Skip to content
CAPS document

CAPS SP FAL SISWATI GR 7 9 WEB

Grades 7, 8, 9 Siswati FAL CAPS document, 158 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Siswati FALGrades 7, 8, 9158 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Sitatimende Sekharikhulamu SISWATI LULWIMI LWEKUCALA Yavelonkhe Sitatimende Senchubomgomo Yekharikhulamu nekuhlola LWEKWENGETA Sigaba Lesiphakeme Emabanga 7-9    
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA EMABANGA 7-9 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA CAPS
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www. education. gov. za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0513-5 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996) . The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002) . Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION CAPS
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 LOKUCUKETFWE SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA.............................................................................................................................................. 3 1.1 SendlalelolwatI................................................................................................................................................. 3 1.2 Sibutsetelo........................................................................................................................................................ 3 1.3 Tinhlosojikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika............................................................................... 4 1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi...................................................................................................................................... 6 1.4.1 Sigaba Sabokhewane.............................................................................................................................. 6 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini........................................................................................................................... 6 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme............................................................................................................................... 7 1.4.4 Emabanga 10-12..................................................................................................................................... 7 Sigaba 2: kungenisa LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA esigabeni lesiphakeme....... 8 2.1 Tilwimi letikusitatimende sekharikhulamu nenchubomgomo yekuhlola. .................................................. 8 2.1.1 Emazinga elulwimi................................................................................................................................... 8 2.1.2 Emakhono elulwimi.................................................................................................................................. 9 2.1.3 Tindlelanchubo tekufundzisa lulwimi. ...................................................................................................... 9 2.2 Sikhatsi lesabelwe LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA.................................................................... 12 2.3 Tinsita tekufundza nekufundzisa. ................................................................................................................ 14 Sigaba 3: tinhlelo talokucuketfwe nekufundzisa emakhono elulwimi................... 15 3.1 Sibutsetelo semakhono elulwimi – inchubo nemasu, tinhlobo nebudze bematheksthi......................... 15 3.1.1 Kulalela nekukhuluma............................................................................................................................ 15 3.1.2 Kufundza nekwehlwaya......................................................................................................................... 27 3.1.3 Kubhala nekwetfula. .............................................................................................................................. 39 3.1.4 Takhi netimiso telulwimi......................................................................................................................... 52 3.2 Lithebuli lekusatjalaliswa kwematheksthi................................................................................................... 56 3.3 Tinhlelo tekufundzisa. ................................................................................................................................... 57 3.4 Lithebuli leluhlelo lwekufundzisa................................................................................................................. 60 CAPS 1
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Sigaba 4: luhlolo LWEKUCALA LWEKWENGETA. ..................................................................... 132 4.1 Singeniso...................................................................................................................................................... 132 4.2 Luhlolo lolungakahleleki nobe luhlolo lwamalanga onkhe...................................................................... 133 4.3 Luhlolo loluhlelekile. ................................................................................................................................... 133 4.3.1 Tidzingo teluhlolo loluhlelekile teLULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA....................................... 134 4.3.2 Tinhlobo temisebenti tethemu ngayinye.............................................................................................. 135 4.4 Luhlelo lwekuhlola....................................................................................................................................... 137 4.5 Kurekhoda nekubika.................................................................................................................................... 141 4.6 Luhlolokulinganisa. ..................................................................................................................................... 142 4.7 Lokunye lokuvamile..................................................................................................................................... 143 Luhlu lwemagama lachazwako................................................................................................ 144 2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SIGABA 1: SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA 1.1 Sendlalelolwati Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola etikolweni. Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12. 1.2 Sibutsetelo (a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku lokulandzelako: (i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni; (ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye (iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012) . (b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi: (i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne- (ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka - 17 Inkhwekhweti 2005. (c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014: (i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12; (ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka-12 Indlovana 2007. CAPS 3
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 (iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20 Kholwane 2005; (iv) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka-11 Ingongoni 2006, ifakwe kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne- (v) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka-11 Ingongoni 2006. (d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso naleto letitimele. 1.3 Tinhlosojikelele tekharikhulamu yaseNingizimu Afrika (a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo, ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele. (b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako: • kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo; • kutsi batfole imfundvo lephakeme; • kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme naleto tasemsebentini; kanye • nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi. (c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako: • Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba. 4 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona. • Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo nalelo Banga amisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe tifundvo. • Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni. • Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubekwa kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi, budzala, kukhubateka, naletinye timo. • Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne- • Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako neyalamanye emave ngebubanti nangekujula. (d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku- • bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile • sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo; • hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo; • gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile • chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne/nobe bugagu bekusebentisa lulwimi ngetindlela letinyenti; • sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku- • khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa. (e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana. Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010) . CAPS 5
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi 1.4.1 Sigaba Sabokhewane (a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi: LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3 SIFUNDVO (EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4 Tibalo 7 7 7 Emakhono eKuphila 6 6 7 • Lwatinchanti (1) (1) (2) • Tebuciko Bekuticambela (2) (2) (2) • Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2) • Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (1) (1) (1) SAMBA 23 23 25 (b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25. (c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3). Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. (d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaBanga R - 2, kantsi Libanga le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki. 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini (a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 6 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5 Tibalo 6 Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3, 5 Isayensi yeTenhlalo 3 Emakhono eKuphila 4 • Tebuciko Bekuticambela (1, 5) • Sifundvo Sekutivocavoca (1) • Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle (1, 5) SAMBA 27, 5 6 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme (a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4 Tibalo 4, 5 Isayensi yeTemvelo 3 Isayensi yeTenhlalo 3 Ithekhnoloji 2 Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2 Tekuphila 2 Buciko bekuticambela 2 SAMBA 27, 5 1.4.4 EmaBanga 10-12 (a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 4.5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5 Tibalo 4.5 Tekuphila 2 Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8 emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu wenchubomgomo loshiwo ngenhla Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo. CAPS 7
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SIGABA 2: KUNGENISA LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA ESIGABENI LESIPHAKEME 2.1 TILWIMI LETIKUSITATIMENDE SEKHARIKHULAMU NENCHUBOMGOMO YEKUHLOLA Lulwimi lithulusi lekucabanga nekuchumana. Lubuye lube yindlela yekufundzisa ngelisiko lelivamile lekucocisana nebantfu kute bavisise ncono umhlaba lebaphila kuwo. Kufundza kusebentisa kahle lulwimi kute bafundzi basitakale ngekutfola lwati, kuchaza imvelaphi yabo/kutsi bangubobani, imiva nemicondvo, kuhlanganise nalabanye, nekukhona kuphatsa indzawo yabo. Luphindze lunike bafundzi sitfombe lesinotsile, lesinemandla nemifanekisomcondvo lesimeme kwenta umhlaba wabo ube ncono kunaloko longiko, Kusetjentiswa lulwimi kute kwehlukaniswe ngetemasiko nekuhlalisana kukhulunywa kuvakale kubuye kwakhiwe, kungenca yelulwimi kutsi letakhiwo tingaguculwa, titfutfukiswe tibuye tilungiswe. 2.1.1 EMAZINGA ELULWIMI Kufundvwa kwelulwimi Esigabeni Lesisemkhatsini kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi letisemtsetfweni eNingizimi Afrika, lokunguleti, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga-naleto tilwimi letingekho emtsetfweni. Letilwimi tingafundziswa ngemazinga letehlukene. Lulwimi Lwasekhaya lulwimi bafundzi labalutfola kucala. Nanobe tikolo letinyenti tase Ningizimu Afrika atifundzisi Lulwimi Lwasekhaya lwalabanye nobe bonkhe bafundzi labakuleso sikolo kodvwa kufanele kube nelulwimi lunye nobe timbili letifundziswa ngelizinga leLulwimi Lwasekhaya. Ngaleso sizatfu, lamagama latsi Lulwimi Lwasekhaya nelulwimi lwekwengeta achaza lizinga lekufundziswa ngalo lulwimi lolutsite hhayi lulwimi lwemdzabu/lotelwe nalo (lwasekhaya) nobe lulwimi lolutfolile (njengeLulwimi Lwekwengeta) . Ngekwenhloso yalomgomo, nobe ngukuphi kukhuluma ngeLulwimi Lwasekhaya kufanele kuvisiswe kutsi kusho lizinga hhayi lolulwimi cobo lwalo. Lizinga leLulwimi Lwasekhaya lunika buciko bekuveta emakhono lonawo ekuchumana ladzingeka esimeni sekuhlalisana nalabanye nemakhono ekubamba tifundvo ngengcondvo labaluleke ekufundzeni kwekharikhulamu yonkhe. Kulelizinga lelulwimi kugcizelelwa kufundziswa kwemakhono ekulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala. Lelizinga linika bafundzi likhono kute bakwatikuticambela, kutakhela sitfombe, kubuye kutfutfukise indlela yekuvisisa umhlaba lebaphila kuwo. Nanobe kunjalo, kugcizelela nekulinganiswa kwe Kulalela neKukhuluma kusukela eBangeni le- 7 kuye phambili kungaphasi kunaloko kwemakhono eKufundza neKubhala. Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta kushiwo lulwimi lolungasilo lulwimi lwekutalwa kodvwa lolusetjentiselwa leminye imisebenti yekuchumana emphakatsini, lokungukutsi, lulwimi lwekufundza nekufundzisa etikweni letemfundvo. Ikharikhulamu inika labo bafundzi lebatawusebentisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta njenge lulwimi lwekufundza nekufundzisa kusekelwa lokujulile. Ekupheleni kweLibanga 9, labafundzi kufanele bakwati kusebentisa Lulwimi Lwasekhaya kanye neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta ezingeni leliphakeme nangekutetsemba etinhlosweni letinyenti lokufaka ekhatsi kufundza. ENingizimu Afrika, bantfwana labanyenti bacala kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta, i-English, njengeLulwimi lweKufundza neKufundzisa (LoLT) . Loku kusho kutsi kumele babe sezingeni leliphakeme lekwati i-English. Kumele babe bakwati kufundza nekubhala kahle nge-English. Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lutsatsa kwangatsi bafundzi bafika esikolweni banganalo lwati lwalolulwimi. Eminyakeni lemincane yekucala esikolweni kugcilwa ekutseni kutfutfukiswe emakhono ebafundzi ekuvisisa nekukhuluma lolulwimi – sendlalelo semakhono ekuchumana. Emabangeni esi-2 newe- 3 bafundzi bacala kwati 8 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 kufundza nekubhala kulesendlalelo setemlomo. Baphindze basebentise emakhono ekufundza nekubhala lesebavele bawafundzile eLwimini Lwasekhaya. ESigabeni leSisemkhatsini neSigaba leSiphakeme, bafundzi bachubeka nekucinisa/kutfutfukisa emakhono abo eKulalela, Kukhuluma, Kufundza neKubhala. Kulesigaba bantfwana labanyenti bafundza ngeLulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta, i-English, futsi kufanele balusebentise esikhatsini lesinyenti. Kugcizelelwa kakhulu kusetjentiswa kweLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kwentelwe inhloso yekucabanga. Loku kusita bafundzi kutsi batfutfukise emakhono ekubamba ngengcondvo loko lokufundvwako, lebawadzingela kufundza tifundvo letifana neSayensi, Tibalo, njll. lebatifundza nge- English. Babuye batibandzakanya kakhulu ngematheksthi lasuselwa enhloko babuye bacale kutfutfukisa likhono lekucamba nekutakhela sitfombe salokutsite ngeLulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta. Ngesikhatsi bafundzi bangena eSigabeni lesiphelele, batakube sebalwati kahle Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta kuwo omabili emakhono ekuchumana nalabanye nekubamba ngengcondvo lokufundvwako. Nanobe, liciniso litsi bafundzi labanyenti basasenebulukhuni bekukhuluma/bekuchumana kahle ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kuleSigaba Lesiphakeme. Inselela leseSigabeni Lesiphakeme, ngalokunjalo, kunika labafundzi lusito kuso sona leso sikhatsi sekunika ikharikhulamu letabasita kutsi bakhone kuhlangabetana nemazinga lamisiwe ladzingeka emabangeni lachubekako/lalandzelako. Lamazinga lamisiwe kumele abe ngendlela yekutsi bafundzi bangasebentisa Lulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta ezingeni lemakhono laphakeme kute balungiselelwe imfundvo lephakeme nobe kuyosebenta. Ngako-ke kuphakanyisiwe kutsi lapho kufanele khona, bafundzi eSigabeni Lesiphakeme bakhonjwe/banikwe lwati lolufanako kulomjikeleto wemaviki lamabili kuwo omabili emazinga elulwimi. 2.1.2 EMAKHONO ELULWIMI Ikharikhulamu yeLulwimi Lwasekhaya ihlelwe ngendlela yalamakhono lalandzelako: 1 Kulalela neKukhuluma 2 Kufundza neKwehlwaya 3 Kubhala neKwetfula 4 Takhi neTimiso Telulwimi 2.1.3 TINDLELANCHUBO TEKUFUNDZISA LULWIMI Tindlelanchubo tekufundzisa lulwimi kulomculu tiyindlela yekusebentisa itheksthi, indlela yekuchumana, kuhlangana kubuye kufundzise ngenchubo Tindlelanchubo tekufundza lulwimi teyeme emitfonjeni yematheksthi, yekulusebentisa kanye naleyo yeluhlelo. Indlelanchubo yekusebentisa itheksthi kanye nendlelanchubo yekuchumana totimbili tigcile ekusetjentisweni lokuchubekako lokutimele ekukhiciteni ematheksthi. Indlelanchubo legcile ematheksthini icwaninga kutsi ematheksthi asebenta njani. Inhloso yalenchube kutsi isite bafundzi kutsi babe nelwati, batetsembe, babe bafundzi labafundza ngalokujulile, babhali, bahlwayi nebasunguli bematheksthi. Ifaka ekhatsi kulalela lokutsite, kufundza, kwehlwaya nekuhlatiya ematheksthi kuvisisa indlela lakhicitwe ngayo kanye nemiphumela yawo. Ngalokuchumanisa ngalokujulile, bafundzi batfutfukisa emakhono ekukwati kuhlola ematheksthi. Indlelanchubo yekusebentisa ematheksthi iphindze ifake ekhatsi kukhicita tinhlobo letehlukene tematheksthi kwentela tinhloso netetsamelilwati letitsite. Lendlelanchubo yakhiwe kuvisisa indlela ematheksthi lakhiwa ngayo. Indlelanchubo yekuchumana iphakamisa kutsi uma kufundvwa lulwimi, umfundzi kumele abenekulusebentisa lulwimi lekugcilwe kulo abuye abe nematfuba lamanyenti ekutetayeta kulusebentisa nobe kusebentisa lolulwimi ngekuchumana kutenhlalo nobe ngenhloso yekutetayeta. Kufundza lulwimi kufanele kuchubekele eklasini lapho CAPS 9
