se sa digeleng o sa tseye letlhakore/o sa ipeye mo maemong a a lekanang • Feleletsa ka go supa/bontsha kakanyo/mogopolo o o rileng. Tlhamo ya maitlhomo Tlhamo ya maitlhomo e tlhagisa dintlhakemo, dikakanyo/, mogopolo le maikutlo a mokwadi ka setlhogo se se rileng, sengwe se ka tlwaelo ba se ratang/tseelang tlhogong thata. E na le go nna le boena go na le go tsaya letlhakore. E tlhoka kagego/popego e e siameng mme ga go pateletsege gore e tlhagise bokhutlo jo bo utlwalang sentle. Kgotsa gona go tlhagisa puisano e e lekalekanang, le fa gona e e ka dira jalo. E ka nna le metlae/e kgatlhise kgotsa e tlhoafale. • Kabakanya mogopolo • Neela tsibogo ya maikutlo. • Bontsha go tsaya letlhakore mo maikutlo a tsayang karolo e kgolo gona • Nna le maikaelelo a go tlhama tshedimosetso le maikutlo a mokwadi go mmuisi • Tlhagisa dikakanyo le maikutlo a a senolang botshepegi le botsayakarolo jwa gago. 44 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG Tlhamo e ya dintlha • Tlhaeletsana ka dikakanyo kgotsa tshedimosetso ka tsela e e kgodisang (ya go ikhumisa) • Tlhalosa dikakanyo kgotsa neela dintlha ka mokgwa o o rulaganeng. • Batlisisa dikakanyo mme o di tshegetse ka dintlha le ka dipalopalo • Tlhalosa dikgoplo le dingwe tse di sa tlwaelegang. • Rulaganya ka tolamo le go tsaya mmuisi go tswa mo go se a se itseng go ya kwa go se a sa se itseng. • Kwala ka kakaretso ka pakajaanong Ditlhangwa tsa tirisano Lekwalo la semmuso Le fa lekwalo la botsalano/le e seng la semmuso le emiseditswe ke mmedia wa eleketeroniki sk. imeile, fekese, le molaetsakhutshwe mo gare ga tse dingwe, barutwana ba tshwanetse go rutwa go kwala makwalo. Mefuta e e farologaneng ya go kwala e tshwanetse go akaretsa, mo gare ga a mangwe, makwalo a botsalano/a a tlwaelegileng a a yang kwa go ba losika le ditsala le a a kgatiso. Barutwana ba tshwanetse go kwala makwalo a semmuso, gape, fa go tlhokagala, ba a romele mme ba letele karabo. Makwalo a a kopang tshedimosetso ka ga dikungo, diyunibesithi, maeto; dithutego, fa a rometswe kwa go tshwanetseng/go matshwanedi teng, ba tla bona karabo. Boleng jwa lekwalo la semmuso bo tla bonagala. • Ikatise ka mefuta e e farologaneng ya makwalo a semmuso sk. lekwalo la kopo, lekwalo go motseleganyi wa lokwalodikgang; lekwalo la ngongorego, jalo, jalo. • Tlhokomela ditlhokego tse di farologaneng tsa makwalo a semmuso jaaka setaele, le kagego • Kwala ka puo e e bonolo ya puosebui • Gakologelwa gore baamogedi ba ba totilweng ba tshedimosetso ba tshwanetse go tlhaloganya se ba bolelelwang ka ga sona gore ditlamorago/tsibogo e nne e e amogelesegang • Go kwala go nne go go tlhamaletseng le go sa dikadike, go utlwala, go nne go khutshwane le go tlhamalalela kwa ntlheng • Le na le matseno, mmele le bokhutlo • Le na le diaterese di le pedi, ya mokwadi le ya moamogedi • Le nne le tumediso ya semmuso, le eterese ya moamogedi • Le nne le setlhogo se se salang tumediso morago se thaletswe • Supa rejisetara ya lekwalo la semmuso • Supa bokhutlo jwa semmuso mme bo latelwe ke sefane sa mokwadi le ditlhakaina Lekwalo la botsalano • Kwalela batho ba ba gaufi le wena, sk. ditsala, balosika, jalo jalo. • Kwalela go tlhagisa maikutlo sk. kakgolo, matshediso, kgakololo; jalojalo • Dirisa rejisetara le setaele sa puo e e repileng • Kwala ka puo e e bonolo e e tshelang • Supa tatelano e e lolameng le go sala ntlha/kakanyo e e rileng morago. • Le na le matseno, mmele le bokhutlo • Le na le aterese e le nngwe ya mokwadi, ka letlha le lekwalo le kwadilweng ka lona • Le nne le ditumediso tse di repileng tse di tlang fa morago ga aterese ya mokwadi • Bokhutlo bo repile le go salwa morago ke leina la mokwadi PPKT 45
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG Lenanetema le Go kwala memorantamo, lenanetema, le metsotso go botlhokwa fela fa di na le bokao. Tsela e e metsotso siameng ya go dira gore ditirwana tse di kwalwang di dire, ke go letlelela barutwana go lebelela bidio, kgotsa go tsenela kopano ya nnete le go ba letla go kwala metsotso, go kwala lenanetema go tswa mo go yona, mme ba bapise lenanetema la bona le lenanetema le metsotso ya nnete ya kopano. E seng jalo, barutwana ba tlhoka go ka rutiwa dikagego ka tsela ya go inaganela.. Tlhama lenanetema la gago le le tla nnang le maloko a maitirelo/a o inaganelang ona mme o letle barutwana go kwala ka seo ba neng ba nagana gore metsotso e ka ga sona, ba etse tlhoko gore ba itepatepanya le lenanetema la metsotso. E, tota ke tirwana ya go kwalwa e e farologaneng gotlhelele go tswa mo go kwaleng metsotso ya nnete... Lenanetema • Neela dintlha ka se go tla buisanwang ka sona kwa kopanong • Romelela balalediwa lenanetema pele ga kopano • Ka metlha lenanetema le thalwa ke modulasetilo le mokwaledi ba o mo gareng ga dilo tse dingwe ba… -- ba lekolang metsotso ya kopano e e fetileng go bona dintlha tse di fetiseditsweng kwa kopanong e tlang. -- Dira lenane le go phutha dintlha tse kopano e tlaa tlhokang go bua ka tsona.le go: • Rulaganya dintlha go ya ka botlhokwa jwa tsona pele ga kopano • Lekanyetsa gore ke nako e e kae e e tla neelwang ntlha e nngwe le e nngwe. Metsotso • Kwala dintlha ka se se diragetseng mo kopanong. • Amogelang metsotso jaaka rekoto ya nnete e e bofang/pateletsang yo mongwe le yo mongwe mo kopanong e e tlang go fitlhela di tsosoloswa gape • Tlhagisa tse di latelang: -- Leina la setheo; -- Letlha, lefelo le nako e kopano e neng e tshwerwe ka yona. -- Rejisetara ya batsenelakopano • Nopola ditshwetso tse di tserwang lefoko ka lefoko • Tlhagisa tshobokanyo ya se se tshitshintsweng le se kwa bofelong go dumalanweng ka sona • Kwala ka pakaphethi • Tlogela dintlha tse e seng tsa botlhokwa jaaka metlae • Morago ga gore e buisiwe le go amogelwa mo kopanong e e latelang, e nna ka fa molaong le go bofa fa e setse e saenilwe le go kwalwa letlha ke modulasetilo Puo e e kwalwang • Simolola le go amogela setaele se se tla dirisiwang; leng, kae, goreng (maitlhomo) mang (babuisi/baamogedi/baamogedi) le eng • Matseno e nne a a ngokang babuisi/baamogedi • Aga dintlha sentle o efoge dipolelwana/mafoko a a dirisiwang go feta selekano/phetelela • Tsaya tshwetso gore o kgaotsa kae le gore o ya go dirisa puo efe ya matsogo (ka tlholego) le gore maitlhomo ke afe (tebo ya matlho) • Dirisa digalo tse di farologaneng/fapaaneng (le dintlha) mme o nne o ntse o utlwala. • Dirisa dipolelo tse dikhutshwane, ka dikakanyo tse di bonolo o dirisa dikao tse di tlwaelegileng • Lekalekanya ditemoso ka dithefosano tse di lolameng • Tlhokomela bokhutlo. Tlogela babuisi/baamogedi ka kakanyo/dikakanyo • Dirisa didiriswa tsa pono kgotsa tse dikgongwang mme mafoko a tle pele. • Ga se pateletso go dirisa dintlhathuto (dikarata tsa dikakanyo), di ka dirisiwa fela fa o batla go lebelela go tswa mo go tsona.. • Dirisa puo e e bontshang kgolo, boleng le lemorago. 46 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG Imeile/ Go sedimosa le go boloka dikamano molaetsakhutshwe Aterese ya moamogedi- e gantsi e leng leina la moamogedi, lefelo/ntlha ya kabo ya mafaratlhatlha le leina la naga e lefelo/ntlha ya kabo ya mafaratlatlha le leng kwa go yona. Sekao: masegom (leina) @ gmail (lefelo la kabo ya mafatlhatlha) za (naga) masegom@gmail.co.za • CC: ba e ka nna baamogedi ba ba tshwanetseng go tsaya tsia lekwalo la maranyane/imeile • Setlhogo: se ke tshobokanyo ya diteng tsa lekwalo la maranyane/imeile. • Molaetsa • leina la moromedi Ela tlhoko: aterese ya moromedi e tlhagelela ka gangwe fa lekwalo la maranyane/imeile le amogelwa. Moromedi a ka tlhopha go tlamela ka tshedimosetso e nngwe ya kgolagano kwa bokhutlong. Se se bidiwa tshaeno. Dipotsotherisano • Gwetlha motsenelapotsotherisano ka go mmotsa dipotso. • Bontsha dintlha tse di maatla, bokgoni le dintlha tse di bokoa tsa motsenelapotsotherisano jalojalo. • Neela leina la sebui ka fa molemeng wa tsebe • Dirisa khutlokhutlo/khutlwana ka fa morago ga leina la moanelwa yo o buang • Dirisa motlhala o mošwa go bontsha sebui se sešwa Pegelo (e e Dipegelo ke ditokomana tse di tlhomameng, di dira botoka fa se se tlhatlhobiwang e le sengwe sa tlhomameng le e e sa boammaaruri e bile se le botlhokwa mo barutwaneng. Ga go sepe se se maswe go feta fa o kwala tlhomamang) pegelo ya maitirelo, kgotsa o kwala pegelo ka se se sa kgatlheng mmuisi: • Neela tshedimosetso e e tsepameng ya maemo, sekao, kotsi le phitlhelelo nngwe le nngwe. • Tlhagisa setlhogo, matseno (lemorago, maitlhomo le boanamo), mmele (Mang? Goreng? Kae? Leng? Eng? Jang?), bokhutlo, dikatlanegiso, metswedi, dimametlelelo. • Ipaakanye: kgobokanya le go rulaganya tshedimosetso; kwala dintlha • Dirisa rejisetara, setaele le mokgwa wa puo o o repileng go ya go o o tlhamaletseng. • Dirisa: -- Pakajaanong -- Maina a kakaretso -- Motho wa boraro -- Tlhaloso e e nang le dintlha -- Mafoko le ditlhaloso tsa setegeniki -- Puo e e tlhamaletseng ya kakaretso Lokwaloikitsiso Ka ntlha ya gore bontsi jwa batho mo metlheng e ba dirisa dithempoleite go botlhokwa go batlisisa gore thempoleite e e gaisang ke efe, le gore o ikamanye le yona le go e tlatsa ka mokgwa o e tla go tswelang mosola ka teng. Go botlhokwa go gakologelwa gore lokwaloikitsiso lo longwe le lo longwe lo lebelele maemo, sk. lokwaloikitsiso lwa tiro e e rileng lo bue ka botsayakarolo jwa mokwadi mo tirong eo fela. • Ipapaletse/ithekisetse lefatshe mo pampiring • Kwala ka tsela e e leng gore motho yo o sa go itseng a ka kgatlhega fela fa a buisa lokwaloitkitsiso lwa gago lekgetlho lwa ntlha • Tlhagisa tshedimosetso e e lolameng, e tsepame e nne khutshwane • Tshedimosetso e nne maleba le se kopo e se lebileng • Neela: -- Tshedimosetso ka ga mong -- Borutegi -- Maitemogelo a tiro (fa go le maleba) -- Dipaki PPKT 47
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG Bukatsatsi • Bukatsatsi e bontsha ditiragalo tsa letsatsi. • Tlhagisa tlhatlhobo ya letsatsi kgotsa tiragalo. • Kwala go tswa mo ntlhakemong ya mokwadi, molebo o o maleba ke wa motho wa ntlha • Tlhopho ya puo e bonolo e bile e tlhamaletse. • Segalo se tla tlhomamisiwa ke mofuta wa se se kwalwang Go neela ditaelo Go bolelela mongwe gore o goroga jang kwa lefelong le le rileng • Dirisa dikaelo fa o bolelela mongwe gore o goroga jang kwa lefelong le le rileng. • Dirisa modirisotaelo thata • Dirisa motho wa bobedi yo emelang tlhaeletsano magareng ga mmui le moreetsi • Tlhokomela dintlha tse di latelang fa o neela dikaelo: -- Dirisa dipolelo tse dikhutshwane, tse di tlhaloganyegang -- Dirisa thulaganyo e e latelanang -- Lebisa go kaelo/lefelo le le totobetseng -- Bontsha tekanyetso ya sekgala se se tla tsamaiwang -- Neela tekanyetso ya palo ya mebila e e tla kgabaganngwang go fitlha kwa lefelong le le ikaeletsweng -- Neela tshedimosetso ka matshwao naga a a mo tseleng -- Dirisa mafoko a a bontshang maemo -- Dirisa mafoko a a bontshang dicaelo -- Dirisa mafoko go kopa dikaelo -- Dirisa mafoko go bontsha tebogo Papatso (phasalatso) • Go ngoka kgatlhego ya mmuisi - o netefatsa gore mafoko a tiriso a tlhagelela sentle. • E bake keletso ya go rua kungo kgotsa tirelo eo • E dire gore mmuisi tota a ye go reka kgotsa a dirise kungo kgotsa tirelo eo. • Tlhokomela dintlha tse di latelang fa o tlhama papatso: -- Bareki kgotsa badirisi ba ba tobilweng (e papatso e ikaeletseng go ba fitlhelela/batho ba e ba tobileng) -- Lefelo le papatso e yang go tlhaga mo go lona (fa kae mo kuranteng, mo makasineng kgotsa mo mofuteng ofe wa tlhaeletsano) (papatso e ya go tlhagelela fa kae le gona leng - mo mmedieng ofe, ka nako mang kae mo lenaneong kgotsa mo makasineng?) -- E ngoke kgatlhego (papatso e ngoka go le go kae?) -- Sebopego le bogolo jwa fonto (mokwalotlanyo) -- Maikutlo (bonnete kgotsa go tlhoka nnete) le tekanyo magareng ga ntlha le kakanyo -- Nonofo ya tlhopho ya mmala kgotsa go tlhokagala ga mmala -- Puo e e dirisitsweng (A ke puo e e dirisiwang kgapetsakgapetsa kwa ntle ga bokao, ya poapoeletso, ya botshwantshi, e e gogelang) Phousetara/ • E ka tsaya dipopego tse di farologaneng dipampitshana • E ka dirisa moono le letshwaokgwebo (difolayara) tsa tshedimosetso • Ka gale e na le dikarolwana/dintlha tsa pono • E dirisa ditegeniki tsa papatso • E dirisa boalo go dira gore papatso e ngoke e bile e gopolege/e se lebalege bonolo • Puo ya botshwantshi/papiso le diponagalo tsa poko di dirisediwa go nna le tlhotlheletso e e rileng mo mmuising le gore puo e se lebalege, sk. tshwantshanyo, tshwantshiso, poeletsomodumo, morumo, moribo, jalojalo 48 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG Go tlatsa foromo • Dirisa foromo mo mabakeng a a farologaneng, sk. go kopa tiro kgotsa matsatsi a khunologo, go tsenela dikgaisano kgotsa dikgaisano tsa bomabontle, jalo jalo. • Neela tshedimosetso jaaka e tlhokwa ke setheo se foromo e romelwang kwa go sona. • Supa se se tlhokagalang, se salwe morago ke khutlokhutlo/khutlwana, sekao. Sefane: • Tlatsa ka nepagalo Tsa botshelo jwa • Go gopola le go itsise batho ba bangwe ka loso lwa mongwe. moswi • Tlhagisa maina ka botlalo, lefelo le moswi a tsholetsweng kwa go lona, moswi o ne a dula kae, letlha la matsalo, letlha le moswi a tlhokafetseng ka lona, o tlogela bomang (Monna le bana) le maina a bona; nako, letlha, lefelo la phitlho, tshedimosetso e khutshwane ka ga moswi, jalo jalo. • Dingwe tsa tse di latelang le tsona di ka akarediwa: -- Se se tlhodileng loso (o sisimoge setso);tshedimosetso ka ga tsa botshelo jwa gagwe. Konteraka/Tumelano Ke tumalano e e bofang, e batho ba babedi kgotsa go feta ba tsenang mo go yona. Maikaelelo a konteraka/tumelano ke go tlhama pateletsego/tlamego. Konteraka/tumelano e ka dirwa ka molomo o. (go atlanegisiwa gore konteraka/tumelano e dirwe ka molomo le ka go kwala go bontsha ditshenyegelo le dipaakanyo tsa yona. Dikarolwana tsa konteraka/tumelano: • Maina (mokonteraka, motsenelakonteraka, dipaki) • Dintlha tsa tebo (diteng tsa konteraka/tumelano - go akaretsa le tiro e e tla dirwang, nako le madi fa e le gore go tla nna le madi a a ka tlhokagalang • Tshaeno (Ka batsayakarolo botlhe) • Letlha le lefelo (konteraka e saenelwa kae le gona leng) Lokwalo lwa boswa/ Lokwalo lwa boswa lo tsaya tshwetso/lo tlhomamisa gore go diragala eng ka leruo/dithoto morago testamente ga loso. Lokwalo lwa boswa lo netefatsa gore dikeletso tsa moswi di diragadiwe morago ga loso. Lokwalo lwa boswa lo tshwanetse go dula lo ntšhafadiwa le go bolokwa mo lefelong le le bolokesegileng. Lokwalo lwa boswa lo tshwanetse go nna le tse di latelang: • Maina otlhe a mong wa lokwalo lwa boswa • Letlha le lokwalo lwa boswa lo dirilweng ka lona. • Madi, dithoto le leruo • Bajaboswa • Modiragatsi/molaodi wa dikeletso tsa moswi (tsala, leloko la balosika, mmueledi) Molaotheo le pholisi Sete ya metheo e e botlhokwa kgotsa melao e e busang setheo, sk. mokgatlho wa polokano, setheo sa bašwa, setokofele, setlhopha sa kgwele ya dinao. • Melao e tshwanetse go dumelanelwa ke batsayakarolo. • Melao e bofa batsayakarolo • E ka fetolwa • Kagego e tshwanetse go akaretsa leina la mokgatlho kgotsa setheo, boloko (botokololo), dintlha tsa tebo, letlha la tumalano, tshaeno, jalo jalo. PPKT 49
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG DITLHANGWA TSA DIKWALO LE TSA MMEDIA Tatelano ya ditiragalo • Go bua ka maitemogelo a mong tsa mong • Ipaakanyetso: go baakanyetsa maitshetlego kgotsa go tlhoma bokao, sk. E ne e le ka malatsi a boikhutso • Go bega ditiragalo tse di diragetseng, gantsi ka tatelano, sk. Ke ile kwa ga Tumelo... morago... • Tshedimosetso nngwe e e tlaleletsang ka ga tiragalo e nngwe le e nngwe, sk. O ne a makaletse go mpona • Go ithulaganya gape - polelo ya tswalelo e e akaretsang tlhaloso, sk. Ke eletsa gore nka nna nako e telele le Tumelo. Re jele monate. • Gantsi e kwalwa ka pakafetileng • E tlotliwa ke motho wa ntlha kgotsa wa boraro • E dirisa makopanyi a nako, sk. pele, morago, pele ga moo/la bofelo • E na le go tsepama mo motsayakarolong kgotsa setlhopha sa batsayakarolo. • E ka dirisa setaele se se sa tlhomamang. Mmuisano • Bontsha motlotlo magareng ga batho ba le babedi kgotsa go feta. • Rekota dithefosano jaaka di diragala ka tlhamalalo go tswa mo ntlhakemong ya sebui. • Kwala maina a batsayakarolo mo letlhakoreng la molema la tsebe; • Dirisa khutlokhutlo/khutlwana morago ga leina la sebui • Dirisa mola o mošwa go bontsha sebui se sešwa. • Gakolola batsayakarolo (kgotsa babuisi), gore ba bue jang kgotsa ba tlhagise jang tiragalo e e tsentsweng mo masakaneng pele mafoko a buiwa • Thala pono pele o simolola go kwala. Thadiso Dithadiso ga se gantsi di latela mokgwa o o beilweng. Ga di tlhoke go akaretsa dikarolo dingwe tse di rileng tsa lokwalo, difilimi kgotsa didiriswa tse di gatisiwang. Ka kakaretso, bathadisi ba tshwanetse go itse gore ke eng se ba se thadisang le gore ke mang yo o amegang, fela morago ga moo sengwe le sengwe se a itsamaisa. Dithadiso tse dintle di leka go se gobelele fela di nne le boammaaruri; tse di sa siamang di tlhagelela go le gantsi fa mokwadi a thuba pelo, a dira ditshwaelo tsa bokgopo/tšhakgalo. Go tshegisa go tlwaelegile mo dithadisong: mo bathadising bangwe ke letshwao le ba itsegeng ka lona. Tlhagisa dithadiso go tswa mo metsweding e e farologaneng go supetsa barutwana pharologano e e mo mefuteng ya dithadiso. • Lebelela tsibogo ya mong jaaka tiro ya botaki, filimi, lokwalo, tiragalo, jalojalo. • Mothadisi o tlhagisa ‘katlholo’ ya gagwe ya tiro e e tlhagisiwang • Mmuisi wa thadiso ga a tshwanela go dumelana le mothadisi. • Dithadiso di ama tebo ya mothadisi. Bathadisi ba babedi ba ka tsibogela setlhangwa se le sengwe ka go farologana. • Go neelana ka dintlha tse di maleba, sekao, leina la mokwadi/motlhagisi/motaki, setlhogo sa lokwalo/tiro, leina la mophasalatsi/setlamo se setlhagisang, gammogo le tlhotlhwa (fa go le maleba). 50 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MEFUTA YA DITLHANGWA TSE DI KWALWANG Setlhangwa sa poko • Kwala ka maitemogelo a gago: -- Batho -- Tlholego -- Dikgang tsa loago -- Thekenoloji, jalojalo • Sala popego/kagego morago -- Setlhogo -- Ditemana • Dirisa puo ya poko • Se letlelela lekwalotetla/laesense poko, sk. itlhokomolose tiriso ya matshwao a puiso kgotsa dipopego tsa puo. Athikele ya • Tlhagisa dintlha ka boripana le ka nepagalo. lokwalodikgang • Kgaratlhela go tlhaeletsa mooko wa kgang o sa latlhegelwe ke mmuisi. • Sobokanya ka nepagalo kwa ntle ga go fitlha boammaaruri. • Neela setlhogo se se bonalang sentle o bo o tsenye ditlhogwana tse di tlhaloganyegang sentle. • Simolola ka dintlha tse di botlhokwa thata: mang, jang, leng, kae, goreng le go fitlhelela kae? Athikele ya makasine Gantsi, mo diathikeleng tsa makasine, dilo tse di ratwang le tse di sa ratweng le mokgwa o o sa tlwaelegang wa mokwadi, di botlhokwa mme di tshwanetse go rotloediwa mo barutwaneng. Ba tshwanetse go itlwaetsa go kwala diathikele tsa makasine tse di tswileng diatla ka sengwe le sengwe se ba boneng se le botlhokwa go ka kwala ka ga sona, gammogo le diathikele tse di tshegisang gore ba kgone go tshegisa, kgala, go ntsha bodutu, go tshega ka ga sengwe, le go sekaseka ka tsenelelo setlhogo sengwe se se maleba. Bontsi jwa diathikele tsa makasine tse barutwana ba di buisang ke tsa mofuta o. Inthanete e tletse ka diathikele, diteng le mokgwa o di kwadilweng ka ona ga di a farologana thata le tse di kwadilweng, fa o ka di lebelela, bogolo jang jaaka di tlhagelela mo dibolokong, o ka utlwa o di rata. Fa o sena go dira gore barutwana ba itirele diboloko mo dipampiring (le fa gone go na le barutwana bangwe ba ba nang le diboloko tse e leng tsa bona) go ba tlamela ka bokwadi jo bo humileng, jo bo ngokang kgatlhego ya babuisi, jo bo atametsang diteng, le segalo se se maleba. Dirisa tse di latelang: • Setlhogo se gogele le go kgatlhisa • Mokgwa wa go bua o o totileng motho, o lebagane le mmuisi • Mokgwa o, o ka tlhalosa le go dirisa botshwantshi, wa gwetlha boikakanyetsi jwa mmuisi • Maina, mafelo, dinako, maemo le tshedimosetso nngwe le nngwe e e botlhokwa mme di tshwanetse go akarediwa mo athikeleng • Athikele e tshwanetse go tsosolosa kgatlhego fela vaaka le papatso, e rotloetse mmuisi go dirisa kuno kgotsa thuso eo. • Ditemana ga di a tshwanela go nna ditelele thata mme di tshwanetse go rotloetsa gore athikele e buisiwe. • Fonto e tshwanetse go nna e e sa ntshofadiwang mme e gogele. Tlhagiso ka ga tiragalo • Dipatlisiso tse di tletseng tsa botshelo jwa mongwe, sekao. mogaka (metshameko, thuto, tsa nngwe/tiragalo ya sedumedi), le pegelo ka diphitlhelelo tsa tsona. botshelo jwa mongwe/ • Se, se ka akaretsa diphitlhelelo le dikgwetlho tse motho yo o batlisisiwang a kopaneng le tsona dokhumentari pele a fitlhelela kwa setlhoeng. • Maina, mafelo, dinako, maemo le dintlha dingwe le dingwe tse di botlhokwa di tshwanetse go akarediwa mo dokhumentharing • Simolola ka dintlha tsa botlhokwa. Mang, eng, jang, leng, kae, goreng le bo kana kang PPKT 51
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Boleele jwa Ditlhangwa tsa Puotlaleletso ya Ntlha (tse di tla tlhagisiwang ke barutwana) Tiro Mophato 7 Mophato 8 Mophato 9 Mafoko a le100 -110 Mafoko a le 110 - 120 Mafoko a le 120 - 140 Temana Dipolelo di le 7 - 9 Dipolelo di le 7 - 10 Dipolelo di le 8 - 10 • o Ditemana di le 3-5 Ditemana di le 4-7 Ditemana di le 4-8 Mafoko a le 130 - 180 Mafoko a le 180 - 210 Mafoko a le 210 - 250 Tlhamo Ditemana di le 3-5 Ditemana di le 4-7 Ditemana di le 4-8 Leboko Ditemana di le 2 Ditemana di le 2-3 Ditemana di le 3-6 Kgangkhutshwe, akaretsa Tsebe e le 1 Ditsebe di le 2 Ditsebe di le 3 dinaane Ditemana di le +/-6 Ditemana di le +/-10 Ditemana di le +/-20 Mmuisano/terama (motshameko wa pono e le Tsebe e le 1 Ditsebe di le 2 Ditsebe di le 3 nngwe) Ditlhangwa tse di leele, sk. Mafoko a le 110-120 Mafoko a le 120-140 Mafoko a le 140-160 makwalo Ditlhangwa tse Mafoko a le 70 - 80 Mafoko a le 80 - 90 Mafoko a le 90 - 100 dikhutshwane Tshobokanyo Mafoko a le 40 - 50 ka Mafoko a le 50 - 60 ka Mafoko a le 50 - 60 ka setlhangwa sa mafoko a le setlhangwa sa mafoko a le setlhangwa sa mafoko a le 220 240 260 Boleele jwa ditlhangwa tsa Puotlaleletso ya Ntlha (tse barutwana bat la di dirisang) Tiro Mophato 7 Mophato 8 Mophato 9 Ditlhangwa tse di leeele tsa tekatlhaloganyo Mafoko a le 140-180/ Mafoko a le 180-200/ Mafoko a le 200-220/ ya theetso, sk. kgang, dipotsotherisano, go fitlha go metsotso go fitlha go metsotso go fitlha go metsotso metshameko (diterama), dipegelo tsa dikgang e le 5 e le 5 e le 5 Ditlhangwa tse dikhutshwane tsa Mafoko a le 50-60/go Mafoko a le 60-70/go Mafoko a le 70-90/go tekatlhaloganyo, sk. dikitsiso, ditlhangwa tsa fitlha go metsotso e fitlha go metsotso e fitlha go metsotso e tshedimosetso, ditaelo, dikaelo le 1-2 le 1-2 le 1-2 Ditlhangwa tsa tekatlhaloganyo ya puiso/ Mafoko a le 130-180 Mafoko a le 180-230 Mafoko a le 230-280 puisotsenelelo Boleele jwa ditlhangwa tsa puiso e e katolositsweng ga bo a rebolwa ka seno se laolwa ke mofuta wa setlhangwa, bomarara jwa puo le maemo a go buisa a barutwanana. 3.1.4 DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA YA TIRISO Dipopego tsa puo le melawana ya tiriso e raya melawana e e laolang tiriso ya matshwao a puiso, ditlhakakgolo, ditlhaka, medumo, mafoko, dipolelo le ditemana mo tirong ya molomo le e e kwalwang. Di akaretsa mopeleto, kapodiso, thutapuo, temogo e e tseneletseng ya tiriso ya puo, jalojalo. Dikgono tsa go reetsa, go bua, go buisa le go kwala ga di kgone go ka dirisiwa fa o se na kitso e e tebileng ya dipopego tsa puo le go ikatisa go di dirisa. Barutwana le bona ba tlhoka tlotlofoko e ntsi, e gongwe e leng ntlha e le nngwe e e botlhokwa e e ka kgontshang motho go tlhaeletsana sentle. Tlotlofoko e ntsi e botlhokwa mo dikgonong tsotlhe tsa puo, bogolo thata mo puisong le go kwala. Mokgwa o o nonofileng wa go tokafatsa thutapuo le go godisa tlotlofoko ya barutwana ke ka go buisa ka tsenelelo mo phaposiborutelong le kwa ntle. Barutwana ba tla ithuta mokgwa o dipopego tsa puo le melawana ya tiriso di dirisiwang ka gona, mme ba tla godisa puo e e kopanetsweng ya go bua ka ga puo e e dirisiwang (ditlhagiso le dipolelwana tse di dirisiwang fa go 52 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 buiwa ka ga puo), gore ba tle ba kgone go tlhatlhoba ditlhangwa tsa bona le tse dingwe ka tsenelelo ba lebile bokao, bokgoni le nepo. Ba tla kgona go dirisa kitso e go lekeletsa ka puo go aga bokao go tswa mo dikgatong tsa lefoko le polelo go ya mo ditlhangweng, le go bona gore setlhangwa le bokao di nyalana jang. Ka go dira ka ditlhangwa tse di farologaneng, barutwana ba atolosa tiriso ya bona ya tlotlofoko mme ba dirisa go tlhaloganya ga bona ga dipopego tsa puo le melawana ya tiriso sentle. Go solofetswe gore dipopego tsa puo le melawana ya tiriso di rutwe mo tirisong jaaka dikgono tse dingwe tsa puo di rutiwa le go godisiwa/tlhabololwa. Dithulaganyo tsa thuto di na le lenaane la dipopego tsa puo le melawana ya tiriso tse di tshwanetseng go dirwa mo Mophatong o mongwe le o mongwe. Fa o tlhopha ditlhangwa tsa Go reetsa le tsa Go buisa tsa tsheko/sediko sa dibeke di le pedi, netefatsa fa di tsenyeleditse dikarolo tsa puo tse o batlang go di ruta. Tlhama ditirwana tse di nyalanang le ditlhangwa tse di tla letlang barutwana go ithuta ka tsona mo tirisong. Fela jalo, ditlhangwa tse barutwana ba tla di kwalang di tla akaretsa dikarolo dingwe tsa puo. Neela barutwana dikaelo ka tiriso e e maleba ya dikarolo tse. Tlhopha dikarolo dingwe tse barutwana ba nang le mathata ka tsona mme o ba neele katiso e e tlhomameng. Mo Kgatong e Kgolwane, ura e le nngwe mo tshekong/sedikong sa dibeke di le pedi e beetswe kwa thoko go neelana ka thuto e e tlhomameng le go ithuta Dipopego tsa Puo le Melawana ya tiriso. Lenane le le fa tlase le bontsha dipopego tsa puo le melawana ya tiriso tse barutwana ba tshwanetseng go di ithuta ka nako ya dikgato tsa go reetsa, go bua, go buisa le go kwala. Dipopego tse di tshwanetse go rutwa di le mo tirisong ka mokgwa o o lotagantsweng go dirisiwa mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa tsa molomo, pono le tse di kwadilweng. Gape di tshwanetse go rutwa di ikemetse ka botsona ka nako e e beetsweng kwa thoko jaaka go tlhokagala dikao tsa Dipopego tsa Puo le Melawana Matshwao a puiso Khutlo, letshwao la tsiboso, letshwao la potso, phegelwana, khutlwana/khutlokhutlo, lenalana, ditsejwana, masakana, tlamanyi, tlogelo Mopeleto Dipaterone tsa mopeleto, melawana ya mopeleto, khutshwafatso ya mafoko, tiriso ya thanodi Dikarolo tsa mafoko Ditlhogo, megatlana le medi Maina Ditlhogo tsa maina (go akaretsa le setlhopha sa go) Mainatota (sk.. Masego, Ngaka) le mainagotlhe (mosadi, ngaka) Maina a a nang le bongwe le bontsi (a a balegang) (sk. setulo/ditulo) le maina a a se nang bongwe le bontsi (a a sa balegeng) (sk. sukiri, moriri) Mainakgopolo, sk. lorato, letshogo, maitseo Mainatswako, sk. molagodimo, Modisapodi Mainagoboka, sk: Motshitshi wa dinotshi Setlhophaina sa Go- sk. Go ja go monate; Go bua go a lapisa, jalojalo. Bongwe le bontsi sk. monna/banna Maina a a sa fetogeng ka palo mo bongweng, sk. Metsi, mathe Mainarui, sk. Ke sejana sa ga Masego, Ke ntšwa ya ga Pule Letiro le sedirwa, Bong, sekao. mokoko> sethole, monna> mosadi Nyenyefatso ka megatlana -ana le -nyana: Kgomo-kgongwana/molapo-molatswana/tsebe- tsejwana/mosimane-mosimanyana/letlalo-letlalonyana Mainamatswa (a a bopiwang go tswa mo dikarolong tse dingwe tsa puo, sk. disa-modisa/dira- modiri/kgaka-bokgala Masupi Masupi a maemo a ntlha, sk. Mosimane yo o jele nama. Masupi a maemo a bobedi, sk. Mosimane yoo o jele nama. Masupi a maemo a boraro, sk. Mosimane yole o jele nama. PPKT 53