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 emakhono ekwati kufundza/kwehlwaya kanye newekubhala/kwetfula afundvwa khona ngekuhlala bafundza njalo nangekufundza kubhala ngekuhlala babhala njalo. Kufundzisa lulwimi kwenteka ngendlela lehlangene, ngekutsi thishela akhombe indlela lekahle, bafundzi bente/ batetayete emakhono lafanele bangemacembu ngembi kwekuba basebentise lamakhono ngekwabo. Kwakheka kwesifundvo ngasinye kumele kube nguloko lokubandzakanya bonkhe bafundzi ngembi kwekuba bente bangemacembu nangembi kwekusebentisa lelikhono lelisha babodvwana. Indlelanchubo yekwenta lokutsite isetjentiswa ngesikhatsi bafundzi bakhicita ematheksthi etemlomo nalabhalwako. Bafundzi batibandzakanya etigabeni tetinchubo letahlukene teKulalela, Kukhuluma, Kufundza nekubhala. Kumele bacabange ngetetsamelilwati nenhloso ngalesikhatsi kuchutjekwa naletinchubo. Loku kutabenta bakwati, kukhuluma babuye bavete imibono yabo ngendlela leyamukelekile. Sibonelo, kufundzisa kubhala akukagcili emkhicitweni kuphela kodvwa kubuye kugcile tukwenchubo yekubhala. Ngesikhatsi senchubo yekubhala bafundzi bafundziswa kutsi bangayakha njani imicondvo, kucabanga ngenhloso netetsamelilwati, kubhala tinhlaka, kuhlela kabusha umsebenti wabo nekwetfula umkhicito lobhaliwe loveta imicabango yabo. Tindlelanchubo tekufundzisa temibhalo Kufundziswa kwetemibhalo kufanele kugcile ekufundziseni kuvisisa kubuye kufake ekhatsi emasu (ngembi kwekufundza, nakufundvwa nangemuva kwekufundza) . Sizatfu lesimcoka sekufundza imibhalo emaklasini kutfutfukisa kubafundzi kucikelela kwekusetjentiswa kwelulwimi loluhambisana netimo letsite, lolucolisakele, lolulula, lolushubile, lwetimphawu, nalolucaciswe ngalokuvakalako kunalokunyenti labangahle bakufundze. Naloku imibhalo yetemibhalo leminyenti iyekutijabulisa, yemahlaya nobe yesambulo, babhali labatimiselako babhala emanoveli, imidlalo, netinkondlo ngobe banemibono, imicabango, netintfo letibahluphako, imitsetfomgomo, tinkholo netinkholelo labafuna kuticatsatela nobe kutivetela tetsamelilwati. Kusebentisa lulwimi ngekuticambela kuyindlela lengetiwe yekuveta, kwesekela nekucacisa imibono. Kufundziswa kwemibhalo akusilula, kodvwa angeke kwenteke ngaphandle kwekutsi umfundzi ngekwakhe avete imibono, kuhumusha nekunika tiphakamiso takhe ngekwetsembeka. Ngaphandle kwekutsi bavisise temibhalo ngekwabo, batawube bangakayifundzi ngalokwanele. Bothishela kufanele bayekele kuhumusha nekunika imibono yabo ngemibhalo, banike bafundzi litfuba lelinyenti lekutihlatiyela imibhalo. Kuhumusha akusiko kuveta kwemukeleka nekungemukeleki kwetimphendvulo. Kumayelana nekubuka kutsi yini levakala kahle kumfundzi. Tindlela letemukelekile tekufundzisa imibhalo tingafaka ekhatsi lokunye nobe konkhe kwaloku lokulandzelako: • Linga kutsi ufundza incenye lenkhulu yetheksthi eklasini ngaphandle kwekucala lomunye umsebenti. Loku akukafaneli kutsi kutsatse emaviki langetulu kwalamabili. Kubalulekile kutsi bafundzi bavisise ngalokucacile ngaloko lokwentekako ezingeni lekucala letheksthi. Kutsatsa sikhatsi lesidze ufundzana netheksthi kuphazamisa ingcondvo ekuvisiseni ngalokucacile indzaba lelandziswako nesakhiwo sendzaba. Lamanye emaklasi angawafundza ematheksthi ngaphandle kwekwesekelwa. Loko kufanele kukhutsatwe. Kufanele kufundziswe bunkondlo hhayi tinkondlo. Fundza tinkondlo letinyenti ngalokusemandleni akho eklasini ubuye ucinisekise kutsi bafundzi babhala tabo tinkondlo. • Kuhumusha temibhalo ngumsebenti welizinga lasenyuvesi, kantsi futsi bafundzi balesigaba abakafaneli kutsi bafundze kuhlatiya lokulukhuni. Nanobe kunjalo inhloso yekufundzisa ematheksthi etemibhalo kukhomba bafundzi kutsi lulwimi lwabo lwasekhaya lungasetjentiswa ngekuluhlunga, ngenhlakanipho, ngemifanekisomcondvo nangebugagu. Loku kusho kubukisisa indlela itheksthi lecanjwe, yasetjentiswa yabuye yahlelenjiswa ngayo kucacisa nekugcizelela loko lokwetfulwako. Umsebenti lonjalo ungafaka ekhatsi kuhlola kubakhona nobe kungabikhona kwemifanekisomcondvo, luhlobo lwemifanekisomcondvo lolukhetfwe 10 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 ngumbhali nekutsi ulukhetseleni; takhi temisho netitanza, nobe sakhiwo setinkondlo, kukhetseka kwemagama nekusetjentiswa kwetakhi letiphindzaphindziwe etheksthini, kusetjentiswa kwetimphawu (emasimboli), imsindvo nenshokutsi yemagama lapho kufanele khona. Linyenti lalomsebenti kufanele lweyame emitfonjeni yematheksthi, kodvwa kuhlahlela itheksthi umugca ngemugca ibe seyilahlekelwa kubumbana kwayo. • Umbhalo wekuticambela kufanele uhambisane ncamashi nekufundvwa kwematheksthi etemibhalo. Imisebenti yekubhala ledzinga kuvisiswa kwetheksthi lefundvwako kungaba lusito kakhulu ekufinyeleleni emazingeni ekuncoma kuticambela ngasehlangotsini lwemfundzi. Tingcoco taseklasini tingaba nemphumela lomuhle kakhulu kuphela nje uma bonkhe babamba lichaza. Kodvwa tingcoco taseklasini letendlalela umsebenti wekubhala tinika inhloso lecacile kubuye kube nenzuzo kokubili. • Ekugcineni, kubalulekile kuveta kutsi temibhalo atikaphatselani nekunika timphendvulo letingito: umcondvo lotsi, sibonelo, inkondlo ingasho nobe ngayini ingce nje uma umuntfu ‘angasekela/aletse bufakazi baloko lakushoko’ kusukela etheksthini njengobe injalo akukalungi kubuye kuholele ekutseni kucatjangwe ngekunganaki kwekutsi umbhalo usebenta njani. Itheksthi yonkhe isho lokutsite, hhayi ticucu tayo, kufundza itheksthi lokungiko kufaka ekhatsi kutsi uyifundze yonkhe itheksthi ngendlela yenchubo yekuyihumusha, kuticambela, ngekwembono wakhe nangekwehlwaya. Letinye tindlelanchubo temibhalo letingahlanganiswa nekufundzisela kuvisisa nekuvisisa timphawu letibalulekile tembhalo nguleti letilandzelako, yindlelanchubo yekuhleleka ngekulandzelana, umbhali, ingcikitsi netinhlobo temibhalo. Letindlelanchubo letingenhla tingahlanganiswa. Kundlelanchubo yekulandzelana bafundzi bangacwaninga babuye bahlanganise sikhatsi setembhalo kanye netigigaba temlandvo sikhatsi sinye lesibekiwe. Kundlelanchubo yembhali, bafundzi batawubamba lichaza ekufundzeni kabanti bajule ngembhali lokungenani etinkondlweni babuye bachumanise tinkondlo nesikhatsi lesitsite setemlandvo Kundlelanchubo yengcikitsi bafundzi bangabuka tingcikitsi letifana naleti kutsembeka, kuphumelela, lutsandvo, njll batihlanganise nelinani letinkondlo nobe batihlanganise netinhlobo temibhalo babuye baticondzanise netigigaba letenteka emphilweni lesiphila kuyo. Bangenta tinchumo letiphatselene netento temlingisi babuye baphawule ngengcikitsi. Mayelana nendlelanchubo yetinhlobo tembhalo, bafundzi bangahlela, bacatsanise babuye bavete umehluko emkhatsini wetinhlobo letihlukene tembhalo, sib. Umehluko emkhatsini wesakhiwo enovelini/indzaba lemfisha/ umdlalo/temdzabu (tinganekwane) . Tindlelanchubo tekufundzisa kusetjentiswa kwelulwimi Kufundziswa kwetakhi telulwimi kufanele kugcile ekutsini lulwimi lusetjentiswa njani nekutsi yini lengentiwa ngelulwimi, inshokutsi yentiwa njani, ungabukana njani netinkinga nenshisekelo, ungabahhunga njani bangani nebalingani, ungayenta njani imphilo lenotsile yekuhlalisana. Kufundziswa kwetakhi telulwimi kumele kube indlela yekutsi tintfo tenteke. Kufundziswa kwetakhi telulwimi/takhi teluhlelo lelulwimi kufanele tigcile ekusebentiseni ematheksthi, kuchumana nekuhlanganisa. CAPS 11
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Lemigomo lelandzelako kumele icashelwe nangabe ufundzisa takhi telulwimi: • Luhlelo Lwelulwimi kufanele lwetfulelwe kubafundzi njengelisethi lemathulusi lebangalisebentisa kunelisethi lemitsetfo leliphatselene naloko lokumele bangakwenti. • Luhlelo lelulwimi kufanele lufundziselwe kwenta ematheksthi kusimongcondvo lebasisebentisako – ngalamanye emagama iphatselene nelulwimi lucobo. • Kusetjentiswa kweluhlelo lelulwimi kufanele lungabekelwa imitsetfo yekuhlatiya imisho letimele – kufanele ichaze indlela imisho lehleleke ngayo kute kwentiwe emathesthi onkhe lafana netindzaba, ema-eseyi, tincwadzi, imibiko, loko bafundzi lebatawufundza kukufundza nekukubhala esikoleni. • Kusetjentiswa kwetinsita letifanele letifana nenkhulumomphendvulwano, Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu kumele kukhutsatwe. • Chumanisa takhi telulwimi nekusetjentiswa kwelulwimi lolusetjentiswako etindzaweni letihlukene tekuhlalisana, sib. Kuveta imicabango yalomunye nobe imiva; kwetfula bantfu; kukhuluma ngalokutsite nobe kubika tintfo, tento, tigameko nobe bantfu bendzawo, esikhatsini lesegcile nobe lesitako; kwenta ticelo; kwenta tiphakamiso; kuphana ngekudla nobe tinatfo nekumukela nobe kungamukeli ngesihle; kunika nekwenta ticondziso; kucatsanisa nekubona umehluko emkhatsini wetintfo. • Sebentisa imisebenti yaseklasini lephatselene nesakhiwo selulwimi nemisebenti, sib. sikhatsi lesengcile lesine-eseyi lelandzisako nekubhalwa kwembiko; indlela lencikile ne-eseyi leveta lingemuva lembhali. • Gcila emisebentini lebalulekile. Kutfola imitsetfo yeluhlelo lwelulwimi akwenti umfundzi kutsi asebentise lulwimi ngendlela lebumbene nalevakala kahle. • Lokusijabulisako nguloko lokuphatselene nesakhiwo nemsebenti lokungetulu kwelizinga lemisho, lokusho kutsi indlela bantfu labasebentisa ngayo lulwimi lolukhulunywako (tinkhulumiswano) nobe lulwimi lolubhaliwe (itheksthi) ngendlela lebumbene nalevakala kahle. 2.2 SIKHATSI LESABELWE LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA Sikhatsi sekufundzisa seLulwimi Lwekucala Lwekwengeta singema-awa lasi-5 nalama-4 ngekulandzelana ngeliviki njengobe kumisiwe kunchubomgomo. Nanobe kunjalo, Esigabeni Lesiphakeme, kuphakanyisiwe kutsi ema-awa lasi- 5 abelwe lulwimi lwekufundza nekufundzisa kanye nema-awa lama-4 abelwe lolunye lulwimi lokumele lufundvwe. Tikolo letisebentisa lulwimi lwekucala lwekwengeta njengelulwimi lwekufundza nekufundzisa, timele tabele lolo lulwimi ema-awa lasi-5. Konkhe lokucuketfwe kwelulwimi kufundziswa emjikeletweni wemaviki lamabili (ema-awa lali-10 (8) . Bothishela abakabopheleki kutsi balandzelele lendlela yemjikeleto kodvwa kufanele bacinisekise kutsi emakhono elulwimi ikakhulukati kufundza nekubhala kwentiwa ngaso sonkhe sikhatsi. Sikhatsi lesabelwe emakhono lehlukene elulwimi emabangeni 7 – 9 singemaviki lange -36. Emaviki lamane ahlelelwe kubhala luhlolo – emaviki lama -2 eluhlolo lwangenyanga yeNhlaba, lamanye emaviki lamabili eluhlolo lwangenyanga yeNgongoni. Luhlelo lwetifundvo kufanele lunike sikhala semaphiriyodi lachubekako lahamba ngamabili ngeliviki. Ngemjikeleto wemaviki lamabili kuphakanyiswiwe lokwabiwa kwesikhatsi lokulandzelako nakufundziswa emakhono elulwimi lehlukene: 12 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tikhatsi letiphakanyisiwe telulwimi lwekufundza nekufundzisa Emakhono Kwabiwa kwesikhatsi ngemjikeleto wemaviki lamabili (ema-awa) Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 *Kulalela nekukhuluma 2 ema-awa (Temlomo) *Kufundza nekwehlwaya 3 ema-awa 30 emaminithi (1 li-awa 45 emaminithi esivisiso n 1 li-awa 45 emaminithi ematheksthi etemibhalo) *Kubhala nekwetfula 3 ema-awa 30 emaminithi Takhi netimiso telulwimi 1 li-awa * TAKHI NETIMISO TELULWIMI nekusetjentiswa kwato kuhlanganisiwe esikhatsini lesabelwe lamakhono elulwimi lamane. Kubuye futsi kube nesikhatsi lesabelwe kusebenta ngelulwimi lokuhlelekile. Emakhono ekucabanga nekunoma afakwe kulamakhono netindlelanchubo letidzingeka kumakhono ekulalela nekukhuluma, kufundza nekwehlwaya, Kubhala neKwetfula. Tikhatsi letiphakanyisiwe talolunye lulwimi lolufanele lufundvwe Emakhono Kwabiwa kwesikhatsi ngemjikeleto wemaviki lamabili (ema-awa) Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 *Kulalela nekukhuluma 2 ema-awa (Temlomo) *Kufundza nekwehlwaya 3 ema-awa (1 li-awa 30 emaminithi esivisiso na 1 li-awa 30 emaminithi ematheksthi etemibhalo) *Kubhala nekwetfula 2 ema-awa Takhi netimiso telulwimi 1 li-awa * TAKHI NETIMISO TELULWIMI nekusetjentiswa kwato kuhlanganisiwe esikhatsini lesabelwe lamakhono elulwimi lamane. Kubuye futsi kube nesikhatsi lesabelwe kusebenta ngelulwimi lokuhlelekile. Emakhono ekucabanga nekunoma afakwe kulamakhono netindlelanchubo letidzingeka kumakhono ekulalela nekukhuluma, kufundza nekwehlwaya, Kubhala neKwetfula. CAPS 13
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 2.3 Tinsita teKufundza neKufundzisa Bafundzi kumele babe naloku lokulandzelako kute bafundze LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA emaBangeni 7 – 9: EMABANGA 7 – 9 Tinsita letisisekelo Tincwadzitifundvo telulwimi letimisiwe-Incwadzi yathishela √ nencwadzi yemfundzi Inoveli √ Tindzaba letimfisha √ Temdzabu √ Umdlalo √ Tinkondlo √ Sichazamagama √ Tinsita tetekuchumana Emaphephandzaba √ Emaphephabhuku √ Tinkhulumo tasemsakatweni/imidlalo √ Imibukiso yamabonakudze/imidlalo/emadokhumenthari √ Bothishela beLULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA kufanele babe naloku: (a) Sitatimende Senchubomgomo Yekharikhulamu Nekuhlola (b) Language in Education Policy (LiEP) (Inchubomgomo Yelulwimi Kutemfundvo) (c) Incwadzi yelulwimi lemisiwe lesetjentiswa bafundzi naletinye tincwadzi letimitfombolwati kwengeta kuleto letimisiwe. (d) Sichazamagama (selulwimi lunye, setilwimi letimbili, setilwimi letinyenti, itheserasi) (e) Tinhlobo temibhalo lemisiwe (f) Tinsita tetekuchumana letinhlobonhlobo letimisiwe: Emaphephandzaba, emaphephabhuku, emabhrosha, emaflaya, njll. (g) Kukwati kutfola tinsita tekufundza letitimviwa/letitibonwa letingasetjentiswa eklasini. (h) Letinye tinsita tetekuchumana (Emaphephandzaba latinhlobonhlobo, emaphephabhuku, emabhrosha, njll) Tinsita taseklasini a) Ematheksthi latinhlobonhlobo kufaka ekhatsi emazinga lehlukene ekufundza, sib. Tincwadzi tekufundza letikhetsiwe letinemakhophi lenele elizinga ngalinye teliklasi. b) Tinsita tetekuchumana letitinhlobonhlobo: Emaphephandzaba, emaphephabhuku, emabhrosha, emaflaya, tikhangisi, emaphosta, tatiso njll. c) Tinsita letitimviwa/letitibonwa 14 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SIGABA 3: TINHLELO TALOKUCUKETFWE NEKUFUNDZISA EMAKHONO ELULWIMI 3.1 Sibutsetelo semakhono eLulwimi – inchubo nemasu, tinhlobo nebudze bematheksthi 3.1.1 Kulalela neKukhuluma Kulalela nekukhuluma kusisekelo sekufundvwa kwato tonkhe tifundvo. Ngekusebentisa emasu ekulalela nekukhuluma ngemphumelelo, bafundzi bagcogca, bahlelembise babuye bakhe lwati, basombulule tinkinga, betfule imicabango nemibono yabo. Emakhono ekulalelisisa ngalokujulile enta bafundzi babone emagugu nesimo setintfo letitfolakala ematheksthini babuye bakhone kubona, baphose inselelo ngelulwimi lolutsatsa tinhlangotsi naloluhhungako. Emakhono ekulalela nekukhuluma ehlukene kodvwa ayesekelana. Omabili ahlala avela ngalokungakahleleki eklasini bafundzi nabatfola babuye bacocisane ngelwati. Kulalela nekukhuluma lokuhlelekile kwetinhlobo letikhetsekile sib. Inkhulumomphikiswano, kudzinga ticondziso lekugcilwe kuto ngco. Kulalela nekukhuluma lokuhlelekile nalokungakahleleki kuhlanganiswa nekufundza, kubhala, kusebentisa lulwimi, kantsi kukhuluma kunganika itheksthi lebhaliwe simo setemlomo (sib. Kufundza uphimisele) Inchubo nemasu ekulalela Kulalela ticondziso kutawuhlala kufaka ekhatsi kusebentisa tincenye tenchubo yekulalela. Lona ngumsebenti lotigabatintsatfu letikhombisa emasu ekulalela latimele, ekunika emagama nekuvisisa inkhulumo nalamanye ematheksthi etimviwa. Akusito tonkhe tinyatselo talendlelanchubo letitawusetjentiswa kuto tonkhe timo. Sibonelo, nangabe bafundzi batawulalela inchazelo lecoshiwe kutawudzingeka kutsi bente umsebenti wangembi kwekulalela lotabenta bacaphele kutsi kunesidzingo sekulalelisisa ngco nekuphindze ubasite ekuhlanganiseni loko labakulalelako nelwatinchanti lwabo. Imisebenti yeKulalela itabasita kutsi bakhumbule baphindze bahlole umlayeto. Emuva kwekulalela bafundzi bakhone kuphawula ngaloko labakuvile ngendlela yekucocisana. Imisebenti yesivisiso lesilalelwako kanye nekuhlola kuvula ematfuba ekufundzisa bafundzi indlela yekulalela. Ngembi kwekulalela - kungenisa bafundzi esimeni sekulalela. Siphindze sivuselele lwati lwabo lwangaphambilini ngalesihloko, bese balungela kulalela. • Khutsata/vuselela lwatisisekelo ngembi kwekulalela. • Combela kutsi itheksthi imayelana nani ngekubuka sihloko. • Chaza nobe ngusihi silulumagama lesimcoka bafundzi labangakasetayeli. • Umfundzisi angabuta umbuto gembikwekulalela entele kutsi bafundzi balalelisise. • Bafundzi kufanele batilungiselele ngekutsi babe nemapeni nemaphepha ekutsatsa emanotsi. CAPS 15
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Nakulalelwa – kubuta, kutfola, kumatanisa, kutsatsa emanotsi, kuhumusha • Hlatiya -- umbiko, -- sikhulumi -- nebufakazi besikhulumi • Kuhlanganisa engcondvweni • Tfola inshokutsi • Buta imibuto • Combela ubuye wente sicinisekiso saloko lokucombelako • Buka umsebenti lowentile ubuye uwuhlole Emuva kwekulalela - kulandzela lwati lwangaphambili lwekulalela. Bafundzi: • babuta imibuto • bakhuluma ngaloko lokushiwo sikhulumi • babuyeketa emanotsi • bafinyeta setfulo ngetemlomo • bagucula lwati lwetemlomo lubengendlela lebhaliwe sib. sebentisa lwati kulebula umdvwebo • bahlatiya babuye bahlole ngalokujulile loko lebakuvile. • bahlanganisa lwati lolusha nelwati lwangaphambilini • batsatsa tincumo; bahlola; banika imibono yabo; banika timphendvulo ngalokujulile. 16 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo letihlukene tekulalela Kulalelela lwati Kulalela, kunekutsi uve nje kuphela, kuhlala kubalulekile kunobe nguyiphi imphendvulo hlakaniphile lolutsite emhlabeni lositungeletile. Emhlabeni lapho ithekhinoloji ichamuke nekuphakelwa lokungenamkhawulo wemisindvo, wemaphimbo, wemculo, kanye nekukhuluma, kufundza kulalela loko kuphela lokungaba ngulokumcoka nobe lokulusito kuba ngulokubalulekile. Linyenti laloku lokubhalwe lapha ngentasi, lokwenteka etigabeni letehlukene tekulalela, angeke kube yintfo lensha kubafundzi balomkhakha, kantsi bafundzisi kumele kutsi basebente ngaletinchubo letinjena kuphela nangabe babona kutsi emaklasi abo ayakudzinga loku. • Vuselela/Gcugcutela lwatisisekelo ngembikwekutsi bacale kulalela • Cinisekisa inhloso yesikhulumi • Cikelela ngalokuphelele emsebentini wekulalela ubuye ukhombe inshisekelo • Cwaninga inshokutsi • Bukisisa kutsi umlayeto bayawuvisisa ngekuhlanganisa lwati, ngekwenta sicinisekiso saloko lebakucombelako, ngekucombela, ngekuhlola nangekubuka loko lokwentile. • Bhala emanotsi lavakalako ngendlela yeluhlakasimo, yelibalavengcondvo, yekuhlelembisa, yekufinyeta, wente tinhla tekutikhumbuta, ubhale umbhalo ngewakho emagama kungalahleki ingcikitsi, uphindze ucoce indzaba, uyichaze. • Hlukanisa umlayeto nesikhulumi • Cikelela budlelwane emkhatsini wesimongcondvo nekukhetfwa kwemagama nesakhiwo • Bona, uhumushe ubuye uhlole imilayeto • Visisa ticondziso, ulandzele tinkhombandlela kubalave ubuye ulandzele indlelanchubo • Tfola, humusha ubuye uhlole imilayeto • Visisa ticondziso, landzelela tinkhombandlela kulibalave ubuye ulandzele indlelanchubo • Kubona umcondvo losemcoka nalosekelako • Sebenta ngelwati ngekucatsanisa, ngekulandzela ticondziso, ngekugcwalisa tikhala, ngekubona umehluko, ngekumaka tintfo, ngekudlulisa lwati, ngekulandzelanisa tintfo, ngekufananisa, ngekuhumusha inshokutsi • Landzelela setfulo ngeku: buta imibuto, buyeketa emanotsi, hlelembisa imicondvo, finyeta, cacisa, buka lokwentile, khuluma nobe ngekubhala. Sivisiso • Phindza ucoce indzaba lesilalelwako • Khumbula imininingwane letsite etheksthini nekukhuluma • Buyeketa ngemagugu nemilayeto letfolakala etheksthini • Buyeketa ngenkholelo letsite lengasilo liciniso nekutsatsa luhlangotsi • Coca ngebalingisi, sakhiwo nesimonhlalo • Veta imibono yakho • Kucacisa imibuto CAPS 17
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo letihlukene tekulalela Kulalelela Linyenti letinchubo letibhalwe lapha ngentasi tilusito ekufundzeni ematheksthi etemibhalo, kuhlatiya nekuhlola etikhangisi kanye newemiculu yetepolitiki. Emva kwemsebenti wekulalela bafundzisi bavame kunika ngalokujulile ematfuba ekucocisana, kodvwa kuyasita futsi kutsi lemisebenti yentiwe imisebenti yekubhala. Sicashunwa lesifisha semsindvo welifilimu, kunika sibonelo, singasetjentiswa kungenisa sifundvo sekubhalwa kwendzaba lelandzisako (Uvani? Kwente kuvakale kahle) . Kukhetsa linani lemagama laveta luvelo (luvelomagama) enkhulumeni nobe enkondlweni lefundvwako kungafakwa kube yincenye yalokubhalwako lokuhambisana nesimongcondvo. Faka lamagama kwakha umusho longaba ngumcondvo lophikisa loko lokushiwo nakwetfulwa inkhulumo, nobe usebentise lamagama enkondlweni yakho wentele kutsi kucace kutsi inshokutsi yawo uyayivisisa. • Bona ubuye uhumushe lulwimi loluphocelelako, lulwimi loluvusa imiva naloluhhungako, lolutsatsa luhlangotsi, lolutsatfwa njengemaciniso lube lutsintsa imiva yalabanye. • Hlukanisa emkhatsini wemaciniso nemibono, • Khomba kucikelela ubuye uhumushe liphimbo, sivinini nekusetjentiswa kwelulwimi • Phawula ngesitayela, liphimbo nerejista ubuye uhlole ngalokungenamaphutsa • Visisa kulandzelana kwelwati ngalokuhlelekile • Tsatsa sincumo ubuye unike nebufakazi • Combela imiphumela yalokutsite • Phawula ngekusetjentiswa kwelulwimi, kukhetsa emagama, sakhiwo nekuphinyiswa kwemagama Kulalelela kuncoma Lemisebenti yekulalela yenteka kahle uma kwentiwa tinkhulumomphikiswano, tingcoco temacenjana nekuchumana naletinye tingcoco letihlelekile. Kubukela incenye lecashunwe efilimini kungasita ekuhlatiyeni nalabanye letimphawu njengobe tibalwe lapha ngentasi: • Phawula etimeni letiphatselene nekuchumana • Sebentisa timiso tekunikana ematfuba nakucociswana • Kumela luhlangotsi • Buta imibuto kute ugcine kuchumana kungasuki esihlokweni • Phawula ngelulwimi, lulwimi lwemtimba, kuhlangana ngemehlo nelulwimi lwetimphawu • Khomba kuvisisa budlelwane emkhatsini welulwimi nemasiko ngekukhomba inhlonipho yetimiso temasiko • Phawula ngetimphawu tebuhle bematheksthi etemlomo, sib. sigci, sivinini, imiphumela yemsindvo, imifanekisomcondvo. Budze bematheksthi latawusetjentiselwa Kulalela sivisiso Imisebenti Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Ematheksthi lamadze eKulalelela kuvisisa, 130-180/kuye emaminithini 180-230/kuye emaminithini 230-280/kuye emaminithini sib. Indzaba, i-inthavyu, la-5 la-5 la-5 imidlalo, imibiko yetindzaba Ematheksthi lamafisha eKulalelela kuvisisa, sib 50-60 wemagama/1-2 60-70 emagama/1-2 70-90 emagama/1-2 timemetelo, ematheksthi emaminithi emaminithi emaminithi elwati, ticondziso, tinkhombandlela Sivisiso lesifundvwako/ ematheksthi 130-180 wemagama 180-230 wemagama 230-280 wemagama ekufundza lafundzisiswako 18 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Kukhuluma Esigabeni leSiphakeme bafundzi kumele bafundziswe kukhuluma ngekushelela nalokungenamaphutsa njengoba loku kungulenye yetintfo letibalulekile etimphilweni tabo, ngalokucondzene nabo nangekwemsebenti. Kutfutfukisa lokutetsemba kubaluleke kunawo onkhe emasu nemacebo ekwetfula inkhulumo ebantfwini. Bafundzi kumele bati kutsi nangabe betfula inkhulumo akukho kuphoceka nekuhlekwa, bafanele babe nesiciniseko lesicinile sekwesekelwa nekukhutsatwa ngumfundzisi. Bafundzi eSigabeni leSiphakeme kumele bafundziswe emasu lasisekelo ekwetfula inkhulumo levalako. Lizinga lekubeketela lingakhonjiswa kubafundzi ngekubuka tidzingo lebabukene nato letiphatselene nekuchumana ngetemlomo. Indlelanchubo nemasu ekukhuluma Kufundzisa kukhuluma kumele kufake ekhatsi lwati lwenchubo nemasu ekuchumana (kuphindza ulandzele inkhulumo, kuphindza wakhe imisho yenkhulumo, kufaka lelinye ligama esikhundleni salelinye, kulingisa, timphawu temtimba, kulingisa bubindze, imisindvo nekucela lusito) . Inchubo yekufundzisa kukhuluma icuketse letigaba letilandzelako: • Kuhlela - kucwaninga nekuhlelembisa • Kutilolonga nekwetfula Kuhlela, kucwaninga nekuhlelembisa Bafundzi kumele bakwati kukhomba emakhono ekuhlela, kucwaninga nekuhlelembisa etetfulweni tetemlomo ngeku: • sebentisa irejista, sitayela lesifanele neliphimbo ngekwetetsamelilwati, inhloso, simongcondvo nengcikitsi. • sebentisa lulwimi lolufanele (kukhetfwa kwemagama) ngeku: -- sebentisa tento, tinhlobo letihlukene tetiphawulo netandziso kuveta umcondvo lotsite, imininingwane nenchazelo lecacile ngalesikhatsi akhuluma, kunika sibonelo inkhulumo, kucoca indzaba, inkhulumomphikiswano. -- sebentisa lwati loluphatselene nabomcondvofana, bomcondvophika, bomabitwafanana, bomcondvomnyenti nelibintana. -- sebentisa emagama labolekiwe, emagama ladzabuka kulolo lulwimi nemagama lamasha -- sebentisa lulwimi lolujulile (tinongo tenkhulumo, tisho, taga) liphimbo, umoya -- sebentisa tifinyeto -- sebentisa imisuka, ticalo netijobelelo -- sebentisa bulili, bunyenti netinciphiso -- sebentisa tikhuliso netandziso • Kukhomba kuba nelwati lwelulwimi lolujulile ngeku: -- nika emaciniso nekuveta imibono CAPS 19
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 -- ngekusho inshokutsi lesebaleni nenshokutsi lefihlakele, inshokutsi lengakacondzi. -- veta emagugu, indlela lowenta ngayo tintfo, kutsatsa luhlangotsi, inkholelo lonayo, ngekusebentisa lulwimi loluvusa imiva, lulwimi loluphocako nelulwimi loluhhungako sib. Enkhulumeni lephocako. • Kusetjentiswa kwemitfombolwati lefana nesichazamagama netheserasi kute ukhetse silulumagama lesifanele ubuye wente setfulo usebentise emanotsi netinsita, timviwabukelwa; tinsita nemagrafu kute setfulo setfuleke ngendlela lefanele. Kutetayeta nekwetfula Bafundzi kumele bakwati kutetayeta nekukhomba emakhono ekwetfula temlomo ngeku: • khuluma netetsamelilwati • babuka kutinsita letifanele letike tabukwa • kufaka ekhatsi tinhlobo letihlukene temaphuzu netibonelo ngekwetidzingo temsebenti • sebentisa singeniso lesihehako nesiphetfo (sib. Sicashunwa lesinenshokutsi lesobala, imitfombolwati lecuketse imitsetfo, umlandvo lomfisha) • tfutfukisa imicondvo nekungavumelani- lokucuketfwe lokungiko, kwekuticambela, lokubumbene, lokukhombisa kutfutfuka lokuhlelekile nekuhleleka kwemaphuzu, tibonelo nemicondvo • sebentisa tincenye tesakhiwo senkhulumo (sib. Singeniso, kusuka esigabeni sekucala uye esigabeni sesibili, umtimba, siphetfo) ekwakheni kungavumelani lokunetizatfu nekwenta buciko lobuphocelelako nenkhulumomphikiswano. • Sebentisa sakhiwo sekuhlelembisa njengekulandzelanisa emaphuzu, letisematseni, kunika imbangela nemphumela, kucatsanisa- kuhlukanisa, sisombululo senkhinga kute watise ubuye uphocelele. • Sebentisa buviyoviyo lobufanele • Kwetfula ubuye uphakamise kungavumelani kube sezingeni leliphakeme, kucace ubuye ukhetse tinhlobo letifanele tebufakazi lobuphatsekako (sib. tibalo talokutfoliwe, bufakazi, timo letitsite) letihambelana nelizinga lekuhlola bufakazi, lokufaka ekhatsi kutsembeka, kwemukeleka nekubaluleka • Sebentisa tindlela tekubingelela nobe imphindza: ngiyanibingelela nonkhe, labadvuna nalabasikati; ngifuna kugcizelela loku ... • Sebentisa takhi netimiso letifanele njenge: -- Sebentisa titfo tenkhulumo kuveta kuchumana kwemalanga onkhe ngetemlomo • Sebentisa imibuto lengadzingi timphendvulo, kuphumula, nemphindza • Sebentisa emasu ekuchumana ngekukhuluma nekuchumana ngetimphawu (sib. Liphimbo, kuvakala kwelivi, bungako bemsindvo, sivinini, indlela yekubeka emagama, kuhlangana ngemehlo, simo sebuso, kunyakata kwemtimba nelulwimi lwemtimba) nawetfula inkhulumo. 20 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma Inkhulumo lelungiselelwe Kwatisa/kuphocelela/kwabelana nekusekela luvo lwakho nobe umbono. • Kukhetsa sihloko selucwaningo lesifanele • simo selucwaningo kumele sicace • Sakhiwo lesifanele (singeniso, umtimba nesiphetfo) • Kuchumana lokuhlelekile nalokucacile nesihloko • Kushayisana ngemcondvo nobe luvo lwakho lolutawutsintsa timphendvulo lebataticabangisisa labanye. • Imicondvo lecaciswe kahle lekhombisa kucaphela tetsamelilwati nenhloso. Inkhulumo Kwetfula inkhulumo ngaphandle kwekutilungiselela/kuhlela ngesikhatsi/sebentisa emasu lengakalungiselelwa enkhulumo ngesikhashana. • Sebentisa sakhiwo lesifanele (singeniso, umtimba nesiphetfo • Lokufanele inhloso • Sebentisa liphimbo, kuvakala kwelivi, sivinini, kuhlangana ngemehlo, indlela yekuma nekunyakatisa umtimba. • Irejista liphimbo lefanele tetsamelilwati • Sebentisa silulumagama lesifanele nalesisebentisekako netakhi telulwimi • Lemfisha kodvwa lesebentisekako ngemphumelelo Kufundza • Kukhomba kuvisisa sicephu lokulungiselelwe • Sicephu sifundvwa ngekushelela (Kufundza ngekuphimisa) • Kuvakala kwelivi • Kuphimiseka kahle kwemagama • Kusetjentiswa kahle kwekuphumula • Kugcina budlelwane emkhatsini wetetsamelilwati nenkhulumo • Akucikelelwe tetsamelilwati nakukhetfwa sicashunwa • Budze besicashunwa akube ngulobufanele Kufundza Kwabelana ngetheksthi lebhalwe nguwe nobe ngulabanye kute ubajabulise lokungakalungiselelwa • Kukhomba kuvisisa sicephu (Kufundza ngekuphimisa) • Sicephu sifundvwa ngekushelela • Kuvakala kwelivi • Kuphimiseka kahle kwemagama • Kusetjentiswa kahle kwekuphumula • Kugcina budlelwane emkhatsini wetetsamelilwati nenkhulumo • Akucikelelwe tetsamelilwati nakukhetfwa sicashunwa • Budze besicashunwa akube ngulobufanele CAPS 21
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma Inkhulumomphikiswano Kungavumelani ngemibono leyehlukene lephatselene nesihloko lesikhetsiwe. Loku kusakhiwo setemlomo lesihlelekile lekumele ummango usihlatiye ubuye ubambe lichaza kuso. Indlelanchubo yenkhulumomphendvulwano Emacembu lamabili etikhulumi, imvamisa emalunga lamatsatfu ecenjini ngalinye, lavumela nobe laphikisa sihloko. Tihloko letibeka uvo nobe tiphakamiso, sib. ‘Umdlalo Wendzebe Yemhlaba Waba Lusito Emnotfweni Welive Lakitsi’ kunekutsi kuvele kutsiwe ‘Indzebe Yemhlaba • Tindlelanchubo tenkhulumomphikiswano tilawulwa ngusihlalo lo: -- wetfula sihloko abuye anikete nesendlalelo saso -- wetfula sikhulumi ngasinye -- cinisekisa kutsi luhlelo luhamba kahle -- gcina sikhatsi – tikhulumi tiniketwe sikhatsi lesitsite -- cinisekisa kutsi tingcoco tihamba kahle ngalesikhatsi sihloko sesetfuliwe -- cinisekisa kutsi kuvota kuhamba kahle (buka ngentasi) Sihlalo wetfula sihloko bese ucela sikhulumi sekucala ehlangotsini lolwesekelako (licembu lelivumelana nesihloko) kutsi sikhulume • Sikhulumi sekucala ehlangotsini lolwesekelako setfula emaphuzu lasekela sihloko • Sikhulumi sekucala ehlangotsini loluphikisako (licembu leliphikisa sihloko) setfula tiphakamiso letiphikisa sihloko kantsi singaphindze sinyundzele emaphuzu labekwe sikhulumi sekucala. • Sikhulumi sesibili ecenjini lelivumelana nesihloko sengeta emaphuzwini elicembu laso ngetiphakamiso letinsha sibuye sinyundzele emaphuzu esikhulumi lesendlulile.. • Sikhulumi sesibili eluhlangotsini loluphikisako naso senta sona leso • Sihloko sivulelwa tetsamelilwati kutsi ticocisane ngaso tibute nemibuto. • Ngekulandzela kucocisana kwetetsamelilwati licembu leliphikisako lisonga inkhulumo kucala. • Sikhulumi sesitsatfu siphindza tiphakamiso letimcoka telicembu laso siphocelele tetsamelilwati kutsi tesekele licembu laso ngekuphikisa sihloko, sibe sinika tizatfu. Lesikhulumi singaphindze sinyundzele emaphuzu letfulwe ngaphambilini. • Sikhulumi sesitsatfu selicembu lelivumelana nesihloko naso senta kona loko. • Inkhulumomphikiswano ingaphetfwa nemiphumela ingatfolwa ngetindlela letinyenti, sib. Ngekutsi inkhulumo ihlolwe (inikwe emamaki) lijaji, nobe inkhulumo ivotelwe. Inkhulumomphendvu • Veta ingcoco emkhatsini webantfu lababili (nobe labangetulu) lwano • Kucala nekugcina ingcoco ingaphumi esihlokweni. • Sebentisa timiso tekuniketana ematfuba, ngcina ingcoco ingaphumi esihlokweni • Kulalelana • Sekela inkhulumo yakho nangabe ningavumelani. • Kukhulumisana • Cedzela lakushiyile ubuye ugcugcutele sikhulumi • Cacisa tintfo letiphatselene nenkhulumo • Kwabelana ngemicondvo nelwati lonalo nekukhomba kuvisisa imicondvo 22 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma I-inthavyu Kukhetsa lwati nobe luvo lolubuya kumuntfu ngamunye nobe esigungwini. • Sebentisa tindlela tekubuta, kuphocelela, kubhala emanotsi, kufinyeta, emakhono ekulalela nemakhono ekukhuluma ngetimphawu • Kuhlela nekutilungiselela: Tfola inhlosojikelele, sendlalelolwati, kufinyeta imibuto, sikhatsi, indzawo, kulandzelana, simo sendzawo (buka timphawu tekubhala) • Kusebentisa emasu eku-inthavyuwa ngekwetigaba tayo: -- singeniso (kutetfula; kusho inhloso) -- kwemukeleka (kwenta budlelwane bekutsembeka) -- imibuto (buta imibuto jikelele kuya kulecondze ngco, lefanele; sebentisa lulwimi loluvutsiwe, lolutsintsa imiva, loluhloniphekile loluphocako; lalelisisa, hlola timphendvulo, phendvula ngalokungiko kute ukhombe lwati lonalo) -- sifinyeto (copha timphendvulo ngekutsatsa emanotsi; kufinyeta; kulandzelanisa ubuye uhlelembise timphendvulo nemininingwane lebalulekile ngekulandzelana kwayo) -- kuvala (bonga umhlolwa; anikwe imininingwane yekuchumana) Umbiko (lohlelekile • Nika umbiko longiwo ngaleso simo njengobe sinjalo, sib ingoti, lokutfolakele nalongakahleleki) • Veta sihloko, singeniso (sendlalelolwati, inhloso, lokuphatselene nesihloko), umtimba (Bani? Yinindzaba? Kuphi? Nini? Ini? Njani?), tiphetfo, tiphakamiso, imitfombolwati, tichibiyelo. • Hlela: gcogca ubuye uhlelembise lwati; ubuye unike emaciniso • Sebentisa lulwimi lolusakuhleleka kuya kulokuhlelekile, irejista nestayela Sebentisa: -- Sikhatsi sanyalo (ngaphandle kwemibikomlandvo) -- emabitomvama -- lokukhulunywa ngaye (umuntfu wesitsatfu -- Kuchaza lokungemaciniso -- emagama nemabintana ethekhniki -- lulwimi loluhlelekile, lolungakaphatselani nebantfu. Kunika tinkhombandlela Nika ticondziso utjele lomunye kutsi utawufika njani endzaweni letsite. • Sebentisa indlela lephocako esikhatsini lesinyenti • Sebentisa umuntfu wesibili lotawumela kuchumana emkhatsini wesikhulumi nemlaleli • Khumbula loku lokulandzelako nawulayela umuntfu indlela nobe indzawo: --Sebentisa imisho lemifisha lecacile --Sebentisa indlela yekulandzelanisa tintfo. --Kulayela indzawo letsite --Shano budze belibanga lobucishe bube ngibo. --Nika silinganiso selinani letitaladi longahle utiwele kute ufike endzaweni loya kuyo --Nika lwati loluphatselene netimphawu temgwaco eceleni kwendlela. --Sebentisa emagama lakhomba indzawo --Sebentisa emagama lakhomba kubonga CAPS 23
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma Ticondziso Kuchaza indlela lekusetjentiswa ngayo intfo letsite nobe lithulusi, indlela lekuphekwa ngayo kudla lokutsite, indlela lekulungiswa ngayo intfo letsite lenemaphutsa njll. • Chaza kutsi intfo letsite isebenta njani nobe intfo letsite yentiwa njani; kugeza titja, kulungisa intfo letsite lenemaphutsa, njll • Hlela ubuye ulungiselele (buka timphawu tekubhala) --Visisa simo nekutsi umphumela wekunika ticondziso/wekulingisa utawuba yini nobe utawenta umtselela lonjani --Chaza kusebenta nobe kusetjentiswa kwentfo letsite --Veta ticondziso leticacile, letingenamaphutsa naletilandzelaniswe kahle --Sebentisa incwajana yeticondziso, ticondziso, nekutsi isetjentiswa njani intfo letsite. --Cikelela silulumagama, luhlelo, kuphinyiswa kwemagama, lulwimi lwethekhniki nemishwana lengasetjentiswa. • Kwetfula Kwetfula ngetemlomo/ • Kwetfula ngetemlomo ngetigameko letitfolakala sib. Emsakatweni nobe kumabonakudze umbiko nobe kulwati lolutfolakele ku-inthavyu lendlulile. • Hlela ubuye ulungiselele -- Ngenisa kutsi imiphumela yesetfulo setemlomo lesihlelekile kumele ibe njani. -- Combela kutsi kungasetjentiswa siphi silulumagama, luhlelo lwelulwimi nemphimiso yemagama. -- Yenta lucwaningo kute utfole lwati lolufanele kusikhulumi nelulwimi loludzingekako kute wetfule lwati -- Yetfula; ubuke loku lokulandzelako: • Letinye tindlela telucwaningo kumele ticace. • Sakhiwo setheksthi kumele silandzelwe (singeniso, umtimba nesiphetfo) • Itheksthi kumele ibe nekuchumana lokucacile lokuhlelekile nesihloko, laveta emaciniso lafanele lahleleke ngekulandzelana. • Imphikiswano nobe luvo lolutsintsa timphendvulo leticabangisisiwe talabanye kumele ivetwe. • Imicondvo lephimiseke kahle lekhomba lwati lwetetsamelilwati nenhlonso. • Ungatsatsi luhlangotsi (lulwimi lolucacile lolungatsatsi luhlangotsi) ubuye utfule ngerejista lefanele tetsamelilwati • Sebentisa lulwimi lwemtimba lolufanele. Gwema kusebentisa timphawu temtimba letineludlame. • Hlela setfulo setemlomo ngetincenye letintsatfu: -- Singeniso: Heha tetsamelilwati; phendvula imibuto, Ngubani? Yini? Kuphi? Nini? -- Umtimba: Hlelembisa emaphuzu labalulekile embiko ngekulandzelana kwawo. Kusebentisa lwati lolufanele; sekela emaphuzu lamcoka ngelwati lolutfole nawucwaninga; sebentisa imininingwane nemisho lechazako kwenta umbiko ujabulise. -- Siphetfo: Finyeta ubuye utfole emaphuzu labalulekile. Kubhala siphetfo lesifisha. Phetsa ubuye ugcizelele emaphuzu labalulekile. Sebentisa emaphuzu labalulekile kutakhela luvo lwakho loluphatselene nesihloko sembiko. • Sebentisa tinsita letitibonwa njengemaphosta nobe emathransparensi ephrojektha- tetayete kuwasebentisa ngalesikhatsi utilungiselela • Sebentisa emanotsi kwenta sifinyeto sekugcina sembiko. • Buka kumanotsi ngalesikhatsi wetfula umbiko. 24 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma Tingcoco tesigungu Kwabelana ngemibono leyehlukene nobe lwati lolutfolakala kumitfombolwati Tikhulumi kumele: • tititfolele imicondvo leyahlukene • tilalelane • tinike emaphuzu nangabe kubalulekile • tingaphazamisi letinye tikhulumi • tente kuchumana lokubumbene emkhatsini wemaphuzu. • tigcile esihlokweni • tizame kukhutsata bantfu babambe lichaza etingcocweni. -- Kungenelela ngendlela lekahle -- Veta imibono ubuye uyisekele ngetizatfu • Sikhulumi ngasinye sikhuluma ngencenye letsite yesihloko • kusetjentiswa kwemishwana yetakhi letifanele • Imisebenti yemgcinisihlalo --Kwenta sicinisekiso sekutsi tingcoco tihamba kahle. --Kulawula sikhatsi --Kulandzela i-ajenda --Kukhutsata kubamba lichaza --Kungatsatsi luhlangotsi --Kucela tiphakamiso Kulingisa Bafundzi betfulelwa simo lesitsite, inkinga nobe sehlakalo lekumele basiphendvule ngekudlala indzima letsite. Lokudlala indzima letsite kungenteka bangakatilungiseleli, nobe umfundzi anganikwa ticondziso letiphatselene nendzima lekumele ayidlale. Luhlolo lapha luvulekile lucondzene naloyo losuke alingisa Tingcoco Kwabelana ngemicondvo, imibono neluvo yelicembu ngalinye letingakahleleki/ • Kucala nekugcina ingcoco ingaphumi esihlokweni. tinkhulumiswano • Timiso tekuniketana ematfuba • Kumela luhlangotsi lwakho • Kukhulumisana • Cedzela lakushiyile ubuye ugcugcutele sikhulumi • Kwabelana ngemicondvo nelwati lonalo nekukhomba kuvisisa imicondvo Kwetfula sikhulumi Kunika tetsamelilwati lwati loluphatselene nesikhulumi/sivakashi • Tfola lwati lolungilo ngesikhulumi • Sebentisa sitayela lesihlelekile nobe irejista • Akha inshisekelo nobe kulangatelela kutetsamelilwati, sib. Ngekutjela tetsamelilwati ngesendlalelolwati lesifanele nemphumelelo • Akha kulangatelela ngekuphumula nawukhuluma nebuviyoviyo beliphimbo • Phetsa ngemfutfo nangekutetsemba Kwetfula emavi ekubonga Kubonga sikhulumi ngemva kwekwetfulela tetsamelilwati inkhulumo • Sebentisa irejista lehlelekile • Lalelisisa sikhulumi ngekucikelela, kute ukwati kusho lokuhamba phambili lokwetfulwe enkhulumeni yesikhulumi • Shano emaphuzu labalulekile kulesetfulo • Phetsa ngemfutfo nangekutetsemba CAPS 25