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 dikao tsa Dipopego tsa Puo le Melawana Maemedi Maemeditho jaaka sediria: nna, wena, ena, yona, rona, bona (sk, Ena o buisa buka). Maemeditho jaaka sedirwa se se tlhamaletseng kgotsa se se sa tlhamalalang (leina ga le dirisiwe): nna, wena, ena, yona, rona, bona (sekao, O mphile yona) Maemeditota: ona, tsona, yona, lona, jalojalo Matlhaodi Matlhaodi a popego, sekao. Ke monna yo mogolo (morago ga leina);Yo mogolo monna o sietse kwa nageng O ka gokelela tlhogo mo kutung ya letlhaodi la popego- Sekao: tona - motona, kima - mokima (Logong lo lokima lo robegile). -O ka gokelela mogatlana -ana/-nyana mo kutung ya letlhaodi (Pududu+-ana>Pudutswana: Podi e pudutswana) Letlhaodi la mmala: sekao. Mosadi o apere mosese o motala. Letlhaodi la mmala go ya ka bong. (Sekao Ntsho -Tshwana, tshweu- Tshwaana, Phatshwa- Phatshwana) Matlhaodi a palo: nngwe, pedi, gabedi, gangwe Madiri Kutu ya lediri, ledirilefetedi, ledirilefeledi, lediritota, kopulatifi, sekao (ke nna), madirimatlhaedi, madiritota, katoloso ya madiri (madirimatswa), Mediriso • Modirisokeletso: Ke tla mo lemosa gore a di bone fa ke mmona. • Modirisotaelo: Se nwe o kgweetsa! Itlhokomele! • Modirisopego: Bontšhwe ga ba kgone go fofa. • Modirisogo: Go tsamaya go ruta • Modirisokgonego: Malome a ka ruta ngwana go apaya. • Modirisotlwaelo: Mme o a tle a kgweetse koloi Madirimathusi a a golaganeng le mediriso Go tlhagisa kgonego/le go sa kgone, sekao. Nka bua Sejeremane. Nka se bue Sejeremane/O kgona go boela kwa tirong/Ga a kgone go ka boela kwa tirong. Go tlhagisa tetla, sekao. A nka dirisa phaposi ya go tlhapela? A nka tsamaya pele ga nako? A nka botsa potso? Ee, go siame o ka e dirisa. Go tlhagisa taelo/kopo, sekao. A o tla bula letlhabaphefo, tswee-tswee./A o ka ntetla go tsena? Dipaka tsa madiri Pakajaanong, sekao. Ke tshameka tenese le ngwanake. Pakajaanong-tsweledi, sekao. O lebeletse thelebišene. Pakapheti, sekao. Ke tsamaile/ke agile mo Mahikeng Pakapheti-tsweledi sekao. Bana ba ne ba robetse fa molelo o simolola. Pakatlang, sekao. Mme Molefe o tla ruta mophato wa 10/Ke a dumela o tla itumelela setshwantsho/Ke tla, tlago go bona ka moso. Pakajaanong e dirisitswe go bua ka nako e e tlang, sekao. Ka moso ke letsatsi la boikhutso. Pakatlang/isago- tsweledi, sekao.Ke tla bo ke dira beke e e tlang yotlhe. Dithuanyi Thuanyi sediri Thuanyi sedirwa Matlhalosi Letlhalosi la mokgwa, sekao. Ka tidimalo, ka kelotlhoko, ka maitseo, ka bonolo, ka bonako. Letlhaolosi la nako, sekao: maabane, ka moso, ngogola, beke e fetileng, ka letsatsi le le latelang, kgwedi e tlang, maloba, letsatsi le latelang Letlhalosi la felo, sekao. Modise o ile kwa gaabo Masego Polelwanakala tlhalosi, sekao,, mo godimo ga tafole 54 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 dikao tsa Dipopego tsa Puo le Melawana Makopanyi le mafoko a Tatelano: ntlha, bobedi, boraro, pele, morago, leng, moragonyana, go fitlhela, kwa morago, go a tiriso latela, jaanong, kgale, morago ga Tlhaloso/lebaka le tiragatso: ka jalo, kwa bofelong, gonne, ka lebaka le, fa e sa le, ka lebaka la gore, ka gore, ke sone se, go latela sa gore, fa … mme Tsamaiso: Ya ntlha, ya bobedi, ya boraro. Papiso: tshwana le, farologana le, nnye go, tona go, le fa go ntse jalo, mme Thulaganyo ya botlhokwa: Ka nako tsotlhe, kwa bofelong Go akaretsa: ka kakaretso, mo bofelong/kwa bokhutlong Tlhopho ya temana: ka kakanyo ya me, ke dumela gore, kgopolo, tlhaloganyo ya, ke akanya gore, ke tlhokomela, ke dumela, e kete mo go nna, ke rata//ga ke rate/tshepa/utlwa Temana e e tlhalosang: godimo, fa tlase, kwa ntle ga, gaufi, bokone/botlhaba/borwa/bophirima, bogolo, mmala, popego, maitlhomo, boleele, bophara, boima/bokete, lebelo, e ntse jaaka, tshwana le Temana ya go lekanyetsa: bontle/maswe, nepagetse/go sa nepagala, go nna le botho/go sa nne le botho, tshiamo/phoso, botlhokwa/go tlhoka boleng, tshitshinyo, katlenegiso, keletso, ganetsana Temana ya bokhutlo: go tswalela, fa ke feleletsa, mo tshobokanyong, ka bokhutshwane, jaaka lo bona. Maetsi Sekao: tšhutšhu, phatšha, thwaa, phaa, tu, jalojalo Malatlhelwa Ijo!, mmaloo!, wai!, heela! Kgodiso ya tlotlofoko le Makaelegongwe, malatodi, mainamatswa, makwalatshwana, ditumatshwana, poeletsomodumo dikapuo (ditumammogo le ditumanosi), lefoko le lengwe boemong jwa polelwana Dikapuo (tshwantshanyo, tshwantshiso, mothofatso, phefofatso,, pheteletso, kemedi, kobiso, tshotlo, kaediso, kganetso, kgakantsi, go tshameka ka mafoko sekao) Polelo e e tlhalosang sengwe/tiragalo gore e lebege e se botlhokwa/e se maswe go na le ka moo e ntseng ka teng Maele, diane le dithamalakwane Maadingwa, mafoko a mašwa (tiriso ya mafoko a mašwa), le phetogo ya maina go ya ka dipatlisiso (tshimologo ya mafoko) Botemepedi, puo ya ditlhopha tse di rileng/ya kwa mebilengg, puo ya dithutego tse di rileng, kapodiso, puo e e sekamelang ka fa letlhakoreng le le lengwe, puo e e nyatsang, puo e e tsosang maikutlo a a rileng, kgethololo ya bong, jalojalo. Dirisa puo mo maitlhomong a a kgethegileng, ke gore, go dirisa rejisetara e e maleba le baamogedi, sekao. Motlotlegi, jalajalo Dipolelo Polelwanakutu: Re etetse Thekwini fa mariga a fela. Polelwanakalatlhalosi (nako) -fa mariga a fela.. Polelwanakutu: Re ne ra etela Thekwini gonne go ne go le mogote mariga Polelwanakalatlhalosi (lebaka) gonne go ne go le mogote mariga. Polelwanakutu: Ditshwene tse di utswitseng mmidi di tshabile Polelwanakalatlhaodi- tse di utswitseng mmidi Polelwanakutu: Mogokgo o buile fa barutwana botlhe ba ba sa direng ba ka se falole Polelwanakalaina- fa barutwana botlhe ba ba sa direng ba ka se falole Polelwanakalatlhalosi ya teseletso (fela) Ke tla go duela sentle fela fa o dira ka natla. Polelwanakutu: Ke tla go duela sentle fela fa o dira ka natla. Dipolelwana Dipolelwana tse di feleletseng: Lefelo la bojanala le e leng kgogedi mo Limpopo ke lefelo la Mapungubwe. Polelwana ya leina: Yunibesithi ya Kapa ke nngwe ya tse di gaisang mo Aforika. Polelwana e e simololang ka Go: Go etela serapa sa Kruger National Park, go ne go itumedisa thata. Polelwana ya lediri: Ditlhopho tsa ntlha tsa temokerasi di ne di tshwerwe ka 1994. Dipolelo Polelonolo, polelotswako, polelopate PPKT 55
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 dikao tsa Dipopego tsa Puo le Melawana Tirwa Pakajaanong: Dikgomo di bolotswa ke basimane. Pakajaanong - tsweledi, Bogobe bo jewa ke bana. Pakajaanong-phethi, sekao, Go butswe lebenkele le lešwa monongwaga. Pakaphethi, sekao, Dikolo di ne di tswetswe ka matsatsi a boikhutso. Pakaisago/pakatlang, sekao, Sekolo se tla etela kwa Lehurutshe Puopegelo le puosebui Puopegelo, sk. O ne a mpotsa gore ke eng ke le thari/O ne a mpotsa gore ke rata mmino ofe. O ne a re o a tsamaya gonne go ne go le thari/o mpoleletse gore o latlhegetswe ke buka. Puosebui: “goreng o tlile thari?” A mpotsa. “Go thari, ke a tsamaya.” 3.2 Lenane la phatlhalatso ya ditlhangwa Dibeke Mophato 7 Mophato 8 Mophato 9 Kgweditharo 1 1 le 2 Kgang Kgang Setlhangwa sa tshedimosetso - papatso/phasalatso, phousetara 3 le 4 Leboko Setlhangwa sa tshedimosetso le Padi, terama, kgangkhutshwe, puo poko 5 le 6 Leboko, terama Padi, terama, kgangkhutshwe Setlhangwa sa tshedimosetso - setlhangwa sa konteraka/tumelano 7 le 8 Kgangkhutshwe, dinaane Setlhangwa sa tshedimosetso Padi, terama, kgangkhutshwe, sk. athikele ya makasine/ poko lokwalodikgang Kgangkhutshwe, leboko Setlhangwa sa pegelo ya Setlhangwa sa tshedimosetso - sk. 9 le 10 dipatlisiso pegelo ya lekwalodikgang kgotsa makasine Kgweditharo 2 Patsana, terama, poko Setlhangwa sa tshedimosetso se Padi, terama, kgangkhutshwe, na le tse di bonwang, sk. mmepe/ poko 1 le 2 matshwaonaga/dikale/ditšhate/ ditshwantsho Setlhangwa sa tshedimosetso se Setlhangwa sa tshedimosetso Thadiso ya setlhangwa - padi, na le tse di bonwang, sk. papatso -sekao. setlhangwa sa ponokutlo terama, kgangkhutshwe, poko 3 le 4 (phasalatso) dithalo; ditshwantsho; -ketsiso/foramo (makgotlhana) / dikerafo; phousetara; tlhaloso ya dipuisano tsa lekoko selo, setlhangwa sa pono Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwa sa tshedimosetso Padi/terama/kgangkhutshwe/poko - - sk. ditsamaiso, ditaelo, -sekao. potsotherisano kitsiso/lenanetema le metsotso 5 le 6 setlhangwapono, sekao. ditshate/ manane/dithalo/ditshwantsho/ dikerafo Padil/terama Thadiso ya kgang Setlhangwa tshedimosetso se na 7 le 8 le tse di bonwang -sekao. papatso/ phasalatso - thadiso 9 le 10 TLHATLHOBO YA BOFELO 56 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Dibeke Mophato 7 Mophato 8 Mophato 9 Kgweditharo 3 Setlhangwa sa tshedimosetso -sk. Terama Setlhangwa sa tshedimosetso - lokwalo lwa dipotsolotso kgotsa Lokwalo lwa boswa le tesetamente 1 le 2 foromo Leboko Terama, leboko Setlhangwa sa tshedimosetso Padi, terama, kgangkhutshwe, - athikele ya lokwalodikgang/ poko - Go kwala setlhangwa sa 3 le 4 makasine tirisano -lekwalophelegetso le lokwaloikitsiso Setlhangwa sa kitsiso, lenonetema Padi, terama, kgangkhutshwe; Padi, terama, kgangkhutshwe, 5 le 6 le metsotso leboko - lekwalo le le tlhomameng/ poko - Go kwala tlhamo le le sa tlhomamang Athikele ya lokwalodikgang/ Padi, terama, kgangkhutshwe; Padi, terama, kgangkhutshwe; makasine ka dintlha tsa jaanong leboko - go kwala kgang leboko - go kwala setlhangwa sa 7 le 8 tirisano - karata ya taletso le ya go amogela taletso Setlhangwa sa tshedimosetso - Setlhangwa sa kanelo - padi, Terama - go kwala mmuisano 9 le 10 dikaelo kgangkhutshwe, poko Kgweditharo 4 Padi, terama, kgangkhutshwe Setlhangwa sa tshedimosetso: Padi, kgangkhutshwe - go kwala 1 le 2 Athikele ya lokwalodikgang/ lekwalo la kopo makasine Setlhangwa sa tshedimosetso Padi, terama, kgangkhutshwe; Padi, kgangkhutshwe; leboko - go ka bukatsatsi, imeile/lekwalo la leboko kwala imeile/lekwalo la maranyane 3 le 4 maranyane, melaetsakhutshwe, difolaeyara/dipampitshana tsa tshedimosetso Padi, terama, kgangkhutshwe; Terama/motshameko, leboko - Padi, kgangkhutshwe; leboko - go 5 le 6 dinaane pegelo ya bobegadikgang kwala tsa botshelo jwa moswi, bukatsatsi, karata ya taletso Poeletso ya ditlhangwa - go Poeletso ya ditlhangwa - go Poeletso ya ditlhangwa - go 7 le 8 ipaakanyetsa tlhatlhobo ipaakanyetsa tlhatlhobo ipaakanyetsa tlhatlhobo 9 le10 TLHATLHOBO YA BOFELO 3.3 DITHULAGANYO TSA GO RUTA Barutwana ba bantsi ga ba lesego mo kgatong e kgolwane ka e le bokhutlo jwa thutho ya pateletso. Morago ga mophato wa 9, barutwana ka bontsi ba ya go batla tiro kgotsa ba latela dipilediwa tsa boiphediso. Ke mo motheong o gore tlhatlhoso ya maemo a thuto a tshwanetseng go ya kwa godimo. Mo barutwaneng mo kgatong e kgolwane. Barutwana ba tshwanetse go tlhagisiwa mo kitso e e anameng. Ponagalo e e tla ba tlogelang ba baakantswe sentle go itepatepanya le bokamoso. Go tlhatlhoswa ga Puotlaleletso ya ntlha, mo Kgatong e Kgolwane e batile go lekane le ya Puo ya Gae. Pharologano ke tsenelelo ya dithlangwa tse di diritsweng/buisitsweng le tse di tlhagisitsweng. Barutwana ba ba mo Kgatong e Kgolwane ba tshwanetse go buisa mefutakwalo le mefuta ya ditlhangwa tse ba tshwantseng go di tlhagisa. Go rutwa go, go tla kgontsha barutwana go lebagana le ditšhono tseo ba di buletsweng, le go gatelela go tlhaloganya kitso ya diteng. Dithulaganyo tsa go ruta di bontsha bonnye jwa diteng tse di tshwanetseng go akarediwa mo dibekeng dingwe le dingwe di le pedi tsa kgweditharo. Barutabana ga ba patelediwe go fetsa diteng tsotlhe tse di tlhaotsweng go rutwa mo tshekong/sedikong sa dibeke di le pedi. Morutabana ga a patelesege go ruta diteng tse di tlhaotsweng go ya ka PPKT 57
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 tatelano e e neilweng mme le nako e e neilweng ke sesupo sa gore a ka dirisa bonnye nako e kana kang go ruta diteng tse di tlhaotsweng. Seno se raya gore, ga di salwe morago ka mokgwa o di ntseng ka ona. Barutabana ba tshwanetse go itlhamela Thulaganyetsotiro ba dirisa dithulaganyo tsa go ruta, dibukakgakololo tsa bona le metswedi e mengwe go ruta diteng ba dirisa tatelano le kgato e e maleba. Barutabana ba rotloediwa go dirisa diteng kgotsa dikgopolo tse di amanang le tikologo ya bona. 3.3.1 Mokgwa o ditlhangwa di golaganang ka teng mo tshekong/sedikong sa dibeke tse pedi Ditlhangwa tse di farologaneng di dirisitswe jaaka motheo wa go tlhama tsheko/sediko sa go ruta sa dibeke tse pedi. Di tlhophilwe go ya ka gore di golagana jang go bopa karolo (yuniti) e e kopaneng, sekao barutwana ba tla reetsa kgangkhutshwe mme morago ba e buise. Ba tla kopiwa go kwala tlhaloso e khutshwane ya molomo ya lefelo kgotsa motho (e e tla golaganang le kgang) kgotsa ba ka kopiwa go kwalela moanelwa wa kgang lekwalo. Tlhophang morero wa tsheko/sediko se sengwe le se sengwe sa dibeke tse pedi o o tla go kgontshang go golaganya ditirwana ka katlego. Lebaka la go dirisa merero ke go kgontsha gore tlotlontswe e dirisiwe gape le dipopego tsa puo mo bokaong jo bo utlwalang. Dipopego tsa puo tse di tshitshintsweng mo tshekong/sedikong sengwe le sengwe di ikaelela go gatelela ditlhangwa tse di tlaa tlhagisiwang mo tshekong/sedikong se. Morutabana a ka oketsa ka dipopego tse dingwe tsa puo ka nang mosola mo thutong e. 3.3.2 Mokgwa o ditlhangwa/ditirwana di latelanang ka ona go ralala tsheko/sediko sa dibeke tse pedi Ditlhangwa ga di tlhoke go rutiwa ka tatelano e e rileng. Mo mabakeng a le mantsi, go tshwanetse ga nna le tirwana/ setlhangwa sa theetso le go bua, go ipaakanyetsa tirwana ya go buisa le ya go kwala. Ka dinako tse dingwe, tirwana ya Go reetsa le Go bua e tshwanetse go tswa mo setlhangweng sa puiso. Barutwana ba tshwanetse go dira ka ditlhangwa tsa mefuta e e farologaneng ya molomo le ka go di buisa pele ba kopiwa go kwala ditlhangwa tse. Mo mabakeng a le mantsi, setlhangwa se se reediwang jaaka kgang kgotsa pegelo ya dikgang se tla farologana le go nna mo maemong a magolwane a a fetang a barutwana ba tlaa a buisang. Seno ke ka ntlha ya gore kgono ya bona ya go reetsa e godile go feta kgono ya bona ya go buisa. 3.3.3 Mofuta wa ditlhangwa tse di tlhaotsweng le tse di atlanegesiwang Ditlhangwa tse di tshwanetseng go rutwa mo tshekong/sedikong se sengwe le se sengwe sa dibeke di le pedi di totobaditswe mo thulaganyong ya go ruta mme di tshwanetse go nna teng mo bukokgakololong e e tlhaotsweng. Mo mabakeng a le mantsi, ga go na mofuta o o totobetseng wa kgang e e tlhaotsweng. Ditlhopho di ka dirwa go tswa mo mefuteng e e farologaneng ya ditlhangwa tse dišwa (nako e le nngwe), dikgang tsa ikakanyetso (jaaka tsa tekelelo, setlhangwa sa saense) dikgang tsa hisetori (jaaka makwalotshelo) le dikgang tsa setso/dinaane (jaaka dikinane, dinoolwane le mainane) tse di leng teng. Seno ke nnete ka ga maboko le metshameko. Go tla nna le ditlhangwa tse di tlhophilweng go tswa mo padisong/dipadisong/dibuka tse dingwe (puiso e e katolositsweng) mme di tla tshegetsa ditlhangwa tse di buisitsweng mo karolong e e tlhaotsweng. Di ka nna mofuta o o tshwanang wa setlhangwa (go gatelela go tlhaloganya popego ya setlhangwa) kgotsa mofuta o o farologaneng wa setlhangwa (go tsosolosa kgatlhego e e tswelelang le go katolosa tlhatlhamano ya dikgono tsa puiso). Mo mabakeng otlhe, puiso e ya tlaleletso, e tshwanetse go golagana le ditlhogo le dithitokgang tse di tlhophetsweng ditlhangwa tse di tlhaotsweng mo tshekong/sedikong seo sa dibeke di le pedi. 58 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 3.3.4 Go lotaganngwa ga dikgono tsotlhe tsa puo mo tshekong/sedikong sa dibeke di le pedi Le fa dikgono di tlhagisitswe di kgaogantswe mo thulaganyong ya go ruta, di tshwanetse go rutiwa ka mokgwa wa go akaretsa mo go ka kgonegang, sk. mo go rutiweng ga potsotherisano, barutwana ba ka buisa setlhangwa se se kwadilweng ba bo ba kopiwa gore ba tlhagise potsotherisano e e kwadilweng kwa bofelong. Tlhopho ya dikarolopuo tse di tshwanetseng go rutiwa mo nakong e e rileng e tshwanetse go natlafatsa tlhagiso le go tlhaloganya ditlhangwa tsa molomo le tse di kwadilweng, tse di tshwanetseng go tlhagisiwa mo tshekong/sedikong seo, sekao matlhaodi, makaelagongwe, malatodi, matlhalosi le dipaka di baakanyetsa barutwana go kwala tlhamo ya kanelo kgotsa ya tlhaloso. Modirisokgonego o mosola fa barutwana ba kwala tlhamo ya maitlhomo. Ditogamaano tsa ditiro tsa molomo le tsa go kwala tse di tshwanetseng go rutiwa mo dibekeng dingwe le dingwe tse pedi di tshwanetse go kaelwa ke mofuta wa setlhangwa se se tshwanetseng go tlhagisiwa, sekao, fa o ruta tlhamo ya kanelo, barutwana ba tshwanetse go rutiwa go kwala ditemana tsa ditiragalo tse di latelanang, mme fa ba kwala tlhamo e e sa tseyeng letlhakore ba tshwanetse go rutiwa go kwala temana ya tsamaiso. 3.3.5 Ka mo Dipopego tsa Puo le Melawana ya tiriso di ka rutiwang ka teng. Diteng tsa karolo ya “Dipopego tsa puo le melawana ya tiriso” di amana thata le mefuta ya ditlhangwa tse di tlhaotsweng ka fa tlase ga ditlhogwana Go reetsa le Go bua, Go buisa le Go lebelela, le Go kwala le Go tlhagisa, mme ka tlwaelo di tla tlhokomelwa mo dikgatong tsa go sekaseka setlhangwa le ka nako e e abetsweng ya Go reetsa le Go bua, Go buisa le Go lebelela, le Go kwala le Go tlhagisa. Sekao, fa kgang e dirwa, barutwana ka tlwaelo ba tla dirisa pakafetileng e e bonolo mme ba tla buisa ditlhangwa ba dirisa paka e. Le fa go ntse jalo, go botlhokwa gape gore ditirwana di tlhamiwe tse di tsepamisiwang mo dipopegong tse di rileng tsa puo, di le mo tirisong. Tlhophang dintlhana go tswa mo karolong ya “Dipopego tsa Puo le Melawana ya tiriso ” go ruta barutwana puo e ka tlwaelo e fitlhelwang mo mofuteng wa setlhangwa o o totilweng le ka thulaganyo e e tshegetsang molebo wa tlholego o o kgodisang wa go godisa puo. Ga se dintlhana tsotlhe tse di tshwanetseng go rutwa mo tshekong/sedikong se se neilweng, fela netefatsa gore dintlhana tsotlhe tse di neilweng mo thadisong di dirilwe fa ngwaga o fela. Ditsheko/ didiko dingwe tsa dibeke di le pedi di ka tlala go feta selekano ka dintlha tsa Dipopego tsa Puo le Melawana ya tiriso, seno ga se reye gore tsotlhe di tshwanetse go rutiwa mo tshekong/sedikong se. Go solofelwa gore bontsi jwa dintlha tse di rutilwe mo Kgatong ya Magareng. Mo Kgatong e Kgolwane, go ruta ga dintlha tse, e tla nna poeletso thata. Aga ditirwana tse di nang le bokao mo barutwaneng le tse di amanang le ditlhangwa tse ba di ithutang mo tshekong/ sedikong sa dibeke tse pedi. Ditirwana tse dintsi tsa mofuta o di tshwanetse go dirwa fa barutwana ba tswelela go tswa mo Mophatong 7 go ya go Mophato 9. Tlhopha ka kelotlhoko gore ke melao efe e o e tlhalosetsang barutwana mme o se e dire mentsintsi. Go ruta go tshwanetse ga lotaganya/lomaganya dikgono tsa puo le dipopego tsa puo ka gore di a amana. Tseno tsotlhe di tshwanetse go rutiwa di le mo tirisong. Le gale, tlhokomela gore go na le nako e e kgethegileng e e neilweng thuto e e tlhomameng ya Dipopego tsa Puo le Melawana ya tiriso. PPKT 59
3.4 LENANE LA diTHULAGANYO tsA GO RUTA 60 MOPHATO 7 KGWEDITHARO 1 DITENG DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Go ikitsise kgotsa go itsise ba Ditlhangwa tsa dikwalo: Kwala temana ya kanelo Poeletso ya thutapuo e e dirilweng bangwe: dikgangkhutshwe mo Kgatong e e fetileng Melawana ya go kwala temana: • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa Dira ka mafoko: • Ruta diponagalo le tiriso ya melawana • Setlhogo polelo sa temana dikwalo: jaaka baanelwa, semelo ya go ikitsise le ba bangwe Mainagotlhe, mainatota, bongwe le le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang bontsi, maina a a se nang bongwe • Tiriso ya puo lemorago, maitshetlego, moanedi, • Dirisa makopanyi go gokaganya mainakgongwa le mainakgopolo thitokgang. Theetso ya kgangkhutshwe • Tlhalosa ditlhokego tsa setlhangwa Dira ka dipolelo: Dikgato tsa go buisa: jaaka go anela kgang. • Tlhopha dikakanyokgolo le dipolelonolo, dipolelo, pakajaanong, • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) tsa tshegetso go tswa mo • Dirisa mafoko le setaele se se pakaphethi; kgangkhutshweng • Ka nako ya puiso (Diponagalo tsa maleba. Mopeleto le matshwa a puiso: setlhangwa) • Tsaya dintlhathuto • Kwala ka pakaphethi Khutlo, phegelo khutlokhutlo/khutlwana, • Morago ga puiso (araba dipotso, • Abelanang ka dikakanyo le Totisa mogopolo mo dikgatong tsa phegelwana, tlhakakgolo, ditlhaka tse bapisa, farologanya, sekaseka/ maitemogelo le bontsha go go kwala dinnye tlhatlhoba) tlhaloganya mareo • Go dira ipaakanyetsotiro Tlotlofoko mo tirisong Ditogamaano tsa pele ga puiso Tlotla kgang gape • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Lemoga diponagalo tsa setlhangwa tirong ya go kwala ya barutwana • Tlotla ditiragalo gape ka tatelano e e jaaka setlhogo sa setlhangwa • Go boeletsa maleba. ditlhogwana, dithalo • Go tseleganya • Neela/umaka baanelwa ka nepagalo. • Lemoga dikarolo tsa lokwalo jaaka letlharekapeso, letlhare la setlhogo, • Go tlhotlha diphoso le tlhagiso • Neela/umaka tatelano ya ditiragalo diteng dikgaolo, lenanefoko. Kwala kgang e e ikaegileng ka SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Go tlotla kgang Tekatlhaloganyo ya puiso le maitemogelo a gago a botshelo. PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) ditogamaano tsa puiso • Ruta tiriso ya puo le melawana ya go tlotla kgang: Dikgono tsa go bua, • Buisa gape le go tlodisa matlho segalo, kapodiso, lebelo, kutlwatso • Go buisa go go tseneletseng ya medumo, tebo ya matlho, kemo ya mmele, tiriso ya dikarolo tsa mmele • Go ipopela setshwantsho • Go tlotla kgang ka maitemogelo a • Go ipopela kakanyo le bokhutlo gago • Ntlha le kakanyo • Bokao jwa mafoko
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Setlhangwa sa dikwalo: Maboko Boitlhamedi: Itlhamele leboko la gago Poeletso ya dipopego tsa puo le melawana tse di dirilweng mo Buisang le go buisana ka leboko Mekgwa ya go buisa Melawana ya temana ya leboko: dibekeng tse di fetileng • Aroganyang dikakanyo le • Puiso ya morutwana ka nosi • Popego ya temana Dira ka mafoko: maitemogelo le go bontsha go Ditogamaano tsa pele ga puiso • Tiriso ya makopanyi go gokaganya. tlhaloganya mareo Mainatswako, Mainakgoboka, • Lemoga diponagalo tsa setlhangwa • Tiriso ya mefuta e e farologaneng ya madirimafeledi; maemedi; marui. • Araba dipotso. jaaka leina la buka ditlhogo, dithalo dipolelo, boleele le popego. Bokao jwa mafoko: • Tlhalosetsa tsala gore ke eng o rata leboko le le rileng. • Lemoga dikarolo tsa buka jaaka • Kgelekiso (kgatelelo ya mafoko). Ditumanosi, maadingwa, maele, diane, letlharekapeso, letlhare la setlhogo, • Puo ya botshwantsi poeletsomodumo tshwantshanyo, Puisetsogodimo e e diteng, dikgaolo, lenanefoko tshwantshiso, malatlhelwa, maetsi, ipaakanyeditsweng. Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Leboko makaelagonngwe, malatodi. go kwala • Segalo, kutlwalo ya lentswe, Matshwao a puiso: kgaoganyo ya kapodiso, tebo ya matlho • Diponagalokgolo tsa leboko • Go dira ipaakanyetsotiro mafoko, khutlo, phegelwana • Tlhokomela matshwao a puiso • Popego ya ka fa gare ya leboko, dikapuo/puo ya botshwantshi/, • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Tlotlofoko mo tirisong • Dirisa puo ya mmele e e maleba morumo, moribo • Go boeletsa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, • Go tseleganya tirong ya go kwala ya barutwana ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa. • Bokao jwa puo ya botshwantshi Kwala leboko • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa 61 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 62 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Setlhangwa sa dikwalo sa terama Kwala mmuisano, teramatiso Poeletso ya dipopego tsa puo (pono e le nngwe) le melawana tse di dirilweng mo Motlotlo ka ga terama: • Ditlhokego tsa popego, setaele, dibekeng tse di fetileng • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa ntlhapono • Tsaya karolo mo motlotlong o o sa dikwalo: jaaka moanelwa, semelo Dira ka mafoko: tlhomamang ka ditlhogo tse di bonolo. • Babuisi/baamogedi ba ba tobilweng, le tshobotsi, poloto, kgotlhang, maitlhomo le tiriso Mainagotlhe, madirimafeledi; maemedi, • Dirisa rejisetara e e nepagetseng lemorago, maitshetlego, moanedi, • Tlhopho ya mafoko marui. • Tshegetsa/boloka motlotlo. thitokgang • Bomaleba jwa ditlhagiso tse di rileng Dira ka dipolelo: • Bontsha dikakanyokgolo le tse di Dikgato tsa go buisa tshegetsang. • Tlhagiso e e lokologileng Polelonolo, dipolelo, pakajaanong, • Pele ga go buisa (Itsise setlhangwa) pakaphethi, sediri, thunyisediri • Tsaya dintlhathuto • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go kwala Dira ka mafoko: • Araba dipotso setlhangwa) • Go dira ipaakanyetsotiro Makaelagongwe, malatodi, diane, maele Dirisa barutwana mmuisano o o • Morago ga puiso (araba dipotso, sa felelang/barutwana ba feleletsa bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Matshwa a puiso: mmuisano tlhatlhoba khutlokhutlo/khutlwana, ditsejwana, • Go boeletsa • Tsaya karolo mo mmuisanong Poko letshwao la tsiboso, letshwao la potso • Go tseleganya • Dirisa puo e e maleba • Diponagalokgolo tsa leboko Tlotlofoko mo tirisong • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Tsiboga ka nepagalo • Popego ya ka fa gare ya leboko, Paakanyo ya thutapuo go tswa mo dikapuo/puo ya botshwantshi/, tirong ya go kwala ya barutwana • Tlhokomela melawana ya mmuisano morumo, moribo s.k. go refosana • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, • Araba sentle ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Dirisa puo ya mmele e e maleba • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa Go buisa e go lebelela go tlhaloganya SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 (ditogamaano) PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Go okola le go tlodisa matlho • Go buisa ka tsenelelo -- Go dira ponelopele -- Go bopa bokao jwa mafoko ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko. • Temogo e e tseneletseng ya tiriso ya puo
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Setlhangwa sa dikwalo: Kwala sekwalo sa thadiso/lekwalo Poeletso ya dipopego tsa puo dikgangkhutshwe/Dinaane le melawana tse di dirilweng mo Go reetsa kgangkhutshwe/dinaane • Ditlhokego tsa popego, setaele, dibekeng tse di fetileng • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa Tekatlhaloganyo ya theetso • Babuisi/baamogedi ba ba tobilweng dikwalo: jaaka moanelwa, semelo Dira ka mafoko: maitlhomo le tiriso • Bontsha dikakanyokgolo le tse di le tshobotsi, poloto, kgotlhang, Bongwe le bontsi, matlhaodi, tshegetsang, le go tsaya dintlhathuto. lemorago, maitshetlego, moanedi, • Kgolagano ya temana thitokgang. Dira ka dipolelo: • Abelelanang dikakanyo le • Tlhopho ya mafoko maitemogelo lo bo lo bontsha go Dikgato tsa go buisa: pakajaanong, pakaphethi Totisa mogopolo mo dikgatong tsa tlhaloganya mareo • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) go kwala Bokao jwa mafoko: • Bontsha malepa a a tlhotlheletsang le • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Go dira ipaakanyetsotiro Ditumatshwano, makwalatshwano, a a digelang mo go tlhokagalang teng. setlhangwa) dithamalakwane, diane le maele • Araba dipotso • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Morago ga puiso (araba dipotso, Tlotlofoko mo tirisong Dipuisano tsa setlhopha/lekoko bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go boeletsa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo Reetsa poko mme o tlhomamise tlhatlhoba) • Go tseleganya tirong ya go kwala ya barutwana bokao Poko • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Buisanang ka kgang/naane e e • Diponagalokgolo tsa leboko Kwala lekwalo/thadiso o latela buisitsweng mo tirwaneng e e fetileng. dikgato tsa go kwala • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Bontsha baanelwa dikapuo/puo ya botshwantshi/, • Buisanang ka thitokgang morumo, moribo • Buisanang ka dintlhapono • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Amanya diteng le maitemogelo a gago • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa Go buisa go lebelela go tlhaloganya (ditogamaano) • Go okola le go tlodisa matlho • Go buisa ka tsenelelo • Go bopa bokao jwa mafoko ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko. 63 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 64 9-10 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Setlhangwa sa dikwalo: Kwala tlhamo ya tlhaloso Poeletso ya dipopego tsa puo kgangkhutswe le melawana tse di dirilweng mo Tekatlhaloganyo ya theetso. Melawana ya temana: dibekeng tse di fetileng • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa • Tlhalosa dikgato tsa go reetsa dikwalo: jaaka moanelwa, semelo • Setlhogo sa polelo ya temana Dira ka mafoko: • Tsaya dintlhathuto le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang Ditlhogo, megatlana, dikutu, lemorago, maitshetlego, moanedi, • Araba dipotso • Tatelano e e lolameng ya ditemana madirimafeledi. thitokgang. Dipuisano tsa setlhopha/lekoko • Makopanyi go golaganya ditemana Dira ka dipolelo: Polelwanakutu, Dikgato tsa go buisa: dipolelelwanakala • Buisanang ka dikakanyo tse di • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Dirisa dipolelo tse di farologaneng, totobetseng tsa kgangkhutshwe. boleele le popego Bokao jwa mafoko: • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Tsaya tshwetso ka dikakanyo o bo Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Makaelagongwe setlhangwa) o lebelela setlhangwa go tshegetsa go kwala Matshwao a puiso le mopeleto: kemo • Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go dira ipaakanyetsotiro Tiriso ya thanodi, dipaterone tsa • Amanya diteng le maitemogelo a tlhatlhoba) mopeleto, melawana ya mopeleto. gago • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Poko • Go boeletsa Tlotlofoko mo tirisong • Diponagalokgolo tsa leboko • Go tseleganya Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa dikapuo/puo ya botshwantshi/, morumo, moribo Tlhagisa tlhamo e e tlhatlhobiwang • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Go buisa go lebelela go tlhaloganya PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) (ditogamaano) • Go okola • Go tlodisa matlho • Go buisa ka tsenelelo • Ntlha le kakanyo • Go bopa bokao jwa mafoko ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko.