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Sikhatsi lesiphakanyisiwe sematheksthi ekuchumana ngetemlomo lokufanele akhicitwe. Ematheskthi Lulwimi Lwasekhaya Libanga 7 - 9 Tinkhulumiswano, inkhulumomphikiswano, sigungu/licembu/ 15 -20 emaminithi tingcoco tesigungu, tingcoco telicembu Inkhulumomphikiswano 4 – 6 emaminithi Tinkhombandlela neticondziso 2 – 4 emaminithi I-inthavyu 8 – 10 emaminithi Kufundza lokulungiselelwe 2 – 3 emaminithi Inkhulumo lelungiselelwe, umbiko, sihlatiywa 2 – 3 emaminithi Inkhulumo lengekalungiselelwa 2 – 3 emaminithi Kucoca indzaba 5 – 7 emaminithi Umhlangano nendlelanchubo yemhlangano 8 – 10 emaminithi Tibonelo tetinkhulumo letisetjentiswa malanga onkhe enkhulumeni yeSiswati – Luhla lwemtfombolwati KUCELA IMVUME/TICELO KUPHAZAMISA • Nginga…..? • Lucolo, nginga ...? • Kungenteka yini kutsi ngivumeleke ngi …..? • Ngiyacolisa, ucabanga kutsi nginga ...? • Kulungile yini kutsi ngi ….? • Lucolo, uyamati yini...? • Kungavumeleka yini kutsi ngi …? • Ngicela lucolo, ungangisita yini? (Lehlelekile) • Angeke yini uphatseke kabi nanginga …? • Ngicela ungivumele ngi… • Ungavuma yini kutsi ngi …? KUNIKA LUSITO KUCELA LUSITO • Ngingakusita yini ….? • Ngingasita nge….? • Ngingakuncedza yini …? • Ungangisita kutsi ngi …..? • Kukhona yini lokufunako…? • Ngidzinga lusito ngaloku … • Ungaludzinga lusito? • Ngisite tsine… (lehlelekile) • Udzinga lusito yini …? • Ngicela tandla tenu … • Ngingakwentelani lamuhla …? KUCOLISA KUSOLA • Ncesi. • Ngiyacolisa kutsi kufanele ngisho loku, kepha ... • Ngiyacolisa ngekutsi…. • Ngiyacolisa kukuhlupha, kepha... • Ngiyatisola…. • Kungenteka sewukhohliwe kutsi... • Ngicela ungicolele ngeku … • Ngicabanga kutsi kungenteka sewukhohliwe ku... • Ngiyacolisa ngekutsi … • Utangicolela uma ngabe sengiphumile enkhulumeni kepha ... • Lucolo. • Kungenteka kutsi awukangiva kahle/asikevani kahle • Ngicela uphindze futsi… ngekutsi ... • Ungangiva kabi kepha ... 26 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 KUNIKA SECWAYISO KUBEKA LOKO LOKUKHETSAKO • Angicabangi kutsi unga …….. • Ungakujabulela yini ku …. • Bekufanele kutsi….. • Ngingamane ngi…… • Bewungafanele kutsi …... • Kungani singa….? • Kube benginguwe bengitawu…. • Hhayi-ke ngingakhetsa ku…. • kube bengikulesimo lokuso bengitawu … • Ucabangani ngaloko? • Bekufanele …. • Ucabanga kutsi sente njani? • Bekungafanele u…. • Kube bekuya ngami bengitawu … • Nome ngabe yini loyentako ungacali ……. • Ngicabanga kutsi besinga … KUCABANGELA NEKUCOMBELA KUNIKA LWATI LOLUNGASHAYI KHONA • Bengitawutsi sewucishe ulungele ku ... • Kukhona cishe …. • Kungenteka kudzingeke ... • Kunalokungenani … • Angahle a ... • Kunelinani lelikhulu le…… • Kubukeka ngatsi- … • ……. Combela ufike e ….. • Mhlawumbe udzinga lokutsite... • Kucishe kube… • Mhlawumbe badzinga ku... • Kungulenhlobo le…… • Kulukhuni kusho, kodvwa ngicabanga kutsi … • Bangulomhlobo lo….. • Anginasiciniseko lesiphelele kodvwa ngicabanga, kutsi….. • Kulukhuni kusho, kodvwa ngicabangela… • Angati kahle kodvwa ngicabanga kutsi … KUVALELISA KUTIHLOLA Luhambo loludze, emaholide kuvakasha kwesikhashana • Loku kusebente kahle/kube yimphumelelo ngobe …. • Ube neluhambo loluhle. • Loku ngikwente kahle ngobe…. • Tsakasela emaholide akho • Bekutawuba ncono kube bengi ... • Utijabulise! • Loku bekungentiwa ncono kunaloku ngekutsi …. • Kube mnandzi lapho uya khona • Inchubekelembili iyabonakala/ayibonakali ngobe … • Ube nesikhatsi lesimnandzi e…. (ligama lelidolobha) • Loku kuyaphumelela ngobe … KUBINGELELA NGEMVA KWELUHAMBO • Bekanjani emaholide akho e…? • Ukujabulele kuba se… (indzawo lebekaye kuyo) ? • Belunjani luhambo lwakho ngendiza/ngebhasi? 3.1.2 KUFUNDZA NEKWEHLWAYA Emakhono eKufundza neKwehlwaya latfutfukiswe ngalokufanele angumgogodla wekufundza lokuyimphumelelo kuyo yonkhe ikharikhulamu. Bafundzi batfutfukisa likhono lekufundza nekwehlwaya ematheksthi etemibhalo nalangasiwo etemibhalo lahlukene, lokufaka ekhatsi ematheksthi latibonwa. Bafundzi bakwati kubona kutsi tinhlobo temibhalo nerejista tiyiveta njani inhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo setheksthi. Ngekufundza kwaseklasini nangekutifundzela ngekutimela, bafundzi baba ngulabacabanga ngendlela lejulile nangekuticambela. Kufundza/kwehlwaya kuhlanganisa tincenye letimbili: 1) kufundza nekusebentisa emasu ekunika emagama nekuvisisa itheksthi. 2) kufundza nekusebentisa lwati lwetimphawu tetheksthi. Letincenye letimbili tifanele tibekhona eticondzisweni tekufundza/kwehlwaya ematheksthi etemibhalo nalangasiwo etemibhalo. Lokucuketfwe kwekufundza/kwehlwaya kuhlelwe nge: - 1) kufundzela kuvisisa 2) kufundzela kutadisha lokuhlelekile (timibhalo lephakanyisiwe) kanye 3) nekufundza ngekutimela lokwengetiwe. CAPS 27
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Indlelanchubo yekufundza Ticondziso tekufundza tingafaka ekhatsi tinyatselo letintsatfu kute kwelekelelwe kuvisiswa kwematheksthi. Akusito tonkhe tinyatselo talenchubo letitawusetjentiswa kuto tonkhe timo, sibonelo kungaba kutsi uma bafundzi bafundza luhlobo; lwetheksthi labangakalwetayeli batawudzinga kutsi bente umsebenti wangembi kwekufundza lotabenta bacaphele timphawu taloluhlobo lwetheksthi kantsi kuphindze kubasite kutsi babuke kuhlobana kwaletheksthi netimphilo tabo. Ngesikhatsi sekufundza imisebenti itabasita kutsi bakwati kuhlatiya sakhiwo sayo netimphawu telulwimi ngemininingwane ljulile. Ngemuva kwekufundza kungahle kufake ekhatsi bafundzi kutsi bazame kukhicita luhlobo lwemibhalo ngetheksthi lebatibhalele yona. • Ngembi kwekufundza • Nakufundvwa • Imisebenti yangemuva kwekufundza Ngembi kwekufundza Bafundzi bangalungiselelwa ngetindlela letehlukene mayelana netheksthi kuye ngeluhlobo lwetheksthi nelizinga lebafundzi. Kuvuselela kutibandzakanya nelwati lwangaphambilini. • Bafundzi kufanele bakhutsatwe kutsi babe nalokutsite labakulindzele ngaletheksthi lephatselene netinkomba letihambisana netitfombe nobe imifanekiso, luhlobo lwetheksthi, sakhiwo, likhasi lesihloko, lokucuketfwe, tehluko, luhla lwemagama lachazwako, i-indeksi, sichibiyelo, nemafuthinotsi. • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ngekukha etulu kute kutfolwe timphawu tetheksthi: ligama lencwadzi, tihloko, tihlokwana, imibhalotihumusho, imifanekiso, emagrafu, emashadi, imidvwebo, lokubhalwe ngekucindzetela, bukhulu nebuncane betinhlavu tekubhala, kufaka tinombolo, emabalave, ema-ayikhoni, sivetatinhlelo tekhomphiyutha netinkhombamagama labalulekile. • Kufundza ngekukha etulu kute kutfolwe imicondvo lemcoka, nekunika imicondvo yabo nabacocisana ngembi kwekufundza • Kufundza ngekukha etulu kute kutfolwe imininingwane lesekelako • Kucombela ngekusebentisa lwati lolutfolwe ngekufundza ngekunyanyalata nekufundza ngekukha etulu kute kutfolwe lwati lolutsite. Nakufundvwa • Kutfola inshokutsi yemagama langaketayeleki nemifanekisomcondvo ngekusebentisa emakhono ekuhumusha emagama kusetjentiswa emalunga awo (emagama) netinkhomba tesimongcondvo • Kuphindza ufundze/kubuyeketa • Kubona ngengcondvo/kutakhela sibonwa ngengcondvo • Kutfola lokushiwo ngumbhalo (lokufanako, simongcondvo, kwakheka kwemagama, njll.) • Kubuta imibuto 28 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Kubhala emanotsi (imicondvo lemcoka nalesekelako) • Kufinyeta imicondvo lemcoka nalesekelako ibe ngemaphuzu/titanza letibhalwe ngebudze lobudzingekako • Kuchaza timo letitsite • Kucabangela inshokutsi • Kuchaza/kuhlola kucabangela inshokutsi nesiphetfo kwembhali. Emuva kwekufundza • Kuphendvula imibuto lesetheksthini lesukela ezingeni leliphasi kuye kulelisetulu • Kwenta tiphetfo/luvo lwakho • Kuhlola/kucoca ngetihumusho letehlukene tetheksthi • Kucatsanisa nekuhlukanisa • Kuhlanganisa/kubhala sifinyeto • Sebentisa letheksthi ekubhaleni lulwimi nekufundza silulumagama, sib. Phindza ubhale ngesikhatsi sesento lesehlukile • Kuphindze ukhicite imibhalo yaloluhlobo ngekutibhalela (lapho kufanele khona) . • Kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi lolujulile: -- Emaciniso nemibono -- Inshokutsi lecondzile nalebhacile -- Inshokutsi lesobala nalejulile -- Sendlalelo lwati setekuhlalisana sepolitiki netemasiko tematheksthi nembhali -- Umtselela wekukhetsa nekweca kunshokutsi -- Budlelwano emkhatsini welulwimi nemandla -- Lulwimi lolutsintsa imiva, lolutsatsa luhlangotsi, lolutsatfwa njengemaciniso lube lutsintsa imiva yalabanye, kubandlulula, inkholelo lengasiwo emaciniso/inkholelo lite, tinhlobo letehlukene telulwimi, kucabangela inshokutsi, kucombela, kungavumelani, inhloso yekufaka ekhatsi nobe kushiya ngaphandle lwati lolutsite. -- Kucamba ematheksthi lamasha, kugucula indzaba lelandzisako ibe ngumdlalo, inkhulumomphendvulwano; sebentisa letheksthi ekufundzeni lulwimi nesilulumagama, sib. Phindza ubhale ngesikhatsi sesento lesehlukile. CAPS 29
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Kuhunyushwa kwematheksthi etibonwa (tinhlobonhlobo temidvwebo netibonwa): Bafundzi labanyenti lwati labalutfola ekhomphiyutheni ngilo lebalwetsembako kunalolo lolubhalwe ephepheni. Likhono lekufundza tibonwa liyincenye yekufundza lebalulekile, kantsi nekhompuyutha iveta tinsita letinotsile lekungatsembelwa kuto. Hlola kutsi luhlaka lubaluleke ngayiphi indlela kuwebsayithi ledvumile; nekutsi balutfola njani ludvumo bakhangisi; kutsi umnyakato nembala unaligalelo lini ekuhhungeni basebentisi bayo kute baye kulamanye emawebsayithi. • Emasu laphocelelako: Lulwimi lolutsintsa imiva, kuphocelela, kutsatsa luhlangotsi, nelulwimi loluhhungako. • Indlela lulwimi nemifanekiso luveta lubuye lulawule ngayo emagugu nendlela lekutsatfwa ngayo tintfo. • Umtselela wekusebentisa tinhlobo tefonti nebukhulu betimhlavu, tihloko nemibhalo tihumusho. • Hlatiya, humusha, hlola abuye uphawule ngetinhlobo letinyenti temakhathuni/imibhalohlaya. Imisebenti yekufundza neluhlobo lwalolufundzako loluhlosiwe Kufundza lokulungiselelwe (kufundza ngekuphimisa) • Kusetjentiswa kwethoni, kuvakala kwelivi, sivinini, kuhlangana ngemehlo, indlela yekuma nekusetjentiswa kweminyakato yemtimba. • Phimisa emagama ngaphandle kwekugucula inshokutsi yawo. Kufundza lokungakalungiselelwa (kufundza ngekuphimisa) • Fundza ngekushelela lokuhambelana nenhloso • Phimisa emagama ngaphandle kwekugucula inshokutsi yawo. • Kusetjentiswa kweliphimbo, kuvakala kwelivi, sivinini, kuhlangana ngemehlo, indlela yekuma nekusetjentiswa kweminyakato yemtimba ngendlela lefanele. Kufundza sivisiso • Kufundzisisa nekufundza ujule (kufundza sivisiso) • Kuvisisa itheksthi ngendlela lejulile – timphawu tetheksthi – tihloko tencwadzi, imifanekiso, emagrafu, emashadi, imidvwebo, tihloko, tihlokwana, kubhala tinombolo, imibhalo tihumusho, tindzaba letihamba phambili, sakhiwo, sib. Emakholumu eliphephandzaba, njll. • Kukhomba kufundza ngekutimela (kufundza kabanti wentele kutijabulisa, kutfola lwati nekufundza) • Lwati lwelulwimi lolujulile (ube nelwati lenshokutsi lesebaleni nalefihlakele yemagama nekutsi kucuketse inshokutsi lebhacile nemilayeto, sib. Inkholelo lengasiwo emaciniso, kugceka nenhloso yesikhulumi) 30 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Kufundzisisa a) Fundzisisa ematheksthi lamafisha labhaliwe kwentela KUVISISA ezingeni lemagama Bafundzi basebentisa emasu lehlukene ekuvisisa ematheksthi. Bakha silulumagama ngemakhono ekuhlahlela emagama nangelwati lwabo lwangaphambilini. • Sebentisa sichazamagama, emathesorasi, naletinye tincwadzi letiticukatsilwati, kutfola inshokutsi yemagama, sipelingi, imphimiso, kwehlukaniswa kwemalunga, netitfo tenkhulumo temagama langaketayeleki. • Babona inshokutsi yeticalo letivamile (Sib. um-, in-, si-,) netijobelelo letivamile (Sib. –kati, -ana, -ini) . • Tfola inshokutsi yemagama nebudlelwano bawo nalamanye emagama lahlobene nawo ngekusebentisa lwati lwemisuka, tijobelelo kanye neticalo. • Sebentisa simongcondvo setheksthi (Sib. nakuchazwa imisho), tinkhomba (sib.emakhefu, bokhulumile) netimphawu letingumdvwebo (umbhalo locindzetelwe) kutfola inshokutsi yemagama langakavami. • Babona babuye basebentise tisho netaga letivamile, sib. Likati lilala etiko. • Hlukanisa emkhatsini wenshokutsi lesebaleni nalefihlakele. • Tfola imvelaphi nekusetjentiswa kwemagama lamasha, sib. Lulwimi lolusetjentiswa esitaladini, lulwimi sigodzi, emagama labolekiwe (Sib. ubuntu, tafel, usikhokho) . • Hlukanisa emkhatsini wemagama ladidako: bomabitwafanana (sib. umsiti- umsiti; ); bomcondvomnyenti (sib. lilawu lebafana; lilawu luhlobo lwebantfu); bomcondvofana (sib lilanga/lusuku) .; emagama enhlonipho (sib. kufa –kushona/kulala) • Bona tinhlobo letinyenti letehlukene tetifinyeto, nema-akhronimi. • Sebentisa lwati lweluhlelo kuveta inshokutsi. Bona takhi telulwimi– kuloluhla lokungatsatselwa kulo ngentasi. b) Fundzisisa ematheksthi lamafisha labhaliwe kwentela KUVISISA ezingeni lemusho nelendzima Bafundzi basebentisa lwati lwabo lwetakhi telulwimi kute bevisise kwakhiwa kwemisho nekuhleleka kwematheksthi. Kufundvwa kwetheksthi kulelizinga kunika litfuba lekufundzisa takhi telulwimi ngalokuhlanganisiwe. • Tfola ubuye usebentise inshokutsi nemsebenti wetakhi netimiso telulwimi ematheksthini. Bona takhi telulwimi– kuloluhla lokungatsatselwa kulo ngentasi. • Tfola sakhiwo sematheksthi lasetjentiselwe tinhloso letehlukene (sib. kuchaza, kucacisa, imbangela nemphumela) kuyo yonkhe ikharikhulamu kanye nemagama latichubekisamcondvo emagama latinkhomba/ timphawu/emagama/tihlanganisi letihambisana nawo (sib. ngakulolunye luhlangotsi, kwekucala, ngobe) . Bona Kubhala neKwetfula kutfola tinhlobo letifanele tematheksthi. c) Kufundzisisa ematheksthi lamafisha labhaliwe kwentela KUVISISA ezingeni letheksthi yonkhe Bafundzi basebentisa lwati lwabo lwetembhalo nekufundvwa kwetheksthi lehlelekile kute bavisise inshokutsi, ihloso, nemphumela wetheksthi yonkhe. • Bahlanganisa itheksthi nalabake bahlangabetana nako emphilweni. CAPS 31
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Babona tinhlobo temibhalo nenhloso yato, sib. Kushayisana ngemicondvo lokuhlose kuphocelela. • Babona babuye bachaze indlela umbhali latsatsa ngayo tintfo kanye netinhloso takhe. • Bacubungula tincenye tetheksthi nobe itheksthi lephelele kute batfole tincumo. • Benta tiphetfo; batsatsa tincumo babuye besekele luvo lwabo. d) Kufundzisisa ematheksthi lamafisha labhaliwe kwentela KUFINYETA NEKUTSATSA EMANOTSI Bafundzi basebentisa kuvisisa kwabo ngetimphawu tematheksthi kute bafinyete itheksthi. Bona emasu ekufundza langenhla. • Fundza ngekunyanyalata ubuye ufundze ukhe etulu ngenhloso yekutfola imicondvo lemcoka nengcikitsi • Yehlukanisa imicondvo lemcoka nemininingwane lesekelako • Phindza uhlele kabusha imicondvo lemcoka (yibhale ngewakho emagama) • Landzelanisa imisho ubuye usebentise tihlanganisi netihlanganisi letihlelekile kute tichumane tibe yitheksthi. e) Fundzisisa ematheksthi lamafisha kute UCIKELELE KUSETJENTISWA KWELULWIMI NGALOKUJULILE Bafundzi basebentisa kuvisisa kwabo indlela lulwimi lungacamba lubuye lugcine budlelwano bemandla emkhatsini webakhiciti nebafundzi bematheksthi. Bahlatiya umbono lokususelwe kuwo itheksthi. • Tfola ubuye ucoce ngelulwimi lolutsintsa imiva naloluhhungako. • Tfola ubuye ucoce ngekutsatsa luhlangotsi nangekutsatsa tincumo ngaphambilini, kanye nenkhulumo letsatfwa njengemaciniso ibe itsintsa imiva yalabanye. • Tfola ubuye ucoce ngalokucabangelako ubuye uchaze nemitselela yako. • Tfola ubuye ucoce ngenshokutsi lebhacile nekucabangela inshokutsi • Tfola ubuye ucoce ngenshokutsi lesebaleni nalefihlakele. • Yenta siphakamiso ngenhloso yekufaka nobe kushiya ngaphandle lwati lolutsite. • Tfola luvo lwembhali/lwemkhiciti. f) Kufundzisisa EMATHEKSTHI LASEBENTISA TINDLELA TESENTO LETAHLUKENE NETIBONWA (Ematheksthi lasebentisa tindlela tesento letehlukene tisebentisa tinsita letitibonwa naletibhaliwe etheksthini yinye sib. tikhangisi, emakhathuni. Bangabuye bakuhlanganise loku nelulwimi lolukhulunywako kanye nelwekunyakatisa umtimba.) Bafundzi basebentisa lwati lwabo lwemifanekiso netibonwa kute bavisise kutsi loku kukwesekela njani kubhala ematheksthini lasebentisa tindlela tesento lahlukene. Bafundzi basebentisa lulwimi lolunongiwe lwekufundvwa kwemafilimu kute bavisise babuye bancome ngetincenye tetheksthi letitibonwa nemiphumela yato. • Tfola ubuye ucoce ngendlela timphawu tetibonwa tihlanganiswe ngayo nematheksthi labhaliwe ematheksthini lahlukene lasebentisa tindlela tesento sib. sakhiwo, imidvwebo nelwati lwemagrafu 32 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Tfola ubuye ucoce ngenhloso nemlayeto ematheksthini etibonwa kutfola lwati sib. emagrafu, emathebuli, emadokhumentari, emashadi, nemabalave. • Tfola ubuye ucoce ngemlayeto nekusebentiseka kwetimphawu tetibonwa tetikhangisi kanye nebudlelwane emkhatsini walokubhaliwe netimphawu tetibonwa. • Tfola ubuye ucoce ngenhloso nemlayeto ematheksthini etibonwa laveta budlelwane, sib.emabalavemcondvo, imidvwebo, emaphayishadi, emabalave, tinhlelo. • Tfola ubuye ucoce ngenhloso, timphawu tetebuciko nekwakheka kwematheksthi etibonwa labhalelwe kuveta inhloso yetebuciko lobutsite sib. Titfombe, emafilimu, timphawu teluhlakasimo lwalokutsite. • Tfola ubuye ucoce ngenhloso nemlayeto wematheksthi etibonwa labhalelwe kutijabulisa nekucitsa situnge sib. Emafilimu, emakhathuni, emavidiyo emculo, emapheshana ekhomikhi. • Tfola ubuye ucoce ngemlayeto nemphumela yematheksthi etibonwa lesekela kukhuluma, sib.imidvwebo yemaphosta kwetfula lokutsite ngephrojekhtha • (Kufundza ngemafilimu), tfola, visisa, hlatiya ubuye uhlole budlelwane emkhatsini wemsindvo, inkhulumo, umnyakato netimphawu tetibonwa emafilimini nakulaletinye tinhlobo tematheksthi latimviwabukelwa. Kufundza lokuhlelekile kwematheksthi etemibhalo Bafundzi bafundza, bahlole babuye baphawule ngetimphawu tebuciko betheksthi yetemibhalo. Basebentisa lulwimi lwekucacisa lokutsite lwekufundza imibhalo kute bavisise babuye bancome tincenye tematheksthi lacanjiwe. CAPHELA: Lokugcizelelwako ekufundvweni kwematheksthi lahlelekile kutawuntjintja kuye ngemsebenti lonikiwe/itheksthi lekhetsiwe. • Kuvisisa timphawu letigcamile tetinhlobo letehlukene tetemibhalo sib. kutsi inkondlo inetimphawu letehlukile kune tenoveli. • Tfola ubuye uchaze lulwimi lwetinongo nemasu ebugagu njengoba kuvela ematheksthini lehlukene, sib. sifaniso, sifanisongco, kumuntfutisa, sifanamsindvo, sifutamsindvo, sihabiso, kucatsanisa, siphukuto, silutfo, lipholavutfondzaba, luphawu, sihlaneketelo, siphumuti nemphindza, sidlalangemagama, kweswela emagama ekuchaza lokutsite. • Tfola ubuye uchaze inhloso yembhali/yemkhiciti’ • Chaza kukhetfwa nemphumelelo yetimphawu enkondlweni ngekutsi timphawu tiwusekela njani umlayeto/ ingcikitsi. Timphawu tingafaka ekhatsi tinongo tenkhulumo, imifanekisomcondvo, timphawu tesakhiwo sib. Imvumelwano, imphindvwa, sigci, sifanamsindvo. • Chaza kukhetfwa nemphumelelo yetimphawu emdlalweni ngekutsi timphawu tiwusekela njani umlayeto/ ingcikitsi. Ngekwengeta kutinongo tenkhulumo imifanekisomcondvo, timphawu tesakhiwo, sib. Sakhiwo, balingisi, kuvetwa kwebalingisi, kuma kwesiteji, umdlalosiphukuto, simonhlalo, inkhulumomphendvulwano, inkhulumo lendze yemlingisi lengatzandzeki, kukhuluma wedvwa ukhiphe imicabango, kuphindza ubuke emuva, njll. CAPS 33
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Ngekwengeta, emafilimini umsebenti wesitfwebulatitfombe nekuhlela kabusha umbhalo, sib. kuvaleka, kutsatsa sitfombe ukhashane, umculo netrekhi yemsindvo, timphawu letikhetsekile, umbala, • Chaza kukhetfwa nemphumelelo yetimphawu etindzabeni letimfisha/emanoveli/emafilimini ngekutsi timphawu tiwusekela njani umlayeto/ingcikitsi. Ngekwengeta kutinongo tenkhulumo nemifanekisomcondvo, timphawu tingafaka indzima yemlandzi, timphawu tesakhiwo, sib. Sakhiwo, setfulo, kubhebhetseka kweludvweshu, ludvweshu, luvutfondzaba, lupholavutfondzaba/siphetfo, tisombululo, simonhlalo. KUFUNDZA/KWEHLWAYA NGEKUTIMELA LOKWENGETIWE Bafundzi basebentisa emasu lanikwe njengesibonelo ekufundzisiseni nasekufundvweni kwematheksthi ngalokuhlelekile kwentela tifundvo tekutifundzela letengetiwe kute kufundzelwe kutijabulisa nekucwaninga. Lusito lwathishela ekutfoleni nelizinga kubalulekile kulencenye yeluhlelo lwekufundza. • Bakhona kungena kumitapomabhuku babuye bati netimiso tekugcinwa kwetincwadzi • Banika bufakazi bekufundza/nekwehlwaya lokwengetiwe ngetinkhulumo, kucocisana netincwadzi/lifilimu/ luhlelo letibuyeketo. • Bafundza/bahlwaye tinhlobo letinyenti letehlukene tematheksthi laphelele sib. Tincwadzi, emaphephabhuku, emaphephandzaba, ema-websaythi, emafilimu, tinhlelo tamabonakudze ngesikhatsi seliklasi nangesikhatsi nangaphandle kweliklasi. Tibonelo tetinhlobo temibuto Imibuto yelwati Kwentekani emuva kwe…? Unganika ligama le…Chaza lokwenteke e … Ngubani lowakhulume na …? Yini inshokutsi ye ….? Imibuto yekuvisisa Bekungubani umlingisi lomcoka …? unganika sibonelo se …? ungachaza ngewakho emagama ….? Imibuto yekwenta Ungacabanga ngalesinye senteko lapho bekwe ….? Uyakhumbula kutsi besibuka sifanisongco – lokutsite ungasichaza njani sifanisongco kulomugca? Imibuto yekuhlahlela Bekufana njani loku ku…? Bekwehluke ngani loku ku …? Itsini ingcikitsi lejulile ye........? Kubangelwa yini ucabange kutsi …..? Imibuto yekuhlanganisa Sifundze tintfo letinyenti letehlukene ngalomlingisi/umdlali - ungatihlanganisa tonkhe ndzawonye kute uchaze kutsi umngumlingisi lonjani? Ungumuntfu lonjani? Imibuto yekuhlola Inemtselela lonjani i…..? Ungacabanga ngendlela lencono yeku ….? Nguyiphi inkondlo loyitsandzako kuleti letimbili? Kungani? Kukhetsa luhlobo lwetheksthi nobe umbhalo Bothishela kufanele bacinisekise kutsi bafundzi bafundza tinhlobonhlobo tematheksthi nemibhalo ekuchubekeni kwemnyaka. Kufanele kube nekulingana emkhatsini wematheksthi lamafisha nalamadze nasemkhatsini wekufundzela ngetinhloso letehlukene, sib.tinhloso tebuciko (kufundvwa kwematheksthi lahlelekile emsebentini lohleliwe) ematheksthi ekwendlala sisindvo etintfweni tekuchumana, ematheksthi etibonwa lentelwe kutijabulisa (bona “Ematheksthi lasetjentiselwe kufundzisa lokuhlanganisako kwemakhono elulwimi 34 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekufundza Tinkondlo Kunemibuto lenemibuto lebalulekile lemibili kuphela lekufanele umfundzi ayibute ngenkondlo: bekutsiwani/bekukhulunywa ngani? Ngati njani/ngani? Umbuto wesibili wengeta kutetsemba emphendvulweni yembuto wekucala; lowekucala uletsa kutsi lombuto wesibili utawuvetani ebaleni. Bonkhe babhali lababhala imibhalo yekuticambela babhala ngobe banalokutsite lebafuna kukusho—intfo lebayitsatsa njenga lejabulisako lokungenani, futsi kuvame kuba nguloko lokubalulekile emasikweni alelicembu lebabhalela lona. Sitadisha itheksthi kute sisekele, sivumelane nalokutsite, sicacise sibuye sivete ebaleni kutsi babhali bafuna kusitjelani ngaloko lebakubhalile. Kubuye kufake ekhatsi kubuka kusetjentiswa kwelulwimi lolujulile/lolunetinongo; ngendlela imisho, imigca yesitandza nenkondlo yonkhana letfulwa ngayo; indlela yekukhetsa imifanekiso, sigci, sivinini nemsindvo; kwekutsintseka kwemiva levuswa ngulemifanekiso. Konkhe loku kusento lesiholela kufika esiphetfweni umbhali latsemba kutsi sitasitfola ngekushesha nobe ngemuva kwesikhatsi kube ngulokushiwo nguletheksthi. Kuba nesiphetfo lesingakavami ekutadisheni kwenkondlo lebhaleke kahle. Letincenye letilandzelako titawusita kuvisisa umlayeto lohlosiwe • Inshokutsi lesebaleni/umcondvo losebaleni • Umcondvo lojulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto • Sifanekisomcondvo • Tinongo tenkhulumo/umfanekisomcondvo, kukhetsa emagama (imphimiso), umsindvo, liphimbo, tinsita tekunonga inkhulumo, timphendvulo letitsintsa imiva, imigca, emagama, titandza, imvumelwano, kuhlangana, sigci, timphawu tekubhala, imphindza, sifanamsindvo (bongwaca nabonkhamisa), umcondvo lochubekela emgceni lolandzelako. Umdlalo Umdlalo awukaphatselani nemagama nelulwimi kuphela: uphatselene nekunyakata, liphimbo, kukhanya nebumnyama; kuchumana; kulingisa. Kwekutsi uchubeka njani umdlalo (sivinini) kubalulekile; bachumana njani balingisi, yini lebayenta uma bangakhulumi; simo sebuso singayigucula njani inchazelo yemugca – konkhe loku kungalahleka uma lomdlalo ungafundvwa kwangatsi uyinoveli. Nanobe kunjalo, akukase kube ngumcondvo lomuhle kudlalisa ‘ividiyo’ yalomdlalo kute kube ngulapho lomdlalo sewufundvwe kahle, wacocwa wabuye walingiswa liklasi. Ngaphandle kwaloko, ‘ividiyo’ iba liciniso lalomdlalo, futsi kuncane lokungalahla inchazelo yalolohlobo lemkhicito. Umfanekisomcondvo utsatsa indzawo lebaluleke kakhulu ekufundvweni kwemdlalo. Kwakha sitfombe sasesiteji nekutsi badlali babukeka njani, nekutfola kutsi mangaki emahlandla lehlukene emgceni nobe ingcoco lengatfulwa ngayo nekutfola kutsi tingaki tindlela letahlukene lekungatfulwa ngato umugca nobe inkhulumo, titintfo letibalulekile tekusebenta ngemdlalo eklasini. Sakhiwo nesakhiwana; ngendlela umbhali latfula ngayo balingisi, nekutsi batfutfuka njani ekuchubekeni kwemdlalo; simonhlalo (kuphela lapho kubaluleke khona kute kuvisiseka kwemdlalo); sivinini, kusebentisa umfanekiso neluphawu; emasu ekulingisa lafana nekutsi umdlali akhulume imicabango yakhe esiteji yedvwa nje (inkhulumongayedvwa); kuphukuta ngekulingisa, tinkombandlela tasesiteji, kwenta simo lesimunyu nobe lesihlekisako, nobe imbangalusizi konkhe kubalulekile kutsi kufundvwe uma kulingiswa kufundvwa kwemdlalo. Letincenye letilandzelako titawusita kutsi umfundzi avisise itheksthi: • Sakhiwo nesakhiwana (setfulo, kubhebhetseka kweludvweshu, ludvweshu, luvutfondzaba, lupholavutfondzaba, sincumo/sisombululo, sikhanyisamcondvo nesendlalelomuva) • Kuvetwa kwebalingisi • Indzima yemlandzi/umlingisi/umbono wembhali • Ingcikitsi nemlayeto • Sendlalelo nekuhleleka kwenkhundla - ngekuhambelana nebadlali nengcikitsi • Sakhiwo semdlalo: sakhiwo, sakhiwana (setfulo, kubhebhetseka kweludvweshu neluvutfondzaba) • Umoya neliphimbo • Ingwijikhwebu/siphetfo • Kwakheka kwenkhundla • Kubumbana kwemnyakato nenkhulumiswano/inkhulumongayedvwano/isolilokhi/neminyakato • Umdlalosiphukuto • Kulandzelana kwetigameko CAPS 35
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekufundza Kufundvwa Kufundvwa kwemafilimu akufani nekufundvwa kweNoveli. Nanobe kufundziswa kwemafilimu kwemafilimu kulandzela indlela yekufundzisa umdlalo neNoveli nje, kodvwa emasu lasetjentiswa esinema (njengemsebenti asidzingo nesisekelo lekufanele acikelelwe. ‘Kufundza’ lifilimu ngekwemiva nangaphandle wekwandzisa lwati) kwemaphutsa kweyeme kakhulu esimeni sekutsi ngabe setsamelilwati siyavisisa yini kuhlela, (kuma efilimini) kuhlanganisa tigameko telifilimu, kusetjentiswa kwesitfwebulatitfombe (kutsatsela dvutane nobe khashane), kuhlelembisa lifilimu, kuhleleka kwetinkhundla, umculo, tembatfo, kukhanyisa nemsindvo. Kukwati kufundza lifilimu kulelizinga, kwandzisa lwati lolunyenti kulowo losetsamelilwati: semafilimi: setsamelilwati siyekela ‘kubukela nje’ silandzele kwenteka kwendzaba kodvwa ‘sivisise ngalokujulule’ indlela umcondzisi, umhleli, nalabanye, labasihhunga ngayo nekwenta tetsamelilwati tilivisise futsi tililandzele ngaletindlela letililandzela ngato. • Inkhulumomphendvulwano nemnyakato, kuhambisana kwako nebadlali nengcikitsi. • Sakhiwo, sakhiwana, kuvetwa kwebalingisi, ludvweshu, inhloso yesigameko nekuhleleka kwemdlalo kufaka ekhatsi siphukuto, sigamekosiphukuto ingwijikhwebu nesiphetfo. • Sakhiwo semdlalo nekuhleleka kwesiteji. • Umlayeto nengcikitsi nekutsi kuhlangana njani kuto tonkhe tincenye taletheksthi • Emasu ekuhleleka kwesinema (sibonwa, siviwa, siviwabukelwa) njengekusetjentiswa kwembala, umbhalotihumusho, kuhleleka, inkhulumomphendvulwano, umculo, umsindvo, kukhanyisa, kuhlela, kufreyima, sitayela sekutfwebula, emasu ekusebentisa sitfwebulatitfombe, kuhanjiswa kwesitfwebulatitfombe, sikhanyisamcondvo nesendlalelomuva. Inoveli, tindzaba Tindzaba letilandzisako (inoveli, indzaba lemfisha netemdzabu) kumele kufundvwe, kucociswane letimfisha, ngako kuphindze kutfokotelwe. Kufundza itheksthi ngekuphimisa nobe ngekudlala eklasini tinganekwane kubalulekile kakhulu, ikakhulukati uma bafundzi bangakutsandzi nobe bangafuni kufundza. Fundza ngesivinini kute babe nemdlandla basebentise tindlela letilula tekufundza ngekucombela, kuhlola nekuncoma. Imisebenti lelula lefaka kufinyeta ngekwengcondvo (kufinyeta indzaba ngemagama lancunyiwe yemnngani; kuba negrafu lesibonwa lesetjentiswa eklasini; kuvetwa kwebalingisi labamcoka; kubuka nekucaphela kuvela kwemagama nemifanekiso legcizelela imicabango netingcikitsi enovelini) kungasita bafundzi kutsi bafundze ngesivinini. Emuva kwekufundza kwekucala bafundzi kumele bati umehluko emkhatsini wekulandzisa (lokutawulandzela) nesakhiwo (kungani kwenteke loko): ahlwaye tinshokutsi netinchazelo lekungaba ngito nekuhumusha indzaba; hlola indlela umbhali lasebentise ngayo lulwimi kwetfula balingisi (inchazelo nenkhulumongco); indlela balingisi labachumana ngayo; sibekandzaba (lulwimi loluchazako nekwetfulwa kwetigameko kuyo yonkhe inoveli); nangabe kunesidzingo linga kucacisa imibono lebhacile, imibono lelawula kuchubeka kwenoveli yonkhe. Onkhe emasiko, nelinyenti lebantfu, baphila imphilo lekhungetfwe tindzaba. Nobe yini leyentiwa nguthishela ngemanoveli netindzaba eklasini, kufanele acikelele kutsi lokukhulu kunako konkhe tifundzelwa kutitfokotisa. Letincenye letilandzelako titawusita kutsi bafundzi bevisise itheksthi: • Imibhalo netinhlobo tayo • Sakhiwo nesakhiwana (setfulo, ludvweshu, kubhebhetseka kweludvweshu, luvutfondzaba, lupholavutfondzaba, siphetfo, sincumo, sikhanyisamcondvo nekuphindza ubuke emuva • ludvweshu • balingisi • Kuvetwa kwebalingisi • Indzima yemlandzi/umlingisi/umbono • Ingcikitsi nemlayeto • Sendlalelo, simonhlalo nekuhambelana kwaso nemlingisi kanye nengcikitsi • Umoya, ingwijikhwebu/siphetfo • Lilukuluku nalokungakalindzeleki Lamanye ematheksthi Emaphosta, emashadi, emabalave, emagrafu, emakhathuni, emaphephabhuku, ekufundza emaphephandzaba, emawebsaythi, emafilimu, emadokhumenthari, tinhlelo tamabonakudze tangesikhatsi seliklasi nangaphandle kweliklasi. 36 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Budze bematheksthi lekumele afundvwe Itheksthi Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Itheksthi yekufundza 5 – 6 imisho 5 – 8 imisho 5 – 10 imisho ngekuphimisa 1 -indzima 2- titanza 3- titanza Ematheksthi ekufundzela kuvisisa/ematheksthi 300-350 emagama 350-400 emagama 400-450 emagama ekufundzisisa Kufundza ngekutimela Tinkondlo, indzaba Tinkondlo, indzaba Tinkondlo, indzaba lemfisha, temdzabu, lemfisha, temdzabu, lemfisha, temdzabu, inoveli nemdlalo – inoveli nemdlalo – inoveli nemdlalo – njengobe kuphakanyiswe njengobe kuphakanyiswe njengobe kuphakanyiswe Sitatimende Sitatimende Sitatimende Senchubomgomo Senchubomgomo Senchubomgomo Yekharikhulamu Yekharikhulamu Yekharikhulamu Nekuhlola nematheksthi Nekuhlola nematheksthi Nekuhlola nematheksthi langemaciniso langemaciniso langemaciniso Sifinyeto 60-70 emagama 60-70 emagama 60-70 emagama etheksthini lenemagama etheksthini lenemagama etheksthini lenemagama lange-240 lange- 250 lange-270 CAPS 37
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 EMATHEKSTHI LASETJENTISWAKO UMA KUFUNDZISWA NGENDLELA YEKUHLANGANISA EMAKHONO ELULWIMI ESIGABENI LESIPHAKEME Kwengeta ematheksthini emibhalo ekutadisha lokuhlelekile, tinhlobo tematheksthi lekufanele tentiwe eSigabeni Lesiphakeme tifaka ekhatsi labhalwako, latibonwa kanye newetinhloso letehlukene. Lamanye ematheksthi atawutadishelwa timphawu tebuciko; lamanye ematheksthi atawutadishelwa kuba tibonelo tetinhlobo tetemibhalo abuye abetifaniso tekubhala. Ematheksthini emibhalo yekutadisha Ematheksthi labhalelwe kutfola lwati Ematheksthi ekuchumana lokuhlelekile. Atinhlobo letinyenti latinhlobonhlobo/ematheksthi Tichazamagama lekufanele titadishwe Esigabeni etibonwa ekutfola lwati lesiphakeme. i-ensayiklophidiya Emashadi, emabalave Tinhlobo temibhalo/lemisiwe Emashejuli Emagrafu, emathebuli nephayishadi Tinkondlo Imibhalo yetinombolo telucingo Emabalavengcondvo, imidvwebo (Libanga7 – 5-8 Tinkondlo) emabhukutifundvo Emaphosta (Libanga 8 – 8-10 Tinkondlo) Ematheserasi Emaflaya, emaphamfulethi, (Libanga 9 – 10-12 Tinkondlo) Tinhla tetikhatsi talokwentiwako/ emabhrosha lokufundvwako Inoveli Timphawu netibonakalisi Tinhlelo tamabonakudze (Libanga 7 – 30-40 emakhasi) Emadokhumenthari amabonakudze Ematheksthi labhaliwe (Libanga 8 – 40-50 emakhasi) etekuchumana Emakhasi ewebhusaythi, emasayithi (Libanga 9 – 50-60 emakhasi) e-inthanethi, emabhulogi Ema-athikili emaphephabhuku Tindzaba letimfisha Feysibhuku nemanethiweki Ema-athikili emaphephandzaba etekuhlalisana nalabanye (Libanga 7 – 4-5 tindzaba – 3-5 Tinhlelwa emakhasi indzaba ngayinye) Kwetfulwa kwedatha ngeprojektha Tatiso (Libanga 8 – 5-7 tindzaba – 3-5 ematransparensi emakhasi indzaba ngayinye) Tikhangisi Ematheksthi ekuchumana (Libanga 9 – 7-10 tindzaba – 3-5 Tinhlobo tematheksthi etimviwa latinhlobonhlobo/tibonwa tebuciko: emakhasi indzaba ngayinye) Tinkhulumomphendvulwano Emafilimu Temdzabu(tinganekwane, Tinkhulumo tinsumansumane, njll.) Titfombe Tingoma (Libanga 7 – 4-5 tindzaba – 3-5 Imidvwebo emakhasi indzaba ngayinye) Emahlaya Ematheksthi ekuchumana (Libanga 8 – 5-7 tindzaba – 3-5 Ematheksthi etekuchumana latinhlobonhlobo/tibonwa emakhasi indzaba ngayinye) lacondzane nemuntfu ngco tekutijabulisa nekucitsa situnge: nemibhalombiko (Libanga 9 – 7-10 tindzaba – 3-5 Emafilimu emakhasi indzaba ngayinye) Tincwadzi Tinhlelo tamabonakudze Umdlalo Emadayari Emavidiyo emculo (Libanga 7 – 1-2 tinkhundla – 10-20 Timemo emakhasi) Emakhathuni, nemakharikhetja Ema-imeyli (Libanga 8 – 2-3 tinkhundla – 20-30 Emakhomiki lamapheshana emakhasi) Imibikoselula, bothwitha Emahlaya(lakhonjisiwe ngemifanekiso) (Libanga 9 – 3-5 tinkhundla – 30-50 Emanotsi emakhasi) Imidvwebotindvonga Imibiko Kutfutfukisa lwati Ematheksthi latimviwa Ematheksthi labhaliwe Emafilimu etekuchumana lacondzane nemuntfu Tinhlelo temsakato ngco kutemabhizinisi Tinhlelo letitkhetsiwe tamabonakudze Kufundvwa kwemidlalo Tincwadzi temtsetfo /emadokhumentari Kufundvwa kwemanoveli nobe tindzaba i-ajenda nemaminitsi letimfisha Imidlalo yemsakato tekuchumana lesebentisana Tinkhulumo leticoshiwe Ema-eseyi netemabhizinisi Kukhangisa emsakatweni, kumabonakudze, emaphephandzabeni nasemaphephabhukwini. 38 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 3.1.3 Kubhala neKwetfula Kubhala kulithulusi lelinemandla lekuchumana lelivumela bafundzi kutsi basungule babuye bavete imicabango nemicondvo ngalokuhlelekile. Kwenta imisebenti yekubhala esikhatsini lesinyenti ngekwetimongcondvo letehlukene, imisebenti netifundvo kwenta bafundzi bakwati kudlulisa ngendlela levakalako nekuticambela. Kubhala lokutfutfuke ngalokufanele kusetjentiswa sakhiwo sekubhala (nangabe kudzingekile), kukhicita babhali labakwati kwenta, nalabanemakhono lamanyenti labatawasebentisa kwenta nekwetfula lokufanele lokubhaliwe, tibonwa nematheksthi ekuchumana lehlukene kwentelwe tinhloso letehlukene. Kubhala kubalulekile ngobe kwenta bafundzi kutsi bacabange ngeluhlelo nelupelomagama. Loku kukhutsata bafundzi kutsi basebentise lulwimi, bafundze lulwimi ngesivinini lesingetekile nekutfutfukisa kubhala lokufanele. Etigabeni letengcile, bafundzi bafundze kubhala tinhlobo letinyenti tematheksthi ekuticambela newelwati, basebentisa takhiwo tekubhala njengesisekelo. Bafundzi beSigaba Lesiphakeme balindzeleke kutsi babhale tinhlobo letitsite tematheksthi ngekutimela. Batuwubuye basebentise lenchubo yekubhala kute bakhicite ematheksthi lahleleke kahle, nematheksthi laneluhlelo lwelulwimi lolufanele. Inchubo nemasu ekubhala Kubhala ngalokufanele kulikhono lelidzingekako lokumele lutfutfukiswe lubuye lusekelwe. Nanobe kufundza kuyinsita lebalulekile lokumele isetjentiswe, kubhala kuphela lokumele, lokumele emakhono ekubhala atfutfukiswe ngako. Ticondziso tekubhala tivamise kufaka ekhatsi kusebenta ngetinchubo tekubhala. Nanobe kunjalo, akusito tonkhe tinyatselo taletinchubo letitawusetjentiswa kuto tonkhe timongcondvo. Sibonelo, nangabe bafundzi babhala luhlobo lwetheksthi leyetayelekile, akumelanga bahlatiye sakhiwo kanye netimphawu telulwimi bavete imininingwane ngalokujulile. Kutawubuye kube netimongcondvo lapho thishela adzinga kugcila esakhiweni semusho nobe kubhalwa kwendzima, nobe bafundzi bafundze kubabhala itheksthi ngaphandle kweluhlaka ngalesikhatsi batilungiselela kubhala luhlolo. Inchubo yekubhala ifaka ekhatsi letinyatselo letilandzelako: • Kuhlela/kulungiselela kubhala/ • Luhlaka • Kubuyeketa • kuhlela umbhalo kabusha • kufundza ulungise emaphutsa • kwetfula Kuhlela/Kulungiselela kubhala • Kuhlatiya sakhiwo, timphawu telulwimi nerejista yeluhlobo lwetheksthi lekhetsiwe • Cabanga ngenjongo netetsamelilwati tetheksthi letawubhalwa na/nobe lesunguliwe. • Tsatsa sincumo ngetidzingo tesakhiwo, sitayela, neluvo CAPS 39