Tlhatlhobo ya Kgweditharo 1 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: GO KWALA TIRO 3: TEKO 1 PPKT Tlotla kgang gape/buisanang ka leboko/Mmuisano/ Tlhamo ya Tlhaloso/Kanelo Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo dipuisano tsa setlhopha/lekoko Lekwalo la botsalano/thadiso/mmuisano 65 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
MOPHATO 7 KGWEDITHARO 2 DITENG 66 DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Setlhangwa sa dikwalo jaaka Padi ya Go kwala: Tlhamo ya kanelo Poeletso ya dipopego tsa puo bašwa/terama le melawana tse di dirilweng mo Tekatlhaloganyo ya theetso: Melawana ya temana: dibekeng tse di fetileng • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa • Tlhalosa dikgato tsa go reetsa dikwalo: jaaka moanelwa, semelo • Setlhogo sa polelo ya temana Dira ka mafoko: • Tsaya dintlhathuto le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang Mainatswako, thuanyi sediri le lemorago, maitshetlego, moanedi, • Araba dipotso • Tatelano e e lolameng ya ditemana thuanyisedirwa, maina a a dirisiwang thitokgang. gabedi (sk. Setlhare, molemo) Tlotla kgang • Makopanyi go golaganya ditemana Dikgato tsa go buisa: madirimafeledi, matlhaodi • Semelo le tshobotsi • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Dirisa dipolelo tse di farologaneng, Dira ka dipolelo: boleele le popego • Kgelekiso (kgatelelo ya mafoko) • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Polelonolo, dipolelo, pakajaanong, Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Puo ya mmele setlhangwa) pakaphethi go kwala Ranola maikutlo, segalo, maemo, Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, Bokao jwa mafoko: farologanya, sekaseka/tlhatlhoba • Go dira ipaakanyetsotiro tatelano ya ditiragalo, bokao jo bo Makaelagongwe, malatodi, puo ya fitlhegileng le bokhutlo • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Go buisa/go lebelela/go tlhaloganya botshwantsi, puo e e tsosang maikutlo (dirisa setlhangwa se se kwadilweng • Go boeletsa a a rileng le/kgotsa sa pono jaaka dikhathunu/ • Go tseleganya Matshwao a puiso: dikgemetšhana tsa dikhomiki) • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Khutlo, phegelo, letshwao la tsiboso, • Go okola letshwao la potso. • Go tlodisa matlho Tlotlofoko mo tirisong • Ipopele bokao (baanelwa, Paakanyo ya thutapuo go tswa mo maitshetlego, molaetsa) tirong ya go kwala ya barutwana • Go bopa bokao jwa mafoko ka go SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Puo e e tsosang maikutlo a a rileng
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Go buisetsa/lebelela go tlhaloganya Go kwala ditlhangwa tsa tirisano: Poeletso ya dipopego tsa puo bua. (dirisa setlhangwa se se kwadilweng le melawana tse di dirilweng mo Diphasalatso/dipapatso/diphousetara le/kgotsa sa pono jaaka papatso dibekeng tse di fetileng Tekatlhaloganyo ya theetso (Setlhangwa se se kwadilweng/ • Go okola dintlha • Ditlhokego tsa popego Dira ka mafoko: tlhagiso ya dikgang tsa thelebišene) • Maitlhomo, setlhopha se tobilweng le • Go tlhodisa matlho Mainatota, bong, tiriso • Tlhalosa dikgato tsa theetso • Puiso e tseneletseng Bongwe-bontsi, letlhaodi, masupi, • Tsaya dintlhathuto • Tlhopho ya mafoko le popego ya malatlhelwa • Ipopele bokao (baanelwa, dipolelo. • Kwala dikarabo maitshetlego, molaetsa) Dira ka mafoko: • Dikarolwana tse di bonwang jaaka Mekgwa e e farologaneng ya • Go bopa bokao jwa mafoko ka go mefuta le bogolo jwa mofutakwalo Puosebui, puopegelo, polelonolo le tlhaeletsano ya molomo: Ngangisano dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya (fonto), ditlhogo, matshwao, mebala) polelopate. (ka papatso) lefoko • Puo e e digelang/e e tlhotlheletsang Bokao jwa mafoko: • Tlhopha setlhogo se se maleba • Puo e e digelang Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Makaelagongwe, malatodi, bokao jo bo • Tlhagisa kganetsano/ngangisano e e • Puo e e tlhomameng le e e sa go kwala tlhamaletseng le jwa botshwantshi lolameng tlhomamang • Go dira ipaakanyetsotiro Matshwao a puiso le mopeleto: • Dirisa tlotlofoko dipopego tsa puo tse Setlhangwa sa dikwalo jaaka • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Khutlokhutlo/khutlwana; phegelwana di nepagetseng patsana. • Go boeletsa Tiriso ya thanodi • Dirisa puo e e digelang/e e tsosang • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa maikutlo a a rileng dikwalo: jaaka moanelwa, semelo • Go tseleganya Tlotlofoko mo tirisong le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Latela ditsamaiso lemorago, maitshetlego, moanedi, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana thitokgang. Dikgato tsa go buisa: • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa setlhangwa) • Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, farologanya, sekaseka/ tlhatlhoba) 67 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 68 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa setlhanngwa sa ditaelo jaaka Setlhangwa sa tirsano se Poeletso ya dipopego tsa puo bua. ditsamaiso tsa ditaelo sekhutshwane: ditaelo le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng Dipuisano tsa setlhopha/barutwana • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa • Ditlhokego tsa popego, setaele mo phaphosing ka ga mokgwa wa dikwalo: jaaka moanelwa, semelo Dira ka mafoko: go neela ditaelo kgotsa go latela le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Babuisi/baamogedi ba tobilweng maitlhomo le tiriso Matlhalosi (mefuta) - a nako, felo le tsamaiso lemorago, maitshetlego, moanedi, mokgwa thitokgang. • Kgolagano ya temana • Tlhopha setlhogo Letlhaodi: la palo (mefuta) popego Dikgato tsa go buisa: • Tlhopho ya mafoko le popego ya • Abelana dikakanyo polelo Dira ka dipolelo: • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Refosanang le go reetsana ka Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Tira le tirwa tlhoafalo • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa go kwala setlhangwa) Bokao jwa mafoko: • Tlatsa diphatlha • Go dira ipaakanyetsotiro • Morago ga puiso (araba dipotso, Maele le diane • Dirisa matshwao a mokgwa wa puo bapisa, farologanya, sekaseka/ go tshegetsa dipuisano • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Matshwao a puiso: tlhatlhoba) Puo e ipaakanyeditsweng/e e sa • Go boeletsa Tlamanyi; lenalana Poko ipaakanyediwang • Go tseleganya Tlotlofoko mo tirisong • Diponagalokgolo tsa leboko • Tlhopho ya kgelekiso (kgatelelo ya • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo mafoko) • Popego ya ka fa gare ya leboko, Kwala setlhangwa sa ditaelo tirong ya go kwala ya barutwana dikapuo/puo ya botshwantshi/, • Tiriso ya segalo, lobelo le kapodiso morumo, moribo • Dirisa matshwaokaelo ka nako ya • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, tlhagiso ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Dirisa puo ya mmele e e maleba • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Buisa setlhanngwa sa dikwalo jaaka Kwala thadiso ya terama Poeletso ya dipopego tsa puo terama/padi le melawana tse di dirilweng mo Tiragatso ya terama Melawana ya temana: dibekeng tse di fetileng • Diponagakgolo tsa setlhangwa sa • Tsaya maemo a botsayakarolo jo o bo dikwalo: jaaka moanelwa, semelo • Setlhogo sa polelo ya temana Dira ka mafoko: filweng le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang Madirimafeledi le madirimafetedi. • Dirisa puo e e maleba lemorago, maitshetlego, moanedi, thitokgang. • Tatelano e e lolameng ya ditemana Dira ka dipolelo: • Tlhokomela melawana Dikgato tsa go buisa: • Makopanyi go golaganya ditemana Tira le tirwa; puosebui le puopegelo. • Dirisa puo ya mmele e e maleba • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Dirisa dipolelo tse di farologaneng, Bokao jwa mafoko: Teramatiso ya patlisiso boleele le popego • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Makaelagongwe, malatodi, bokao jo bo • Kgobokanyo dipotsotherisano Totisa mogopolo mo dikgatong tsa setlhangwa) tlhamaletseng le jwa botshwantshi go kwala • Tlhokomela melawana • Morago ga puiso (araba dipotso, Matshwao a puiso: bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go dira ipaakanyetsotiro • Dirisa puo e e siameng/maleba Khutlokhutlo/khutlwana; matshwao a tlhatlhoba) • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Bega diphitlhelelo nopolo (ditsejwana);letshwao lapotso; • Go boeletsa phegelwana; khutlo • Go tseleganya Tlotlofoko mo tirisong • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana TLHATLHOBO YA KGWEDITHARO 2 9-10 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: TEKO 2 TIRO 3 Tekatlhaloganyo ya theetso/ngangisano/ Dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane/ Tlhatlhobo ya Bogare jwa ngwaga motlotlo/puo e e sa ipaakanyediwang (e e Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, tiriso ya puo le dikwalo ipaakanyeditsweng) dipuisano tsa setlhopha ka go neela ditaelo Pampiri 3: Go kwala: Tlhamo e le nngwe le setlhangwa sa tirisano se le sengwe. 69 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
MOPHATO 7 KGWEDITHARO 3 DITENG 70 DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Buisa setlhangwa ka ga botlhokwa Ditlhangwa tsa tirisano jaaka go Poeletso ya dipopego tsa puo jwa dipotsolotso le gore di tladiwa tlatsa dipotsolotso/kgotsa diforomo: le melawana tse di dirilweng mo Tekatlhaloganyo ya theetso jang dibekeng tse di fetileng ka mokgwa go tlatsa foromo/ • Latela ditaelo dipotsolotso • Tshedimosetso e e tlhokegang. Dira ka mafoko: • Tlamela tshedimosetso e • Ikatise ka dikgato tsa theetso • Tiriso ya puo nepagetseng e totobetse Mainagotlhe; Mainagoboka; matlhalosi a mokgwa, felo le nako; matlhaodi • Kwala dintlhathuto • Tshaeno • Dirisa puo e e maleba Dira ka dipolelo: • Araba dipotso. Dikgato tsa go buisa: Totisa mogopolo mo dikgatong tsa go kwala Polelwanakalaina; polelwanakalatlhaodi; Mekgwa e e farologaneng • Pele ga puiso (itsise setlhangwa) polelopate le polelotswako tlhaeletsano ya molomo ka ya • Go dira ipaakanyetsotiro tirisong ya dipotsolotso kgotsa go • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Bokao jwa mafoko: setlhangwa) • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha tlatsa foromo Makaelagongwe, Malatodi, Dipuisano tsa makgotlhana, lekoko • Morago ga puiso (araba dipotso, • Go boeletsa Makwalwatshwana bapisa, farologanya, sekaseka/ • Tlhopha setlhogo tlhatlhoba) • Go tseleganya Matshwao a puiso: • Abelana dikakanyo Go buisetsa/go lebelela go • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Letshwa la potso; letshwao la tlogelo tlhaloganya ya lefoko kgotsa kakanyo, tlhakakgolo; • Refosanang le go reetsana ka tlamanyi, tlamanyi tlhoafalo • Go okola Dikhutshwafatso - ditlhakaina, • Tlatsa diphatlha • Go tlhodisa matlho akeronimi, tiriso ya karolo ya ntlha • Dirisa matshwao a mokgwa wa puo • Go sobokanya ya lefoko go bopa khutshwafatso, go tshegetsa dipuisano sk. mos (boemong, jwa mosupologo, • Go ipopela setshwantsho tiriso ya karolo e e fa gare/ya bofelo ya • Go bopa bokao lefoko go bopa khutshwafatso, sekao, SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Molebogeng - e nna Lebo kgotsa • Bokao jwa mafoko Masego e nna Sego PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) Tlotlofoko mo tirisong Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Setlhangwa sa dikwalo jaaka terama Setlhangwa se seleele s.k. Poeletso ya dipopego tsa puo ya bašwa/Terama ya seyalemowa mmuisano/potsotherisano e e le melawana tse di dirilweng mo Reetsa terama (mmuisano/ kwadilweng dibekeng tse di fetileng potsotherisano) • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa dikwalo: jaaka moanelwa, semelo • Ditlhokego tsa popego; setale Dira ka mafoko: • Tlhama dipotsolotso le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Babuisi/baamogedi ba ba tobilweng Mainatota, bongwe le bontsi • Ela tlhoko melawana lemorago, maitshetlego, moanedi, maitlhomo le tiriso thitokgang. Matlhaodi: go supa mmala o o sa • Dirisa puo e e maleba • Tlhopho mafoko tsenelelang le kgato ya kgolo Dikgato tsa go buisa: • Tsaya dintlhathuto • Tiriso e emaleba ya puo Dira ka dipolelo: • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Bega diphitlhelelo Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Polelopate polelwanakalatlhaodi; • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Mekgwa e e farologaneng ya go kwala puosebui le puopegelo. setlhangwa) tlhaeletsano ya molomo: • Go dira ipaakanyetsotiro Bokao jwa mafoko: • Morago ga puiso (araba dipotso, Tiragatso bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Dikutu tsa mafoko Golaganya mofutakwalo o mongwe go tlhatlhoba • Go boeletsa Matshwao a puiso: o mongwe Poko • Go tseleganya Khutlokhutlo/khutlwana; matshwao a • Go diragatsa mmuisano • Diponagalokgolo tsa leboko nopolo (ditsejwana), khutlo, lenalana, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa letshwao la potso; • Go diragatsa ka mowa le maikaelelo • Popego ya ka fa gare ya leboko, a motlhami dikapuo/puo ya botshwantshi/, Tlotlofoko mo tirisong • Tlhagiso ya semelo le tshobotsi ka morumo, moribo Paakanyo ya thutapuo go tswa mo moaparo le didiriswa tsa tiragatso • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, tirong ya go kwala ya barutwana • Dirisa moaparo le didiriswa tsa ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) tiragatso go tlhama maitshetlego a a • Bokao jwa puo ya botshwantshi nonofileng • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa 71 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 72 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Buisa setlhangwa ka ga go kwala Setlhangwa sa tirisano se seleele s.k. Poeletso ya dipopego tsa puo kitsiso/lenanetema le metsotso Kitsiso/Lenanetema le metsotso le melawana tse di dirilweng mo Mefuta e e farologaneng ya dibekeng tse di fetileng tlhaeletsano ya molomo. • Batlapitsong • Tlhopha babuisi/baamogedi ba tobilweng le maitlhomo a go kwala; Dira ka mafoko: Botsayakarolo: tsamaiso ya kopano. • Tiriso ya puo • Tsaya tshweetso ka setaele le Maemedi: Maemeditho le maemeditota, • Pulo e e siameng/matseno • Popego ntlhatkemo le popego ya go kwala; masupi, marui; matlhophi • Tiriso ya segalo, lebelo le kutlwalo ya • Tiragatso ya botsayakarolo • Tlhopho ya mafoko le dipopego tsa Dira ka dipolelo: lentswe, Dikgato tsa go buisa: puo Pakajaanong, pakaphethi; puosebui le • Tiriso ya puo Totisa mogopolo mo dikgatong tsa puopegelo; • Pele ga puiso (itsise setlhangwa) • Puo ya mmele e e maleba go kwala • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Tira le tirwa • Bokhutlo jo bo/tswaleloe e siameng. setlhangwa) • Go dira ipaakanyetsotiro Bokao jwa mafoko: Tekatlhaloganyo ya theetso • Morago ga puiso (araba dipotso, • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Madirimatswa, mainamatswa (setlhangwa se se kwadilweng/ bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go boeletsa tlhagiso ya dikgang tsa thelebišene) tlhatlhoba) Bokao jwa mafoko: • Go tseleganya • Tlhalosa dikgato tsa go reetsa Go buisa/go lebelela go tlhaloganya Lenalana, tlhakakgolo; phegelwana; setlhangwa se se kwadilweng/sa • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa khutlo; khutlokhutlo/khutlwana • Kwala dintlhathuto setshwantsho tsa dikerafo Tlotlofoko mo tirisong • Araba dipotso • Go okola dikakanyokgolo. Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Go tlodisa matlho o lebelela dintlha tirong ya go kwala ya barutwana tsa tshegetso • Go dira ponelopele • Go ipopela bokao jwa mafoko le ditshwantsho tse di sa tlwaelegang. • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Dikakanyo tsa gago PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 7-8 Ditomaagano tsa Go reetsa le Go Go buisa/go lebelela go bona Setlhangwa se se seleele/ Poeletso ya dipopego tsa puo bua. tshedimosetso (Dirisa ditlhangwa se sekhutshwane: athikele ya le melawana tse di dirilweng mo di tshwana le diathikele tsa lokwalodikgang dibekeng tse di fetileng Reetsa le go buisana ka dikgang makwalodikgang/diathikele tsa tsa jaanong tse di ikaegileng ka • Ditlhokego tsa popego le setaele Dira ka mafoko: dimakasine/dipuo tse di kwadilweng. lekwalodikgang le diathikele tsa • Babuisi/baamogedi ba tobilweng le Mainakgopolo; Mainakgongwa makasine • Go okola dikakanyokgolo maitlhomo le tiriso Matlhaodi: go supa mmala o o sa • Tiriso ya segalo, lebelo le kutlwalo ya • Go tlodisa matlho o lebelela dintlha • Tlhopho ya mafoko le dipopego tsa tsenelelang le kgato ya kgolo lentswe. tsa tshegetso puo. Dira ka dipolelo: • Tiriso ya puo e e digelang/e e tsosang • Go dira ponelopele Totisa mogopolo mo dikgatong tsa maikutlo a a rileng/e e tlhotlheletsang Tatelano e e rulaganeng, tatelano • Dintlha le dikakanyo go kwala go ya ka botlhokwa, temana e e • Dirisa dikaelo • Ntlhakemo ya mokwadi • Go dira ipaakanyetsotiro tlhalosang, puo e e tlhotlholetsang le • Tlhokomelo ya melawana puo e tsosolosang maikutlo a a rileng; • Go ipopela bokao jwa mafoko le • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha e e tsayang letlhakore le ya kgatelelo; • Puo ya mmele e e maleba ditshwantsho tse di sa tlwaelegang • Go boeletsa e e sekamelang mo letlhakoreng le • Matseno a a ngokang le bokhutlo jo • Puo e e tlhomameng/e e sa le lengwe; dipotso tse di sa batleng bo nonofileng tlhomamang. • Go tseleganya dikarabo • Maitlhomo, setlhopha se se tobilweng • Bokao jo bo tlhamaletseng/jo bo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Bokao jwa mafoko: le tiriso akanngwang Kwala athikele ya lekwalodikgang Makaelagongwe, malatodi, bokao jo bo Puisetsogodimo e e • Dikapuo tlhamaletseng le jwa botshwantshi ipaakanyeditsweng le e e sa Kwala teko ya tekatlhaloganyo Matshwao a puiso: ipaakanyediwang ya lekwalodikgang le athikele Matshwao a nopolo (ditsejwana);letshwao la tsiboso, • Dirisa segalo, lebelo le kutlwalo ya phegelwana; Khutlo; letshwao la potso; lentswe. tlogelo ya lefoko kgotsa kakanyo • Tlhokomela matshwao a puiso go nna Tlotlofoko mo tirisong le puiso e e nonofileng Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Dirisa puo e e maleba ya dikarolo tsa tirong ya go kwala ya barutwana mmele. 73 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 74 9-10 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka padi Kwala tlhamo ya kanelo/tlhaloso. Poeletso ya dipopego tsa puo bua. ya bašwa/kgangkhutshwe/terama/ le melawana tse di dirilweng mo terama ya seyalemowa • Ditlhokego tsa popego, setaele, Tekatlhaloganyo ya theetso e ikaegile ntlhakemo dibekeng tse di fetileng ka go neela dikaelo. • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa Dira ka mafoko: dikwalo: jaaka moanelwa, semelo • Babuisi/baamogedi ba tobilweng le • Ikatise mo dikgatong tsa go reetsa le tshobotsi, poloto, kgotlhang, maitlhomo le tiriso Mainatswako • Tsaya dintlhathuto lemorago, maitshetlego, moanedi, • Tlhopho ya mafoko le dipopego tsa Maemedi—maemeditho, maemeditota, thitokgang. puo • Kwala dikarabo Matlhaodi: go supa mmala o o sa Dikgato tsa go buisa: Totisa mogopolo mo dikgatong tsa tsenelelang le kgato ya kgolo Mekgwa e e farologaneng tlhaeletsano ya molomo ya s.k. go • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) go kwala Dira ka dipolelo: neela dikaelo/ditaelo • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Go dira ipaakanyetsotiro setlhangwa) Polelonolo, pegelo, pakaphethi; • Dirsa puo e e maleba • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha pakajaanong Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, • Dirisa dipolelo tse dikhutshwane, di farologanya, sekaseka/tlhatlhoba) • Go boeletsa Bokao jwa mafoko: nonofile • Go tseleganya Poko Makaelagongwe malatodi; bokao jo bo • Dintlha ka botlalo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tlhamaletseng le jwa botshwantshi • Diponagalokgolo tsa leboko • Popego ya ka fa gare ya leboko, Matswaopuiso: dikapuo/puo ya botshwantshi/, Khutlo; phegelo; khutlokhutlo/khutlwana, morumo, moribo phegelwana • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, Tlotlofoko mo tirisong ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Bokao jwa puo ya botshwantshi Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa Go buisetsa le go lebelela go tlhaloganya s.k. setlhangwa se se kwadilweng/le se se bonwang SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Go okola dikakanyokgolo • Go tlodisa matlho o lebelela dintlha PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) tsa tshegetso • Go dira ponelopele • Ntlha le kakanyo • Ntlhakemo ya mokwadi • Go ipopela bokao jwa mafoko le ditshwantsho tse di sa tlwaelegang • Puo e e tlhomameng/e e sa tlhomamang. • Bokao jo bo tlhamaletseng/jo bo akanngwang
Tlhatlhobo ya kgweditharo 3 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: GO KWALA TIRO 3: TEKO 3 PPKT Puiso e e ipaakanyeditsweng/e e sa ipaakanyediwang/ Tlhamo ya tlhaloso/kanelo Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo Ketsiso - tsamaiso ya kopano/Puisano/dipuisano tsa Lenanetema le metsotso KGOTSA foramo/lekoko Dikwalo 75 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
MOPHATO 7 KGWEDITHARO 4 DITENG 76 DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Setlhangwa sa dikwalo jaaka padi ya Setlhangwa sa tirisano se seleele/ Poeletso ya dipopego tsa puo bašwa/kgangkhutshwe/terama. se sekhutshwane go neela dikaelo le melawana tse di dirilweng mo Puo e e sa ipaakanyediwang Go itsise dibekeng tse di fetileng sebui/go neela puo ya ditebogo/Go tlotla • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa • Ditlhokego tsa kagego; setaele kgang. dikwalo: jaaka moanelwa, semelo le Dira ka mafok: tshobotsi, poloto, kgotlhang, lemorago, • Babuisi/baamogedi ba ba • Tlhopha setlhogo se se maleba tobilweng maitlhomo le tiriso Mainatswako; Letlhaodi: (mefuta ya maitshetlego, moanedi, thitokgang. matlhaodi) • Rulaganya tshedimosetso e Dikgato tsa go buisa: • Tlhopho ya mafoko le dipopego lomaganeng tsa puo Dira ka dipolelo: • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Bontsha tlotlofoko; dipopego tsa puo Totisa mogopolo mo dikgatong Polelonolo; polelotswako, • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa tsa go kwala polelopate, polelwanakalatlhalosi le • Matseno le boikhutlo jo bo utlwalang. setlhangwa) polelwanakalatlhaodi • Go dira ipaakanyetsotiro Diponagalo le melawana (bua mo • Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, Bokao jwa mafoko: phatlhalatseng, di malepa a go popego) • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha farologanya, sekaseka/tlhatlhoba) Makaelagongwe; malatodi; bokao jo bo Puisetsogodimo • Go boeletsa Go buisa/go lebelela go tlhaloganya tlhamaletseng; bokao mo tirisong, bokao • Tiriso ya segalo, lebelo le kutlwalo ya (Dirisa setlhangwa se se kwadilweng le • Go tseleganya jwa botshwantshi; matlhaodi; matlhalosi; lentswe sa ditshwantsho.) • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Matshwao a puiso: • Tlhokomela matshwao a puiso go nna • Go okola dikakanyokgolo. Phegelwana; matshwao a nopolo le ditlamorago tse di siameng • Go tlodisa matlho o lebelela dintlha tsa (ditsejwana); khutlo; lenalana • Puo ya mmele e e maleba. tshegetso Tlotlofoko mo tirisong • Go ipopela bokao jwa mafoko le Paakanyo ya thutapuo go tswa mo ditshwantsho tse di sa tlwaelegang. tirong ya go kwala ya barutwana • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Ntlha le kakanyo • Go itseela ditshwetso le bokhutlo PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Dikakanyo tsa gago
DIBEKE DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Buisa setlhangwa sa bukatsatsi/ Setlhangwa sa tirisano se seleele/ Poeletso ya dipopego tsa puo lekwalo la maranyane (imeile) / se sekhutshwane sk.: lekwalo la le melawana tse di dirilweng mo Tekatlhaloganyo ya theetso phampitshana ya tshedimosetso maranyane (imeile), phousetara/ dibekeng tse di fetileng (setlhangwa se se kwadilweng/ bukatsatsi/pamphitshana ya Tlhagiso ya dikgang tsa thelebišene) • Kagego Dira ka mafoko: tshedimosetso) (folaeyara) • Go tlhalosa dikgato tsa go reetsa • Tiriso ya puo Maemedi- mabotsi, lesupi, mainagotlhe - • Ditlhokego tsa popego/kagego, mainagoboka; • Tsaya dintlhathuto • Baamogedi ba ba tobilweng setaele ntlhakemo Madiritota • Kwala dikarabo Dikgato tsa go buisa: • Baamogedi ba ba tobilweng ka maitlhomo le tiriso Letlhaodi: Ngangisano dipuisano tsa setlhopha: • Pele ga puiso (itsise setlhangwa) buisanang ka tiriso ya lekwalo la • Tlhopho ya mafoko, tlhaloso e e Tlhogo/mogatlana le kutu. maranyane (imeile) /phousetara/ • Ka nako puiso (diponagalo tsa tsepameng/bonagalang sentle setlhangwa) Dira ka dipolelo: bukatsatsi/dipampitshana tsa • Popego, boleele le mefuta ya tshedimosetso (difolaeyara) • Morago puiso (araba dipotso, bapisa, Puosebui; dipotso/le tse di nang le dipolelo farologanya, sekaseka/tlhatlhoba) tlhotlheletso; thuanyisediri; polelo e e • Diponagalo le melawana Totisa mogopolo mo dikgatong khutshwafaditsweng; dipotso tse di sa Poko/dinaane • Thulaganyetsotiro, patlisiso, go tsa go kwala tlhokeng dikarabo rulaganya le go tlhagisa. • Diponagalokgolo tsa leboko • Go dira ipaakanyetsotiro Bokao jwa mafoko: • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Malatodi; bokao jo bo tlhamaletseng; jwa dikapuo/puo ya botshwantshi/, morumo, botshwantshi, jwa tiriso moribo • Go boeletsa Matshwao a puiso: • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, • Go tseleganya ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) Matshwao a nopolo (ditsejwana);letshwao • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa la potso; phegelo, letshwao la tsiboso • Bokao jwa puo ya botshwantshi Tlhagisa setlhangwa sengwe sa Tlotlofoko mo tirisong • Maikutlo tse di kailweng fa godimo Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Thitokgang le molaetsa tirong ya go kwala ya barutwana 77 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIBEKE DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 78 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Buisa setlhangwa sa dikwalo jaaka Poeletso le go ipaakanyetsa Poeletso ya dipopego tsa puo padi ya bašwa kgang/khutshwe/terama/ ditlhatlhobo le melawana tse di dirilweng mo Tekotlhaloganyo ya theetso naane dibekeng tse di fetileng Ditlhamo • Tlhalosa dikgato tsa go reetsa • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa Dira ka mafoko: Kgato ya go ipaakanya: • Kwala dintlhanathuto dikwalo: jaaka moanelwa, semelo le Madirimathusi; tshobotsi, poloto, kgotlhang, lemorago, • Ditlhokego; popego/kagego; • Araba dipotso maitshetlego, moanedi, thitokgang. setaele; ntlhakemo Lediritota, Puo e e ipaakanyeditsweng Poko: Maboko a tlhaotsweng • Baamogedi/babuisi ba ba Matlhaodi: go supa mmala o o sa • Tiriso ya segalo, lebelo le kutlwalo ya tobilweng; maitlhomo le tiriso tsenelelang le kgato ya kgolo • Diponagalokgolo tsa leboko lentswe. • Tlhopho ya mafoko Dira ka dipolelo: • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Tiriso ya puo e e digelang/e e tsosang dikapuo/puo ya botshwantshi/, morumo, Totisa mogopolo mo dikgatong Dipolelo tse di tsayang letlhakore; tse maikutlo a a rileng/e e tlhotlheletsang moribo tsa go kwala di sekametseng mo letlhakoreng le le • Dirisa dikaelo lengwe; tse di gobelelang, tsa maikutlo • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, • Go dira ipaakanyetsotiro tse di digelang; dipotso tse di sa tlhokeng • Tlhokomelo ya melawana ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha dikarabo; • Puo ya mmele e e maleba • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Go boeletsa Bokao jwa mafoko: • Matseno a a ngokang le bokhutlo jo • Maikutlo • Go tseleganya Makaelagongwe, malatodi, bo nonofileng • Thitokgang le molaetsa • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Matshwao a puiso: • Maitlhomo, setlhopha se se tobilweng Tshekatsheko ya leboko: le tiriso Khutlo; phegelo; letshwao la tsiboso; • Mela, mafoko, ditemana, kamano, letshwao la potso poelelo, mofuta wa mokwalo, matshwao Tlotlofoko mo tirisong a puiso. Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Bokao: jo tlhamaletseng le jo bo tirong ya go kwala ya barutwana iphitlhileng SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