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Hlanganisa imicondvo nemibono, sibonelo libalavengcondvo usebentisa, lifloshadi yeluhlu lwelibelavemcondvo nobe luhlu. • Sebentisa tinsita letifanele, ukhetse lwati lolufanele Kuhlela umbhalo kabusha • Sebentisa umcondvo lobalulekile nalosekelako ngalokungiko losuselwa kunchubo yeluhlolo. • Khicita luhlaka lwekucala lolufaka ekhatsi inhloso, tetsamelilwati, sihloko neluhlobo lwembhalo • Cinisekisa ngekukhetsa emagama ngekusebentisa ngalokungiko, sichasiso nemagama laletsa umfanekiso, emabintana nesilulumagama kute umbhalo ucace nelulwimi lolusetjentiswako luvakale • Khombisa luvo lwakho ngekuchaza emagugu, tinkholelo nelwati labanalo • Cinisekisa ngeliphimbo lelivakalako kanye nesitayela ngekulungisa lulwimi neliphimbo kute luhambelane netetsamelilwati nenhloso yeyekubhala. • Fundzisisa luhlaka ubuye utfole tilungiso kulabanye (bontsanga baseklasini; • Faka ekhatsi imininingwane lekhetsiwe yembhalo wetheksthi lodzingekako (Lokufaka ekhatsi bokhulunyiwe, khombisa ubuye usekele imphikiswano) Kubuyeketa, kuhlela umbhalo kabusha, nekulungisa emaphutsa • Sebentisa imigomo lehleliwe kuhlola wonkhe umsebenti lobhaliwe, wakho newalabanye kute utfutfukiswe • Lungisa utfutfukise kukhetfwa kwemagama, umusho, nesakhiwo setitanza (Faka lwati lolwengetiwe, sebentisa kuguculwa kwemagama lokufanele) • Sebenta ngekulandzelanisa nekuchumanisa titanza • Susa lokungavisiseki, emagama lamadze, lokuphindziwe, lulwimi lwabontsanga, nelulwimi lolungahloniphi • Hlola lokucuketfwe, sitayela nerejista • Sebentisa tiphumuti, lupelomagama neluhlelo ngalokungiko nangalokufanele. • Lungisa luhlaka lwekugcina kufaka ekhatsi sakhiwo, sibonelo, tihlokwana nefonti • Yetfula itheksthi Takhi netimiso telulwimi ngesikhatsi sekubhala Bafundzi batawufundza ngekusetjentiswa kwelulwimi, babuye batfutfukiswe ekusebentiseni lulwimi ngekuhlanganyela ekukhulumeni ngelulwimi (lulwimi lolusetjentiselwa kucacisa lokutsite), ngaloko-ke bangahlolisisa imisebenti yabo nalamanye ematheksthi mayelana nenshokutsi, kufaneleka nebungiko.Batawubuye bakwati kusebentisa lolwati kute balinge kusebentisa lulwimi kwakha inshokutsi ngemagama nelizinga lemisho etheksthini yonkhe. Batawubuye bakwati kusebentisa lolwati kute balinge ngekusebentisa lulwimi kwenta inshokutsi ngekusebentisa ematheksthi lakehlukene, bafundzi bangeta silulumagama babuye basebentise kuvisisa kwabo kwetakhi netimiso telulwimi ngalokunembako. 40 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Lwati lwetakhi netimiso telulwimi lutawusita bafundzi kutsi bakwati kukhicita ematheksthi lahlelekile nalabumbene. Takhi telulwimi kumele tifundziselwe kwakhiwa kwematheksthi kutimongcondvo tawo lasetjentiswe kuto. Kusetjentiswa kwetakhi telulwimi kumele tingaboshelelwa ekuhlatiyeni kwemisho letimele. Kumele kuchaze indlela imisho yakheke ngako kute yakhe ematheksthi laphelele njengetindzaba letimfisha, tincwadzi nemibiko bafundzi lebayifundzela kufundza nekubhala esikolweni. Timiso telulwimi (lupelomagama netiphumuti): • Sebentisa kuhlukanisa emagama, bofeleba, khefana, bokhulunyiwe, emakholoni, kudvwebela, i-ithalikhi, kubhala ngekucindzetela, i-aphostrofi, i-hayifeni, deshi, bakaki • Sebentisa lwati lwemaphethini elupelomagama, nemitsetfo yekupela emagama ngalokungiko: -- Lwati lwemaphethini emagama nemagama lahlobene -- Lwati lwemsuka, ticalo netijobelelo -- Lwati lwekuhlukanisa kwemalunga • Sebentisa sichazamagama netintfo tekuhlola lupelomagama • Sebentisa timo tetifinyeto letilungele tekuchumana letehlukene netetsamelilwati Kukhetsa emagama • Sebentisa tento letehlukene, tiphawulo, netandziso kunika umcondvo lotsite nenchazelo lecacile nangabe ubhala sibonelo indzaba lelandzisako, indzaba lechazako. • Sebentisa bomcondvofana, bomcondvophika, bomabitwafanana, ligama linye esikhundleni selibintana kuveta umcondvo. • Sebentisa lulwimi loluhlelekile nalolungakahleleki (lulwimi lwabontsanga/ijagoni) ngalokungiko • Sebentisa emagama labolekiwe nemabitomfakelwa ngalokufanele • Nika emaphuzu nekuveta imibono • Shano inshokutsi lesobala/lesebaleni, lefihlakele, kucabangela inshokutsi lekusimongcondvo • Batihlele njngebabhali ngekusebentisa imilayeto lesobala nenshokutsi lebhacile. • Bakhulume ngemagugu, indlela lotsatsa ngayo tintfo, kutsatsa luhlangotsi, inkholelo lengasiwo emaciniso/ inkholelolite, luvelomagama, kuphocelela nelulwimi loluhhungako sib. ematheksthini laphocelelako njengendzaba lenhlangotsimbili, i-athikili yeliphephandzaba • Khomba inhlonipho ngekusebentisa emagama latsite nangabe ubhala ematheksthi lanjenge nkhulumomphendvulwano, ema-inthavyu • Sebentisa tinsita nemitfombolwati lenjengetichazamagama netheserasi kute kukhetfwe silulumagama lesinembako. CAPS 41
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Irejista, sitayela nelivi • Sebentisa irejista lefanele: lehlelekile nalengakahleleki sib.Kusebentisa indlela lengakahleleki/indlela yenkhulumiswano nekusebentisa umuntfu wekucala encwadzini yebungani, kusebentisa lulwimi loluhlelekile encwadzini yemtsetfo. • Sebentisa lulwimi lolujulile (tinongo tenkhulumo, tisho, taga) liphimbo, umoya, nobe indlela yetentomnyakato ngalokufanele. • Khuluma ucondzise ngco kulofundzako ngamunye • Khombisa lutsandvo lwemlayeto lolwetfulwako • Sebentisa timvo letehlukene/luhlangotsi Kwakhiwa kwemisho • Bhala tinhlobo letehlukene temisho lenebudze lobehlukene. • Sebentisa titfo tenkhulumo ngalokufanele • Sebentisa inhloko, sento, mentiwa, tikhatsi tesento, tindlela tesento, kuvuma, kuphika, simokwenta, inkhulumo lecondzile nemphambosi yekwentiwa, inkhulumongco nenkhulumombiko. • Sebentisa tibuti (kungani, nini, njani, yini) • Sebentisa tinhlobo letehlukene temisho, sib. Imisho lesitatimende, lebutako, lecondzile, lembici, lemagalagala nalembicimagalagala. • Sebentisa tihlanganisi/tihlanganisamcondvo, tabito, tandziso, nemagama lachumanisako kwakha imisho lebumbene • Sebentisa tinhlobo letehlukene tetabito kukhombisa lokubukenwe nako, kugcizelela, kumela mentiwa nekugwema emagama lamanyenti langadzingeki • Sebentisa luhlelomagama ngalokunembako kukhombisa kucatsanisa nekugcizelela. • Sebentisa tivumelwano ngalokungenamaphutsa Kubhalwa kwendzima • Bhala tinhlobo letehlukene tetincenye tendzima: umusho losihloko endzimeni, imibono lemcoka nalesekelako, singeniso, lesihehako, umtimba nesiphetfo nemusho lophetsako. • Bhala titanza letehlukene nematheksthi usebentisa timphawu nobe emagama laletsa tingucuko lanjenge: -- Kuhlela/ngekulandzelana: kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu, ngembi, ngemuva, nini, emva kwesikhatsi, kute kube, ekugcineni, edvute, kwanyalo, lokwengcile, ngemuva kwaloko -- Kuchaza/Imbangela nemphumela: ngaloko-ke, ngobe, ngalesizatfu, ngenca yaloku, kulandzela kutsi, nangabe... kwase -- Indlelanchubo: kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu 42 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 -- Catsanisa/umehluko: kufanana, kwehluka, lokuncane kuna, lokukhulu kuna, nanobe kunjalo, kodvwa -- Hlela ngekubaluleka: ngasosonkhe sikhatsi, ekugcineni -- Kuhlela ngekwendzawo: etulu, ngaphasi, ngasencele, ngasekudla, njll. -- Sibutsetelo: ngalokuvamile, ngekwenta tiphetfo -- Kukhetfwa kwendzima: ngeluvo lwami, inkholelelo, umbono, kuvisisa, Ngicabanga kutsi, Ngivumelana na, Kuvakala ngalendlela kimi, Ngitsandza, Ngikhetsa/Ngiyetsemba/Ngiva -- Kuhlela titanza: luhlobo lwe, ingahlukaniseka ibe, iluhlobo lwe, iwela ngaphasi kwe-, iyincenye ye-, ingena ku-, ihambelana na, ifananiswa ne- -- Indzima lechazako: ngetulu, ngaphasi, eceleni, edvute, inyakatfo,/impumalanga/Iningizimu, Inshonalanga, isayizi, umbala, bunjwa, inhloso, budze, bubanti, sisindvo, sivinini, kufana na, kufanana -- Indzima yekuhlola: kuhle/kubi, lokungiko/lokungasiko, kuba nesimilo/kungabi nesimilo, kulungile/ akukalungi, kubalulekile/akukabaluleki, phakamisa, cwayisa, kungavumelani -- Indzima yenshokutsi: ichazwa ngekutsi, iluhlobo lwendzima lechaza umcondvo wendzima ngalukungatsatsi luhlangotsi. -- Indzima lesiphetfo: yekuphetsa, yekusonga konkhe, ngalokufinyetiwe, ngalamafisha, njengobe nawe ubona Tinhlobo tematheksthi labhalwako Ema-eseyi Indzaba lelandzisako Kubhala ngekulandzisa kuphatselene nekwetfulwa kwelunchungechunge lwetigameko ngendlela lehlelekile. Loku lokulandzelako kutimphawu letilindzelekile tendzaba lelandzisako: • Bhala indzaba/sehlakalo lesengcile/indzaba lesukela enhloko • Sebentisa tigameko letikholwekako • Esikhatsini lesinyenti sebentisa sikhatsi lesengcile, • Sebentisa indzima yekungenisa lehehako • Veta ngalokucacile liphuzu leletfulwako • Sebentisa siphetfo lesihehako lesingakatayeleki • Cinisekisa kugcina sitayela lesihehako, tinsita tekunonga neminyakato • Gcizelela imininingwane yemiva • Sebentisa timphawu tekuchaza lapho kufanele khona, Indzaba lechazako Kuchaza kusetjentiselwa ikakhulukati kuletsa simo nemoya kunekwakha sitfombe: emafilimu ayawenta umsenbenti wesibonwa saloluhlobo, babhali benta loku ngekulandzisa ngemagama, lapho kukhetfwa kwemagama kubaluleke kakhulu ngenca yenshokutsi yawo lefihlakele kunekusebentisa kunemba kwenshokutsi yawo lesobala/lesebaleni. • Chaza umuntfu tsite/lokutsite lokutawusita lofundzako kutsi avisise ngesihloko ngalokucacile • Yakha sitfombe ngemagama • Khetsa emagama nekwetfula ngekucophelela kute utfole umphumela londzingekako • Sebentisa imifanekisomcondvo yalokubonwako, kulalela, kunambitsa, nekutsintsa • Sebentisa titfo tenkhulumo CAPS 43
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Indzaba Tindzaba letinhlangotsilunye tetfula imphikiswano lesekela nobe lephikisana nalokutsite. lehlangotsilunye (‘Kungani ngikholelwe kutsi bafati banemandla kunemadvodza; Tindzaba letinhlangotsi lunye tetfula imphikiswano ngalokulinganako levumako nobe lephikisa loko lokushiwo sihloko, luvo lwembhali luvetwa kuphela esiphetfweni (‘Ngabe bafati banemandla kunemadvodza? yebo na cha, kepha ngivumelana na yebo’): indzaba leveta lingemuva lembhali yetfula imicabango letsite nemibono mayelana nesihloko, ngaphandle kwekuzama kwesekela nobe kuphikisana ngekungavumelani ngetintfo nobe ngutiphi tintfo (‘umfati wesimodeni: umcabango wami’) • Tindzaba letinhlangotsi lunye tivame ngemphikiswano; Indzaba lehlangotsilunye, kutivikela nobe kuhlaselwa lophikiswako kuyalandzeleka futsi imphikiswano iyavakala, kepha – ke akuvimbeleki kutsi yesekele luhlangotsi lunye; siphetfo sicacisa kahle kutsi umbhali ukuluphi luhlangotsi nekutsi kungani. -- Khombisa umbono nobe luvo ubuye uphikise kwesekela nobe kukhutsata indzawo letsite. -- Gcina luvo ngalokucacile ngasosonkhe sikhatsi -- Zama kukhutsata bafundzi kutsi babelane ngeluvo lwakhe nalokungatsatsi luhlangotsi. -- Cala ngeluvo lwembhali ngesihloko ngendlela yalokukhetsekile nalokungendlela lenembako. -- Nika tinhlobo letehlukene tekuphikisana kusekela luvo -- Gcila kumaphuzu nobe uphikisane nesitatimende -- Veta ngekutsatsa luhlangotsi ubuye wengete ngeluvo lolunemandla -- Sebentisa tinsita tekunonga inkhulumo nemasu ekuhhunga -- Sebentisa luvelomagama -- Phetsa ngesitatimende lesinemandla, lesicacile nalesikhutsatako lesiveta luvo lwembhali. Lenhlangotsimbili Tindzaba letinhlangotsimbili tibonakala tinguletilinganisako, kantsi futsi, tiveta tinhlangotsi letehlukene temphikiswano letsite; sakhiwo sihlelwa ngalokucacile; kuhloswe kungatsatsi luhlangotsi; kepha umbhali angabhala ngaye; nelulwimi loluvusa imiva luvumelekile, imphikiswano lenhle kakhulu iyaklonyeliswa, umcondvo lovakalako. Siphetfo asishiye lofundzako angabi nekungabata mayelana neluhlangotsi lwembhali. • Ihlose kunika luvo lolutsatsa luhlangotsi nalolungatsatsi luhlangotsi lwetinhlangotsi totimbili tekungavumelani • Cabanga ngetincenye letehlukene tesihloko lekucocwa ngaso. • Yetfula luvo loluphikisanako ngalokungatsatsi luhlangotsi • Linganisa luvo lwemphikiswano levumako nalephikisako • Lokubhalwako kumele kucace, kuhleleke kubuye kube nenhloso • Yenta titatimende leticatjangisisiwe naletisekelwako • Sebentisa liphimbo lelingatsintsi imiva nalelelikholekako ngaphandle kwekutiphakamisa • Phetsa ngekukhombisa kweluvo lolutsite Indzaba leveta Indzaba leveta lingemuva lembhali yetfula luvo nemibono yembhali, imicabango nenkholelo ngesihloko lesitsite, kuvamise kuba ngulokutsite labatsintseka kakhulu ngako. Kuvamise likamuva lembhali kuphatselana nemuntfu ngco kunaloku tsatsa luhlangotsi; kudzinga sakhiwo lesihlelwe kahle, kodvwa kumele ingatfuli siphetfo lesicacile. Nobe yetfule inkhulumiswano akudzingeki kutsi yetfule tinkhulumiswano ngalokulinganako, nanobe ingatfulwa. Ingaba ngulehlekisako nobe lehlelekile • Cabanga ngembono • Nika timphendvulo letitsintsa imiva kanye netimvo. • Buyeketa ngaphandle kwekutsatsa luhlangotsi lapho imiva idlala indzima khona • Inhloso jikelele kwenta inkhumbulo nobe kuveta imiva yembhali kulofundzako • Kuveta imibono, imicabango nobe imiva leveta bunjalo netintfo latsandza kutenta. 44 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Indzaba leveta • Coca ngemibono nobe lwati ngendlela lehlekile lokutsite • Chaza imibono nobe unike emaphuzu ngendlela lehlelekile (yekutitfutfukisa) • Cwaninga ngemibono ubuye usekele ngemaphuzu nemifanekiso • Chaza imicondvo lengakatayeleki • Hlelembisa ngekulandzelana utsatse lofundzako kusukela kulakwatiko kuye kulangakwati • Bhala ngalokuvamile usebentise sikhatsi lesengcile Ematheksthi emibhalombiko Incwadzi yemtsetfo/ Nanobe kubhalwa kwencwadzi yebungani sekuvalwe tekuchumana te-elekhtronikhi sib. i-imeyli, incwadzi lehlekile ifeksi, kanye nembikoselula kubala lokumbalwa, nanobe kunjalo bafundzi kumele bafundziswe kubhala tincwadzi. Tinhlobo tekubhala kumele tifake ekhatsi tincwadzi kusukela etincwadzini letetayelekile letiya kumalunga emndeni lasedvute nebangani kuye etincwadzini letihlelekile letiya kubemaphephandzaba, kubala letimbalwa. Bafundzi kumele babhale tincwadzi temtsetfo letingemaciniso, babuye, nangabe kunesidzingo, batitfumele babuye bamele imphendvulo. Tincwadzi tekucela kutfunyelwa ngemikhicito, tikhungo temfundvo lephakeme, tekuhamba, temsebenti, nangabe itfunyelwe lapho kufanele khona, nakanjani itawuphendvulwa. Kubaluleka kwencwadzi yemtsetfo kutawuvela ngalokucacile. • Betayete ngetincwadzi temtsetfo letehlukene, sib. incwadzisicelo, incwadzi leya kumhleli weliphephandzaba, incwadzisikhalo, njll. • Gcila etidzingweni letehlukene tencwadzi yemtsetfo letifana nesitayela kanye nesakhiwo • Bhala ngelulwimi lolucondzile nalolulula • Khumbula kutsi tetsamelilwati letihlosiwe kumele tivisise kutsi lokukhulunywa ngako kwemphumela/kube yimphendvulo lekhutsatako • Lokubhalwako kumele kucace kube lula; kubuye kuhleleke • Kucukatse singeniso, umtimba nalokucuketfwe • Kucukatse emakheli lamabili, lobhalile nalobhalelwako • Kucakatse sibingelelo lesihlelekile lesilandzela likheli laloyo lobhalelwako • Kucukatse sihloko nobe umusho walokugcilwe kuko ulandzelwe sibingelelo kumele idvwetjelwe • Veta irejista yelulwimi loluhlelekile • Veta siphetfo lesihlelekile silandzelwe sifinyeto nesibongo salobhalile Incwadzi yebungani/ • Ibhalelwa bantfu labatayelene, sib.bangani, umndeni, njll. incwadzi • Ibhalelwa ikakhulukati kuveta imiva sib. kufisela inhlanhla, kukhombisa luvelo, kwecwayisa, njl. Lengasiyo yemtsetfo/ • Sebentisa lulwimi lolungakahleleki nalolucubile lolufaka ekhatsi irejista nesitayela Lehlelekile • Bhala ngelulwimi loluvakalako nalolula • Veta emaphuzu ngalokuhlelekile ubuye ulandzele loko lokuhlosiwe • Icuketse singeniso, umtimba nalokucuketfwe • Icuketse likheli linye, lobhalako, nelusuku lebhalwe ngalo ngentasi kwelikheli • Icuketse lulwimi lolungakahleleki/lulwimi loluhlelekile nalolungakahleleki sibingelelo lesilandzelwa likheli lalobhalile • Siphetfo siya ngeluhlobo kusukela elulwimini lolungakahleleki kuye kuloluhlelekile lokufaka nalokungakahlelekile kulandzelwe ligama lalobhalile CAPS 45
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako i-Ajenda yemhlangano Imemorandamu yekubhala, i-ajenda nemaminitsi iyasebentiseka nangabe ivakala kahle. Indlela lenhle yekubhala lemisebenti kutsi bafundzi babukele ividiyo, nobe bahambele umhlangano wangempela babuye batsatse emaminitsi, bente i-ajenda lesuselwa emaminitsini, babuye bacatsanise i-ajenda yabo kanye ne-ajenda mbamba nemaminitsi emhlangano. Nobe kunjalo bafundzi badzinga kungeniswa kuletinhlobo ngendlela yebuciko bekuticabangela/kuticambela. Tentele i-ajenda yelikomiti lotakhele lona engcondvweni bese bafundzi babhala loko lebacabanga kutsi kungena emaminitsini, abacaphelisise kugcila ku-ajenda yabo.Loku kuluhlobo lolwehlukile lwemsebenti lobhalwako kunekubhala emaminitsi mbamba. • Nika luhlaka lwalokungacocwa ngako emhlanganweni. • Yitfumelele bantfu/sitfunywa lesimenywe emhlanganweni ngembi kwesikhatsi. • Ivamise kuhlelwa ngumgcini sihlalo nalobhala, ngubani, kubala lokumbalwa… -- Hlola emaminitsi emhlangano lowendlule kutfola tintfo letisuselwa kuwo. -- Yenta luhlu ubuye ugcogce tintfo letitawudzinga kutsi umhlangano ukhulume ngato. • Hlela letintfo ngendlela yekubaluleka kwato ngembi kwesikhatsi semhlangano. • Ciniseka ngesikhatsi lesitawabelwa sihloko ngasinye Emaminitsi • Bhala lokwenteke emhlanganweni • Vumelana nemaminitsi njengelirekhodi leliciniso lekutibophelela, latawuhlala anjalo kuze kube sikhatsi sekuwacitsa/sekuwaphikisa. • Khomba loku lokulandzelako: --Ligama lenhlangano; --Lusuku, indzawo nesikhatsi umhlangano lowabanjwa ngaso; --Irejista yalabakhona; • Caphuna emagama etincumo tenchubekela phambili njengoba anjalo. • Yetfula sifinyeto salokuphakanyisiwe nalokuvunyelwene ngako ekugcineni • Bhala ngesikhatsi lesengcile • Emahlaya nalokungakabaluleki kumele kushiywe • Emaminitsi abasemtsetfweni abuye akubophelele nangabe sekasayiniwe afakwa lusuku ngumgcini sihlalo ngemuva kwekutsi afundziwe abuye amukelwa emhlanganweni lolandzelako Inkhulumo • Cala ulungise sitayela lesitawusetjentiswa, nini, kuphi, kungani (inhloso), bani (tetsamelilwati) nekutsi yini lokukhulunywa ngako. • Lovulako uheha kulalesisisa • Tfutfukisa emaphuzu ngalokufanele babuye bangasebentisi lulwimi lolungadzingeki • Tsatsa sincumo lapho kumele uphumule nalapho kumele usebentise khona iminyakato yetitfo temtimba (njengobe kunjalo) kanye nenjongo. (Gcina kuchumana kwemehlo) • Sebentisa liphimbo lekungavumelani (nemaphuzu) kepha ube uvakala kahle • Sebentisa imisho lenemibono lelula, usebentise tibonelo letetayelekile • Ciniseka ngekulinganisa kugceka ngendlela levakalako • Cabanga ngesiphetfo. Ushiye tetsamelilwati nemcabango (nobe lemibili) • Sebentisa tibonwa nobe tinsita letiphatsekako kepha kucale emagama kucala • Kusetjentiswa kwemanotsi kuya ngekutitsandzela, futsi asetjentiselwe kutikhumbuta • Sebentisa lulwimi lolukhombisa kukhula, emagugu nesendlalelo 46 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako i-imeyli/umbikoselula Kuhlose kuvuselela nekugcina budlelwane (sms) Likheli lalowo lobhalelwako – esikhatsini lesinyenti kuba, libito lalowo lobhalelwako nalapho iseva kanye nelive iseva levela kulo. Sibonelo, Mhlababz (libito) @ gmail. (iseva) za (live) . Mhlaba.bz@ gmail.za • CC: loku kungaba ngulowo lokumele amukele/lotfunyelelwe le-imeyli • • Sihloko: lesi sifinyeto se –imeyli. • umlayeto • Libito lalotfumele. Caphela: likheli lalotfumele liyativelela uma itfolwa i-imeyli. Lotfumelako angakhetsa kunika leminye imininingwane yekuchumana ekugcineni. Loku kubitwa ngekutsi kusayina Inkhulumoluhlolo/I- • Phenya umhlolwa ngekubuta imibuto inthavyu • Veta tintfo lekakwati kuntenta umhlolwa, tiphiwo, tintfo letimhlulako, njll • Nika emagama esikhulumi esandleni sesancele selikhasi • Sebentisa ikholoni ngemva kweligama lemlingisi lokhulumako • Sebentisa umugca lomusha kukhomba sikhulumi lesisha ngasinye. Umbiko (lohlelekile Imibiko imibhalo lehlelekile, lebuye isebente kahle nangabe lokuhlolwako kubafundzi kungiko nalongakahleleki) futsi kubalulekile. Akukho lokubi lokwendlula kubhala imibikombumbulu, nobe imibiko ngetihloko umbhali langenanshisekelo yato. • Nika umbiko longiwo ngalesimongcondvo, njengobe sinjalo, sib ingoti, lokunye lokutfoliwe • Veta sihloko, singeniso (sendlalelo, inhloso, lokuphatselene nesihloko), umtimba (Bani? Yini ndzaba? • Kuphi? Nini? Ini? Njani?), tiphetfo, tiphakamiso, ticukatsilwati, tichibiyelo. • Hlela, gcogca ubuye uhlelembise lwati; bhala emaciniso. • Sebentisa lulwimi loluhlelekile nalolungakahleleki, irejista nesitayela • Sebentisa: -- Sikhatsi sanyalo (ngaphandle kwemibikomlandvo) -- Emabitomvama -- Lokukhulunywa ngaye (umuntfu wesitsatfu) -- Kuchaza lokungemaciniso -- Emagama nemabintana ethekhniki; -- Lulwimi loluhlelekile, lolungakaphatselani nebantfu. Umlandvomphilo (CV) Njengobe bantfu labanyenti kulesikhatsi basebentisa tinhlaka, kubalulekile kutfola kutsi yini leyenta luhlaka loluhle, nekutsi lungalungiswa njani lubuye lugcwaliseke ngalokusebentisekako. Kubalulekile kukhumbula kutsi yonkhe imilandvomphilo (CV kumele iphatselane nesimongcondvo lesitsite, sib. i-(CV) yemsebenti lokhetsekile kumele ikhulume ngekutibandzakanya kwembhali kulomsebenti lophatselene nalowomkhakha. • Tetfule emhlabeni wonkhe ngekusebentisa idokhumenti • Yetfula luvo lwakho lwekucala lolunemandla, • Yetfula lwati ngalokucacile, ngekungatsatsi luhlangotsi nangalokufinyetiwe • Gcila kulomsebenti lophatselene naloyo lowenta sicelo sekufuna umsebenti . • Nika: --Imininingwane yakho --Ticu Temfundvo letisemtsetfweni --Lwati lowunalo ngemsebenti (nakudzingekile) --Referi (lokungabutwa kubo) CAPS 47