DIBEKE DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 7-8 Poeletso le go baakanyetsa Poeletso le go baakanyetsa Poeletso le go baakanyetsa Poeletso ya dipopego tsa puo ditlhatlhobo ditlhatlhobo ditlhatlhobo le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng Go bua: Go buisa Go kwala: Dira ka mafoko: • Puo e e ipaakanyeditsweng/ • Puiso e e ipaakanyeditsweng • Ditlhangwa tsa tirisano dingangisano/dipotsotherisano/ Mainagoboka; leitiri; kutu/modi. motlotlo • Tekatlhaloganyo ya puiso Dira ka dipolelo: • Puo e e sa ipaakanyediwang • Tshobokanyo Polelonolo; polelopate; polelotswako; Go reetsa • Dikwalo: dipolelo; thuanyisediri; mefuta ya dipotso; -- Padi/ kganetso; • Tekatlhaloganyo ya theetso kgankhutshwe/ Bokao jwa mafoko: dinaane Makaelagongwe; Malatodi; bokao jo bo tlhamaletseng; jwa botshwantshi -- Terama/thuto ya filimi Matshwao a puiso mo tirisong -- Maboko Tlotlofoko mo tirisong Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana Tlhatlhobo e e Tlhomameng ya Bofelo jwa Ngwaga Kgweditharo 4 9-10 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: TLHATLHOBO YA BOFELO JWA NGWAGA Puisetsogodimo/Ngangisano/dipuisano tsa setlhopha/motlotlo/puo e e Pampiri 1: Tiro ya molomo ipaakanyeditsweng/puo e e sa ipaakanyediwang Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, Puo mo tirisong le Dikwalo (Diura di le 2) Pampiri 3: Go kwala (Ura e le 1) 79 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
MOPHATO WA 8 KGWEDITHARO 1 DITENG 80 DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Ditlhangwa tsa dikwalo jaaka Kwala tlhamo: Tlhamo ya kanelo/ Poeletso ya dipopego tsa puo bua: dikgangkhutswe tsa bašwa maitlhomo le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng Dipuisano tsa setlhopha- Dikgato tsa go buisa: • Tlhopho ya mafoko, Go kokoanya dintlha ka ga setlhogo; • Dipuisano tsa kakaretso ka • Lentswe le setaele sa mong Dira ka mafoko: go tlhopha dikakanyo tse di maleba; go diponagalokgolo jaaka moanelwa, Matlhalosi a felo le matlhalosi a • Tlhaloso ka botlalo tlhomaganya dikakanyokgolo semelo le tshobotsi, poloto, kgotlhang, tshwantshanyo mokgwa lemorago, maitshetlego, moanedi, • Segalo Tekatlhaloganyo ya theetso Dira ka dipolelo: thitokgang • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang • Rekota dikakanyokgolo le tse di Thuanyisediri; popego ya polelo; Dikgato tsa go buisa • Mmepe wa dikakanyo (thulaganyo ya tshegetsang ka go kwala dintlhathuto dipolelwana; dikarolo tsa puo Ditogamaano pele ga puiso dikakanyo) go rulaganya dikakanyo • Abelana dikakanyo le maitemogelo o tse di golaganang Bokao jwa mafoko: bo o bontsha go tlhaloganya mareo Itsise barutwana: • Tlhagisa tlhamo gore e tlhatlhobiwe Makaelagongwe, malatodi, bokao jo bo • Supa malepa a go tlhotlheletsa/a go Dikgato tsa go buisa: tlhamaletseng le jwa botshwantshi digela Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Diponagalo tsa setlhangwa - go kwala Matshwao a puiso: • Araba dipotso ditlhogo, ditlhogwana, dintlhatlhaloso, • Go dira ipaakanyetsotiro Khutlo; phegelwana; letshwao dikao, la potso; matshwao a nopolo • Dikarolo tsa buka • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha (ditsejwana);letshwao la tsiboso Letlhare la setlhogo, lenaneo • Go boeletsa Tlotlofoko mo tirisong la diteng, dikgaolo, lenanefoko, • Go tseleganya mametlelelo, jalo jalo. Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana Dikgato tsa go buisa: Kwala tlhamo o latela dikgato tsa go • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) kwala • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 setlhangwa) • Morago ga puiso (araba dipotso, PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) bapisa, farologanya, sekaseka/ tlhatlhoba)
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa puo Kwala puo Poeletso ya dipopego tsa puo bua: le melawana tse di dirilweng mo • Supa le go buisana ka Totisa mogopolo mo dikgatong tsa dibekeng tse di fetileng Reetsa puo ka moperesidente/ diponagalokgolo go kwala mongwe yo o nang le tlhotlheletso Dira ka mafoko: • Sekaseka tiriso ya puo • Go dira ipaakanyetsotiro mo setšhabeng • Supa le go buisana ka tiriso ya puo e • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Mainatswako, mediriso, nyenyefatso • Buisanang ka diponagalo tsa puo e e e tsosang maikutlo a a rileng kgotsa e bong, ipaakanyeditsweng • Go boeletsa e digelang Madiri: mafeteledi; madiri mafeledi; • Supa le go tlhalosa tiriso ya puo • Go tseleganya • Sekaseka matseno le bokhutlo Matlhaodi: go supa mmala o o sa • Supang lo bo lo buisana ka • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tsenelelang le kgato ya kgolo, Dikgato tsa go buisa: diponagalo tse di mo puong Kwala puo: • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) Dira ka dipolelo: Puo e e ipaakanyeditsweng • Tlhalosa ditlhokego tsa setlhangwa go • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Polelo e e leng setlhogo, • Tlhopha setlhogo se se maleba kwala tlhamo ya kanelo polelwanakalaina, polelwanakalatlhaodi, setlhangwa) • Rulaganya o be o lomaganye • Supa babuisi/baamogedi ba ba polelwanakalatlhalosi; • Morago ga puiso (araba dipotso, tobilweng tshedimosetso tomagano Makopanyi; puo e e tsosang maikutlo a bapisa, farologanya, sekaseka/ • Supa tlotlofoko le dipopego tsa puo tlhatlhoba) • Tsaya tshwetso ka setaele, maikaelelo a rileng le e e digelang tse di nepagetseng le popego Bokao jwa mafoko: Ditogamaano tsa puiso: • Baakanya matseno le bokhutlo jo bo • Dirisa mafoko a a nepagetseng Makaelagongwe, malatodi, bokao jo bo Puisokaelo, Puiso ka setlhopha le puiso nonofileng • Matseno a kago, setlhoa tlhamaletseng le jwa botshwantshi ka nosi/e e ikemetseng • Ikatise Go buisetsa/go lebelela setlhangwa • Bokhutlo Matshwao a puiso: • Tlhagisa se se kwadilweng/se se bonwang go Letshwao la tsiboso, letshwao la potso, se tlhaloganya phegelwana, khutlo • Go okola dintlha le go tlodisa matlho Dikhutshwafatso - ditlhakaina, • Puisotsenelelo diakeronomi, tlogelo ya tlhogo/karolo ya bofelo ya lefoko • Maitlhomo le setlhopha se se tobilweng Tlotlofoko mo tirisong • Go ipopela bokao le bokhutlo Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana • Supa puo e e digelang • Seabe sa tlhopho le tlogelo mo bokaong jwa setlhangwa • Mokgwa o puo le ditshwantsho di senolang le go aga meetlo le maitsholo • Seabe sa tiriso ya mefutakwalo (fonto) 81 le bogolo, ditlhogo le dintlhatlhaloso mo bokaong SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 82 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Ditlhangwa tsa dikwalo jaaka padi/ Ditlhangwa tsa tirisano Poeletso ya dipopego tsa puo bua: kgangkhutshwe/terama le melawana tse di dirilweng mo Makwalo (a botsalano/a e seng a • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa dibekeng tse di fetileng Dipuisano tsa setlhopha ka semmuso) ditlhangwa tsa pono/kutlopono/ dikwalo: jaaka moanelwa, semelo Dira ka mafoko: le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Diponagalo tsa setlhangwa mmediantsi lemorago, maitshetlego, moanedi, • Tiriso ya puo Matlhalosi a mokgwa, matlhalosi a nako; • Tsosolosa lemorago la kitso thitokgang. Madiri mafeledi; mediriso • Rejisetara le setaele • Fopholetsa maitlhomo a setlhangwa Dikgato tsa go buisa: Matlhaodi: go supa mmala o o sa • Matseno le bokhutlo • Batla bokao • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) tsenelelang le kgato ya kgolo, Kwala lekwalo o ikaegile ka ditsibosi • Tlhaloganya setlhangwa • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa tsa pono Dira ka dipolelo: setlhangwa) • Kwala dintlhathuto Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Popego ya polelo; • Morago ga puiso (araba dipotso, dipolelwanakalatlhaodi, • Tlhaloganya molaetsa bapisa, farologanya, sekaseka/ go kwala dipolelwanakalatlhalosi, le, dipolelwana; Tekatlhaloganyo ya theetso (medumo tlhatlhoba) • Go dira ipaakanyetsotiro dikganetso fela) Poko • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Bokao jwa mafoko: • Rekota dikakanyokgolo le tse di • Diponagalokgolo tsa leboko • Go boeletsa tshegetsang ka go kwala dintlhathuto, Makaelagongwe, malatodi, bokao jo bo • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Go tseleganya tlhamaletseng le jwa botshwantshi mananenetefatso, ditshobokanyo, go dikapuo/puo ya botshwantshi/, bopa polelo gape, le go tlotla gape morumo, moribo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Matshwao a puiso: khutlo; phegelwana Go aga dipono gape: • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, Tlotlofoko mo tirisong • Dumelanang ka thanolelo/bokao jo le ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) Paakanyo ya thutapuo go tswa mo bo boneng • Bokao jwa puo ya botshwantshi tirong ya go kwala ya barutwana • Diragatsa/etsisa se se diragetseng mo • Maikutlo diponong tse pedi jalojalo. • Thitokgang le molaetsa KGOTSA Go buisetsa/go lebelela go SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 tlhaloganya (ditogamaano) • Go okola dintlha PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Go tlodisa matlho • Puiso e e tseneletseng • Go ipopela bokao le bokhutlo • Supa puo e e digelang • Seabe sa tlhopho le tlogelo mo bokaong jwa setlhangwa • Go bopa bokao jwa mafoko ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko • Ntlha le kakanyo
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa athikele ya lekwalodikgang le Ditlhangwa tsa tirisano Poeletso ya dipopego tsa puo bua: makasine le melawana tse di dirilweng mo Pegelo/athikele ya makasine dibekeng tse di fetileng Puo e e sa ipaakanyetswang ka • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa • Diponagalo tsa setlhangwa athikele ya lekwalodikgang kgotsa dikwalo: jaaka moanelwa, semelo Dira ka mafoko: makasine le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Tiriso ya puo maetsi le malatlhelwa lemorago, maitshetlego, moanedi, • Rejisetara le setaele • Rulaganya le go lomaganya Dira ka dipolelo: thitokgang. tshedimosetso • Matseno le bokhutlo Dikgato tsa go buisa: Dipolelonolo; pakajaanong; pakaphethi; • Supa tlotlofoko le dipopego tsa puo Kwala pegelo/athikele ya makasine matlhalosi le matlhaodi; polelo e e tse di nepagetseng • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) o ikaegile mo mo ditlhangweng tsa sekamelang letlhakore le le lengwe, e e • Tsibogela setlhangwa • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa pono tse di tlhotlheletsang gobelelang, e e lebelelang letlhakoreng setlhangwa) Totisa mogopolo mo dikgatong tsa le le lengwe • Matseno le bokhutlo jo bo nonofileng Morago ga puiso (araba dipotso, go kwala Bokao jwa mafoko: Puisano ya foramo/makgotlhana/ tshwantshanya, farologanya, tlhatlhoba • Go dira ipaakanyetsotiro Puisano ya setlhopha ka diane, bokao jo bo mo tirisong, jo bo lekwalodikgang kgotsa athikele ya Poko • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha tlhamaletseng, jo bo sa tlhamalalang makasine • Diponagalokgolo tsa leboko • Go boeletsa Matshwao a puiso: • Diponagalo tsa setlhangwa • Popego ya ka fa gare ya leboko, phegelwana; khutlo, matshwao a • Go tseleganya • Melawana le popego ya setlhanngwa dikapuo/puo ya botshwantshi/, nopolo (ditsejwana);letshwao la morumo, moribo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tsiboso;lenalana, letshwao la tlogelo ya • Kapodiso ya mafoko • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, lefoko kgotsa kakanyo • Rejisetara le setaele ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) Tlotlofoko mo tirisong • Bokao jwa puo ya botshwantshi Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Maikutlo tirong ya go kwala ya barutwana • Thitokgang le molaetsa 83 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 84 9-10 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa pegelo ya dipatlisiso Setlhangwa sa tirisano sk. pegelo ya Poeletso ya dipopego tsa puo bua: dipatlisiso le melawana tse di dirilweng mo • Diponagalo tsa botlhokwa tsa dibekeng tse di fetileng Tiro ya molomo: Potsotherisano/ setlhangwa • Maitlhomo, baamogedi ba ba go tlatsa pegelo ya dipotsolotso/ tobilweng le popego Dira ka mafoko: • Popego/kagego dipuisano tsa setlhopha • Tiriso ya puo • Melawana ya temana Madiritota le madirimatlhaedi; • Batlisisa setlhogo • Makopanyi go gokaganya Dira ka dipolelo: Dikgato tsa go buisa: • Rulaganya tshedimosetso ka tatelano • Dirisa mefuta e e farologaneng ya Polelo, popego ya polelo; pakajaanong - tshegetsa ka dikao • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) dipolelo, boleele le dipopego le pakaphethi; polelo e e sekamelang • Supa le go tlhopha tlotlofoko le • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa letlhakore le le lengwe, e e gobelelang, setlhangwa) • Setaele se se tlhomameng dipopego tsa puo tse di nepagetseng e e lebelelang letlhakore le le lengwe Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Baakanya matseno le bokhutlo jo bo • Morago ga puiso (araba dipotso, Bokao jwa mafoko: go kwala nonofileng bapisa, farologanya, sekaseka/ tlhatlhoba) • Go dira ipaakanyetsotiro Diane, bokao jo bo mo tirisong, jo bo Tekatlhaloganyo ya theetso tlhamaletseng, jo bo sa tlhamalalang Poko • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Rekota dikakanyokgolo le tse di Matshwao a puiso tshegetsang ka go kwala dintlhathuto, • Diponagalokgolo tsa leboko • Go boeletsa Tlotlofoko mo tirisong • Abelana dikakanyo le maitemogelo • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Go tseleganya o bo o bontsha go tlhaloganya ga dikapuo/puo ya botshwantshi/, Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana mareo morumo, moribo Kwala pegelo ya dipatlisiso • Supa malepa a a tlhotlheletsang le a • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, a digelang ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Araba dipotso • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa Tlhatlhobo ya Kgweditharo 1 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: GO KWALA TIRO 3: TEKO 1 Dipuisano tsa setlhopha/ditlhangwa tsa pono/Puo e e Tlhamo ya kanelo/maitlhomo Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) sa ipaakanyetswang/Tekatlhaloganyo ya theetso/puo Pegelo ya lekwalodikgang/athikele ya lekwalodikgang e e ipaakanyeditsweng/puo e e sa ipaakanyediwang/ diforamo/potsotherisano/dipuisano tsa setlhopha
MOPHATO WA 8 KGWEDITHARO 2 DITENG DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA PPKT DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa setlhangwa pono sa Setlhangwa sa tirisano sk. dikaelo/ Poeletso ya dipopego tsa puo bua: tshedimosetso sk. mmepe, matshwao ditaelo le melawana tse di dirilweng mo ya naga, sekale dibekeng tse di fetileng Tekatlhaloganyo ya theetso: • Popego e e nepagetseng • Reetsa ditaelo le dikaelo • Popego • Rulaganya diteng Dira ka mafoko: • Kwala dintlhathuto • Tiriso ya puo (Mmepe wa tlhaloganyo) Matlhaodi: go supa mmala o o sa • Diponagalo tsenelelang le kgato ya kgolo, Mainatota • Araba dipotso • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang le mainagotlhe; makopanyi Dikgato tsa go buisa: Mefuta e e farologaneng ya tiro ya • Melawana ya temana Dira ka dipolelo: molomo sk. tlhagiso ya dikgang/puo e e • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Tswelelo e e lolameng ya ditemana go Polelo e e leng setlhogo; polelo; dipaka; sa ipaakanyetswang • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa netefatsa tomagano polelwanakutu le polelwanakala; Go neela dikaelo: setlhangwa) dipolelonolo le dipolelopate • Dirisa makopanyi go gokaganya • Diponagalo tsa setlhangwa • Morago ga puiso (araba dipotso, • Melawana ya puo Bokao jwa mafoko: bapisa, farologanya, sekaseka/ • Puo le melawana Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Makaelagongwe; malatodi; bokao jo bo tlhatlhoba) • Puo ya mmele go kwala mo tirisong; Poko • Go dira ipaakanyetsotiro Matshwao a puiso le mopeleto: • Diponagalokgolo tsa leboko • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Dipaterone tsa mopeleto: khutlo, • Popego ya ka fa gare ya leboko, phegelwana dikapuo/puo ya botshwantshi/, • Go boeletsa morumo, moribo Tlotlofoko mo tirisong • Go tseleganya • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) tirong ya go kwala ya barutwana Kwala setlhangwa sa ditaelo • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa Go buisa/go lebelela Setlhangwa se se bonwang • Go tlodisa matlho • Puisotsenelelo • Ipopele bokao • Dira tshobokanyo (dirisa Mmepe wa 85 dikakanyo (thulaganyo ya dikakanyo) SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 86 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka Kwala mmuisano Poeletso ya dipopego tsa puo bua: tse di rekotilweng go tswa mo le melawana tse di dirilweng mo Melawana ya temana thelebišeneng/seyalemowa dibekeng tse di fetileng Dipuisano tsa makgotlhana/lekoko: • Popego • Diponagalokgolo tsa setlhangwa Dira ka mafoko: • Supa dikarolo • Dipolelo tsa matseno • Tiriso ya puo Madiri mafeledi • Dibui di a refosana • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang • Popego Dira ka dipolelo: • Tlhalosa dintlhakemo lo bo lo fitlhelele • Tatelano le tomagano tumelano • Batsayakarolo Pakajaanong; pakaphethi; tiriso e Dikgato tsa go buisa: • Tlhopho ya mafoko, matshwao a e tsosang maikutlo a a rileng le e e • Dirisa puo, setaele le rejisetara tse di puiso le melawana ya puo maleba • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) digelang; kagego ya polelo; kganetso; • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Totisa mogopolo mo dikgatong tsa mabotsi Ngangisano go kwala setlhangwa) Bokao jwa mafoko: • Supa dikarolo • Go dira ipaakanyetsotiro • Morago ga puiso (araba dipotso, Bokao jo bo tlhamaletseng; • Ithute melawana ya setlhangwa bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha makaelagongwe; malatodi; • Dibui di a refosana tlhatlhoba) ditumatshwano; makwalwatshwano; • Go boeletsa • Tlhalosa dintlhakemo lo bo lo fitlhelele Poko Matshwao a puiso le mopeleto: • Go tseleganya • Dirisa puo, setaele le rejisetara tse di • Diponagalokgolo tsa leboko Melawana ya mopeleto • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa maleba dikapuo/puo ya botshwantshi/, Kwala mmuisano Tlotlofoko mo tirisong • Tlhagisa morumo, moribo Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, tirong ya go kwala ya barutwana ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa Go buisetsa/go lebelela gore o tlhaloganya (dirisa setlhangwa se SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 se kwadilweng le/se se bonwang jaaka dikhathunu/dikgametšhane tsa dikhomiki PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Go okola dintlha • Go tlodisa matlho • Puisotsenelelo • Go ipopela bokao (baanelwa, maitshetlego, lemorago le molaetsa) • Go bopa bokao jwa mafoko ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko • Puo e e tsosang maikutlo a arileng
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Ditlhangwa tsa dikwalo jaaka terama Ditlhangwa tsa tirisano sk. Poeletso ya dipopego tsa puo bua: • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa Potsotherisano e e kwadilweng le melawana tse di dirilweng mo Tekatlhaloganyo ya theetso dikwalo: jaaka moanelwa, semelo • Popego le diponagalo tse di dibekeng tse di fetileng • Dikgato tsa go reetsa le tshobotsi, poloto, kgotlhang, nepagetseng Dira ka mafoko: lemorago, maitshetlego, moanedi, • Rulaganya diteng (Mmepe wa • Go kwala karabo Matlhalosi a felo, nako thitokgang. tlhaloganyo) Potsotherisano Dira ka dipolelo: Dikgato tsa go buisa: • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang • Ruta diponagalo le melawana Tatelano ya mafoko e e nepagetseng; • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Melawana ya temana mabotsi, phefofatso; popego ya dipolelo; • Dira ipaakanyetsotiro le dipatlisiso • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa maikutlo le moono; lentswe • Tswelelo e e lolameng ya ditemana go • Tlhopha setaele, rejisetara le setlhangwa) netefatsa tomagano Bokao jwa mafoko: tlotlofoko • Morago ga puiso (araba dipotso, • Dirisa makopanyi go gokaganya Bokao jwa botshwantshi, jo bo • Refosanang bapisa, farologanya, sekaseka/ • Melawana ya puo tlhamaletseng; mo tirisong tlhatlhoba) • Dirisa malepa a tlhotlheletso Matshwao a puiso le mopeleto: Poko Tsepamisa mogopolo mo dikgatong tsa go kwala Dikhutshwafatso; letshwao la potso; • Diponagalokgolo tsa leboko letshwao la tsiboso; khutlo; phegelwana • Go dira ipaakanyetsotiro • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Tlotlofoko mo tirisong dikapuo/puo ya botshwantshi/, morumo, moribo • Go boeletsa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, tirong ya go kwala ya barutwana • Go tseleganya ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Bokao jwa puo ya botshwantshi Kwala dipotsotherisano • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa Tekatlhaloganyo ya puiso: Potsotherisano • Go okola dintlha le go tlodisa matlho • Puisotsenelelo • Go dira diponelopele • Go bopa bokao jwa mafoko ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko • Dintlha le dikakanyo • Ntlhakemo ya mokwadi 87 • Bokao jo bo itlhametsweng SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 88 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Ditlhangwa tsa dikwalo jaaka padi ya Kwala thadiso ya kgang/padi Poeletso ya dipopego tsa puo bua: bašwa/kgangkhutswe le melawana tse di dirilweng mo • Popego ya setlhangwa dibekeng tse di fetileng Tekatlhaloganyo ya theetso • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa (setlhangwa se e seng sa dikwalo: jaaka moanelwa, semelo • Diponagalo le melawana Dira ka mafoko: maitlhamelo/ se se nang le bonnete le tshobotsi, poloto, kgotlhang, • Kgelekiso (kgatelelo ya mafoko) Ditlhogo le megatlana sekao diathikele tsa lekwalodikgang) lemorago, maitshetlego, moanedi, thitokgang. • Rejisetara Dira ka dipolelo: • Reeletsa go tlhaloganya Dikgato tsa go buisa: • Baamogedi Popego ya polelo; mefuta ya dipolelo; • Kwala dintlhathuto • Segalo dipaka; polelo; phefofatso; diane • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Araba dipotso Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Bokao jwa mafoko: • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Dipuisano tsa setlhopha: go kwala setlhangwa) Makaelagongwe, malatodi; • Supa dikarolo • Go dira ipaakanyetsotiro makwalotshwano; maadingwa • Morago ga puiso (araba dipotso, • Dibui ba a refosana bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Matshwao a puiso le mopeleto: tlhatlhoba) • Tlhalosa dintlhakemo lo bo lo fitlhelele • Go boeletsa Diakeronomi Dirisa puo, setaele le tumelano tse di Poko • Go tseleganya Tlotlofoko mo tirisong maleba • Diponagalokgolo tsa leboko • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Popego ya ka fa gare ya leboko, tirong ya go kwala ya barutwana dikapuo/puo ya botshwantshi/, morumo, moribo • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Bokao jwa puo ya botshwantshi • Maikutlo • Thitokgang le molaetsa SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Ditogamaano tsa go buisetsa go tlhaloganya: PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Maitlhomo le babuisi/baamogedi ba ba tobilweng • Go ipopela bokao • Neela kakanyo ya gago • Farologanya magareng ga dintlha le dikakanyo • Bokao jo bo tlhamaletseng le jo bo itlhametsweng
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT TLHATLHOBO YA KGWEDITHARO YA 2 TIRO 3: DITLHATLHOBO TSA BOGARE JWA 9-10 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: GO KWALA NGWAGA Tekatlhaloganyo ya theetso/go neela dikaelo / Potsotherisano/setlhangwa sa ditaelo/thadiso ya kgang Pampiri 1: Tiro ya molomo dipuisano tsa makgotlhana/lekoko/dingangisano Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, Tiriso ya puo le Dikwalo Pampiri 3: Go kwala 89 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
MOPHATO 8 KGWEDITHARO 3 DITENG DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA 90 DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Ditlhangwa tsa dikwalo jaaka terama Ditlhangwa tse dileele tsa tirisano, Poeletso ya dipopego tsa puo bua: sekao, mmuisano/thadiso le melawana tse di dirilweng mo •• Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa dikwalo: jaaka moanelwa, semelo dibekeng tse di fetileng Tekatlhaloganyo ya theetso (dirisa Melawana ya temana mmuisano o o gatisitsweng) le tshobotsi, poloto, kgotlhang, Dira ka mafoko: lemorago, maitshetlego, moanedi, Popego e e nepagetseng •• Reetsa mmuisano thitokgang. Matlhalosi: matlhaodi; Mainatota le •• Maitlhomo a baamogedi ba ba mainagotlhe •• Kwala dintlhathuto Dikgato tsa puiso: tobilweng Dira ka dipolelo: •• Puo le maatla Ditogamaano tsa Pele ga puiso •• Tatelano e e lolameng ya dipolelo •• Diponagalo tsa setlhangwa - Pakajaanong; mabotsi; polelo; •• Segalo •• Dirisa makopanyi go netefatsa matshwao a nopolo; ditlhogo, ditlhogwana, dintlhatlhaloso, tomagano •• Maikutlo/moono dithalo Puo sebui le puo pegelo, pakaphethi •• Dirisa mefuta e e farologaneng ya •• Matseno le bokhutlo •• Dikarolo tsa buka dipolelo, boleele le dipopego Bokao jwa mafoko: •• Araba dipotso •• Letlhare la setlhogo -, lenaneo Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Malatodi, makaelagongwe, maadingwa; la diteng, dikgaolo, lenanefoko, Dipuisano/mmuisano wa setlhopha: go kwala tiriso; bokao jo bo tlhamaletseng mametlelelo jalojalo •• Supa dikarolo Poko •• Go dira ipaakanyetsotiro Matshwao a puiso le mopeleto: •• Dibui di a refosana •• Diponagalokgolo tsa leboko •• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Dipaterone tsa mopeleto: khutlo, phegelwana, ditsejwana •• Tlhalosa dintlhakemo lo bo lo fitlhelele •• Popego ya ka fa gare ya leboko, •• Go boeletsa dikapuo/puo ya botshwantshi/, Tlotlofoko mo tirisong •• Dirisa puo, setaele le rejisetara tse di •• Go tseleganya morumo, moribo maleba Paakanyo ya thutapuo go tswa mo •• Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, •• Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana •• Tlhagisa ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) •• Bokao jwa puo ya botshwantshi •• Maikutlo SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 •• Thitokgang le molaetsa PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) Ditogamaano tsa go buisetsa go tlhaloganya: •• Maitlhomo le babuisi/baamogedi ba ba tobilweng •• Go ipopela bokao •• Neela kakanyo ya gago •• Farologanya magareng ga dintlha le dikakanyo •• Bokao jo bo tlhamaletseng le jo bo itlhametsweng
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa athikele ya lekwalodikgang/ Ditlhangwa tsa tirisano: lekwalo go Poeletso ya dipopego tsa puo PPKT bua: makasine ka ga dikgang tsa ba kgatiso (bobegadikgang) le melawana tse di dirilweng mo sešweng/tsa loago dibekeng tse di fetileng Tekatlhaloganyo ya theetso Melawana ya temana •• Popego Dira ka mafoko: •• Reetsa lekwalo la ba kgatiso/ba •• Popego e e nepagetseng bobegakgang •• Diponagalo tsa setlhangwa Matlhalosi a mokgwa, a felo, a •• Maikaelelo •• Kwala dintlhathuto •• Tiriso ya puo tshwantshanyo mokgwa •• Dikakanyokgolo le tse di tshegtsang le •• Tiriso ya puo •• Segalo baamogedi ba ba tobilweng Dira ka dipolelo: •• Rejisetara •• Tatelano •• Tatelano e e lolameng ya dipolelo Dipolelonolo; dipolelotswako; popego Dikgato tsa go buisa: ya polelo; tiriso ya puo e e tsosang •• Melawana •• Dirisa makopanyi go netefatsa maikutlo a a riling, ntlha le kakanyo, •• Abelanang dintlhathuto •• Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) tomagano polelo e e sekamelang mo letlhakoreng •• Ka nako ya puiso (diponagalo tsa •• Dirisa mefuta e e farologaneng ya le le lengwe, e e gobelelang, le e e Dipuisano tsa ditlhopha: setlhangwa) lebelelang letlhakore le le lengwe. dipolelo, boleele le dipopego •• Amanya le maitemogelo a botshelo •• Morago ga puiso (araba dipotso, Bokao jwa mafoko: Totisa mogopolo mo dikgatong tsa jwa mong bapisa, farologanya, sekaseka/ go kwala Makaelagongwe, makwalwatshwana, •• Dirisa tshedimosetso go tswa mo tlhatlhoba •• Go dira ipaakanyetsotiro maadingwa setlhangweng go araba dipotso Poko •• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Matshwao a puiso le mopeleto: •• Buisanang ka meetlo ya loago, botho •• Diponagalokgolo tsa leboko (maitsholo), setso, mo setlhangweng •• Go boeletsa Dipaterone tsa mopeleto; phegelwana; •• Popego ya ka fa gare ya leboko, khutlo, letshwao la tlogelo ya lefoko •• Go tsaya karolo mo dipuisanong tsa dikapuo/puo ya botshwantshi/, •• Go tseleganya kgotsa kakanyo setlhopha morumo, moribo •• Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Tlotlofoko mo tirisong •• Refosanang •• Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) Kwala le ba kgatiso lekwalo go ba Paakanyo ya thutapuo go tswa mo •• Tsepama mo setlhogong kgatiso (bobegadikgang) •• Bokao jwa puo ya botshwantshi tirong ya go kwala ya barutwana •• Botsa dipotso •• Maikutlo •• Thitokgang le molaetsa KGOTSA Motshameko wa pono e le nngwe Dirisa bonnye •• Tekatlhaloganyo e le nngwe go tswa mo bukakgakololong •• Setlhangwa se le sengwe sa dikwalo •• Tlhalosa poloto, polotwana, tlhagiso ya badiragatsi, kgotlhang tsibogelo ya 91 terama •• Tshupo ya morero, maikutlo/moono le segalo SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 92 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua Ditlhangwa tsa dikwalo jaaka padi ya Ditlhangwa tsa tirisano: lekwalo la Poeletso ya dipopego tsa puo Puo e e sa ipaakanyediwang bašwa/terama/kgangkhutswe semmuso/le e seng la semmuso le melawana tse di dirilweng mo •• Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa •• Popego e e nepagetseng dibekeng tse di fetileng •• Dikgono tsa go bua mo phatlhalatseng dikwalo: jaaka moanelwa/modiragatsi, •• Maitlhomo Dira ka mafoko: •• Paakanyetsotiro, dipatlisiso le semelo le tshobotsi, poloto, kgotlhang, thulaganyo •• Dikakanyokgolo le dikakanyo tse di Matlhalosi; Matlhaodi; dikhutshwafatso; lemorago, maitshetlego, moanedi, tshegetsang medi, ditlhogo le megatlana •• Tlhagiso: segalo, kutlwalo ya lentswe, thitokgang. kapodiso, tebo ya matlho, puo ya •• Tatelano e e lolameng ya dipolelo Dira ka dipolelo: Dikgato tsa go buisa: matsogo, malepa a puo e e gogelang •• Dirisa makopanyi go netefatsa Dipolelonolo polelotswako, pakapheti, •• Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) •• Tiriso ya puo: tlotlofoko tomagano pakatlang tsweledi; popego ya polelo; •• Ka nako ya puiso (diponagalo tsa tiriso ya puo e e tsosang maikutlo a •• Setaele le rejisetara setlhangwa) •• Dirisa mefuta e e farologaneng ya a riling, ntlha le kakanyo, polelo e e Puo e e ipaakanyeditsweng dipolelo, boleele le dipopego sekamelang letlhakore le le lengwe, e e •• Morago ga puiso (araba dipotso, •• Ikatise ka dikgono tse di fa godimo bapisa, farologanya, sekaseka/ Totisa mogopolo mo dikgatong tsa gobelelang, le e e lebelelang letlhakore tlhatlhoba) go kwala le le lengwe •• Tshwaela ka puo ya yo mongwe Poko •• Go dira ipaakanyetsotiro Matshwao a puiso le mopeleto: •• Reetsa puo e e neilweng ke mongwe wa maemo a a tlotlegang mo loagong •• Diponagalokgolo tsa leboko •• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Melao le melawana ya mopeleto •• Tshwaela ka puo ya gagwe •• Popego ya ka fa gare ya leboko, •• Go boeletsa Tlotlofoko mo tirisong dikapuo/puo ya botshwantshi/, •• Go tseleganya Paakanyo ya thutapuo go tswa mo morumo, moribo •• Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana •• Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) Kwala lekwalo •• Bokao jwa puo ya botshwantshi •• Maikutlo •• Thitokgang le molaetsa Go buisa/lebelela go tlhaloganya: SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 (Dirisa ditlhangwapono le tse di kwadilweng jaaka dikhathunu/ PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) dikgametšhane •• Go okola dintlha •• Go tlodisa matlho •• Puisotsenelelo •• Go ipopela bokao (baanelwa, maitshetlego, lemorago, molaetsa) •• Go bopa bokao jwa mafoko ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko •• Puo e e tsosang maikutlo a a rileng
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Ditlhangwa tsa dikwalo jaaka Kwala setlhangwa sa dikwalo: Poeletso ya dipopego tsa puo PPKT bua: kgangkhutswe, padi kgangkhutswe le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng Go reeletsa tshedimosetso •• Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa •• Popego e e nepagetseng dikwalo: jaaka moanelwa, semelo Dira ka mafoko: •• Reetsa setlhangwa sa tshedimosetso •• Maitlhomo le tshobotsi, poloto, kgotlhang, •• Reetsa tlhagiso, tiriso ya puo, lebelo •• Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang Mainatota le mainagotlhe. lemorago, maitshetlego, moanedi, le kutlwalo ya lentswe thitokgang. Dira ka dipolelo: •• Tatelano e e lolameng ya dipolelo •• Reetsa tatelano ya ditiragalo Dikgato tsa go buisa: •• Dirisa makopanyi go netefatsa Dipaka; dipolelo; maele le •• Buisana le molekane tomagano diane; polelwanakalatlhalosi le •• Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) polelwanakakatlhaodi; Go tlotla kgang •• Ka nako ya puiso (diponagalo tsa •• Dirisa mefuta e e farologaneng ya dipolelo, boleele le dipopego Bokao jwa mafoko: •• Tlhopha kgang setlhangwa) Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Makaelagongwe, malatodi; •• Dira ipaakanyetsotiro le dipatlisiso •• Morago ga puiso (araba dipotso, makwalwatshwana; bapisa, farologanya, sekaseka/ go kwala •• Tlhopha setaele, rejisetara le tlhatlhoba) Matshwao a puiso le mopeleto: tlotlofoko •• Go dira ipaakanyetsotiro Poko •• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Dipaterone tsa mopeleto; letshwao •• Tlhagisa kgang la tlogelo ya lefoko kgotsa kakanyo; •• Diponagalokgolo tsa leboko •• Go boeletsa matshwao a puiso a dikhutshwafatso •• Popego ya ka fa gare ya leboko, •• Go tseleganya Tlotlofoko mo tirisong dikapuo/puo ya botshwantshi/, morumo, moribo •• Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo •• Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, Itlhamele kgang ya gago o latela tirong ya go kwala ya barutwana ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) dikgato tse di tlhagisitsweng •• Bokao jwa puo ya botshwantshi Kgang ya maemo a a kwa godimo e e phasaladitsweng/e buisitswe mo •• Maikutlo phaposing •• Thitokgang le molaetsa Tekatlhaloganyo ya puiso: (setlhangwa go tswa mo dikwalong tse di tlhaotsweng) •• Go okola dintlha, go tlodisa matlho le go bonelapele •• Puisotsenelelo •• Go ipopela bokao •• Bokao jwa mafoko •• Ntlhakemo ya mokwadi 93 •• Ntlha le kakanyo •• Bokao jo bo itlhametsweng SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 94 9-10 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa setlhangwa sa dikwalo jaaka Kwala tlhamo ya ngangisano/tlhaloso Poeletso ya dipopego tsa puo bua: kgangkhuthswe/padi •• Tlhopho ya mafoko le melawana tse di dirilweng mo Reetsa setlhangwa se se •• Diponagalokgolo tsa setlhangwa dibekeng tse di fetileng •• Lentswe le setaele tsa mong buiseditsweng kwa godimo go tswa sa dikwalo: jaaka, lemorago, Dira ka mafoko: mo kgangkhutsweng maitshetlego, moanedi, •• Tlhaloso ka botlalo Mainatota le mainatswako. •• Setlhangwa se se gatisitsweng se a Dikgato tsa go buisa: •• Segalo Dira ka dipolelo: tshamekiwa/letsiwa •• Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) •• Dintlhakgolo le tse di tshegetsang Ditemana tsa matseno; ditemana tsa •• Dikgono tse di maleba tsa go buisa di •• Ka nako ya puiso (diponagalo tsa •• Mmepe wa dikakanyo tlhaloganyo ditlhaloso, temana ya bokhutlo; popego lemoswa barutwana setlhangwa) go rulaganya dikakanyo tse di ya dipolelo; mefuta ya dipolelo •• Tiriso ya matshwao a puiso mo lomaganeng •• Morago ga puiso (araba dipotso, Bokao jwa mafoko: setlhangweng se se buisitsweng bapisa, farologanya, sekaseka/ •• Tlhagisa tlhamo go tlhatlhojwa Makaelagongwe, malatodi; •• Tshimologo le bokhutlo tlhatlhoba) Totisa mogopolo mo dikgatong tsa makwalwatshwano; Puisetsogodimo e e Poko go kwala Matshwao a puiso le mopeleto: ipaakanyeditsweng •• Diponagalokgolo tsa leboko •• Go dira ipaakanyetsotiro Dipaterone tsa mopeleto, mefuta e e •• Tlhopha setlhangwa go se buisetsa •• Popego ya ka fa gare ya leboko, •• Go kwala ditlhangwa tsa ntlha farologaneng ya matshwao a puiso kwa godimo dikapuo/puo ya botshwantshi/, •• Go boeletsa Tlotlofoko mo tirisong •• Dirisa dikgono tsa go buisa tse di morumo, moribo •• Go tseleganya maleba jaaka segalo, modumo, •• Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, Paakanyo ya thutapuo go tswa mo lobelo, kutlwalo ya lentswe, kapodiso, •• Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) le go buisa ka thelelo Kwala tlhamo o setse dikgato tsa go •• Bokao jwa puo ya botshwantshi kwala morago •• Ikatise •• Maikutlo •• Buisa setlhangwa •• Thitokgang le molaetsa Go buisetsa/go lebelela go tlhaloganya: (Dirisa setlhangwa se se kwadilweng le/kgotsa bonwang SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 jaaka dikhathunu/dikgametšhane tsa dikhomiki) PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) •• Go okola dintlha •• Go tlodisa matlho •• Puisotsenelelo •• Go ipopela bokao (baanelwa, maitshetlego, lemorago, molaetsa) •• Go bopa bokao jwa mafoko ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko •• Puo e e tsosang maikutlo a a rileng
TLHATLHOBO YA KGWEDITHARO 3 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: GO KWALA TIRO 3: TEKO 1 PPKT Puo e e ipaakanyeditsweng e e sa ipaakanyediwang/ Tlhamo ya tlhaloso/ngangisano Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo mmuisano/go tlotla kgang/Puiso e e ipaakanyeditsweng Lekwalo le e seng la semmuso/mmuisano 95 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
MOPHATO 8 KGWEDITHARO 4 DITENG 96 DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go bua: Buisa athikele ya lekwalodikgang/ Setlhangwa sa tirisano se seleele sk. Poeletso ya dipopego tsa puo makasine athikele ya lekwalodikgang/makasine le melawana tse di dirilweng mo Tekatlhaloganyo ya theetso (jaaka go • Popego dibekeng tse di fetileng reetsa setlhangwa se se kwadilweng/ • Popego e e nepagetseng kutlo- pono) • Tiriso ya puo Dira ka mafoko: • Maitlhomo • Supa dikakanyokgolo le tse di • Diponagalo tsa setlhangwa Bongwe le bontsi; bong; nyenyefatso tshegetsang • Dikakanyokgolo le dikakanyo tse di • Tatelano tshegetsang Dira ka dipolelo: • Kwala dintlhathuto Dikgato tsa go buisa: • Tatelano e e lolameng ya dipolelo Puosebui le puopegelo; mabotsi; • Abelana dikakanyo le maitemogelo le • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) ntlha le kakanyo; popego ya polelo; go bontsha go tlhaloganya mareo • Dirisa makopanyi go netefatsa botemepedi; lentswe; bong • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa tomagano • Supa malepa a a tlhotlheletsang/a a setlhangwa) Bokao jwa mafoko: digelang mo go kgonegang • Dirisa mefuta e e farologaneng ya • Morago ga puiso (araba dipotso, dipolelo, boleele le dipopego Makaelagongwe; malatodi; phefofatso; • Araba dipotso bapisa, farologanya, sekaseka/ makwalotshwana; bokao jo bo tlhatlhoba) Totisa mogopolo mo dikgatong tsa tlhamaletseng le jwa botshwantshi Motlotlo: Puisano e e ikaegileng ka go kwala lekwalodikgang/athikiele ya makasine Poko Matshwao a puiso le mopeleto: • Diponagalokgolo tsa leboko • Go dira ipaakanyetsotiro • Supa dikarolo Matshwao a nopolo (ditsejwana); • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha dipaterone tsa mopeleto • Dibui di a refosana dikapuo/puo ya botshwantshi/, • Go boeletsa Tlotlofoko mo tirisong • Tlhalosa dintlhakemo lo bo lo fitlhelele morumo, moribo • Go tseleganya Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Dirisa puo, setaele le rejisetara tse di • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana maleba • Bokao jwa puo ya botshwantshi Kwala athikele ya lekwalodikgang/ • Maikutlo makasine SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Thitokgang le molaetsa Go buisetsa/lebelela go bona PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) tshedimosetso (ba dirisa setlhangwa se se kwadilweng/bonwang/setlhangwa sa mmediantsi) • Puisotsenelelo • Go ipopela bokao • Go dira ponelopele • Bokao jwa mafoko • Ntlha le kakanyo Kwala tshobokanyo
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka padi/ Kwala setlhangwa sa tirisano: Poeletso ya dipopego tsa puo bua: kgangkhutshwe/terama Bukatsatsi le melawana tse di dirilweng mo Ngangisano • Diponagalokgolo tsa setlhangwa sa • Popego e e nepagetseng dibekeng tse di fetileng • Supa dikarolo dikwalo: jaaka moanelwa/badiragatsi, • Maitlhomo Dira ka mafoko: semelo le tshobotsi, poloto, kgotlhang, Maemedi - maemeditho le maemeditota • Ithute melawana ya setlhangwa lemorago, maitshetlego, moanedi, • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang • Dibui di a refosana thitokgang. • Tatelano e e lolameng ya dipolelo Modirisogo • Tlhalosa dintlhakemo lo bo lo fitlhelele Dikgato tsa go buisa: • Dirisa makopanyi go netefatsa Modirisotaelo • Dirisa puo, setaele le rejisetara tse di tomagano Modirisokgonego • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) maleba • Dirisa mefuta e e farologaneng ya Modirisopego • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Ikatise dipolelo, boleele le dipopego Modirisotlwaelo setlhangwa) Dipuisano tsa setlhopha: Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Dira ka polelo: • Morago ga puiso (araba dipotso, go kwala • Supa dikarolo tshwantshanya, farologanya, Dipaka; mefuta ya dipolelo; puo; sekaseka/tlhatlhoba) • Go dira ipaakanyetsotiro lentswe; popego ya polelo; puosebui le • Dibui di a refosana Poko • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha puopegelo; mabotsi; ntlha le kakanyo; • Tlhalosa dintlhakemo lo bo lo fitlhelele • Diponagalokgolo tsa leboko • Go boeletsa botemepedi; lentswe; bong • Dirisa puo, setaele le rejisetara tse di maleba • Popego ya ka fa gare ya leboko, • Go tseleganya Bokao jwa mafoko: dikapuo/puo ya botshwantshi/, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Bokao jo bo tlhamaletseng le jwa morumo, moribo Kwala bukatsatsi botshwantshi • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, Matshwao a puiso le mopeleto: ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) Dipaterone tsa mopeleto; matshwao a • Bokao jwa puo ya botshwantshi puiso • Maikutlo Tlotlofoko mo tirisong • Thitokgang le molaetsa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo Tekatlhaloganyo ya puiso: tirong ya go kwala ya barutwana (setlhangwa go tswa mo ditlhangweng tsa dikwalo tse di tlhaotsweng) • Go okola dintlha, go tlodisa matlho le go bopa setshwantsho • Puisotsenelelo • Go ipopela bokao • Bokao jwa mafoko • Ntlhakemo ya mokwadi • Ntlha le kakanyo 97 • Bokao jo bo itlhametsweng Kwala tshobokanyo ya sebopego sa temana kgotsa dintlha SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 98 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka terama/ Setlhangwa sa tirisano sk. pegelo ya Poeletso ya dipopego tsa puo bua: motshameko mmegadikgang le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng Reetsa setlhangwa se se Dikgato tsa go buisa: • Popego e e siameng buiseditsweng kwa godimo Dira ka mafoko: • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Maikaelelo • Setlhangwa se se gatisitsweng se a Maemeditho; bongwe le bontsi jwa ona tshamekiwa/letsiwa • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Go sekamela ka fa letlhakoreng le le setlhangwa) lengwe le go gobelela Dira ka dipolelo: • Dikgono tse di maleba tsa go buisa di • Morago ga puiso (araba dipotso, • Go digela Tsamaiso; bapisa/farologanya lemoswa barutwana bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go lebelela dilo ka letlhakore le le Temana ya tlhaloso; temana ya matseno • Tiriso ya matshwao a puiso mo tlhatlhoba) lengwe le ya bokhutlo;dipolelo; puo; lentswe; setlhangweng se se buisitsweng Poko go sesekamela mo letlhakoreng le le • Tshimologo le bokhutlo • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang lengwe le go gobelela • Diponagalokgolo tsa leboko Mmuisano o o ikaegileng ka • Tatelano e e lolameng ya dipolelo Bokao jwa mafoko: setlhangwa se se buiseditsweng kwa • Popego ya ka fa gare ya leboko, dikapuo/puo ya botshwantshi/, • Dirisa makopanyi go netefatsa Makaelagongwe, malatodi godimo tomagano morumo, moribo Matshwao a puiso le mopeleto: • Akanya ka setlhogo • Dirisa mefuta e e farologaneng ya • Popego ya ka fa ntle ya leboko, mela, dipolelo ka boleele le ka popego Matshwao a nopolo • Boeletsa melawana ditemana, mofuta wa mokwalo (fonto) (ditsejwana);dipaterone tsa mopeleto Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Dirisa matshwao a puo go tsweletsa • Bokao jwa puo ya botshwantshi go kwala Tlotlofoko mo tirisong mmuisano • Maikutlo • Go dira ipaakanyetsotiro Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Dikarolo tsa batsayakarolo • Thitokgang le molaetsa tirong ya go kwala ya barutwana • Tshimologo le bokhutlo • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Tekatlhaloganyo ya puiso: sekao • Ikatise mmuisano) • Go boeletsa • Tlhagisa • Maitlhomo le babuisi/baamogedi ba • Go tseleganya ba tobilweng le tiriso • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Tlhalosa morero/molaetsa Kwala pegelo ya bobegakgang o latela dikgato tsa go kwala PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Ipopele bokao • Neela kakanyo ya gago • Bokao jo bo tlhamaletseng le bokao jo bo itlhametsweng • Lemorago le kamano ya loago le ya sepolotiki le setso tsa setlhangwa le mokwadi.
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 7-8 Baakanyetsa tlhatlhobo Baakanyetsa tlhatlhobo Baakanyetsa tlhatlhobo Poeletso ya dipopego tsa puo le melawana tse di dirilweng mo Go bua: Go buisa Go kwala: dibekeng tse di fetileng • Puo e e ipaakanyeditsweng/ • Tekatlhaloganyo ya puiso • Ditlhamo Dira ka mafoko: ngangisano/potsotherisano/motlotlo • Tshobokanyo • Ditlhangwa tsa tirisano tse dileele Poeletso • Puiso e e ipaakanyeditsweng • Dikwalo: • Ditlhangwa tsa tirisano tse Dira ka dipolelo: • Puiso e e sa ipaakanyetswang dikhutshwane --Padi/Dikgangkhutshwe/Dinaane Poeletso Theetso --Terama Bokao jwa mafoko: • Tekatlhaloganyo ya theetso --Maboko Poeletso Matshwao a puiso le mopeleto: Poeletso Tlotlofoko mo tirisong Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng ya bofelo jwa ngwaga Kgweditharo 4 9-10 Tiro 1: Tiro ya molomo Tiro 2: TLHATLHOBO ya bofelo jwa ngwaga Ngangisano/motlotlo/dipuisano tsa setlhopha/mmuisano Pampiri 1: Tiro ya molomo Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, Puo mo tirisong le dikwalo (Diura di le 2) Pampiri 3: Go kwala (Ura e le 1) 99 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
MOPHATO 9 KGWE DITHARO 1 DITENG 100 DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Go buisetsa/go lebelela go Ditlhangwa tsa tirisano: Poeletso ya dipopego tsa puo bua: tlhaloganya (setlhangwa sa le melawana tse di dirilweng mo Papatso/phousetara pono jaaka papatso/phousetara/ dibekeng tse di fetileng Dipuisano tsa setlhopha: dikhathunu/ • Kagego e e nepagetseng Dira ka mafoko: Reetsa/lebelela papatso le go buisana. Dikgemetšhana tsa dikhomiki) • Maitlhomo • Mopeleto le dipaterone tsa mopeleto • Segalo • Go okola dintlha • Diponagalo tsa setlhangwa • Dikhutshwafatso • Lebelo • Go tlodisa matlho • Tiriso ya puo Dira ka polelo: • Tiriso ya puo ya maikutlo le e e • Puisotsenelelo tlhotlheletsang • Rejisetara • Popego ya polelo: • Ipopele bokao (baanelwa/badiragatsi, Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Bogolo jwa fonto/mokwalotlanyo/ maitshetlego, molaetsa) • Maina, go kwala mofuta wa mokwalo • Bopa bokao jwa mafoko a a sa • Matlhaodi, • Puo ya mmele tlwaelegang ka go dirisa dikgono tsa • Go dira ipaakanyetsotiro kgaoganyo ya lefoko. • Maemedi Tekatlhaloganyo ya theetso: papatso • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Puo e e tsosang maikutlo a a rileng • Dithuanyi • Rekota dikakanyokgolo le tsa • Go boeletsa • Puo ya mmele • Dipaka tshegetso ka go kwala dintlhathuto • Go tseleganya • Tiriso ya matshwao a puiso le fonto/ Tlotlofoko mo tirisong • Abelana dikakanyo le maitemogelo le • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa mokwalotlanya go bontsha go tlhaloganya mareo Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Pele ga puiso Kwala papatso/phousetara tirong ya go kwala ya barutwana • Supa malepa a tlhotlheletso/a go digela • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa setlhangwa) • Araba dipotso • Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, farologanya, sekaseka/ SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 tlhatlhoba) Setlhangwa sa dikwalo jaaka padi ya PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) bašwa/kgangkhutshwe/terama • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) -- Utulola diponagalo tsa dikwalo jaaka setlhogo, ditlhogwana, dithalo, bogolo jwa fonto/mokwalotlanya, mofuta wa fonto. -- Utulola dikarolo tsa buka jaaka letlharekapeso, letlhare la setlhogo, diteng dikgaolo, lenaanefoko
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 1-2 • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa setlhangwa) • Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, farologanya, tlhatlhoba/ sekaseka.) Ditogamaano tsa puiso • Go okola dintlha • Go tlodisa matlho • Puisotsenelelo • Tshobokanyo • Bopa setshwantsho sa tlhaloganyo • Ipopele bokao le bokhutlo 101 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 102 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka padi ya Kwala lekwalo la go lebogela thuso/ Poeletso ya dipopego tsa puo bua: bašwa/kgangkhutshwe/terama kgakololo e e amogetsweng le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng Go reetsa setlhangwa se se • Dipuisano tsa kakaretso tsa • Kagego e e nepagetseng buisiwang diponagalo tsa botlhokwa jaaka Dira ka mafoko: baanelwa/badiragatsi, poloto, • Maitlhomo • Tlhopha le go tshwaela ka: boanedi, kgotlhang, lemorago, • Mopeleto le dipaterone tsa mopeleto • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang -- Tiriso ya lentswe maitshetlego, moanedi, thitokgang • Dikhutshwafatso, • Tiriso ya puo -- Tiriso ya segalo le lebelo Dikgato tsa puiso: • Diakeronime • Rejisetara -- Matshwao a puiso mo puisong • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa/dira • Kutu, tlhogo, mogatlana, ponelopele ya ditiragalo) • Tatelano e e lolameng ya dipolelo -- Pulo le tswalelo • Mainatswako -- Lemorago/maitshetlego • Dirisa makopanyi go netefatsa • Buisanang ka diponagalo tse di fa tomagano Dira ka polelo: godimo -- Kokoanya dintlha ka ga setlhogo • Dirisa mefuta e e farologaneng ya • Maina, matlhaodi, maemedi Puisetsogodimo e e -- kokoanya dintlha ka ga thitokgang) dipolelo, boleele le dipopego ipaakanyeditsweng • Matshwao a puiso • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Dirisa dikgono tse di maleba tsa go setlhangwa) go kwala • Dipaka; puosebui le puopegelo; bua jaaka segalo, modumo, lebelo, • Popego ya polelo; dithuanyi • Morago ga puiso (araba dipotso, • Go dira ipaakanyetsotiro tlhagiso ya lentswe, matshwao a bapisa, farologanya, sekaseka/ Tiriso e e tseneletseng ya puo: puiso, go buisa ka thelelo • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha tlhatlhoba) Maele le diane; phefofatso • Barutwana ba itlhophela • Go boeletsa setlhangwa sa bona sa puiso mme Tlotlofoko mo tirisong ba se tlhagisa mo phaposing. • Go tseleganya Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana Kwala lekwalo la go lebogela thuso/ kgakololo e o e amogetseng SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 3-4 Poko • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko • Popego ya ka fa gare ya leboko: maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, moribo le morumo • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, mafoko, ditemana, • Thulaganyo, setaele le ditebego • Bokao jwa papiso • Maikutlo/moono • Thitokgang/morero le molaetsa Buisa/lebelela/ditlhangwa tsa mmediantsi (ditogamaano) • Go okola dintlha • Go tlodisa matlho • Puo ya mmele • Ipopela bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang le ditshwantsho (dikhathunu) ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya lefoko • Go tlhalosa • Go bonelapele 103 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 104 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Go buisa tumalano (konteraka) Setlhangwa sa tirisano: kwala pegelo Poeletso ya dipopego tsa puo bua: magareng ga morekisi le moreki ka diphitlhelelo tsa kganetsano/go sa le melawana tse di dirilweng mo dumalane magareng ga morekisi le dibekeng tse di fetileng Reetsa motlotlo wa mogala/ • Kagego moreki mmuisano magareng ga modiredi Dira ka mafoko: wa senthara/setheo sa/ya • Tiriso ya puo • Kagego e e nepagetseng Makopanyi. kamogelomegala le modirelwa • Puo e e kgethegileng ya konteraka/ mabapi le kganetsano ka ga • Maitlhomo tumalano Dira ka polelo mo tirisong: tumalano/konteraka • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang • Botlhokwa jwa tshaeno Popego ya polelo; Mefuta ya dipolelo; • Segalo • Tiriso ya puo Puosebui le puopegelo; Dipolelo tsa • Thuso fa go na le kganetsano/go sa dipotso; • Tiriso ya puo dumalane • Rejisetara Bokao jwa mafoko: • Rejisetara Poko • Tatelano e e lolameng ya dipolelo Diane le maele • Melawana • Diponagalokgolo tsa leboko • Dirisa makopanyi go netefatsa tomagano Matshwao a puiso le mopeleto: Diragatsa tumalano/konteraka ya • Popego ya ka fa gare ya leboko: molomo magareng ga morekisi maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, • Dirisa mefuta e e farologaneng ya Dipaterone tsa mopeleto; le moreki, le kganetsano/ kgopolo; moribo le morumo dipolelo, boleele le dipopego Dikhutshwafatso -ditlhakaina, go sa dumalane ka ntlha ya diakeronomi, tlogelo ya tlhogo/karolo ya • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, Totisa mogopolo mo dikgatong tsa dikgogakgogano tse di tlisitsweng ke bofelo ya lefoko, mafoko, ditemana, go kwala konteraka e ya molomo Tlotlofoko mo tirisong: • Tiriso ya puo • Thulaganyo, setaele le ditebego • Go dira ipaakanyetsotiro Puo ditumalano (dikonteraka) le • Segalo • Bokao jwa papiso • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha ditokomana/dikwalo tsa molao • Puo ya mmele • Maikutlo a mmoki • Go boeletsa Tlotlofoko mo tirisong • Netefatso • Thitokgang/morero le molaetsa • Go tseleganya Paakanyo ya thutapuo go tswa mo Buisetsa/lebelela tumalano/konteraka • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana Tlhagiso go tlhaloganya (ditogamaano) Kwala pegelo o setse molebo wa SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Go okola dintlha dikgato tsa go kwala morago • Go tlodisa matlho PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Tiriso ya puo • Puo e e kgethegileng ya tumalano/ konteraka, sk. tshedimosetso ya botlalo e e gatisitsweng, kganetsano/ go sa dumalane, dingwaga tsa tsholo ya konteraka/tumalano/kamogelo ya konteraka • Bopa bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya mafoko