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Kubhalwa kwedayari • Idayari lirekhodi lekwetfula tigameko temalanga onkhe • Yetfulwa nguwe ibuye ihlole tigameko telusuku • Bhala luvo lwembhali, indlela yekulandzisa ngemuntfu wekucala ngiyo lefanele • Kukhetfwa kwelulwimi lolulula nalonembako • Liphimbo litawuvetwa simo saloko lokubhaliwe Kunika tikhombandlela • Sebentisa tinkhombandlela nangabe utjela lomunye kutsi angafika njani endzaweni letsite. • Sebentisa simo lesiphocako (ngaphandle kwekusebentisa “ngitawu...”) • Nanobe sihloko “lesiphatselene nawe” singakavetwa, sibuye sisho umuntfu wesitsatfu lomele kuchumana emkhatsini walokhulumako nalolalele. • Cikelela loku lokulandzelako nawunika tinkhombandlela: -- Finyeta ubuye ucacise kahle. -- Inkhombandlela kumele ibekeke ngendlela lehlelekile -- Kumele ngasosonkhe sikhatsi ukhombise inkhombandlela lekhetsekile -- Khombisa kulinganisa libanga lelitawuhanjwa -- Nika lokungenani inombolo yetitaladi letitawuwelwa kute kufikwe endzaweni -- Nika lwati lwetimphawu letitfolakala endleleni -- Sebentisa emagama lakhombisa indzawo -- Sebentisa emagama lakhombisa inkhombandlela -- Sebentisa emagama kubuta tinkhombandlela -- Sebentisa emagama kukhombisa kubonga Kunika ticondziso • Nika ticondziso nangabe uchaza kutsi intfo ingenteka njani. • Ticondziso kumele tihleleke ngalokulandzelanako. Sikhangisi • Gcina ubuye uchubeke nekunaka inshisekelo yalofundzako – ucinisekise kutsi emagama lasebentisekako agcamile. • Yenta lilukuluku lekutsandza lomkhicito nobe kusetjentiswe tinsita • Yenta lofundzako kutsi akhutsateke kuyotsenga/asebentise lomkhicito/kusebenta kwawo • Cabanga ngaloku lokulandzelako nawusungula: --Batsengi labahlosiwe (labo labahloswe sikhangisi) --Indzawo (indzawo nesikhatsi sekuveta sikhangisi- kuluphi luhlobo lwetekuchumana, ngasiphi sikhatsi kanye neluhlelo lesitawukhishwa kulo nobe liphephabhuku) . --Kuheha (siheha kangakanani lesikhangisi?) -- Sakhiwo nesayizi/ifonti. --Indlela lotsatsa ngayo tintfo (lokungemaciniso nobe cha) --Kusebentiseka kwekukhetfwa kwembala nobe kweswelakala kwawo --Lulwimi lolusetjentisiwe (nobe ngabe lulwimi lolungasasetjentiswa, loluphindzako ngalokungenasidzingo, sebentisa tinongo tenkhulumo njll.) Emaphosta/emaflaya Angaba netimo letehlukene Kusetjentiswa ticubulo nemalogo Kuvame kusetjentiswa tibonwa, tincenye tesakhiwo Sebentisa emasu ekukhangisa Sebentisa sakhiwo lesitawenta sikhangisi lesikhangangako nalesikhumbulekako Sebentisa lulwimi lolujulile nalolusebentisa emasu ebunkondlo lasetjentiselwa kwenta umphumela ubuye wente lolulwimi lukhumbuleke, sib.sifaniso ngco, sifaniso, sifutamsindvo, imphindza, imvumelwano, sigci 48 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Kugcwalisa lifomu • Sebentisa lifomu ngetizatfu letehlukene, sib.sicelo sekufuna umsebenti nobe kuya emalangeni elikhefu, kungenela imincintiswano, bolobuhle, njll. • Nika lwati loludzingwa ngulesikhungo lapho emafomu atfunyelwa khona. • Shano lokudzingekako, kulandzelwe yikholoni, sib. Sibongo: Gcwalisa ngalokufanele Umlandvomufi Kukhumbula nekwatisa labanye ngekushona kwemuntfu Emagama laphelele; indzawo latalelwe kuyo; lapho lomuntfu bekahlala khona; lusuku lwakhe lwekutalwa; lusuku lwakhe lwekuhamba emhlabeni; lababalulekile bemndeni; (umyeni; nkhosikati; bantfwana) nemagama abo; Sikhatsi; lusuku; indzawo lapho umgcwabo utawuba khona; lwati lolufinyetiwe lwemufi, njll. Lokunye kwaloku lokulandzelako kungafakwa: Imbangela yekufa (khombisa luvelo kutemasiko); umlandvomufi; lwati lwekukhumbula nekuhlonipha umufi. Inkontileka Sivumelwano sekutibophelela bantfu lababili nobe emacembu lamabili.Inhloso yenkontileka kwenta sibopho.Inkontileka ingabuye yentiwe ngemlomo. (Kuphakanyisiwe kutsi tinkontileka tingentiwa ngemlomo (ngekukhulumisana) nangendlela yekubhala kukhombisa tintfo letonakele nalokungentiwa kwelapha lesimo. Timphawu tenkontileka: • Emagama (sonkontileka, nalowenta sivumelwano nasonkontileka, bofakazi) • Imigomo letawulandzelwa (lokucuketfwe yinkontileka-kufaka ekhatsi umsebenti lotawentiwa, bungako besikhatsi nemali nangabe kutawuba khona kubhadalwa kwalokutsite) . • Kusayina (bonkhe labatsintekako) • Lusuku nendzawo (inkontileka isayinwe kuphi nanini) Incwadzi yekwabiwa Incwadzi yekwabiwa kwelifa nobe kutfola lokwentekile etintfweni temuntfu loshonile emva kwelifa/bufakazi kwekushona kwakhe. Incwadzi yekwabiwa kwelifa icinisekisa kutsi tifiso taloshonile tiyaphumelela. Incwadzi yekwabiwa kwelifa kumele ihlale ivuselelwe ihambisane nesikhatsi ibuye igcinwe endzaweni lephephile. Kumele ibe naloku lokulandzelako: • Emagama emnikati wencwadzi yekwabiwa kwelifa • Lusuku lwekwentiwa kwencwadzi yekwabiwa kwelifa • Imali netintfo • Iindlalifa/tindlalifa • Umlawuli (umngani, emalunga emndeni, ummeli) Umtsetfosisekelo Lisethi lemigomo lebalulekile nobe imitsetfo lebusa kuchutjwa kwenhlangano sib. inhlangano nenchubomgomo yelusha, sib. inhlangano yekungcwabisana, umholiswano, licembu lebhola. • Imitsetfo kumele ibekwe ngekuvumelana kwemacembu latsintsekako • Imitsetfo iyabophelela • Ingabuye ilungiswe itfutfukiswe • Sakhiwo kumele sifake ekhatsi ligama lenhlangano nobe sikhungo, emalunga, timo lekutawulandzelwa tona, lusuku lwekwamukelwa kwawo, kusayina, njll. CAPS 49
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Ematheksthi etemibhalo kanye nematheksthi etekuchumana Kulandzisa ngawe Kulandzisa ngelwati lwakho Kwetayeta: tigaba tesimonhlalo nobe kutfola simongcondvo sib.Bekusikhatsi semaholide esikolo . Kulandzisa ngetigameko letentekile, ngekulandzelana lokuhlelekile, sib.Ngihambe ngaya ekhaya kaboThami---Ngase..... Leminye yemininingwane leyengetako ngesehlakalo ngasinye, sib.Umangele kungibona ngichamuka. Kuphindza utetayete- sitatimende lesiphetsako lesingafaka ekhatsi kuchaza kabanti, sib.Ngifisa kwangatsi bengingahlala sikhatsi lesidze naThami.Sicitse situnge. Ivame kubhalwa ngesikhatsi lesengcile Yetfulwa ngemuntfu wekucala newesitsatfu Tihlanganisi tesikhatsi tiyasetjentiswa, sib. Kwekucala, kwase, lokulandzelako, emva kwaloko, ngembi kwaloko, kwekugcina, kwanyalo Ivame kugcila kumutfu ngamunye nobe kutibandzakanye kwelicembu. Kuvamise kusebentisa sitayela lesingakahleleki Inkhulumomphend- • Iveta inkhulumiswano emkhatsini webantfu lababili nobe ngetulu. vulwano • Irekhoda tingucuko ngendlela letenteke ngayo, njengobe tikhulunywa kusukela eluhlangotsini lwalokhulumako. • Bhala emagama ebalingisi esandleni sesencele selikhasi • Sebentisa ikholoni emva kweligama lemlingisi lokhulumako • Sebentisa umugca lomusha kukhombisa sikhulumi ngasinye lesisha • Cwayisa tikhulumi (nobe labafundzako) indlela yekukhuluma nobe kwetfula tento letikubakaki ngembi kwekukhulunywa kwemagama. • Yenta luhlaka lwalesimo lesitsite ngembi kwekubhala Sihlatiywa Tihlatiwa atikavami kulandzela iphethini letsite. Akukameli kutsi tifake tincenye letikhetsekile telibhuku, lifilimu nobe iCD. Ngalokuvamile, tihlatiywa titfola kutsi yini leyo lehlatiywako nekutsi bobani labatsintsekako, kepha emva kwaloko konkhe kuyachubeka. Tihlatiywa letinhle tiba nguletetsembekile naletingemaciniso; tihlatiywa letimbi kuba nguleto letihambelana nekutfukutsela kwemuntfu lapho akhombisa imiva yakhe yentfukutselo. Emahlaya akakavami kutihlatiywa: Kulabanye bahlatiyi kuluphawu lwabo loko. Yetfula tihlatiywa letisuselwa kutinsita letehlukene kukhombisa bafundzi kutsi loluhlobo lwembhalo lungentiwa njani ngetindlela letehlukene. • Khombisa kuphendvula kwangamunye emsebentini webuciko, lifilimu, emabhuku, timo letehlukene, njll. • Uvete “indlela labona ngayo” emsebentini lowetfulwako • Umfundzi wesihlatiywa kumele angavumelani nemhlatiyi. • Uveta, lokungumphumela, kutsatsa luhlangotsi. Bahlatiyi lababili bangaphendvula ngalokwehlukene etheksthini lefanako. • Kunika emaphuzu lafanele, sibonelo, ligama lembhali/umkhiciti/umdvwebi, sihloko selibhuku/ ligama lemshicileli/inkapani lekhicitako, kanye nelinani (nangabe kudzingeka) 50 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Ematheksthi enkondlo • Bhala ngekubona kanye nelwati lowunalo --Luntfu --Imvelo --Tintfo letiphatselene netekuhlalisana --Itheknoloji njll. • Landzela sakhiwo --Sihloko --Titanza • Kusetjentiswa kwelulwimi lwebunkondlo • Vumela kusetjentiswa kwemtsetfo wetenkondlo, sib.kunganaki tiphumuti nobe sakhiwo selulwimi I-athikili • Beka emaciniso ngalokusha nangalokungenamaphutsa yeliphephandzaba • Linga kuchumana netetsamelilwati ngaphandle kwekutidida • Finyeta ngalokungenamaphutsa ngaphandle kwekusuka emacinisweni • Nika sihloko lesifinyetiwe nesihlokwana lesicacile • Cala ngemaphuzu labalulekile kunawo onkhe: bani? ini? njani? nini? kuphi? ngobe? nangaliphi lizinga? I –athikili Esikhatsini lesinyenti, ema-athikili eliphephabhuku acuketse tintfo letitsandvwa ngumbhali naleto yeliphephabhuku langatitsandzi nesitayela leketfula ngaso imibono yakhe, kantsi loku ngiko kufanele bafundzi bakhutsatwe ngako. Badzinga nekutsi babhale ema-athikili eliphephabhuku nganobe yini lebayibona ibalulekile kubo, kwengenta ema-athikili labangenta ngawo emahlaya, kuphukuta, kutijabulisa, kwenta inhlekisa, kuhleka nobe kugceka nobe ngusiphi sihloko lesifanele. Linyenti lema-athikili emaphephabhuku lafundvwa bafundzi avamise kuba aloluhlobo. I-inthanethi igcwele ema-athikili, kantsi futsi sitayela sawo nalokucuketfwe akukehluki kangako kulawa labhaliwe, kubalulekile kuwahlola, ikakhulukati njengobe avetwe emabhulogini, lokuyindlela levulekile leyamukelelekile yekubhala. Kunika bafundzi litfuba lekutentela abo emabhulogi (kungaba sephepheni, nanobe kungenakungabata kutsi linyenti lebafundzi linawo emabhulogi abo) kunika simongcondvo sekubhala lesinotsile, kuhlanganisa nekucikelela tetsamelilwati, lokucuketfwe lokusandza kwenteka, nemoya lowemukelekako. Sebentisa loku lokulandzelako: • Sihloko kufanele sihehe, siphindze siletse lilukuluku • Sitayela kufanele siphatselane naye, akhulume ngco nalofundzako. -- Sitayela singachaza sibuye sibe nemcondvo lofihlakele, sihehe tingcondvo talabafundzako. -- Emagama, indzawo, sikhatsi, inkhundla nalokunye lokumininingwane lebalulekile kumele kufakwe kule-athikili. -- I-athikili kumele ivuselele lilukuluku ibuye, njengesikhangisi, ikhutsate lofundzako kutsi asebentise lomkhicito nobe awusebentise. -- Titanza kumele tingabi tindze kantsi futsi tikhutsate kufundvwa kwe-athikili. -- Ifonti kumele igcame futsi ikhange iDokhumentari • Lucwaningo lolunemininingwane lwemphilo yentfo letsite, sib. sihlabani (temidlalo, Temfundvo, Tenkholo), nembiko walokutfoliwe . • Loku kufaka tindzaba letihamba embili netinkinga tesifundvo lesihlangabetana nato ngembi kwekufinyelela esicongweni. • Emagama, tindzawo, sikhatsi, indzawo naleminye imininingwane lemelwe ifakwe kudokhumentari. • Cala ngemaphuzu lamcoka: ngubani, ini, njani, kuphi, kungani, nekutsi akuliphi lizinga. CAPS 51
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Budze bematheksthi eLulwimi Lwasekhaya (lokumele akhicitwe bafundzi) Umsebenti Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Indzima 100 –110 emagama 110 – 120 emagama 120 – 140 emagama • Emagama 7 – 9 imisho 7 – 10 imisho 8 – 10 imisho • Imisho 3-5 titanza 4-7 titanza 4-8 titanza 130 – 180 emagama 180 – 210 emagama 210 – 250 emagama Indzaba 3-5 titanza 4-7 titanza 4-8 titanza Inkondlo 2 titanza 2-3 titanza 3-6 titanza Indzaba lemfisha, kufake 1 likhasi 2 emakhasi 3 emakhasi netinganekwane +/-6 titanza +/-10 titanza +/-20 titanza Inkhulumomphendvul- wano (umdlalo lonkhund- 1 likhasi 2 emakhasi 3 emakhasi lanye) Ematheksthi emibh- alombiko lemidze, sib. 110-120 emagama 120-140 emagama 140-160 emagama tincwadzi Ematheksthi lamafisha 70 - 80 emagama 80 – 90 emagama 90 – 100 emagama Sifinyeto 40 – 50 wemagama 50 – 60 emagama 50 – 60 emagama etheksthini lenemagama etheksthini lenemagama etheksthini lenemagama lange-220 lange- 240 lange- 260 Budze bemaTheksthi eLulwimi Lwasekhaya (lokumele bafundzi bawasebentise) Umsebenti Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Ematheksthi lamadze ekulalelela kuvisisa 140-180/kufike 180-200/kufike 200-220/kufike sib.indzaba, ema-intaviyu, imidlalo, imibiko emaminithini lasi- 5 emaminithini lasi- 5 emaminithini lasi- 5 yetindzaba Ematheksthi lamafisha ekulalelela kevisisa 50-60 wemagama/1-2 60-70 wemagama/1-2 70-90 wemagama/1-2 sib. timemetelo, ematheksthi eticukatsilwati, emaminithi emaminithi emaminithi ticondziso, tinkombandlela Ematheksthi ekufundzela kuvisisa/ematheksthi 130-180 wemagama 180-230 wemagama 230-280 wemagama ekufundzisisa Budze bematheksthi ekufundza lokwengetiwe akukaphakanyiswa njengobe loku kuya ngeluhlobo lwetheksthi, bumatima belulwimi kanye nelizinga lekufundza lemfundzi. 3.1.4 Takhi netimiso telulwimi Takhi netimiso telulwimi tisho imitsetfo lephatselene nekusetjentiswa kwetimphawu tekubhala, kubhala bofeleba, tinhlavu, imisindvo, emagama, imisho netitanza emisebentini yetemlomo neyekubhala. Lemitsetfo ifaka ekhatsi lupelomagama, imphimiso, luhlelo lwelulwimi, kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi lolujulile, njll. Emakhono ekulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala angeke entiwe ngaphandle kwelwati loluvakalako lwetakhi telulwimi nekusetjentiswa kwato. Bafundzi badzinga silulumagama lesibanti lekungaba yintfo yinye lebalulekile lengasita umuntfu kutsi achumane kahle. Silulumagama lesibanti sibalulekile kuwo onkhe emakhono elulwimi ikakhulukati ekufundzeni nasekubhaleni. Indlela lesita kakhulu bafundzi kutsi batfutfukise luhlelo lwelulwimi nesilulumagama kufundzisisa ngekhatsi nangephandle kweliklasi. Bafundzi batawufundza kutsi Takhi neTimiso telulwimi tisetjentiswa njani, babuye batfutfukiswe ekusebentiseni lulwimi ngekuhlanganyela ekukhulumeni ngelulwimi (lulwimi lolusetjentiselwa kucacisa lokutsite), ngaloko-ke 52 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 bangahlolisisa imisebenti yabo nalamanye ematheksthi mayelana nenshokutsi, kufaneleka nebungiko.Batawubuye bakwati kusebentisa lolwati kute balinge kusebentisa lulwimi kwakha inshokutsi ngemagama nelizinga lemisho etheksthini yonkhe. Batawubuye bakwati kusebentisa lolwati kute balinge ngekusebentisa lulwimi kwenta inshokutsi ngekusebentisa ematheksthi lakehlukene, bafundzi bangeta silulumagama babuye basebentise kuvisisa kwabo kwetakhi netimiso telulwimi ngalokungiko. Kulindzeleke kutsi Takhi neTimiso telulwimi kumele tifundziswe kusimongcondvo njengobe nalamanye emakhono afundziswa abuye atfutfukiswe njalo. Tinhlelo tekufundzisa ticuketse luhla lweTakhi neTimiso telulwimi (tintfo) lekumele tifundziswe ebangeni ngalinye. Uma kukhetfwa ematheksthi ekulalela nekukhuluma emjikeleto ngamunye wemaviki lamabili, cikelela kutsi acuketse letinye tintfo telulwimi lofuna kutifundzisa. Enta imisebenti lephatselene nalamatheksthi letawenta kutsi bafundzi bakhone kusebentisa letintfo kusimongcondvo. Ngalokufanako, ematheksthi labhalwako latawubhalwa bafundzi atawufaka ekhatsi letinye tintfo telulwimi. Nika bafundzi bakho teluleko ngekusetjentiswa kwaletintfo ngalokufanele nalokungiko. Khetsa letinye taletintfo letinika bafundzi bakho bumatima bese batetayeta ngalokuhlelekile. Esigabeni Lesiphakeme, li-awa linye emjikeletweni wemaviki lamabili ubekelwe eceleni kute kwentiwe ticondziso letihlelekile nekutetayeta ngeTakhi neTimiso telulwimi. Lelithebuli lelingentasi likhombisa takhi tetimiso telulwimi lekulindzeleke kutsi bafundzi batifundze ngesikhatsi sekulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala. Letakhi kumele tifundziswe kusimongcondvo ngendlela lehlangene kusetjentiswa tinhlobo letehlukene tematheksthi etemlomo, ematheksthi latibonwa nematheksthi labhaliwe. Kumele afundziswe ngendlela lecacile ngesikhatsi lesibekiwe njengekwesidzingo, Sibonelo seTakhi neTimiso teLulwimi Tiphumuti Ngci (.), sibabato (!), sibuti (?), khefana (,), ikholoni (: ), isemikholoni (; ), i-aphostrofi (...), bokhulunyiwe (“ ”), Bakaki (), i-aphostrofi (‘), ihayifeni (-) Lupelomagama Emaphethini ekupela, imitsetfo netimiso tekupela, tifinyeto, kusebentisa sichazamagama Takhi temagama Ticalo, ticu netijobelelo Emabito Ticalo temabito – umuti; umu-ti (tento letisalibito sib, Ngitsandza kubhala) Emabito ngco (sib. Thando, Musa) nemabitomvama (sib.Umfati, dokotela) Emabito etintfo letibalekako (emahhabhula, tipunu) nemabito etintfo letingabaleki (fulawa, shukela) Emagama etintfo lowungeke utibone/utibambe (kufa, liphunga, lutsandvo, kwetsembeka, bubi) nemabito etintfo letibonakalako (sib.situlo, libhola) Emabitombici (Indizamshini, Maketala, Calantsatfu, Bonginkhosi) Emabitogcogca (sib. Imfuyo, umhlambi, libutfo, likwaya) Emabito lamagalagala (sib.libhukutinhlelomalangonkhe) Emabitosento (sib.Kushayela kuyajabulisa, kukhala kuyelapha) Tinombolo (bunye nebunyenti) (situlo/titulo) Emabito etintfo letinelinani lelingagucuki uma lisebunyeni (sib.emahewu, emasi, tibuko) Emabito lakhomba buniyo (umfana wakhe, Indlu yakhe, situlo semfundzi) Silandziso namentiwa (Udlala ibhola) Bulili (sib. Indvodza/umfati, umfana/intfombatane) Tinciphiso (sib. Umfula/Umfudlana, indlu/indlwana) Tikhuliso (sib.umuntfu/umuntfukati, sitfombe/sitfombekati) Emabito lasuselwa kuletinye titfo tenkhulumo (siphawulo-khulu libito-Mkhulu CAPS 53