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka padi ya Kwala tlhamo: tlhamo ya Kanelo/ Poeletso ya dipopego tsa puo bua: bašwa/kgangkhutshwe/terama tlhaloso/maitlhomo le melawana tse di dirilweng mo Tekatlhaloganyo ya theetso • Diponagalo tsa botlhokwa tsa • Tlhopho ya mafoko dibekeng tse di fetileng (mmuisano) setlhangwa sa dikwalo: jaaka Dira ka mafoko: baanelwa/badiragatsi, tiro/tiragalo, • Lentswe la mong le setaele • Reetsa mmuisano mmuisano, poloto, kgotlhang, • Tlhaloso e e bonagalang/utlwagalang Madiritota; Madirimatlhaedi. • Kwala dintlhathuto lemorago, maitshetlego, moanedi, sentle Dira ka polelo: thitokgang • Puo le maatla • Segalo Puosebui le puopegelo Dikgato tsa puiso: • Segalo • Dintlhakgolo le tse di tshegetsang Bokao jwa mafoko: • Pele ga puiso • Maikutlo • Mmepe wa dikakanyo (thulaganyo ya Diane le maele • (Itsise setlhangwa) dikakanyo) • Matseno le bokhutlo Matshwao a puiso le mopeleto: • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Tlhagisa setlhangwa gore se • Araba dipotso setlhangwa) Dipaterone tsa mopeleto; akeronimi. tlhatlhojwe. Tiro ya molomo: • Morago ga puiso (araba dipotso, Tlotlofoko mo tirisong bapisa, farologanya, sekaseka/ Totisa mogopolo mo dikgatong go Puo e e sa ipaakanyediwang kwala tlhatlhoba) Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Tlhopha setlhogo se se maleba • Go dira ipaakanyetsotiro tirong ya go kwala ya barutwana Poko • Rulaganya tshedimosetso gore e • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha lomagane • Popego e e ka fa gare ya leboko: • Go boeletsa • Supa tlotlofoko le dipopego tsa puo maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, tse di nepagetseng. • Go tseleganya moribo le morumo • Matseno le bokhutlo tse di maleba • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Dirisa didiriswa tsa pono, kutlopono fa mafoko, ditemana, Kwala tlhamo o latela molebo wa go kgonagala • Thulaganyo, setaele le ditebego dikgato tsa go kwala • Thulaganyo mofuta, setaele le ditebego • Bokao jwa botshwantshi • Maikutlo/moono • Thitokgang/morero le molaetsa Tekatlhaloganyo (setlhangwa go tswa mo setlhangweng sa dikwalo se se tlhaotsweng) • Go okola dintlha, go tlodisa matlho, ipopele setshwantsho sa tlhaloganyo • Puisotsenelelo • Neela tlhaloso ya bokao • Bokao jwa mafoko 105 • Ntlhakemo ya mokwadi • Ntlha le kakanyo SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 • Bokao jo bo sa tlhamalalang
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 106 9-10 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa pegelo ya lekwalodikgang/ Ditlhangwa tse dileele tsa tirisano: Poeletso ya dipopego tsa puo bua: makasine jaaka pegelo/potsotherisano le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng REETSA pegelo ya lekwalodikgang Ditogamaano tsa puiso • Ditlhokego tsa tiro le mofuta wa setlhangwa Dira ka mafoko: • Kagego • Puisotsenelelo • Kagego, setaele, ntlhakemo Mediriso - • Diponagalo • Diponagalo tsa setlhangwa, sk. poloto, baanelwa, maitshetlego, • Baamogedi/babuisi ba ba tobilweng, Modirisogo • Tiriso ya puo moanedi, maikutlo, thitokgang/ maitlhomo le tiriso Modirisotaelo • Segalo • Morero, ntlhakemo ya moanedi • Tlhopho ya mafoko Modirisokgonego • Rejisetara • Ipopela bokao jwa mafoko a a sa • Popego ya polelo, boleele le mefuta Modirisopego • Matseno le bokhutlo tlwaelegang ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya mafoko. • Melawana ya temana Modirisotlwaelo Buisanang ka diphitlhelelo Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Bokao jo bo tlhamaletseng le jo bo sa Modirisokeletso Tlhagiso ya molomo ya pegelo go kwala tlhamalalang. Dira ka polelo: • Tiriso ya puo Dikgato tsa puiso: • Go dira ipaakanyetsotiro Dipolelonolo; • Rejisetara • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Dipolelopate; • Segalo • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Go boeletsa Dipolelotswako; • Puo ya mmele setlhangwa) • Go tseleganya Tira le tirwa; • Matseno le bokhutlo • Morago ga puiso (araba dipotso, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa bapisa, farologanya, sekaseka/ Dipaka; Kwala pegelo o sale molebo wa tlhatlhoba) dikgato tsa go kwala morago Bokao jwa mafoko: Poko Diane le maele • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko Bokao jo bo tlhamaletseng, • Popego ya ka fa gare ya leboko: maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, Bokao jwa botshwantshi, SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 moribo le morumo Poeletsomodumo (Ditumanosi) PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, Mothofatso mafoko, ditemana, Matshwao a puiso le mopeleto: • Thulaganyo, setaele le ditebego Dipaterone tsa mopeleto; • Bokao jwa papiso Matshwao a nopolo; • Maikutlo/moono Lenalana • Thitokgang/morero le molaetsa Tlotlofoko mo tirisong Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 9-10 Buisetsa/lebelela go tlhaloganya (dirisa pegelo ya lekwalodikgang) • Go okola • Tlodisa matlho • Puiosotsenelelo • Ipopele bokao (baanelwa, maitshetlego, molaetsa) • Ipopele bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya mafoko • Puo e e tsosang maikutlo a a rileng • Araba dipotso TLHATLHOBO YA KGWEDITHARO 1 TIRO 1: TLHATLHOBO YA MOLOMO TIRO 2: GO KWALA TIRO 3: TEKO 1 Puiso e e ipaakanyeditsweng/motlotlo Tlhamo ya tlhaloso/kanelo Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo Lekwalo la botsalano/thadiso/mmuisano 107 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
MOPHATO 9 KGWEDITHARO 2 DITENG DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA 108 DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Reeletsa go tlhaloganya Buisa setlhangwa sa dikwalo, sk. Ditlhangwa tsa tirisano: Poeletso ya dipopego tsa puo padi ya bašwa/kgangkhutshwe/ le melawana tse di dirilweng mo Reetsa kgang Bukatsatsi/molaotheo/pholisi dinaane dibekeng tse di fetileng • Supa dintlhakgolo le tse di Ditogamaano tsa puiso • Kagego e e nepagetseng Dira ka mafoko: tshegetsang • Puisotsenelelo • Maitlhomo/maikaelelo Kutu, ditlhogo, megatlana; maemedi • Tiriso ya puo • Diponagalo tsa setlhangwa, sekao. • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang Dira ka polelo: • Rejisetara poloto, baanelwa, maitshetlego, • Tiriso ya puo Mefuta ya dipolelo; Kitsokakaretso, • Araba dipotso moanedi, maikutlo, thitokgang • Rejisetara Puosebui/puopegelo; Tira le tirwa; ntlhakemo ya baanedi Dipuisano tsa Makgotlhana/ Dipaka ditlhopha: setso • Ipopela bokao jwa mafoko a a sa • Tatelano e e lolameng ya dipolelo Bokao jwa mafoko: tlwaelegang le ditshwantsho ka go • Dirisa makopanyi go netefatsa • Bontsha dikarolo tse ba di dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya Diane le maele; Bokao jo bo tomagano tshamekang mafoko tlhamaletseng; jwa botshwantshi • Dibui di a refosana • Dirisa mefuta e e farologaneng ya • Popego ya puo le setaele dipolelo, boleele le dipopego Matshwao a puiso le mopeleto: • Tlhalosa dintlhakemo lo go fitlhelela Dikgato tsa puiso: Matshwao a nopolo; Dipaterone tsa Totisa mogopolo mo dikgatong tsa dumalana go kwala mopeleto; Dikhutshwafatso. • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Dirisa puo, setaele le rejisetara tse di Tlotlofoko mo tirisong maleba • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Go dira ipaakanyetsotiro setlhangwa) • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana • Morago ga puiso (araba dipotso, • Go boeletsa bapisa, farologanya, sekaseka/ tlhatlhoba) • Go tseleganya Poko • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko Kwala bukatsatsi/molaotheo/pholisi SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 o setse molebo wa dikgato tsa go • Popego ya ka fa gare ya leboko: kwala morago PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, moribo le morumo • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, mafoko, ditemana, • Thulaganyo, setaele le ditebego • Bokao jwa papiso • Maikutlo/moono • Thitokgang/morero le molaetsa
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 1-2 Buisa/lebelela setlhangwa go bona tshedimosetso: Lokwalo lwa boswa le tesetamente • Puiso le go lebelela go go tseneletseng • Maitlhomo a setlhangwa • Tiriso ya puo • Baanelwa le ditshobotsi tsa bona • Maitshetlego • Molaetsa le thitokgang/morero • Go sobokanya setlhangwa Tshobokanyo Tiriso ya puo Popego/kagego 109 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 110 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa setlhangwa, sk. terama/ Go kwala: Thadiso ya setlhangwa Poeletso ya dipopego tsa puo bua: kgangkhutshwe/naane (puiso ya setlhangwa se se sa le melawana tse di dirilweng mo Go reeletsa go tlhaloganya: • Tsepamo e e kgethegileng mo ipaakanyediwang/tlhagiso ka ga tira dibekeng tse di fetileng lokwalotshelo/kgatiso ya motlotlo o o diponagalong tsa dikwalo. galo (botshelo jwa mongwe) Dira ka mafoko: diragadiwang • Bontsha go tlhaloganya kgolo ya • Kagego e e nepagetseng Madiri; madiritota le • Tlhalosa ditogamaano tsa dikgato tsa poloto le kgotlhang, boanedi, phetogo • Maitlhomo ya ditiragalo, maitshetlego, karolo ya Madirimatlhaedi dikutu; ditlhogo le go reetsa • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang megatlana moanedi, thitokgang, bokhutlo. • Araba dipotso ka go kwala Dikgato tsa puiso: • Tiriso ya puo Dira ka polelo: Puiso e e sa ipaakanyediwang • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Rejisetara Dipolelotswako; kitsokakaretso, • Tiriso e e maleba ya lentswe, segalo • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Tatelano e e lolameng ya dipolelo puosebui/puopegelo le lebelo setlhangwa) Bokao jwa mafoko: • Dirisa makopanyi go netefatsa • Matshwao a puiso mo puisong • Morago ga puiso (araba dipotso, tomagano Diane la maele • Puo ya mmele bapisa, farologanya, sekaseka/ • Dirisa mefuta e e farologaneng ya tlhatlhoba) Matshwao a puiso le mopeleto: • Kamano le baamogedi/babuisi/ dipolelo, boleele le dipopego Matshwao a nopolo; dipaterone tsa baamogedi Poko Totisa mogopolo mo dikgatong tsa mopeleto; dikhutshwafatso. • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko go kwala • Popego ya ka fa gare ya leboko: Tlotlofoko mo tirisong maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, • Go dira ipaakanyetsotiro • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Paakanyo ya thutapuo go tswa mo moribo le morumo tirong ya go kwala ya barutwana • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, • Go boeletsa mafoko, ditemana, • Go tseleganya • Thulaganyo, setaele le ditebego • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Bokao jwa papiso Kwala thadiso/tlhagiso ya tiragalo • Maikutlo/moono nngwe/tiragalo/dokhumenthari ka ga • Thitokgang/morero le molaetsa botshelo jwa motho o latela molebo Buisa/lebelela setlhangwa, sk. wa dikgato tsa go kwala athikele ya lekwalodikgang/ diathikele tsa dimakasine go bona SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 tshedimosetso le go di tlhaloganya Ditogamaano tsa puiso PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) Temana ya tekatlhaloganyo go tswa mo bukakgakololong • Go okola dintlha le go tlodisa matlho • Puisotsenelelo • Maitlhomo le babuisi/baamogedi ba ba tobilweng • Ipopele bokao le bokhutlo • Ntlha le kakanyo • Bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang • Supa puo e e digelang Sobokanya setlhangwa
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa setlhangwa, sk. terama/ Kwala setlhangwa sa tirisano: kitsiso, Poeletso ya dipopego tsa puo bua: kgangkhutshwe/naane lenanetema le metsotso le melawana tse di dirilweng mo Reetsa setlhangwa sa theetso jaaka • Tsepamo e e kgethegileng mo • Tlhopho ya mafoko dibekeng tse di fetileng potsotherisano/motlotlo/go tlotla diponagalong tsa dikwalo. Dira ka mafoko: • Lentswe la mong le setaele kgang gore e tlhaloganngwe • Bontsha go tlhaloganya kgolo ya Dikutu; Ditlhogo; Megatlana; Matlhaodi; poloto le kgotlhang, boanedi, phetogo • Tlhaloso e e bonagalang sentle • Tsaya dintlhathuto ka nako ya theetso Dira ka polelo: ya ditiragalo, maitshetlego, karolo ya • Segalo • Reetsa ka tsenelelo moanedi, thitokgang, bokhutlo. Temana ya tlhaloso; Temana ya • Dintlhakgolo le tse di tshegetsang Dipuisano tsa setlhopha/dipuisano Dikgato tsa puiso: matseno; Temana ya bokhutlo; Dipaka; tsa makgotlhana (foramo) • Mmepe wa dikakanyo (thulaganyo ya • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) dikakanyo) go rulaganya dikakanyo Popego ya polelo; Mefuta ya dipolelo. • Tsaya karolo mo dipuisanong tse di • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa tse di lomaganang Bokao jwa mafoko: thaetsweng mo setlhangweng sa setlhangwa) Diane la maele molomo • Tlhagisa setlhangwa gore se • Morago ga puiso (araba dipotso, tshwaiwe Matshwao a puiso le mopeleto: • Thefosano bapisa, farologanya, sekaseka/ Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Dipaterone tsa mopeleto • Matshwao a mokgwa wa puo tlhatlhoba) go kwala Poko Tlotlofoko mo tirisong • Melawana • Go dira ipaakanyetsotiro • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Popego ya ka fa gare ya leboko: • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha tirong ya go kwala ya barutwana maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, • Go boeletsa moribo le morumo • Go tseleganya • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa mafoko, ditemana, Kwala kitsiso, lenanetema le • Thulaganyo, setaele le ditebego metsotso o latela molebo wa dikgato • Bokao jwa papiso tsa go kwala • Maikutlo/moono • Thitokgang/morero le molaetsa Go buisetsa/go lebelela go tlhaloganya (dirisa setlhangwa se se kwadilweng/se se bonwang jaaka dikhathunu/dikgemetšhana tsa dikhomiki) • Okola dintlha • Tlodisa matlho • Puisotsenelelo • Ipopele bokao (baanelwa, maitshetlego, molaetsa) • Ipopela bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang ka go dirisa dikgono tsa kgaoganyo ya mafoko 111 • Puo e e tsosang maikutlo a arileng Boeletsa popego ya tshobokanyo SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 112 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa/lebelela setlhangwapono, sk. Ditlhangwa tse dikhutshwane tsa Poeletso ya dipopego tsa puo bua: papatso/khathunu/dikerafo tirisano/ditlhangwapono, sekao. le melawana tse di dirilweng mo thadiso ya papatso dibekeng tse di fetileng Reetsa papatso e e gatisitsweng/ Dirisa ditogamaano tsa go buisa/ rekotilweng/papatso go tswa mo lebelela go tlhaloganya le go bona • Kagego e e nepagetseng Dira ka mafoko: seyalemoweng tshedimosetso • Maitlhomo Maina - mainakgongwa, mainakgopolo, • Tiriso ya puo • Go okola le go tlodisa matlho mainagoboka, mainatswako • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang • Segalo • Puisotsenelelo Maemedi - maamanyi, maitiri, mabotsi, • Tiriso ya puo madiri-matlhaedi. • Lebelo • Maitlhomo babuisi/baamogedi ba ba tobilweng • Rejisetara Dira ka polelo: mo tirisong: • Melawana • Ipopele bokao le bokhutlo • Thulaganyo e e lolameng ya dipolelo Dipaka, Ditemana, Dithuanyi, Popego • Kwala dintlhathuto ya polelo, Tira le tirwa, Puosebui/ • Supa puo e e digelang • Dirisa makopanyi go netefatsa Tlhagiso ya molomo: thanolo ya tomagano puopegelo. papatso • Tlhotllheletso ya tlhopho le tlogelo ya • Dirisa mefuta e e farologaneng ya Bokao jwa mafoko: bokao mo setlhangweng • Tlhalosa diponagalo tsa pono dipolelo, boleele le dipopego Maadingwa, Makaelagongwe, Malatodi jaaka fonto, bogolo jwa kgatiso/ • Mokgwa o rejisetara le dikgopolo Totisa mogopolo mo mokwalotlanyo, mokgwa wa go tsaya di bontshang le go bopa boleng le Matshwao a puiso le mopeleto: ditshwantsho boitshwaro dikgatong tsa go kwala Dipaterone tsa mopeleto; Dikhutshwafatso • Tlhalosa tiriso ya puo e e digelang • Seabe sa tiriso ya mefuta e e • Go dira ipaakanyetsotiro farologaneng le bogolo jwa fonto/ Tlotlofoko mo tirisong • Tlhalosa ka moo go tlhopha le go mokwalotlanyo, ditlhogwana le • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha tlogela dintlha mo setlhangweng, Paakanyo ya thutapuo go tswa mo dintlhatlhaloso mo bokaong. • Go boeletsa go khutshwafatsa le tiriso ya puo di tirong ya go kwala ya barutwana dirisiwang go digela baamogedi ba ba Tshobokanyo: Poeletso • Go tseleganya tobilweng ka teng. Dikwalo: Poeletso • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Kwala thadiso ya papatso/phasalatso SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 TLHATLHOBO YA KGWEDITHARO 2 9-10 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: GO KWALA TIRO 3: TLHATLHOBO YA BOGARE JWA NGWAGA PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) Puiso e e ipaakanyeditsweng/motlotlo/ka sethlopha/ Thadiso/Tlhagiso ka ga tiragalo nngwe (tiragalo ya Pampiri 1: Tiro ya molomo foramo. mongwe ya botshelo) /kitsiso/lenanetema le metsotso Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, Tshosobanyo, Tiriso ya Puo (diura di le 2) Pampiri 3: Go kwala (Ura e le 1) Pampiri 4: Tsibogelo ya Dikwalo (Ura e le 1 le metsotso e le 30)
MOPHATO 9 KGWEDITHARO 3 DITENG DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA PPKT YA TIRISO 1-2 Mmuisano/ditherisano Buisa lokwalo lwa boswa Setlhangwa sa tirisano: Kwala Poeletso ya dipopego tsa puo le tesetamente tse di lokwalo lwa boswa le tesetamente le melawana tse di dirilweng mo Reetsa therisano magareng ga batho ba khutshwafaditsweng dibekeng tse di fetileng babedi (mmuisano) • Kagego e e nepagetseng • Batsayakarolo Dira ka mafoko: • Popego le kgolo ya dikakanyo • Maitlhomo • Letlha Mainakgongwa le mainakgopolo, • Dirisa dikgono tsa ditherisano go • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang matlhaodi, makopanyi le mafoko a fitlhelela ditumalano. • Leruo/boswa • Tiriso ya puo tirisano Dipuisano tse di thaetsweng mo go • Bajaboswa • Rejisetara Dira ka polelo: tlhaloganyeng lokwalo lwa boswa le tesetamente • Puo ya tokomana/lokwalo Puosebui le puopegelo; dipaka; mefuta • Tatelano e e lolameng ya dipolelo • Tiragatso ya lokwalo lwa boswa ya dipolelo; mefuta ya ditemana; tira le • Tiriso ya puo • Dirisa makopanyi go netefatsa tirwa; dipolelo le dipolelwana. Dikgato tsa puiso: tomagano • Puo e e digelang Bokao jwa mafoko: • Thefosano • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Dirisa mefuta e e farologaneng ya dipolelo, boleele le dipopego Maadingwa, malatodi; makwalotshwano; • Pulo le tswalelo • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa madumatshwano. setlhangwa) Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Tshwetso go kwala Matshwao a puiso le mopeleto • Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, farologanya, sekaseka/ • Go dira ipaakanyetsotiro Dipaterone tsa mopeleto tlhatlhoba) • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Tlotlofoko mo tirisong Poko • Go boeletsa Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko tirong ya go kwala ya barutwana • Go tseleganya • Popego ya ka fa gare e e mo teng ya leboko: maele, dikapuo/puo ya • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa botshwantshi, moribo le morumo Kwala lokwalo lwa boswa le tesetamente • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, mafoko, ditemana, • Thulaganyo, setaele le ditebego • Bokao jwa papiso • Maikutlo/moono • Thitokgang/morero le molaetsa 113 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 114 1-2 Go buisetsa go tlhaloganya le ditogamaano tsa puiso: setlhangwapono - khathunu • Go okola dintlhakgolo • Go tlodisa matlho go ntsha dintlha tse di tshegetsang • Dira diponelopele • Ipopela bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang le ditshwantsho • Go dira poeletso go godisa go tlhaloganya • Tlhotlheletso ya tlhopho le tlogelo ya dintlha mo bokaong jwa setlhangwa • Seabe sa didiriswa tsa botshwantshi le puo e e gogelang • Seabe sa ditegeniki tsa pono SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa setlhangwa sa dikwalo, sk. Setlhangwa sa tirisano: sk. Poeletso ya dipopego tsa puo bua: Padi/padi ya bašwa/kgangkhutshwe Lekwalophelegetso/lekwalo la kopo le melawana tse di dirilweng mo le lokwaloikitsiso dibekeng tse di fetileng Reetsa potsotherisano • Tsepamo e e kgethegileng mo diponagalong tsa dikwalo. • Ditlhokego tsa kagego, setaele Dira ka mafoko: • Tlhaloso ya karolo e e tshamekiwang • Bontsha go tlhaloganya kgolo ya • Baamogedi ba ba tobilweng. Matlhaodi • Tiriso ya puo poloto le kgotlhang, boanedi, phetogo maitlhomo le tiriso Dira ka polelo: • Puo le maatla ya ditiragalo, maitshetlego, karolo ya moanedi, thitokgang, bokhutlo. • Tlhopho ya mafoko, puo ya papiso, Puosebui le puopegelo; dipaka; mefuta Buisanang ka Lokwaloikitsiso jaaka matshwao, mmala, e fitlhelwa fa kae? ya dipolelo; mefuta ya ditemana; tira le nngwe ya ntlha ya botlhokwa ya Dikgato tsa puiso: • Popego ya polelo, boleele le mefuta tirwa; dipolelo le dipolewana kamogelo/ya go thapiwa • Pele ga puiso (Matseno a setlhangwa) ya yona Bokao jwa mafoko: • Tshedimosetso • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Tlhopho ya dikarolwana tsa pono le Makaelagongwe; malatodi; • Bomaleba setlhangwa) tsa botlhami madumatshwano; makwalotshwano • Basupi • Morago ga puiso (araba dipotso, Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Matshwao a puiso le mopeleto: bapisa, farologanya, sekaseka/ go kwala • Tomagano le lekwalophelegetso/ tlhatlhoba) Dipaterone tsa mopeleto lekwalo la kopo • Go dira ipaakanyetsotiro Poko Tlotlofoko mo tirisong • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Go boeletsa tirong ya go kwala ya barutwana • Popego e e mo teng ya leboko: maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, • Go tseleganya moribo le morumo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, Kwala lekwalophelegetso/lekwalo la mafoko, ditemana, kopo le lokwaloikitsiso • Thulaganyo, setaele le ditebego • Bokao jwa papiso • Maikutlo/moono • Thitokang/morero le molaetsa 115 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 116 3-4 Tekatlhaloganyo ya puiso (ditogamaano) (dirisa ditlhangwa tsa pono le tse di kwadilweng) Ditogamaano • Go okola dikakanyokgolo • Go tlodisa matlho go ntsha dintlha tse di tshegetsang • Dira diponelopele • Ipopela bokao jwa mafoko le ditshwantsho • Tlhotlheletso ya tlhopho le tlogelo ya dintlha mo bokaong jwa setlhangwa • Seabe sa didiriswa tsa botshwantshi le puo e e gogelang • Seabe sa ditegeniki tsa pono SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa setlhangwa sa dikwalo sk. Kwala tlhamo: tlhamo ya kanelo/ Poeletso ya dipopego tsa puo bua: padi/kgangkhutshwe/naane sk. tlhaloso/maitlhomo le melawana tse di dirilweng mo ditlhamane, dinoolwane, dikinane, dibekeng tse di fetileng Reetsa ngangisano mo • Tlhopho ya mafoko mainane seyalemoweng/thelebišeneng Dira ka mafoko: • Diponagalo tsa setlhangwa sa • Lentswe la mong le setaele • Batsayakarolo Makopanyi le mafoko a a lemosang dikwalo jaaka popego, baanelwa, • Tlhaloso e e bonagalang sentle phetogo • Tiriso ya lentswe maitshetlego, poloto, kgotlhang, matshwao, go huma ga modumo, • Segalo Dira ka polelo: • Lebelo kgopolo, dipontsho • Dintlhakgolo le tse di tshegetsang Puosebui le puopegelo; mefuta ya • Tlhagisa ntlha le go e emelela Dikgato tsa puiso: dipolelo, popego ya polelo; tira le tirwa; • Mmepe wa tlhaloganyo go rulaganya • Tlhagisa kganetso dikakanyo tse di lomaganeng dipaka; mefuta ya ditemana. • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Tshwetso • Tlhagisa setlhangwa gore se Bokao jwa mafoko: • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa tlhatlhojwe • Kwala dintlhathuto setlhangwa) Jo bo tlhamaletseng le jo bo sa Totisa mogopolo mo dikgatong tsa tlhamalalang/jwa botshwantshi; • Buisana le go abelana dintlha • Morago ga puiso (araba dipotso, go kwala poeletsomodumo (ditumanosi, bapisa, farologanya, sekaseka/ Tsaya karolo mo dingangisanong ditumammogo), mothofatso, maetsi, tlhatlhoba) • Go dira ipaakanyetsotiro • Melawana ya dingangisano Matshwao a puiso le mopeleto: Poko • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Tiriso ya puo Dipaterone tsa mopeleto • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko • Go boeletsa • Tlhagisa ntlha le go e emelela Tlotlofoko mo tirisong • Popego ya ka fa gare ya leboko: • Go tseleganya • Tlhagisa kganetso maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, Paakanyo ya thutapuo go tswa mo moribo le morumo • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa tirong ya go kwala ya barutwana • Batsayakarolo Kwala tlhamo o sale molebo wa • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, • Tshwetso mafoko, ditemana, dikgato tsa go kwala morago • Bokao jwa papiso • Maikutlo/moono • Thitokgang/morero le molaetsa Go buisetsa/lebelela go tlhaloganya (ditlhangwa tsa pono le tse di kwadilweng) 117 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 118 5-6 Ditogamaano • Go okola dikakanyokgolo • Go tlodisa matlho go ntsha dintlha tse di tshegetsang • Puisotsenelelo • Dira diponelopele • Ipopela bokao jwa mafoko le dikgopolo • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang • Tlhotlheletso ya tlhopho le tlogelo ya dintlha mo bokaong jwa setlhangwa • Seabe sa didiriswa tsa botshwantshi le puo e e gogelang • Go ipopela bokao le bokhutlo jwa mokwadi. Tshobokanyo ya setlhangwa SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka Setlhagwa sa tirisano sk. karata ya Poeletso ya dipopego tsa puo bua: kgangkhutshwe, padi ya bašwa/padi taletso, kamogelo ya taletso le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng Go reetsa puo e e tlhagisiwang ke • Diponagalokgolo tsa botlhokwa • Ditlhokego tsa tiro le mofuta wa mongwe wa maemo a a tlotlegang mo tsa setlhangwa sa dikwalo: jaaka setlhangwa Dira ka mafoko: loagong baanelwa, tiragalo, mmuisano, poloto, • Kagego, setaele, ntlhakemo Matlhaodi (popego) kgotlhang, maitshetlego, moanedi, • Tiriso ya puo thitokgang • Baamogedi/babuisi ba ba tobilweng, Dira ka polelo: • Puo e e lebelelang dilo ka letlhakore maitlhomo le tiriso/maemo Dikgato tsa puiso: Temana ya tlhaloso; temana e e le le lengwe le puo ya kgobelelo • Tlhopho ya mafoko/tlhaloso e e itlhophelwang; temana e e aroganyang. • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Puo e e sekamelang ka fa bonagalang sentle Bokao jwa mafoko: letlhakoreng le le lengwe • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa setlhangwa) • Popego ya polelo, boleele le mefuta Lefoko le le emelang polelwana. • Segalo Totisa mogopolo mo dikgatong tsa • Morago ga puiso (araba dipotso, Matshwao a puiso le mopeleto: • Puo le maatla go kwala bapisa, farologanya, sekaseka/ Dipaterone tsa mopeleto • Araba dipotso tlhatlhoba) • Go dira ipaakanyetsotiro Tlotlofoko mo tirisong Motlotlo o o ipaakanyeditsweng Poko • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Paakanyo ya thutapuo go tswa mo Barutwana ba dire dipatlisiso jaaka • Diponagalokgolo tsa botlhokwa tsa • Go boeletsa tirong ya go kwala ya barutwana tirwana ya ipaakanyo. leboko • Go tseleganya • Melawana ya tlhagiso • Popego ya ka fa gare ya leboko: maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Puo ya mmele moribo le morumo Tlhama karata ya taletso le kamogelo • Matseno le bokhutlo ya taletso ya yona • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, • Tiriso ya puo mafoko, ditemana, • Thulaganyo, setaele le ditebego • Bokao jwa papiso • Maikutlo/moono • Thitokgang/morero le molaetsa 119 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 120 7-8 Go buisetsa/lebelela go tlhaloganya (ditlhangwa tsa pono le tse di kwadilweng) • Go okola dikakanyokgolo • Go tlodisa matlho go ntsha dintlha tse di tshegetsang • Puisotsenelelo • Dira diponelopele • Ipopela bokao jwa mafoko le ditshwantsho • Dikakanyokgolo le tsa e di tshegetsang • Kakanyo ya mong • Tshobokanyo • Tlhotlheletso ya tlhopho le tlogelo ya dintlha mo bokaong jwa setlhangwa • Seabe sa didiriswa tsa botshwantshi le puo e e gogelang • Seabe sa ditegeniki tsa pono • Go ipopela bokao le bokhutlo jwa mokwadi SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO PPKT 9-10 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Buisa setlhangwa sa dikwalo jaaka Setlhangwa sa tirisano, sekao. Poeletso ya dipopego tsa puo bua: terama mmuisano le melawana tse di dirilweng mo dibekeng tse di fetileng Go tlotla kgang • Diponagalokgolo tsa botlhokwa • Tlhopho ya mafoko tsa setlhangwa sa dikwalo: jaaka Dira ka mafoko: • Tlhokomela: dikgono tsa go bua, badiragatsi, tiragalo, mmuisano, • Lentswe la mong le setaele segalo, kapodiso, lebelo, kutlwalo Madiri poloto, kgotlhang, maitshetlego, • Tlhaloso e e bonagalang sentle ya lentswe/phetogo ya segalo, tebo moanedi, thitokgang Mabotsi, masupi, maemedi ya matlho, kemo, puo ya matsogo le • Segalo dikarolo tsa mmele Dikgato tsa puiso: Dira ka polelo: • Dintlhakgolo le tsa tshegetso • Melawana le diponagalo tsa kgang • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) Tsamaiso, thulaganyo go ya ka maemo, • Mmepe wa dikakanyo (thulaganyo ya Thulaganyo go ya ka botlhokwa, temana Mmuisano: Diragatsa/Etsisa • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa dikakanyo) go rulaganya dikakanyo e e khutlisang mmuisano setlhangwa) tse di lomaganeng Bokao jwa mafoko: • Tiriso ya puo • Morago ga puiso (araba dipotso, • Tlhagisa setlhangwa gore se bapisa, farologanya, sekaseka/ tlhatlhojwe Lefoko le le emelang polelwana. • Thefosano tlhatlhoba) Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Matshwao a puiso le mopeleto: • Dikarolo tsa mmele Poko go kwala Dipaterone tsa mopeleto • Diponagalo tsa setlhangwa • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko • Go dira ipaakanyetsotiro Tlotlofoko mo tirisong • Popego ya ka fa gare ya leboko: • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha Paakanyo ya thutapuo go tswa mo maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, • Go boeletsa tirong ya go kwala ya barutwana moribo le morumo • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, • Go tseleganya mafoko, ditemana, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Thulaganyo, setaele le ditebego Kwala lenaanetema le metsotso o latela molebo wa dikgato tsa go • Bokao jwa botshwantshi kwala • Maikutlo/moono • Thitokgang/morero le molaetsa 121 SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 122 Tekatlhaloganyo ya puiso: (setlhangwa go tswa mo setlhangweng sa dikwalo tse di tlhaotsweng) • Go okola, tlodisa matlho, bopa setshwantsho sa tlhaloganyo • Puisotsenelelo • Ipopele bokao • Bokao jwa mafoko • Ntlhakemo ya mokwadi • Ntlha le kakanyo • Bokao jo bo sa tlhamalalang TLHATLHOBO YA KGWEDITHARO 3 TIRO 1: TLHATLHOBO YA MOLOMO TIRO 2: GO KWALA TIRO 3: TEKO 2 Puiso e e ipaakanyeditsweng/motlotlo/puo e e Tlhamo ya tlhaloso/kanelo/maitlhomo/ngangisano Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo ipaakanyeditsweng tiragatso (ketsiso)/ngangisano Lekwalophelegetso le lokwaloikitsiso dipuisano tsa lokwaloikitsiso/lokwalo lwa boswa/ tesetamente SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
MOPHATO WA 9 KGWEDITHARO 4 DITENG DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA PPKT DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 1-2 Tekatlhaloganyo ya theetso Setlhangwa sa dikwalo jaaka Setlhangwa se seleele sa tirisano, sk. Poeletso ya dipopego tsa puo • Tsibogela ditlhangwa tse di kgangkhutshwe, padi ya bašwa/padi Lekwalo la kopo (le le tlhomameng) le melawana tse di dirilweng mo farologaneng ka tsenelelo. • Diponagalokgolo tsa botlhokwa • Kagego e e nepagetseng dibekeng tse di fetileng tsa setlhangwa sa dikwalo: jaaka Dira ka mafoko: • Reeletsa tshedimosetso e e baanelwa, tiragalo, mmuisano, poloto, • Maitlhomo kgethegileng kgotlhang, maitshetlego, moanedi, • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang Madiri • Reetsa le go itumelela dinaane le thitokgang • Tiriso ya puo Dira ka polelo: ditlhogo Dikgato tsa puiso: • Rejisetara Puosebui le puopegelo • Araba dipotso • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) Tira le tirwa • Tatelano e e lolameng ya dipolelo Tsamaiso ya kopano • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Dirisa makopanyi go netefatsa Bokao jwa mafoko: • Batsayakarolo setlhangwa) tomagano Botemepedi, tiriso ya mafoko a mantsi • Melawana ya kopano • Morago ga puiso (araba dipotso, bapisa, farologanya, sekaseka/ • Dirisa mefuta e e farologaneng ya go feta selekano, tiriso ya mafoko a • Thefosano tlhatlhoba) dipolelo, boleele le dipopego mabedi kgotsa go feta mo polelong a a rayang selo se le sengwe, tiriso • Tiriso ya puo Poko Totisa mogopolo mo dikgatong tsa ya mafoko a bokao bo le bongwe mo • Dikganetsano mo kopanong • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko go kwala polelong • Matseno le bokhutlo • Popego yaka fa gare ya leboko: • Go dira ipaakanyetsotiro Puo ya ditlhopha dingwe tse di rileng, maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha moribo le morumo Mafoko a a dirisiwang ke batho ba tiro • Go boeletsa nngwe e e rileng. • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, mafoko, ditemana, • Go tseleganya Matshwao a puiso le mopeleto: • Thulaganyo, setaele le ditebego • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Dipaterone tsa mopeleto • Bokao jwa papiso Kwala lekwalo la kopo Tlotlofoko mo tirisong • Maikutlo/moono Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Thitokgang/morero le molaetsa tirong ya go kwala ya barutwana Tekatlhaloganyo ya puiso: (setlhangwa go tswa mo setlhangweng sa dikwalo se se tlhaotsweng) • Go okola, tlodisa matlho, bopa setshwantsho sa tlhaloganyo • Puisotsenelelo • Ipopele bokao • Bokao jwa mafoko 123 • Ntlhakemo ya mokwadi • Ntlha le kakanyo • Bokao jo bo sa tlhamalalang SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 124 3-4 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka Setlhangwa sa tirisano, sekao. imeile/ Poeletso ya dipopego tsa puo bua: kgangkhutshwe, padi ya bašwa/padi lekwalo la maranyane le melawana tse di dirilweng mo Tekatlhaloganyo ya theetso (dirisa • Diponagalokgolo tsa botlhokwa • Kagego e e nepagetseng dibekeng tse di fetileng mmuisano o o gatisitsweng) tsa setlhangwa sa dikwalo: jaaka • Maitlhomo/maikaelelo Dira ka mafoko: • Reetsa mmuisano baanelwa, tiragalo, mmuisano, poloto, • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang Mainatota, modirisogo, leinatswako kgotlhang, maitshetlego, moanedi, • Tsaya dintlhathuto thitokgang • Tiriso ya puo Dira ka polelo: • Puo le maatla Dikgato tsa puiso: • Rejisetara Tsamaiso, Thulaganyo go ya ka maemo, • Segalo Thulaganyo go ya ka botlhokwa, • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Thulaganyo e e lolameng ya dipolelo Temana ya bokhutlo • Moono/maikutlo • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Dirisa makopanyi go netefatsa Bokao jwa mafoko: • Matseno le bokhutlo setlhangwa) tomagano Puo e e naganelang/e e lebelelang dilo • Araba dipotso • Morago ga puiso (araba dipotso, • Dirisa mefuta e e farologaneng ya ka letlhakore le le lengwe, Dipuisano tsa makgotlhana/foramo/ bapisa, farologanya, sekaseka/ dipolelo, boleele le dipopego tlhatlhoba) Puo e e gobelelang, dipuisano tsa lekoko/dipuisano tsa Totisa mogopolo mo dikgatong tsa ditlhopha Poko go kwala Puo e e sekamelang mo letlhakoreng le le lengwe, • Batsayakarolo • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko • Go dira ipaakanyetsotiro Puo e e tsosang maikutlo a a rileng • Melawana ya dipuisano tsa • Popego ya ka fa gare ya leboko: • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha makgotlhana maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, Matshwao a puiso le mopeleto: • Go boeletsa • Thefosano moribo le morumo Dipaterone tsa mopeleto • Go tseleganya • Tiriso ya puo • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, Dikhutshwafatso - ditlhakaina, mafoko, ditemana, • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa akeronimi, tiroso ya karolo ya ntlha • Dikganetsano mo dipuisanong Kwala imeile/lekwalo la maranyane ya lefoko, go bopa khutshowafatso, • Thulaganyo, setaele le ditebego • Matseno le bokhutlo o latela molebo wa dikgato tsa go sk. mos: (boemong jwa Mosupologo). • Bokao jwa papiso kwala Tiriso ya karalo e e fa gare, bo bafelo Ditlhopha di bua ka dilo tse di diragalang gompiemo tse di ba kgatlhang. • Maikutlo/moono ya lefoko go bopa khutshwafatso sekao: • Thitokgang/morero le molaetsa Molebogeng e nna Lebo kgotsa Masego e nna Sego Tekatlhaloganyo ya go buisa/go SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 lebelela (setlhangwa sa pono kgotsa Tlotlofoko mo tirisong sa mmediantsi jaaka khathunu PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) Paakanyo ya thutapuo go tswa mo kgotsa papatso) tirong ya go kwala ya barutwana • Go okola, go tlodisa matlho, go bopa setshwantsho sa tlhaloganyo • Puisotsenelelo • Ipopele bokao • Bokao jwa mafoko • Ntlhakemo ya mokwadi • Ntlha le kakanyo • Bokao jo bo sa tlhamalalang
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 5-6 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Setlhangwa sa dikwalo jaaka Setlhangwa sa tirisano sk. tsa Poeletso ya dipopego tsa puo PPKT bua: kgangkhutshwe, padi ya bašwa/padi botshelo jwa moswi/bukatsatsi/karata le melawana tse di dirilweng mo Diragatsa/Etsisa sengwe/maemo • Dintlha tsa botlhokwa tsa setlhangwa ya taletso dibekeng tse di fetileng mangwe a a rileng sa dikwalo: jaaka baanelwa, tiragalo, • Kagego e e nepagetseng Dira ka mafoko: • Maemo a bontshiwa sentle mmuisano, poloto, kgotlhang, • Maitlhomo Madiri, maina lemorago, maitshetlego, moanedi, • Baanelwa ba farologanngwa sentle thitokgang • Dikakanyokgolo le tse di tshegetsang Dira ka polelo: • Puo e siametse maemo a a Dikgato tsa puiso: • Tiriso ya puo Tlhaloso: Lebaka le ditlamorago bontshiwang • Rejisetara Bokao jwa mafoko: • Pele ga puiso (Itsise setlhangwa) • Ketsiso e bontsha motsamao • Ka nako ya puiso (diponagalo tsa • Tatelano e e lolameng ya dipolelo Mafoko a a bokaobontsi, dirisa puo mo wa tiragalo e e kgonagalang mo setlhangwa) mabakeng a a kgethegileng, lefoko le le maemong a a rileng. • Dirisa makopanyi go netefatsa • Morago ga puiso (araba dipotso, tomagano lengwe boemong jwa polelwana Motlotlo bapisa, farologanya, sekaseka/ Matshwao a puiso le mopeleto: • Dirisa mefuta e e farologaneng ya • Tsaya tshwetso ka maemo a a maleba tlhatlhoba) dipolelo, boleele le dipopego Dipaterone tsa mopeleto le setlhogo Poko Totisa mogopolo mo dikgatong tsa Tlotlofoko mo tirisong • Melawana ya go bua • Diponagalo tsa botlhokwa tsa leboko go kwala • Puo le maatla • Popego ya ka fa gare ya leboko: Paakanyo ya thutapuo go tswa mo • Go dira ipaakanyetsotiro maele, dikapuo/puo ya botshwantshi, tirong ya go kwala ya barutwana • Matshwao a mokgwa wa puo • Go kwala ditlhangwa tsa ntlha moribo le morumo • Popego e e kwa ntle ya leboko: mela, • Go boeletsa mafoko, ditemana, • Go tseleganya • Thulaganyo, setaele le ditebego • Go tlhotlha diphoso le go tlhagisa • Bokao jwa papiso Kwala tsa botshelo jwa moswi/ • Maikutlo/moono bukatsatsi/karata ya taletso o latela molebo wa dikgato tsa go kwala • Thitokgang le molaetsa Tekatlhaloganyo ya puiso: (setlhangwa go tswa mo setlhangweng sa dikwalo se se tlhaotsweng) • Go okola, go tlodisa matlho, go aga setshwantsho sa tlhaloganyo • Puisotsenelelo • Ipopele bokao • Bokao jwa mafoko • Ntlhakemo ya mokwadi • Ntlha le kakanyo 125 • Bokao jo bo sa tlhamalalang Kwala tshobokanyo ya dintlha kgotsa ya temana SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9
DIPOPEGO TSA PUO LE MELAWANA DIBEKE GO REETSA LE GO BUA GO BUISA LE GO LEBELELA GO KWALA LE GO TLHAGISA YA TIRISO 126 7-8 Ditogamaano tsa Go reetsa le Go Go buisa le go lebelela: Go kwala: Poeletso ya dipopego tsa puo bua: le melawana tse di dirilweng mo Poeletso ya diponagalokgolo, Poeletso ya ditlhangwa tse di dibekeng tse di fetileng Poeletso melawana le dipopego kwalwang Dira ka mafoko: Poeletso ya molebo wa dikgato tsa go kwala Poeletso Dira ka polelo: Poeletso Bokao jwa mafoko: Lefoko le le lengwe le le emelang polelwana. Matshwao a puiso le mopeleto: Dipaterone tsa mopeleto. Tlotlofoko mo tirisong Paakanyo ya thutapuo go tswa mo tirong ya go kwala ya barutwana DITIRO TSA TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG TSA BOFELO JWA NGWAGA TSA KGWEDITHARO 4 9-10 TIRO 1: TIRO YA MOLOMO TIRO 2: TLHATLHOBO YA BOFELO JWA NGWAGA Ngangisano/potsotherisano/motlotlo/puo e e ipaakanyeditsweng/e e sa Pampiri 1: Tiro ya molomo ipaakanyediwang/dipuisano tsa foramo/setlhopha/phanele/Tekatlhaloganyo ya Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, Puo mo tirisong (Diura di le 2) theetso/tsamaiso ya kopano Pampiri 3: Go kwala (Ura e le 1) Pampiri 4: Tsibogelo ya Dikwalo (Ura e le 1 le metsotso e le 30) SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 KAROLO 4: TLHATLHOBO MO PUONG YA GAE 4.1 MATSENO Tlhatlhobo ke kgato e e rulagantsweng ya go supa, go kgobokanya le go ranola tshedimosetso ka ga tiro ya barutwana. E akaretsa dikgato di le nne: go tlhagisa le go kgobokanya bopaki jwa phitlhelelo; go tlhatlhoba phitlhelelo e; go rekota se se fitlheletsweng, go dirisa tshedimosetso, go tlhaloganya le go thusa mo kgolong ya barutwana gore go tokafadiwe dikgato tsa go ithuta le go ruta. Tlhatlhobo e tshwanetse go nna e e sa tlhomamang (Tlhatlhobo ya Go ithuta) le e e tlhomameng (Tlhatlhobo ya Go rutega). Mo maemong otlhe barutwana ba tshwanetse go newa dipegelo tsa gore ba dirile jang, morago ba kgone go tiisa maitemogelo a bona a go ithuta. Tlhatlhobo mo Dipuong e a tswelela gape e tshegetsa kgolo le tlhabololo ya barutwana. Ke karolo e e botlhokwa ya go ruta le go ithuta ka e neelana ka pegelo ya go ruta le go ithuta. E tshwanetse go tsenyelediwa/akarediwa mo go ruteng le go ithata go na le gore e diragadiwe e le karolwana e e ikemetseng. Go tsweletsa moo, tlhatlhobo e e lotagantsweng ya dikarolo tse di farologaneng tsa puo e tshwanetse gore e diragadiwe. Sekao, re ka simolola ka tiro ya go buisa re bo re dira tekatlhaloganyo. Dipotso tsa kitso ya dipopego tsa puo le tsona di ka bodiwa go tswa mo setlhangweng seo. Mo kgatong ya morago ga puiso, barutwana ba ka kopiwa go tsibogela setlhangwa ka, sekao, go kwala lekwalo ka ga dintlha tse go builweng ka tsona mo setlhangweng kgotsa go kwala ditsibogelo dingwe tsa boitlhamedi ka ga diteng tsa setlhangwa. Go sobokanya tirwana e, go ka tshwarwa dipuisano ka ga setlhogo mme ka jalo re arabele dikgono tsotlhe tsa puo mo tirwaneng e le nngwe e e tswelelang e e lotagantsweng. Go tlhatlhobiwa ga dikgono tse di farologaneng tsa puo go se ke ga bonwa e le ditirwana tse di kgaoganeng mme go bonwe e le tirwana e le nngwe e e lotaganeng. Ka jalo diruboriki tsa tlhatlhobo mo tirong, di tshwanetse go arabela dikgono tse di farologaneng tsa puo. Dikgono tsa barutwana tsa go reetsa, bokgoni jwa tiro ya molomo, bokgoni jwa go araba dipotso, botsayakarolo mo dipuisanong le dikgono tsa go rekota go go kwadilweg di tshwanetse gore fa go kgonega di lebelelwe letsatsi le letsatsi. Go botlhokwa gape, gore go tlhatlhobiwe go tlhaloganya se barutwana ba se buisang mme e seng fela bokgoni jwa go lemoga kgotsa go fitlhelela bokao jwa mafoko. Ka jalo, tlhatlhobo ya go buisa e tshwanetse go diragala kgapetsakgapetsa mme e seng tlhatlhobo e e diriwang gangwe fela. Tlhatlhobo e e tlhomameng e tshwanetse go toba puisetsogodimo mmogo le ditirwana tse di tlaa go thusang go tlhomamisa gore morutwana o tlhalogantse go le go kae, sekao, go bua kgang gape kgotsa go araba dipotso. Tlhatlhobo ya tiro e e kwadilweng e tlaa toba thata bokgoni jwa morutwana jwa go fetisa bokao, le gore ba kwadile go le gokae ka nepagalo, sekao, nepagalo ya dipopego tsa puo le tiriso, mopeleto le kapodiso. Tlhatlhobo yotlhe e tshwanetse go lemoga gore go ithuta puo ke selo se se tswelelang le gore barutwana ga ba kitla ba tlhagisa tiro e e nepagetseng ka botlalo mo lekgetlhong lwa ntlha. Ka jalo, dikgato tse di farologaneng mo dikgatong tsa go kwala di tshwanetse gore le tsona di tlhatlhobiwe. Fa go neelwa tiro ya tlhatlhobo e e tlhomameng, go tlaa bo go tobilwe kgono e e rileng, sekao Go reetsa le Go bua kgotsa Go buisa kgotsa Go kwala. Le fa go ntse jalo, go tla dirisiwa dikgono tse di fetang bongwe ka gore go ithuta puo ke tsweletso e e lotaganeng. Go tshwanetse ga netefadiwa gore tlhatlhobo ga e diriwe fela jaaka tiro e e kwadiwang, mme e letla gape tiragatso le tiro ya molomo.go botlhokwa go tlhatlhoba se barutwana ba se tlhaloganyang mme e seng fela go tshwara ka tlhogo, ka jalo, tlhatlhoba dikgono di le mo tirisong ka mo o ka kgonang, sk, barutwana ba PPKT 127
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 ka peleta mafoko otlhe a bona ka nepagalo mo tekong ka Labotlhano, a mme ba ka kgona go dirisa mafoko ao a a peletilweng ka nepagalo fa ba kwala/ba rekota dikgang ka ga bona kgotsa kgang nngwe? Go ruta le tlhatlhobo ya dipuo go tshwanetse ga dira tlamelo ya tsenyeletso ya barutwana botlhe, gape go bonwe ditogamaano tsa go thusa barutwana botlhe go tlhatlhoba kgotsa go tlhagisa ditlhangwa tsa puo. Lenaneo la tlhatlhobo le letlelela tlhatlhobo ya bofelo, e e ka tsayang sebopego sa teko kgotsa tlhatlhobo, kwa bofelong jwa kgweditharo e nngwe le e nngwe. Tiro e e tlhatlhobiwang e tshwanetse gore e bo e rutilwe mo gare ga kgweditharo. Dintlha tsa tlhatlhobo di tshwanetse go tlhagisiwa mo maemong a a farologaneng a dipotso go netefatsa kamogelesego/bonnete. 4.2 Tlhatlhobo e e sa tlhomamang kgotsa ya letsatsi le letsatsi. Tlhatlhobo ya go ithuta e na le maitlhomo a go kokoanya tshedimosetso ya diphitlhelelo tsa barutwana tse di ka dirisiwang go tokafatsa go ithuta ga bona. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang ke tekolo ya letsatsi le letsatsi ya go tswelela ga moithuti. Se, se dirwa ka go lebelela barutwana ba dira tiro, dipuisano, ditshupetso tse di diragadiwang, dikhonferese tsa morutwana le morutabana, go dirisana go go sa tlhomamang ga mo phaposiborutelong, jalo jalo. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang e ka diragadiwa bonolo jaaka go emisa thuto gore o ele barutwana tlhoko kgotsa o buisane le bona ka ga gore ba tswelela jang. Tlhatlhobo ya bokgoni jwa puo e tla nna mo sebopegong sa go lebelela, dithutiso tse di kwadiwang, ditirwana le ditlhagiso tsa molomo, diteko tse di kwadilweng, puisetsogodimo le mefuta e mengwe ya tlhatlhobo. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang e tshwanetse go dirisiwa go neela barutwana diphitlhelelo le go sedimosa ka thulaganyo ya go ruta, fela ga e tlhoke go rekotiwa. E se ke ya tsewa jaaka e kete e kgaogane le ditirwana tsa go ithuta tse di diragalang mo phaposiborutelong gape o ka dirisa ditirwana di le dintsi tsa gago go thatlhoba go tiragatso ya barutwana. Mo mabakeng a mangwe, o ka batla go rulaganya mofuta o o rileng wa tlhatlhobo ya ditirwana go rotloetsa barutwana ba gago, jaaka ditlhangwa tsa mopeleto. Barutwana kgotsa barutabana ba ka tshwaya ditirwana tse. Go tshitshinngwa gore o dirise dibeke tse pedi tsa ntlha tsa kgweditharo go dira tlhatlhobo ya motheo. Go dira tlhatlhobo e, o tshwanetse go dirisa ditirwana tse di neetsweng mo dibekeng tse pedi tsa ntlha tsa thulaganyo ya go ruta. Go itlhatlhoba le go tlhatlhobiwa ke molekane go dira gore barutwana ba tseye karolo e e matlhagatlhaga mo tlhatlhobong. Se, se botlhokwa ka se letlelela barutwana go ithuta go tswa go le go lebelela go dira ga bona. Dipholo tsa tlhatlhobo ya letsatsi le letsatsi tse disa tlhomamang ga di rekotiwe ntle le fa morutabana a eletsa go dira jalo. Le fa go le jalo, barutabana ba ka eletsa go boloka direkoto tse di sa tlhomamang tsa gore barutwana ba tswelela jang mo dikarolong tse di farologaneng tsa serutwa go ba thusa go rulaganya le go netefatsa gore barutwana ba aga dikgono le go tlhaloganya go go tlhokagalang. Dipholo tsa tlhatlhobo ya letsatsi le letsatsi ga di dirisediwe maitlhomo a go falodisa le a go abela setifikeiti. 128 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 4.3 Tlhatlhobo e e tlhomameng Ditiro tsotlhe tsa tlhatlhobo tse di bopang thulaganyo ya tlhatlhobo e e tlhomameng ya ngwaga, di tsewa e le Tlhatlhobo e e Tlhomameng. Ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di tshwaiwa le go rekotiwa ke morutabana ka maitlhomo a tsweletso. Ditiro tsotlhe tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng di tshwanetse go lekanyediwa ka maitlhomo a go tlhomamisa boleng le go netefatsa gore maemo a a maleba a tshegeditswe. Tlhatlhobo e e tlhomameng e tlamela morutabana ka tsela e e rulaganeng ya go atlhola ka moo morutwana a tswelelang ka teng mo mophatong le mo serutweng se se rileng. Dikao tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di akaretsa diteko, ditlhatlhobo, ditlhagiso tsa molomo, ditiragatso (jaaka go bua kgang gape, go bapisa/go tshwantshanya), ditiragatso (jaaka go diragatsa kgang), ditlhamo, go tsaya karolo mo ditirong tsa molomo (jaaka mmuisano, motlotlo, dipuisano), ditiro tse di kwadiwang (jaaka go feleletsa letlhare la tiro, go kwala ditemana kgotsa mefuta e mengwe ya ditlhangwa), jalo jalo. Maitlhomo a go bopa Lenaneo la Tlhatlhobo ke go netefatsa go amogelesega, go ikanyega, tekano le botlalo jwa tlhatlhobo ka go neela kaelo e e totobetseng ya mefuta ya ditirwana le diperesente tse di abetsweng kgono e nngwe le e nngwe ya puo mo tirong. E tlhagisa gape se tlhatlhobo e se tobileng, k.g.r tsela e tiro e tshwanetseng go diriwa ka yona. Mo tlhatlhobong e e tlhomameng, dirisa memorantamo, diruboriki, manaanenetefatso le dieelo tsa go kala le didiriswa tse dingwe tse di maleba tsa go lebelela, tlhatlhoba le go rekota maemo a barutwana a go tlhaloganya le kgono. Tlhopha sediriswa sa tlhatlhobo se se leng maleba thata le mofuta wa tirwana. Sekao, ruboriki e maleba thata go feta memorantamo mo tirong ya go kwala boitlhamedi. Memorantamo o siametse teko ya mopeleto kgotsa tirwana ya tekatlhaloganyo. 4.3.1 Ditlhokego tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng ya Puotlaleletso ya Ntlha Ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di tshwanetse go tlhatlhoba mefuta ya dikarolo tsa dikgono tsa puo gore dikarolokgolo di tle di tlhatlhobiwe mo tsamaong ya kgweditharo le ngwaga. Barutabana ba tshwanetse go netefatsa gore barutwana ba filwe tlhatlhobo e e sa tlhomamang ya dikarolo tse le gore dipegelo (ditshiamiso) di dirilwe pele ba ka newa tlhatlhobo e e tlhomameng. Tlhatlhobo yotlhe ya Kgato e Kgolwane ke ya mo sekolong. Lenaneo la Tlhatlhobo le le tlhomameng la Mephato 7 - 9 le bopilwe ka ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di le lesomenngwe (11), tse di tlhakanang go nna 100%. Tlhatlhobo ya mo sekolong (SBA) ke 40% fa tlhatlhobo ya bofelo jwa ngwaga e le 60%. Tlhatlhobo ya mo sekolong (SBA) (40%) Kgato e Kgolwane e na le ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di le lesome (10) e le tsa tlhatlhobo ya mo sekolong. Ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di rulagantswe jaana: • Mophato 7 - ditiro tsa molomo di le 4, ditiro tsa go kwala di le 2, diteko di le 3 le tlhatlhobo ya Seetebosigo e le 1. • Mophato 8 - ditiro tsa molomo di le 4, ditiro tsa go kwala di le 3, diteko di le 2 le tlhatlhobo ya Seetebosigo e le 1. • Mophato 9 - ditiro tsa molomo di le 4, ditiro tsa go kwala di le 3, diteko di le 2 le tlhatlhobo ya Seetebosigo e le 1. PPKT 129
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Tlhatlhobo ya bofelo jwa ngwaga (60%) Tlhatlhobo ya bofelo jwa ngwaga e bopilwe ka ditiro tsa ya molomo le tse di kwadilweng. Tiro ya molomo e e leng Pampiri 1, ke 20, 8%. Phesente e tshwanetse go bopiwa go tswa mo ditirong tsa molomo di le nne tse di dirilweng mo tsamaong ya ngwaga. Ditiro tse di kwadilweng, tse di tshwanetseng go tsamaisiwa mo maemo a a tlhokometsweng, di bopiwa ka di pampiri di le pedi (2) mo Mephatong 7 & 8 le di le tharo (3) mo Mophato 9. Mephato 7 & 8 • Pampiri 2 - Tekatlhaloganyo le Puo mo tirisong • Pampiri 3 - Go kwala (Ditlhangwa tsa Dikwalo (boitlhamedi jwa poko/terama/kgangkhutshwe), Tlhamo le tsa tirisano) Mophato 9 • Pampiri 2 - Tekatlhaloganyo le Puo mo tirisong • Pampiri 3 - Go kwala (Ditlhangwa tsa Dikwalo (boitlhamedi jwa poko/terama/kgangkhutshwe), Tlhamo le tsa tirisano) • Pampiri 4 - Tsibogelo ya dikwalo 4.3.2 Mefuta ya ditiro go ya ka kgweditharo Mefuta ya tlhatlhobo e e dirisiwang e tshwanetse go nna maleba le maemo a kgolo ya dingwaga le a tlhabololo. Go agiwa ga ditiro tse go tshwanetse go akaretsa diteng tsa serutwa le go tsenyeletsa mefuta ya ditlhangwa tse di agetsweng go fitlhelela maikaelelo a serutwa. Di tshwanetse go ikaega ka kitso le dikgono tse di rutilweng mo kgweditharong eo. Dirisa dithulaganyo tsa kgweditharo tsa mophato o mongwe le o mongwe go tlhopha mofuta wa ditirwana le dikgono tse di tlhokegang mo karolong e nngwe le e nngwe ya tiro ya tlhatlhobo e e tlhomameng. Sekao, fa o rulaganya tiro ya go kwala ga boitlhamedi mo Mophato 7, Kgweditharo 1, o batla barutwana go kwala leboko, o ka solofela fela gore ‘ba kwale dipolelo tsa boleele jo bo tshwanang, tse di rumang’, jaaka seo e tlaa bo e le se o re rutileng. Fa o botsa ka setlhangwa sa tshedimosetso mo kgweditharong ya ntlha, ba tlaa tshwanelwa ke go kwala ba dirisa letlhomeso le le maleba. Ka jalo, mo Go reetseng le Go bua, ga o kitla o kopa barutwana go neela puo e khutshwane mo Mophato 7, Kgweditharo 1, ka seo se rutiwa mo nakong e e tlang. Tlhatlhobo e e tlhomameng e tshwanetse go arabela maemo a a farologaneng a dipotso jaaka go tlhagisitswe mo tlase. Mefuta e e farologaneng ya dipotso jaaka dipotso tse go tlhophiwang karabo go tswa mo go tse di neetsweng, tse go tladiwang diphatlha tse di tlogetsweng, tse go bapisiwang le tse di tlhamaletseng e tshwanetse go bodiwa. 130 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Lenaneo 1 Phesente ya Maemo a dipotso Tirwana Tiro Tiriso ya Dipotso tse di botsang ka ga tshedimosetso e e tlhagisitsweng ka botlalo Maemo tshedimosetso ka mo setlhangweng tlhamalalo 1 le 2: 40% • Neela maina a dilo/batho/mafelo/dikarolo... (Maemo 1) • Kaya dintlha/mabaka/dikakanyo... Thulaganyo sešwa • Supa mabaka/batho/dibakwa... (Maemo 2) • Neela lenaneo la/dintlha/maina/mabaka • Tlhalosa lefelo/motho/semelo... • Nyalanya tiragalo/karolwana/maitemogelo... Dipotso tse di tlhokang tshekatsheko, tlhaolo kgotsa thulaganyo ya tshedimosetso e e tlhagisitsweng ka botlalo mo setlhangweng. • Sobokanya dintlhakgolo/dikakanyo/mabaka/dipoelo le ditlamorago… • Kgobokanya dikarolwana/mabaka a ka gale… • Tlhagisa ditshwano/dipharologano… • Neela thadiso ya … Go itseela tshwetso Dipotso tse di tlhokang gore motlhatlhojwa a dirise tshedimosetso e e Maemo 3: 40% tlhagisitsweng ka botlalo mo setlhangweng, a e dirise mo maemong a (Maemo 3) maitemogelo a gagwe a botho. • Tlhalosa kakanyokgolo … • Bapisa dikakanyo/maitsholo/ditiragatso (ditiro) … • Maikemisetso/maitsholo/tshusumetso/lebaka … la mokwadi (kgotsa moanelwa) ke eng? • Tlhalosa sebako/ditlamorago tsa … • Tiragalo/tshwaelo/maitsholo (jalojalo) a senola eng ka moanedi/ mokwadi/moanelwa … • Tshwantshiso/tshwantshanyo/setshwantsho se ama jang go tlhaloganya ga gago … • O akanya gore poelo/kamego (jalojalo) ya tiragalo/maemo e tla nna eng … PPKT 131
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Phesente ya Maemo a dipotso Tirwana Tiro Tlhatlhobo Dipotso tse di dira ka dikatlholo tse di ka ga meetlo le boleng. Tse di Maemo akaretsa dikatlholo ka ga bonnete, boikanyego, dintlha le dikakanyo, (Maemo 4) kamogelesego, tlhaloganyo le go ntsha mabaka, le ditlhagiso di tshwana 4 le 5: 20% le keletso le kamogelo ya ditshwetso le ditiragalo (ditiro) go ya ka meetlo ya maitsholo. • A o akanya gore se se tlhagelelang se a ikanyega/se na le bonnete/se a kgonega …? Kgatlhegelo (Maemo 5) • A ngangisano ya mokwadi e a amogelesega/e na le tlhaloganyo/e a khutlisa … • Tshwaela ka tsenelelo ka tiragalo (tiro) /maikemisetso/tshusumetso/ maitsholo/tshitshinyo/bokao … • A o dumelana le kemo/polelo/temogo/thanolo … • Ka mokgwa o o bonang dilo ka teng, a mokwadi/moanedi/moanelwa o siame fa a tshitsinya gore/a buelela gore … • A maitsholo/mekgwa/tiro ya moanelwa e a letlelesega/amogelesega mo go wena? Tshegetsa karabo ya gago ka lebaka. • Ditiro/maitsholo/ditshusumetso tsa moanelwa …di supa eng ka ena mo bokaong jwa meetlo ya botlhe? • Tshwaela ka tsenelelo ka ga boleng jwa dikatlholo tse di dirilweng mo setlhangweng. Dipotso tse di ikemiseditse go tlhatlhoba ditlamorago tsa saekholoji le temogo ya bontle jwa setlhangwa mo motlhatlhojweng. Di tota tsibogo ya maikutlo mo diteng, go inyalanya le baanelwa kgotsa ditiragalo, le tsibogo ya mokwadi mo tirisong ya puo (jaaka tlhopho ya mafoko le botshwantshi). • Bua ka tsibogo ya gago mo setlhangweng/tiragalong/maemong/ kgotlhang/pitlaganong … • A o inyalanya le moanelwa ka kutlwelobotlhoko? Ke kgato/tshwetso efe e o ka bong o e tsere fa o ka bo o ne o le mo maemong a a tshwanang le ao? • Tshwaela ka tiriso ya puo ya mokwadi … • Bua ka nonofo ka ga setaelel/matseno/bokhutlo/botshwantshi/ tshwantshiso/tiriso ya ditogamaano tsa poko/ditlamaganyo (didiriswa) tsa dikwalo … tsa mokwadi 132 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 4.4 LENANEO LA TLHATLHOBO Lenaneo la Tlhatlhobo le agetswe go phatlhalatsa ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng mo dirutweng tsotlhe tsa sekolo mo kgweditharong. Lenaneo la tlhatlhobo le tshwanetse go agiwa ke sekolo go bontshiwa matlha ao ditiro di tlaa diriwang ka ona. Ditlhokego tsa serutwa Ditlhokego tsa go bopiwa ga tiro go neetswe/tlhagisitswe ka diphesente. Fa lenaneo le supa gore kgono ya puo ke diphesente di le 20, go raya gore kabo ya maduo a bofelo a kgono eo ya puo e tshwanetse go nna diphesente di le 20 tsa palogotlhe e seng maduo a le 20. Dikolo ga di a kganelelwa mo palong ya maduo a a abetsweng kgono ya puo, fa go ka tlhokomelwa fela gore bokete jwa kgono e nngwe le e nngwe ya puo bo tshegediwa go latela diphesente tse di abilweng mo lenaneong la tlhatlhobo. Sekao, mo Mophato 8, teko ya kitso ya puo e ka abelwa maduo a le 50 kgotsa go feta, fa fela bokete jwa bofelo bo ka se ke ba feta bokete jo bo kailweng mo lenaneong la tlhatlhobo. Mananeo a a latelang a tlamela ka ditlhokego tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ya Dipuo tsa Gae: Thulaganyo ya Manane a Ditiro tsa Thatlhobo e e Tlhomameng MOPHATO 7 Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 1 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Go kwala TIRO 3: Teko 1 Go tlotla kgang gape/buisanang Tlhamo ya tlhaloso/kanelo Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo ka leboko/mmuisano/dipuisano tsa setlhopha/phanele Lekwalo la botsalano/thadiso/ mmuisano Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 2 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Teko 2 TIRO 3 Tekatlhaloganyo ya theetso/ Dikwalo: Dipotso tse dikhutshwane Ditlhatlhobo tsa bogare jwa ngangisano/motlotlo/bodiragatsi/ ngwaga puo e e sa ipaakanyediwang/ e e ipaakanyeditsweng/dipuisano tsa Pampiri ya 2: Tekatlhaloganyo, tiriso setlhopha ka go neela ditaelo ya puo le dikwalo Pampiri ya 3: Go kwala: Tlhamo e le nngwe le setlhangwa sa tirisano se le sengwe Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 3 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Go kwala TIRO 3: Teko 3 Ketsiso - tsamaiso ya kopano/puiso Tlhamo ya Tlhaloso/Kanelo Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo e e ipaakanyeditsweng/puiso e e sa ipaakanyediwang/go neela dikaelo/ Lenanetema le metsotso KGOTSA dipuisano tsa foramo/phanele Dikwalo Ditiro tsa Tlhatlhobo e e tlhomameng le tsa bofelo jwa ngwaga tsa Kgweditharo 4 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: TLHATLHOBO ya bofelo jwa ngwaga Dingangisano/puo e e ipaakanyeditsweng/puo e e sa Pampiri ya 1: Tiro ya molomo ipaakanyediwang/puisetsogodimo/dipuisano tsa setlhopha/ Pampiri ya 2: Tekatlhaloganyo, tiriso ya puo le dikwalo (Diura di le pedi) Pampiri ya 3: Go kwala (Ura e le nngwe) PPKT 133
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MOPHATO 8 Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 1 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Go kwala TIRO 3: Teko 1 Dipuisano tsa setlhopha - Tlhamo ya kanelo/maitlhomo Pegelo ya Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo ditlhangwapono/tekatlhaloganyo ya lekwalodikgang/athikele theetso/puo e e sa ipaakanyediwang/ dipuisano tsa makgotlhana (diforamo)/ setlhopha/puo e e ipaakanyeditsweng/ potsotherisano Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 2 TIRO 8: Ditlhatlhobo tsa TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Go kwala bogare jwa ngwaga Tekatlhaloganyo ya theetso/go neela Potsotherisano/setlhangwa sa ditaelo/ Pampiri ya 1: Tiro ya molomo dikaelo/dipuisano tsa lekoko (phanele)/ thadiso ya kgang Pampiri ya 2: Tekatlhaloganyo, tiriso ya foramo (makgotlhana)/dingangisano puo le dikwalo Pampiri ya 3: Go kwala Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 3 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Go kwalaGo kwala TIRO 3: Teko 1 Mmuisano/puiso e e ipaakanyeditsweng/ Tlhamo ya tlhaloso/ngangisano Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo motlotlo wa kgang, puiso e Lekwalo la botsalano/mmuisano e ipaakanyeditsweng/puo e e ipaakanyeditsweng/e e sa ipaakanyediwang Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng le tsa bofelo jwa ngwaga tsa Kgweditharo 4 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Tlhatlhobo ya bofelo jwa ngwaga Dingangisano/motlotlo/mmuisano/dipuisano tsa setlhopha Pampiri 1: Tiro ya molomo Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, Tiriso ya puo, le Dikwalo (diura di 2) Pampiri 3: Go kwala (ura e le 1) 134 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 MOPHATO 9 Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 1 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Go kwalaGo kwala TIRO 3: Teko 1 Puiso e e sa ipaakanyediwang/motlotlo Tlhamo ya tlhaloso/kanelo Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo Lekwalo la botsalano/thadiso/ mmuisano Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 2 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Go kwalaGo kwala TIRO 3: Tlhatlhobo ya bogare jwa ngwaga Puiso e e sa ipaakanyediwang/ Thadiso/tlhagiso ya tiragalo nngwe Pampiri ya 1: Tiro ya molomo dipuisano tsa foramo/dipuisano tsa kgotsa motho mongwe (dokhumenthari) Pampiri ya 2: Tekatlhaloganyo, tiriso ya setlhopha kitsiso /lenanetema le metsotso puo le dikwalo (Diura di le 2) Pampiri ya 3: Go kwala (Ura e le 1) Pampiri 4: Tsibogelo ya Dikwalo (Ura e le 1 le metsotso e le 30) Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng tsa Kgweditharo 3 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Go kwala TIRO 3: Teko 2 Puo e e ipaakanyeditsweng/ Tlhamo ya tlhaloso/kanelo/maitlhomo/ Tekatlhaloganyo le tiriso ya puo ketsiso, ngangisano, dipuisano ngangisano ka lokwaloikitsiso, tumalano le Lekwalophelegetso le lokwaloikitsiso tesetamente Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng le tsa bofelo jwa ngwaga tsa Kgweditharo 4 TIRO 1: Tiro ya molomo TIRO 2: Tlhatlhobo ya bofelo jwa ngwaga Dingangisano/potsotherisano/motlotlo/puo e e Pampiri ya 1: Tiro ya molomo ipaakanyeditsweng/puo e e sa ipaakanyediwang Pampiri ya 2: Tekatlhaloganyo, tiriso ya puo le dikwalo (Diura tekatlhaloganyo ya theetso, tsamaiso ya kopano/dipuisano di le 2) tsa foramo (makgotlhana)/phanele (lekoko)/ditlhopha Pampiri ya 3: Go kwala (Ura e le 1) Pampiri 4: Tsibogelo ya Dikwalo (Ura e le1 metsotso e le 30) Ditiro tsa Tlhatlhobo e e tlhomameng go ya ka Mephato Lenane 1: Mophato 7 Tlhatlhobo e e Tlhomameng Mo gare ga ngwaga Tlhatllhobo ya Bofelo jwa Ngwaga 40% 60% Tlhatlhobo ya mo Sekolong (SBA) - Dipampiri tsa Tlhatlhobo ya Bofelo jwa Ngwaga 40% 39.2% 20.8% Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng Ditlhatlhobo tse di kwadiwang Ditiro tsa Tlhatlhobo ya Molomo: di le 10 Pampiri 1 Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, tiriso ya • Ditiro tsa molomo di le 4 puo le dikwalo Go reetsa • Ditiro tsa go kwala di le 2 Pampiri 3: Go kwala Go bua • Diteko di le 3 Go buisa • Tlhatlhobo e le 1 (bogare jwa Ditiro tsa molomo tse di diriwang mo ngwaga) gare ga ngwaga di bopa tlhatlhobo ya bofelo jwa ngwaga. PPKT 135
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Lenane 2: Mophato 8 Tlhatlhobo e e Tlhomameng Mo gare ga ngwaga Tlhatllhobo ya Bofelo jwa Ngwaga 40% 60% Tlhatlhobo ya mo Sekolong (SBA) - Dipampiri tsa Tlhatlhobo ya Bofelo jwa Ngwaga Pampiri 40% 39.2% 20.8% Ditlhatlhobo tse di kwadiwang Ditiro tsa Tlhatlhobo ya Molomo: Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng Pampiri 1 Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, tiriso ya di le 10 puo le dikwalo Go reetsa • Ditiro tsa molomo di le 4 Pampiri 3: Go kwala Go bua • Ditiro tsa go kwala di le 3 Go buisa • Diteko di le 2 Ditiro tsa molomo tse di diriwang mo Tlhatlhobo e le 1 (bogare jwa ngwaga) gare ga ngwaga di bopa tlhatlhobo ya bofelo jwa ngwaga. Lenane 3: Mophato 9 Tlhalhobo e e Tlhomameng Mo gare ga ngwaga Tlhatllhobo ya Bofelo jwa Ngwaga 40% 60% Tlhatlhobo ya mo Sekolong (SBA) - Dipampiri tsa Tlhatlhobo ya Bofelo jwa Ngwaga Pampiri 40% 39.2% 20.8% Ditiro tsa Tlhatlhobo e e Tlhomameng Ditlhatlhobo tse di kwadiwang Ditiro tsa Tlhatlhobo ya Molomo: di le 10 Pampiri 1 Pampiri 2: Tekatlhaloganyo, tiriso ya • Ditiro tsa molomo di le 4 puo le dikwalo Go reetsa • Ditiro tsa go kwala di le 3 Pampiri 3: Go kwala Go bua • Diteko di le 2 Pampiri 4: Tsibogelo ya Dikwalo Go buisa Tlhatlhobo e le 1 (bogare jwa ngwaga) Ditiro tsa molomo tse di diriwang mo gare ga ngwaga di bopa tlhatlhobo ya bofelo jwa ngwaga 136 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 Sebopego sa dipampri tsa tlhatlhobo - Mephato 7 - 9 Sebopego sa dipampiri tsa tlhatlhobo (tlhatlhobo ya bogare le bofelo jwa ngwaga) Mophato 7 % Mophato 8 % Mophato 9 % Pampiri 1: Tiro ya molomo: Pampiri 1: Tiro ya molomo: Pampiri 1: Tiro ya molomo Puisetsogodimo, go reetsa le 30 Puisetsogodimo, go reetsa le 30 Puisetsogodimo, go reetsa le 30 go bua go bua go bua Pampiri 2: Tse di kwadiwang Pampiri 2: Tse di kwadiwang Pampiri 2: Tse di kwadiwang Tekatlhaloganyo ya puiso (15) Tekatlhaloganyo ya puiso (15) Tekatlhaloganyo ya puiso (10) Puo mo tirisong (15) 40 Puo mo tirisong (15) 40 Ditlhangwa tsa tirisano (15) 30 Tsibogelo ya dikwalo (10) Tsibogelo ya dikwalo (10) Tshobokanyo (maduo a le 10 a fetolelwa go 5%) Pampiri 3: Tse di kwadiwang Pampiri 3: Tse di kwadiwang Pampiri 3: Tse di kwadiwang Go kwala - Tlhamo (20) le 30 Go kwala - Tlhamo (20) le 30 Go kwala - Tlhamo (20) le 30 setlhangwa sa tirisano (10) setlhangwa sa tirisano (10) setlhangwa sa tirisano (10) Pampiri 4: Tsibogelo ya dikwalo (10) • Poko • Dinaane • Kgangkhutshwe 10 • Padi • Terama Maduo a le 20 a mofutakwalo o mongwe le o mongwe a fetoletswe go 10%) Mefuta ya tlhatlhobo e e dirisiwang e tshwanetse go nna maleba le maemo a kgolo ya dingwaga le kago. Kagego ya ditiro tse e tshwanetse go akaretsa diteng tsa serutwa e bo e tsenyeletse mefuta e e farologaneng ya ditiro tse di agetsweng go fitlhelela maikaelelo a serutwa. 4.5 GO REKOTA LE GO BEGA Go rekota ke tsamaiso e mo go yona morutabana a kwalang maemo a tiragatso ya morutwana mo tirong e e rileng ya tlhatlhobo. E bontsha go tswelela ga morutwana mo go fitlheleleng kitso jaaka e tlhagisitswe mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo. Direkoto tsa tiragatso ya morutwana di tshwanetse go tlamela ka bopaki jwa go tsweletsa kgolo ya kitso ya gagwe mo mophatong le go siamela go tswelela kgotsa go fetisetswa kwa mophatong o o latelang. Direkoto tsa tiragatso ya morutwana di tshwanetse go dirisediwa go netefatsa tsweletso e e dirilweng ke morutabana le barutwana mo dikgatong tsa go ruta le go ithuta. Go bega ke tsamaiso ya go tlhaeletsana ka tiragatso ya morutwana, go barutwana, batsadi, dikolo, le botlhe ba ba amegang mo dipholong tseo. Go dira ga morutwana go ka begiwa ka ditsela di le dintsi. Tsona di akaretsa dikaratapego, dikopano tsa batsadi, malatsi a go etela sekolo, dikhonferense tsa motsadi le morutabana, go letsa megala, makwalo, makwalodikgang a phaposi kgotsa sekolo, jalojalo. Barutabana mo mephatong yotlhe ba bega ka diphesente go lebagana le serutwa. Maemo a a farologaneng a diphitlhelelo le diphesente tse di dumelanang le tsona di supilwe mo lenaneng le le fa tlase. PPKT 137
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 DIKHOUTU LE DIPHESENTE TSA GO REKOTA LE GO BEGA Dikhoutu tsa seemo Tlhaloso ya bokgoni Phesente 7 Phitlhelelo ka dinaledi 80 - 100 6 Phitlhelelo ka matsetseleko 70 - 79 5 Phitlhelelo e e tletseng 60 - 69 4 Phitlhelelo e e itumedisang 50 - 59 3 Phitlhelelo ka tekano 40 - 49 2 Phitlhelelo e e potlana 30 - 39 1 Ga a fitlhelela 0 - 29 Barutabana ba tla rekota maduotota go lebagana le tiro ba dirisa letlhare la maduo, ba bo ba bega diphesente go lebagana le serutwa mo karatapegong ya morutwana. 4.6 TEKANYETSO YA TLHATLHOBO Tekanyetso e kaya tsamaiso e e netefatsang gore ditiro tsa tlhatlhobo di lekanetse, di a amogelesega, e bile di a ikanyega. Tekanyetso e tshwanetse go diragadiwa kwa maemong a sekolo, kgaolo, porofense le a bosetšhaba. Ditiragatso tsa tekanyetso e e tletseng e bile e le maleba, di tshwanetse go rulaganngwa gore go netefadiwe boleng jwa ditlhatlhobo tsa dirutwa tsotlhe. 4.6.1 Tlhatlhobo e e Tlhomameng (SBA) • Diteko le ditlhatlhobo tsa Mophato 7 le 8 di lekanyediwa mo sekolong. Mogakolodi wa serutwa o tshwanetse go lekanyetsa palo e e rileng ya ditiro tse ka nako ya fa a etetse sekolo go netefatsa seemo sa ditiro le tekanyetso ya mo sekolong. • Diteko le ditlhatlhobo tsa Mophato 9 di tshwanetse go lekanyediwa mo maemong a kgaolo le a porofense. Kgato e e tla tsamaisiwa ke lefapha la thuto la porofense. • Bagakolodi ba dirutwa ba tshwanetse go lekanyetsa palo e e rileng ya dipampiri tsa diteko le tsa tlhatlhobo pele di ka kwalwa ke barutwana, go netefatsa maemo le go kaela barutabana ka go rulaganya ditiro tse. 4.6.2 Ditiro tsa Tlhatlhobo ya Molomo • Mophato 7 - 9: Tiro e nngwe le e nngwe ya molomo e e tshwanetseng go dirisiwa jaaka karolo ya Lenaneo la Tlhatlhobo e tshwanetse go neelwa tlhogo ya serutwa go e lekanyetsa pele barutwana ba e diragatsa. Barutabana jaanong ba tlaa bo ba tshwanelwa ke go tlhatlhoba ditiro tsa tlhatlhobo ya molomo. • Mogakolodi wa serutwa o tshwanetse go lekanyetsa palo e e rileng ya ditiro tsa tlhatlhobo ya molomo ka nako ya fa a etetse sekolo go netefatsa seemo sa ditiro le tekanyetso ya mo sekolong. • Molekanyetsi yo o tlhophilweng ke lefapha la thuto ya motheo o tshwanetse go lekanyetsa palo e e rileng ya ditiro tsa tlhatlhobo ya molomo ya mophato 9. 138 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 4.7 KAKARETSO Tokomana e, e tshwanetse go buisiwa mmogo le: 4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12; le 4.7.2 Tokomana ya pholisi ya, National Protocol for Assessment Grades R - 12. PPKT 139
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 LENAANEFOKO akeronimi - lefoko le le agiwang ka go kapodisa ditlhaka/mafoko a ntlha a polelwana kgotsa leina (sekao; DIRT - Didiriswa tsa go Ithuta, go Ruta le Tshegetso). baakanya diphoso - go ntsha diphoso tsa mokwalo le matshwao a puiso a etswe tlhoko. baamogedi - babuisi/baamogedi, babogedi, babuisi ba mefuta e e farologaneng ya tlhaeletsano ka kakaretso. baanelwa - batho ba mokwadi wa porosa a anelang ka ga bona, go tsenyeletsa le maina a bona boanedi - ditlhaloso le dikarologantsho tsa baanelwa boakaretsi - molawana o o reng thuto e fitlhelelwe ke barutwana botlhe ntle le go ba kgetholola ka ntlha ya bokoa bongwe jwa bona, e ka nna jwa dirwe tsa mmele kgotsa tlhaloganyo. bodiragatsi - go tsaya karolo mo motshamekong, sekao, terama. boiphediso - tiro e moithuti a batlang go e dira morago ga dithuto. (Dithuto tse a di tlhophileng tsa motheo di lebane le tiro eo.) boitlhamedi - mafoko a setheo kgotsa borutegi jo bo rileng; e le mareo a a ka itsiweng ke ba setheo fela boitshimololedi - boikakanyetsi jwa moithuti ka nosi jo bo kgethegileng, a bo ithaetse go tlhagisa kitso ya gagwe. bolau - selo se se kotsi/se se ka senyang tse di siameng dikarolo tsa polelo - dikarolwana tse di bopang polelo jk, lediri, sedirwa, letiro, dipolelwana jj. dipuisano - ditherisano tse go ikaeletsweng gore go dumelanwe ka mogopolo pele go tsewa tshwetso kgotsa go dirwa sengwe dingangisano - dikganetsano tse mo go tsona go nang le matlhakore a le mabedi ba bangwe ba dumelana le ntlha ba bangwe ba e ganetsa diponagalo - dilo dingwe tse di itlhophileng tse di tlhaolang se sengwe go se sengwe jaaka poko e farologana le padi. Sekao; Diponagalo tsa leboko ke: ditema, dipoeletso, moribo, morumo, jj. dipotso tse di sa batleng dikarabo - jaaka “ A lo batla go boela mo pusong e le ya tlhaolele?” dipotso tse di tseneletseng - dipotso tse di lekang kitso bogolo jang ka dikgaisano le go itumedisa. ditshwanelo tsa botho - sengwe le sengwe se ka Molaotheo wa naga e leng tshwanelo ya moagi yo mongwe le yo mongwe, go se dira, bua, amogela jalo jalo kwa ntle ga go kgorelediwa kgotsa go kgoreletsa ba bangwe. emelela ntlha (go) - go emelela se o se buang/kwalang ka mabaka. go phopholetsa - go batla ka go utlwelela ka menwana o sa bone kgotsa go leka go tlhaloganya se o se utlwang ka go akanya. 140 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 go tlhagisa ntlha ya gagwe - go akgela kgotsa go tshwaela. godisa - go oketsa kitso, bokgoni, kgotsa popego. ka botlalo - go akaretsa dintlha tse dingwe tse di tlhokagalang kgotsa tse di tshegetsang. kaedi - go thusa ka dikakanyo, dikeletso kgotsa tshedimosetso tse di nang le thuto nngwe ka maitlhomo a go rarabolola bothata go kgontsha batho go ikemela ka bobona. kagego - thulaganyo ya setlhangwa go ya ka popego, bogolo. kgobokanyo ya dintlha - go kgobokanya dintlha tse di tsamaelanang ka go di golaganya kgonya - go ema go le go nnye mo gare ga sebaka/mo go sa lebelelwang o bo o tswelela lebelela ka tsenelelo - go lebelela lokwalo kgotsa go lo sekaseka ka maitlhomo a go bona bokao jo bo fitlhegileng le go le tlhaloganya. lebolelateng - mofuta wa bolwetse jo mogare wa lona o atelang mo mading a motswasetlhabelo morago ga go tshwaediwa mme o koafatse masole a mmele. leetsi - mafoko a a etsisang modumo wa sengwe. lekgotlhana - ditlhopha tsa go bua kgotsa go ngangisana tse di ka dirisiwang kgatlhanong le mephato kgotsa dikolo tse dingwe, kgotsa mo phaposing barutwana ba kgaoganngwa ka ditlhotshwana, yo mongwe le yo mongwe a bua ka karolwana e e rileng ya setlhogo se se tshwanang. lenaanenetefatso - papetlana e go kwadilweng dintlha tse di tla lebelelwang fa tiro e e neetsweng e atlega kgotsa e sa atlege ka go feta di tshwaiwa mme morago go tsewe tshwetso e e maleba. letshwao - sengwe se se tshwantshitsweng go tsibosa kgotsa go fetisa tshedimosetso/taelo. Sekao; letshwao le, le tlhalosa gore mmino ga o a dumelelwa, le, le bolela gore batho ba ba dirisang ditulo tsa maotwana ba ka dirisa tulo e. mafoko a a bokaobontsi - sekao: (i) Mothusi ke kgosi ya Bakgatla k.g.r: -ke moetapele wa morafe, o tlhomilwe go nna kgosi. (ii) Ke kgosi kwa tirong k.g.r: -ke ena yo mogolo ka maemo. (iii) Ke kgosi kwa lelapeng la gaabo k.g.r: -ke ena tibola ntha, ngwana wa ntlha. maitlhomo - lebaka le le dirang gore sengwe se dirwe kgotsa se nne teng. makwalwatshwana - mafoko a a kwalwang ka go tshwana fela a sa dume ka go tshwana e bile a farologana ka bokao, sekao: (i) tshela - wa botshelo le tshela - wa go tshela metsi, (ii) nama - e le sejo le nama - ya go phutholola maoto marara - ditiragalo/dintlha tse dintsi tse di golaganeng di le thata go tlhaloganyega. matseno - tlhaloso e e botlalo ka ga sengwe se go buiwang kgotsa go kwadilweng ka ga sona/e go gorosa mo dintlhakgolong tsa setlhangwa. PPKT 141
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 madumatshwana - mafoko a a kwalwang ka go tshwana gape a duma ka go tshwana ntswa a farologana ka bokao sekao: (i) kgala - go kgala ga seedi le kgala - ya ditlhong, (ii) tshela - wa botshelo le tshela - wa go tlola e ka nna tsela kgotsa noka jj mefutakwalo - lereo le le dirisetswang mefuta ya dikwalo jaaka porosa, maboko, dipadi, dinaane le diterama. mefuta ya dipolelo - go na le mefuta e e farologaneng ya dipolelo tse di jaaka dipotso, ditaelo, dipegelo jj. melawana - ditlwaelo tse di amogelegileng ka kakaretso, e ka nna ka tsela ya boitshwaro, go buisana le batho ba bangwe kgotsa ka mo mafoko a tshwanetseng go latelana ka teng mo polelong. mogopolo - se motho a se akanyang; monagano. mokgwa - ke tsela e tiro e dirwang ka ona. mokwalotlanyo - go kwala ka motšhini o o tlanyang, ka khomphiutha. namatsha - go itumedisa tota. ngôka - ôka sengwe ka go se kgatlha. nonofo - go tlhagisa tiro ka mokgwa o o lebeletsweng o o atlegileng. ntlhakemo - ntlha e mmui a e dibelang mo dipuisanong fa a neela mabaka a a maleba. nyalelano - mogopolo le dikakanyo di dumelana sentle. pegelo - go bega sengwe ka go se ranola ka maitlhomo a go senola bokao jwa sona. potsotherisano - puisano magareng ga batho ba babedi kgotsa go feta, yo mongwe a botsa mme yo mongwe a araba. poloto - tatelano ya ditiragalo tsa setlhangwa, di na le mabaka a a di tlholang. polotwana - ditiragalopotlana tse di agelelang mo polotokgolong. puo ya botshwantshi - puo e e tsenyeletsang dikapuo, maele, diane, le manatetshapuo a mangwe puo ya kgobelelo - puo e e tsayang letlhakore e dira gore go nne thata go tsaya tshwetso e e siameng. Puo e e tsosang maikutlong a a rileng - ke puo e motho a e dirisang gore a kgone go tsosa maikutlo mo babuisi/ baamogeding e ka nna a kutlobothoko, a kgoberego, a boitumelo jj. puo - tsela ya batho ya tlhaeletsano ka go bua, go kwala kgotsa puo ya matsogo ka tiriso ya mafoko a go dumelanwang ka ona. puo ya tikologo e e rileng - puo e e buiwang ke batho fela ba tikologo kgotsa karolo e e rileng ya naga. puotlwaelo - puo e e dirisiwang mo motlotlong fela go sa dirisiwe mafoko a a maleba/a a siameng kgotsa go sa latelwe melao le melawana ya tiriso ya puo. rerisana - go leka go fitlhelela tumelano kgotsa go fitlhelela tumelano ka go tlosa dipelaelo dingwe fa mongwe a buisana le bangwe. Go leka go bona tsela kgotsa mokgwa wa go tlhaloganya se se buisiwang, reediwang kgotsa 142 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 dirwang. rejisetara - mafoko, mokgwa le thutapuo e e dirisiwang ke bakwadi/dibui mo mabakeng a a rileng segalo - 1. lentswe, modumo, bokibo le mosito fa motho a ne a bua kgotsa a opela. 2. tsela ya go kapodisa lefoko go fapaanya bokao jwa lona le a mangwe a a nang le modumo o tshwanang le lona. Setswana se na le segalogodimo le segalotlase (sekao: tlháma l tlhàma) setlhangwa - tsela e motlhaeletsi a e dirisang go tlhagisa kgotsa go fetisa tshedimosetso jaaka: go kwala, bua, leba, supetsa jj. tebo ya matlho - go eta o lebelela babuisi/baamogedi ka go bua kgotsa o buisa. thadiso - go neela ka tlhaloso ya mongwe, sengwe, buka, filimi kgotsa tiragalo ka mokgwa wa go kwala kgotsa go bua. thelelo - go buisa ka maikutlo a a maleba le diteng, lentswe le segalo di nyalelana e bile melao ya puiso yotlhe e nepagetse. thesorase - thanodi ya makaelagongwe le malatodi. tomagano - dikakanyo tse di tlhalosegang ka dikarolwana tsa tsona tsa go tlhalosa kgotsa go dira sengwe. tiragatso - 1. ditlamorago tse di nnang teng morago ga tiro e sena go dirwa/go kwalwa; 2. go tshwantsha se se kwadilweng mo bukeng/terameng; 3. go dira tiro e e kailweng tiriso ya puo - ka mo puo e dirisiwang ka teng go lebilwe tiriso ya semmuso, tlotlofoko, kapodiso, jj. le gore e lebiseditswe mang, kae. tiro - tiro e e newang barutwana go e dira, e ka nna go reetsa, go bua, kwala, lebelela, tlhotlhomisa jj. tlamanyi - letshwao la puiso le le dirisediwang go kopanya mafoko a mabedi kgotsa go feta. Sekao: molatlhwa-le-bowa tlhaeletsano - puisano ka mogala, lekwalo, seyalemowa, thelebišene le ka mokgwa mongwe le mongwe fela o o ka atlegisang kgorogo/thomelo ya molaetsa. tlhagisa - 1. go neela tshedimosetso ka ga sengwe kgotsa kgang; 2. go supa tiro e e dirilweng tlhama - ke sengwe se se simololwang kgotsa se se bopiwang ka maitlhomo a go neela tshedimosetso kgotsa go dirisiwa. tlhamo ya kakanyo - tlhamo ya se se akantsweng/itlhametsweng fela mme e se nnete. tlhaoletsweng - go eletsa kgotsa go laela tiriso ya sengwe mo karolong/setlhopheng/mophatong o o rileng ka nako e e rileng. Sekao; dikolo di ka elediwa kgotsa go laelwa go dirisa dibuka tse di rileng mo mephatong e e rileng ka dingwaga tse di rileng, e le go nna le taolo ya tiriso le ya tekanyetso ya tsona. PPKT 143
SETSWANA PUOTLALELETSO YA NTLHA MEPHATO 7-9 tlhatlhelela - mokgwa wa go neela tshedimosetso go barutwana mo phaposing kgotsa babuisi/baamogedi ka ga thuto e e rileng. tlhotlha diphoso - go sekaseka, lolamisa, go ntsha diphoso tsotlhe mo setlhangweng morago o nyalanye dintlha. tlhatlhoba/sekaseka - tlhatlhobo ka mokgwa o o rileng go bona sebopego kgotsa gore se tlhamilwe jang. tlhatlhoba ka tsenelelo - bopa kakanyo ya boleng le bokao jwa sengwe ka botebo. tlhotlheletso ka botlhale gore batho ba nne mo letlhakoreng la mmui - puo ya maitlhomo a go ngoka batho gore ba dumele se mmui a se buang ka tsela e e sa siamang. tlhotlhomisa - go batlisisa sengwe se se sa tlhagisiwang sentle ka go buisa, botsa dipotso, lebelela jj. go se tlhalosa. tlodisa matlho - go lebelela sengwe e se ka tsenelelo/kgotsa go buisa ka bonako go bona kakanyokakaretso. tlopelo - tiriso ya mafoko a mantsi a a sa tlhokegeng. tota - go dira sengwe ka tlhamalalo; gape o tlhomile matlho le mogopolo mo go sona totobetseng - bokao jo bo tlhamaletseng e bile bo kwadilwe. tsaya letlhakore (go) - go sekamela mo, kgotsa go gatelela letlhakore, kakanyo kgotsa motho yo o rileng. tsepameng - ntlha e e tlhomameng tshetlego - go emelela ntlha e e rileng ka mabaka a a tswang mo bopaking jo bo rileng. 144 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Setswana FAL.