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Sibonelo seTakhi neTimiso teLulwimi Emagama lachaza kutsi kukhomba: loku, loko, leti, leto, lelo (sib.Litafula lelo) libito lentani Kukhomba linani 1: bonkhe, labambalwa, labanyenti (sib. Bafundzi labanyenti abakafiki) Kukhomba linani 2: bobabili, (Sib. Bobalili bahleli phasi.) Kukhomba linani 3: kunyenti, banyenti, kuncane, (sib. Umfundzi kanyenti uyaboniswa.) Kukhomba linani 4: nobe ngubani, labanye, ngamunye, (sib. Thishela ngamunye ufundzisa sifundvo sakhe.) Tabito Tabito telucobo letiyinhloko: Yena, nine, bona, mine, (sib. Yena ufundza libhuku) Tabito telucobo letingumentiwa ngco namentiwa nsombo (sib. Yona uyiphe mine) Tabito tekukhomba: laba, labo, (sib. Bafundzi labo labasemnyango.) Tabito tebuniyo: kwami, yami, setfu, (Incwadzi yami yinhle.) Tiphawulo Indzawo yesiphawulo emshweni, sib.Lomkhulu umuntfu (singasetjentiswa ngembi kwelibito) Umfana lomudze akeva (singasetjentiswa ngemuva kwelibito) Siphawulo lesandvulela libito: lomkhulu, lomncane, lomndzala, lomudze, (umfana lomudze uyagobeka.) Siphawulo sekucatsanisa: lenkhulu, lenkhudlwana, lenkhulu kakhulu, (sib. Babe wakhe indlu lenkhulu kakhulu) Tento Sento lesisisekelo: sib. Lala, hamba, dlala, bhala, Sento lesitsatsa mentiwa: sib. Babe ubhala incwadzi Sento lesingamtsatsi mentiwa: Babe uyabhala Timphambosi (telulo tesento) Tento letinabomentiwa babili (mentiwangco namentiwansombo) Tindlela tesento • Indlela lecondzile: Tinyoni tiyaphapha. • Indlela lephocako: Unganatsi ubuye ushayele! • Indlela lencikile/leyamile: Bengingahamba, nangabe benginemali, kube ngamtfola, ngabe ngamshaya. Tinsitasento letihambisana netindlela tesento Kukhombisa kukwati kwenta lokutsite/kungakwati kwenta (indlela leyamile isetjentiswe ilandzelwa tinsitasento sibonelo, uhamba abuye aphumule, Indlela lephocako lephikako sibonelo, hamba! Musa kuhamba< Musani kuhamba) Tikhatsi tesento Sikhatsi sanyalo lesicondzile lesisetjentiswa kukhuluma ngesikhatsi lesitako, sib. kusa liholide Sikhatsi sanyalo lesichubekako sib.Sesi uyafundza. Sikhatsi sanyalo lesiphelele, sib. Ngihleti nagogo sikhatsi lesidze Sikhatsi sanyalo lesiphelele lesichubekako, sib. Thando bekasiphekela kudla liviki lonkhe Sikhatsi lesengcile sib. Sipho waya esikolweni. Sikhatsi lesengcile lesiphelele, sib. Waya ekhaya ngobe akhohlwe tincwadzi takhe. Sikhatsi lesengcile lesiphelele lesichubekako, sib. Bengimlindzile ngalesikhatsi afika thishela. Sikhatsi lesengcile lesichubekako, sib. Bantfwana bebabanga umsindvo nakefika eklasini thishela Sikhatsi lesitako, sib. Malume utawufika. Sikhatsi lesitako lesichubekako, sib. Ngitawube ngisebenta lonkhe leliviki lelitako Tivumelwano Inhloko – sivumelwano sesento, sib. Bantfwana bafikile. 54 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Sibonelo seTakhi neTimiso teLulwimi Tandziso Tandziso tesimo: sib. emvuleni, elangeni, emakhateni, Tandziso tesikhatsi: sib. emini, emnyakeni, ngenyanga, evikini Tandziso talokuvamile: sib. njalo njalo, imvama Tandziso talokungahle kwenteke: sib. Mhlawumbe, nakanjani, incenye nje, yingce nje Tandziso tendzawo: sib. Endlini, esikolweni, ebaleni, edlobheni Umshwana lokhontile lokhomba indzawo sib, bamtsatsele imali lapho kuphitsitela khona Bondzaweni Bondzaweni labacondzile: sib. etulu, edvute, lapha, ekhaya, emfuleni Bondzaweni labambici (bondzaweni labanemagama lamabili): ngetulu kwe, ngenhla kwe, ngekhatsi kwe Bondzaweni betibalo: (nakuhlukaniswa-imfica uyihlukanise ngakutsatfu kuba ngukutsatfu, njll. Tihlanganisi nemagama Kuhleleka ngekulandzelanisa ngendlela lokwenteke ngayo/kulandzelanisa: kwekucala, laletsa ingucuko kwesibili, kwesitsatfu, ngembikwekutsi, emvakwekutsi, uma, ngemuva kwesikhatsi, kuze kube, emshweni lokungenani, lokulandzelako, nyalo, ngalokwendlulile, ngemvakwaloko. Inchazelo/imbangela nemphumela: nanobe, ngako-ke, ngobe, ngalesizatfu, njengobe, ngesizatfu sekutsi, kumayelana, ngako-ke, ngako, njalonjalo, nanobe, kulandzela loko, nangabe … manje Indlelanchubo: kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu. Kucatsanisa/umehluko: kuyefana, kwehlukile, kuncane kuna, kukhulu kuna, nobe kunjalo, kodvwa. Kuhlela ngekubaluleka: sonkhe sikhatsi, ekugcineni Kuhlela ngekwendzawo/ngekubekeka: ngenhla, ngentasi, ngasebuncele, ngasekudla, njll. Inkhulumomvama: kuvamile, ngiphetsa Indzima yekutikhetsela: ngeluvo lwami, inkholelo, umbono, kuvisisa/kucondza, ngicabanga kutsi, ngikhetsa/ngikutsatsa, ngiyetsemba, kimi kubonakala kwangatsi, ngincoma/ ngitsandza/angitsandzi/ngetsemba/ngiva Kuhlelwa kwetitanza: ngeluhlobo lwe-, kungahlukaniswa kube-, kweluhlobo lwe-, kungaphasi kwe-, kuhlala, kuyincenye ye-, kungena ku-, kuhlanganiswa ne-, kuhlobana ne-, kufaniswa ne- Indzima lechazako: ngetulu, ngaphasi, ngaphandle kwaloku, edvute, enyakatfo/ empumalanga/eningizimu/enshonalanga, isayizi, umbala, simo, inhloso, budze, bubanti, sisindvo, sivinini, kufana nekutsi, kufute/kumele Indzima yekulinganisa/yekuhlatiya: kuhle/kubi, kungiko/akusiko, similo/kungabi nesimilo, kukahle/kukabi, kubalulekile/akukabaluleki, kubona kwangatsi, kuphakamisa kutsi kwenteke lokutsite, kubonisa, kuphikisana/kuhishana Indzima yekunika inchazelo: ichazwa njenge-, iluhlobo lwe- Indzima yekuphetsa: kuphetsa, kusonga, kufinyeta, kafishane, njengobe nibona Tibiti/tentakutsi Sib: Klaba, khwishi, tju, hhu, bha, Muntfu! Tibabato Sib. Ha! Maye! Halala! Hhule! Yehheni bo! CAPS 55
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Sibonelo seTakhi neTimiso teLulwimi Kutfutfukiswa Bomcondvofana, bomcondvophika, emabitomfutiselo, bomcomndvomnyenti bomabitwafanana, kwesilulumagama sifanamsindvo (sifanangwaca nesifanankhamisa) ligama linye endzaweni yelibintana kumbe nelulwimi lwetinongo umusho. • Tinongo tenkhulumo (sifaniso, sifanisongco, sifutamsindvo, sihabiso, sicatsaniso, siphukuto, silutfo, lupholavutfondzaba, luphawu, kuhlonipha, - indida, lihlaya sidlalangemagama, kukhuluma ngekungababati, sihlaneketelo) Tiga tenkhulumo/tisho/tag/tiphicaphicwano Emagama labolekiwe/bomabitomfakelwa, emagama endzabuko, emagama lamasha (i-ethimoloji) (imvelaphi yemagama). Lokungacaci, libintana lelisetjentiswe kakhulu, lokungenasidzingo, kuphindza lokungenasidzingo, lulwimi lolungekho emtsetfweni, ijagoni, indlela yekuphimisa, inkholelo lengesilo liciniso, kugceka, kutsatsa luhlangotsi, lulwimi loluchukulutako, lokuvusa imiva, lulwimi lwebulili, njll Kusebentisa lulwimi ngenhloso letsite, lokungukutsi: irejista lefanele tetsamelilwati, Bukhosi, indvuna, indlovukati, njll Kuntjintja kwenshokutsi, sikhokho (ingoloyi, umuntfu lohlakaniphile), njll Emabintana Umshwana loyinhloko, sib. Sidle sinkhwa. Umushwana lokhontile (loncikile), sib. Babe usebenta eJozi, udla khona. Umshwana losandziso (lowandzisako), sib. Sivakasha eThekwini. Umshwana losiphawulo: sib. Umfati lomdzala uphatsekile. Umshwana lolibito: sib. Musa udle angakalambi. Umshwana lonemibandzela: sib.Nangabe utangilekelela, Ngitakunika imali lebukekako. Imisho Lecondzile, lembici nalemagalagala Imphambosi Impambosi yekwentiwa ivame kusebentisa tijobelelo tempambosi nobe telulo tempambosi, sib. yekwentiwa Inja ishaywa ngumkhulu, sinkhwa sidliwa ngumalume. Inkhulumombiko Kubika lokubutiwe, sib. Ungibute kutsi ngitsandza hloboluni lwemculo/ungibute kutsi kungani ngishiye sikhatsi. Sizile utsite angeke aphumelele esikolweni. ‘utsite’ 3.2 LITHEBULI LEKUSATJALALISWA KWEMATHEKSTHI Emaviki Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Ithemu 1 1 ne 2 Indzaba Indzaba Itheksthi lesicukatsilwati – sikhangisi, iphosta. 3 ne 4 Inkondlo Itheksthi lesicukatsilwati Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, lenenkhulumo. tinkondlo 5 ne 6 Inkondlo, Umdlalo Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha Itheksthi lesicukatsilwati – itheksthi yenkontileka 7 ne 8 Indzaba lemfisha, temdzabu Itheksthi lesicukatsilwati sib. Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, I-athikili yeliphephandzaba nobe tinkondlo yeliphephabhuku. 9 ne 10 Indzaba lemfisha, inkondlo Itheksthi yembiko welucwaningo Itheksthi lesicukatsilwati sib. Umbiko weliphephandzaba nobe weliphephabhuku 56 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Ithemu 2 1 ne 2 Inovelana, Umdlalo, tinkondlo Itheksthi lesicukatsilwati Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, lanetibonwa, sib. emabalave/ tinkondlo timphawu/tikali/emashadi/titfombe 3 ne 4 Itheksthi lesicukatsilwati Itheksthi lesicukatsilwati, sib. Sihlatiywa setheksthi - inoveli, lenetibonwa sib. Imidvwebo Ematheksthi latimviwa/ematheksthi Umdlalo, indzaba lemfisha, yesikhangisi/titfombe/emagrafu; latibonwa – kulingisa/tingcoco tinkondlo iphosta; kuchazwa kwentfo, tesigungu/tephaneli itheksthi lesibonwa 5 ne 6 Itheksthi lesicukatsilwati sib. Itheksthi lesicukatsilwati, sib. Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, tindlelanchubo, ticondziso, Itheksthi Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu tinkondlo - satiso, i-ajenda lesicukatsilwati lenetibonwa sib nemaminitsi emashadi/emathebula/imidvwebo/ titfombe/emagrafu 7 ne 8 Inoveli/Umdlalo Sihlatiywa sendzaba Itheksthi lesicukatsilwati lenetibonwa, sib. Sihlatiywa sesikhangisi 9 ne 10 SIBUTSETELO SELUHLOLO Ithemu 3 1 ne 2 Itheksthi lesicukatsilwati, sib. Umdlalo Itheksthi lesicukatsilwati – incwadzi luhlolomibuto nobe lifomu yekwabiwa kwelifa Inkondlo 3 ne 4 Umdlalo, inkondlo Itheksthi lesicukatsilwati, Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, i-athikili yeliphephandzaba/ tinkondlo – kubhalwa kwetheksthi yeliphephabhuku yemibhalombiko – incwadzi lehambisana nencwadzisicelo kanye nemlandvomphilo 5 ne 6 Itheksthi ngesatiso, i-ajenda Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, nemaminitsi inkondlo – incwadzi yemtsetfo tinkondlo – kubhalwa kwe-eseyi neyebungani 7 ne 8 I-athikili yeliphephandzaba/ Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, yeliphephabhuku ngetindzaba inkondlo – kubhalwa kwendzaba tinkondlo – kubhalwa kwetheksthi letisematseni yembhalombiko – likhadi lesimemo nelekwamukela simemo 9 ne 10 Itheksthi lesicukatsilwati – Itheksthi lelandzisako – inoveli, Umdlalo – kubhalwa inkhombandlela indzaba lemfisha; tinkondlo kwenkhulumomphendvulwano Ithemu 4 1 ne 2 Umdlalo/inoveli/indzaba lemfisha Itheksthi lesicukatsilwati: Inoveli, indzaba lemfisha – i-athikili yeliphephebhuku/ kubhalwa kwencwadzisicelo yeliphephandzaba 3 ne 4 Itheksthi lesicukatsilwati Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, Inoveli, indzaba lemfisha, tinkondlo lenedayari, i-imeyili, umbikoselula, inkondlo – kubhalwa kwema-imeyili emaflaya. 5 ne 6 Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, Umdlalo/umdlalo, inkondlo – Inoveli, indzaba lemfisha, tinkondlo temdzabu umbiko wentsatseli – kubhalwa kwemlandvomufi, kubhalwa kwedayari, likhadi lesimemo 7 ne 8 Kubuyeketa ematheksthi – Kubuyeketa ematheksthi – Kubuyeketa ematheksthi – kulungiselelwa luhlolo kulungiselelwa luhlolo kulungiselelwa luhlolo 9 ne 10 LUHLOLO SIBUTSETELO CAPS 57
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 3.3 TINHLELO TEKUFUNDZISA Kubafundzi labanyenti labehlulekako nobe labaswelako, Sigaba Lesiphakeme sisiphetfo semfundvo lephocelekile. Ngemuva kwelibanga le-9, bafundzi labanyenti bahamba bayofuna umsebenti nobe bayofundzela imisebanti letsite. Kungalesizatfu kutsi lizinga lekwetfulwa kwemfundvo yebafundzi labaseSigabeni Lesiphakeme libe sezingeni lelisetulu. Bafundzi kumele batfole lwati lolubanti lolwahlukahlukene, lolutawubalungiselela kutsi bakwati kumela likusasa labo. Kufundziswa kweLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, etilwimini, kucishe kufane naloko kweLulwimi Lwasekhaya. Umehluko uba kujula kwetheksthi lesetjentisiwe/ lefundziwe nalekhicitiwe. Bafundzi eSigabeni Lesiphakeme kufanele bafundziswe tinhlobo temibhalo letehlukene kanye netinhlobo tematheksthi lebalindzeleke kutsi batikhicite. Lolwati lebalutfolile lutawenta kutsi bafundzi bakwati kubukana nanobe ngutiphi timo tekukhetsa letibavulekele, lubuye lwelekelele indlela lebabamba ngayo lwati lwalokucuketfwe. Luhlelo lwekufundzisa lukhomba linani lelincane lalokucuketfwe lokungentiwa ngemaviki lamabili ithemu ngayinye. Bothishela abakabopheleki kutsi bakucedze konkhe lokucuketfwe ngemjikeleto wemaviki lamabili. Kulandzelana kwalokucuketfwe akukanikwa/akukashicilelwa kantsi nesikhatsi lesinikwe sisilinganiso sekutsi kungatsatsa sikhatsi lesingakanani kwenta konkhe lokucuketfwe. Akufanelanga lulandzelwe njengobe lunjalo. Bothishela kufanele babhale luhlelo lwemsebenti balususele emabhukwini tifundvo babuye bafundzise loko lokucuketfwe yithemu ngayinye basebentise kulandzelana nesivinini lesifanele. Bothishela bayakhutsatwa kutsi basebentise lokucuketfwe nobe lwati lwetintfo letitfolakala endzaweni yabo. 3.3.1 AHLANGANA NJANI EMATHEKSTHI KULOMJIKELETO WEMAVIKI LAMABILI Ematheksthi lahlukahlukene asetjentiswe njengesisekelo kute kwakhiwe loluhlelo lwekufundzisa lwemjikeleto wemaviki lamabili. Akhetfwe ngekutsi asebentisana njani kute ente intfo yinye lehlangene, sibonelo: umfundzi utawulalela indzaba abuye ngemuva kwaloko afundze indzaba. Bangacelwa kutsi babhale bachaze ngaloko lokwetfulwe ngemlomo lokumayelana nendzawo nobe umuntfu lotsite (lokutawuhambelana nalendzaba) nobe bangacelwa kutsi babhalele umlingisi losendzabeni incwadzi. Khetsa ingcikitsi yemjikeleto wemaviki lamabili ngamunye lotakusita kutsi uhlanganise lemisebenti ngemphumelelo. Inhloso yekusebentisa tingcikitsi kwenta kutsi kuvumeleke kuphindza silulumagama netakhi telulwimi kabusha njalo njalo esimeningcondvo lesifanele. Letakhi telulwimi letiphakanyisiwe emjikeletweni ngamunye tentelwe ematheksthi latawukhicitwa kulomjikeleto. Thishela angabuye angete letinye takhi letitsatseka njengaletilusito kulesikhatsi semjikeleto. 3.3.2 ALANDZELANA NJANI EMATHEKSTHI/IMISEBENTI KULOMJIKELETO WEMAVIKI LAMABILI Ematheksthi akumelanga afundziswe ngekuhleleka lokutsite. Esikhatsini lesinyenti, kufanele kube nemsebenti/ itheksthi yekulalela nekukhuluma kute kulungiselelwe umsebenti wekufundza nekubhala. Ngalesinye sikhatsi, umsebenti wekulalela nekukhuluma kufanele usukele etheksthini lefundvwako. Bafundzi kufanele batibandzakanye kulamatheksthi lehlukene etemlomo babuye bafundze ngembi kwekutsi babhale lamatheksthi. Esikhatsini lesinyenti, ematheksthi lalalelwako, sib. Indzaba nembiko wetindzaba utawehluka ubuye ube sezingeni leliphakeme kunaleyo labatayifundza bafundzi. Loku kwentiwa ngoba emakhono abo ekulalela atfutfuke kakhulu kunemakhono abo ekufundza. 3.3.3 TINHLOBO TEMATHEKSTHI LANIKIWE NALAMISIWE Tinhlobo tematheksthi lanikiwe lekufanele afundziswe emjikeleto ngamumye wemaviki lamabili acacisiwe eluhlelweni lwekufundzisa kantsi futsi kumele acukatfwe ebhukwinitifundvo lelimisiwe. Esikhatsini lesinyenti, kute indzaba 58 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 letsite lephakanyisiwe. Loku kuchazwe kahle ehlelweni lwekuhlola futsi kufanele kutfolakale encwadzini. Kukhetsa kungentiwa etindzabeni letehlukene letikhona, tindzaba tekuticambela/temifanekisomcondvo (Sib. Intfo lejabulisako, isayensi lenemaciniso) tindzaba temlandvo (sib. Imilandvomphilo) netindzaba temdzabu (sib. tinsumansumane, tinganekwane netinsimu) letingatfolakala. Loku kungentiwa ngalokufanako ngetinkondlo nemidlalo. Lawa kutakuba ngematheksthi lakhetfwe encwadzini/etincwadzini tekufundza kuletinye tincwadzi (kufundza lokwengetiwe) kantsi futsi atawusekela ematheksthi lafundziwe esigabeni lesimisiwe.Tingaba luhlobo lwetheksthi lefanako (kute kugcizelelwe kuvisisa sakhiwo setheksthi) nobe luhlobo lolwehlukile lwetheksthi (kute ihehe kakhulu ibuye yengete kukhona kufundza tintfo letinyenti) . Ngaso sonkhe sikhatsi, lokufundza lokwengetiwe kufanele kuhambelane netihloko netingcikitsi letikhetselwe lamatheksthi leniketiwe emjikeletweni wemaviki lamabili. 3.3.4 Kuhlangana kwawo onkhe emakhono elulwimi emjikeletweni wemaviki lamabili. Nanobe emakhono eluhlelweni lwekufundzisa etfulwe ngekwehlukana, kufanele afundziswe ngendlela lehlangene lapho kudzingeke khona, sib. Uma kufundziswa Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu yetemlomo bafundzi bangafundza itheksthi yetemlomo bangabuye balindzeleke kwekutsi bakhicite Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu lebhaliwe. Kukhetfwa kwetakhi telulwimi lekufanele tifundziswe emjikeletweni lotsite kufanele kwelekelele kukhicita nekuvisisa ematheksthi etemlomo nalabhalwako lekufanele akhicitwe nakuchubeka lomjikeleto, sib. tiphawulo, bomcondvofana, bomcondvophika, tandziso nesikhatsi lesengcile tilungiselela bafundzi kute bakwati kubhala i-eseyi lelandzisako nobe lechazako. Indlela lencikile ibaluleke kakhulu uma bafundzi babhala i-eseyi lephatselene nelingemuva lembhali. Emasu etemlomo nekubhala lekufanele afundziswe emjikeletweni ngamunye wemaviki lamabili kufanele uye ngeluhlobo lwetheksthi lekufanele ikhicitwe, sib. Uma kufundziswa indzaba lelandzisako bafundzi kufanele bafundziswe kutsi tibhalwa njani titanza letinemcondvo lolandzelanako, kodvwa uma kubhalwa i-eseyi leveta lokutsite kufanele bafundziswe kutsi ibhalwa njani indzima lelandzela indlelanchubo letsite. 3.3.5 TIFUNDZISWA NJANI TAKHI NETIMISO TELULWIMI Sigaba salokucuketfwe ‘kwetakhi netimiso telulwimi’ esikhatsini lesinyenti sihambelana netinhlobo tematheksthi latfolakala ngaphasi kwetihloko teKulalela neKukhuluma, Kufundza neKwehlwaya, neKubhala neKwetfula, futsi kunakwe ngesikhatsi kuchutjekwa kusetjentwa ngetheksthi nangesikhatsi lesabelwe Kulalela neKukhuluma, Kufundza neKwehlwaya, Kubhala neKwetfula. Sibonelo, nangabe indzaba seyentiwe, kuyatentekela kutsi bafundzi basebentise sikhatsi lesengcile/lesicondzile futsi batawufundza ematheksthi basebentise sona lesikhatsi sesento. Nanobe kunjalo, kubalulekile kutsi imisebenti legcile etakhini telulwimi letitsite yentiwe kusimongcongco, Khetsa tihlokwana letitsite ngaphasi kwesigaba setakhi netimiso telulwimi, kute ufundzise bafundzi lulwimi lolutivelela kuloluhlobo lwetheksthi lokugcilwe kulo. Nange kuhleleka lokuvumela indlelanchubo yekutentakalela nekuhleleka ekutfoleni lulwimi. Akusiko konkhe lokumele kufundziswe kulomjikeleto lonikiwe kodvwa cinisekisa kutsi wonkhe umsebenti lobhalwe esibutsetelweni ube wentiwe nakuphela umnyaka.Leminye imijikeleto yemaviki lamabili ingagcwala kakhulu ngetincenye tetakhi netimiso telulwimi; akusho kutsi tonkhe letincenye tingentiwa kulowomjikeleto. Kungobe kukholelwa letinyenti taletincenye tentiwe Esigabeni Lesisemkhatsini. Esigabeni Lesiphakeme kufundziswa kwaletincenye kutawuba kubuyeketa. Yenta imisebenti levakalako kubafundzi nalehambelana nematheksthi lebawafundza kulomjikeleto wemaviki lamabili. Imisebenti leminyenti yaloluhlobo kufanele yentiwe njengobe bafundzi bachubeka kusukela ebangeni lesi-7 kuye kule-9. Khetsa ngekucikelela kutsi nguyiphi imitsetfo loyichazela bafundzi futsi uyigcine ibe mbalwa. Kufundzisa kufanele kuhlanganise onkhe emakhono elulwimi netakhi telulwimi njengobe kuhlobene. Konkhe loku kufanele kufundziswe kususelwe kusimongcondvo lesitsite. Caphela kutsi kuphindze kube nesikhatsi lesimcoka lesabelwe kufundzisa kweTakhi Netimiso Telulwimi. CAPS 59
3.4 Lithebuli Leluhlelo Lwekufundzisa 60 LIBANGA 7 ITHEMU 1 LOKUCUKETFWE EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo: -indzaba Bhala indzima lelandzisako Gcizelela lokwentiwe eSigabeni lemfisha Lesisemkhatsini. Timiso tendzima: Lalela indzaba lemfisha • Timphawu letibalulekile tematheksthi Lizinga lemagama: • Tfola imicondvo lemcoka etemibhalo: njengebalingisi, • Umusho losihloko sendzima nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, Emabito mvama, emabito ngco, emabito nalesekelako endzabeni lemfisha • Tfola umcondvo lobalulekile ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, etintfo letibalalekako naletingabaleki, nalosekelako • Bhala emanotsi umlandzi, ingcikitsi. emabito simo (kufa, umona, buvila) • Kwabelana ngemibono nelwati lonalo • Sebentisa tihlanganisi kuchumanisa Lizinga lemisho: Inchubo yekufundza: titanza . ubuye ukhombe kuvisisa lwati • Ngembi kwekufundza Umusho locondzile • Chaza tidzingo tematheksthi (ngenisa itheksthi) letinjengekucoca indzaba. Titatimende, sikhatsi sanyalo, sikhatsi Phindza ucoce indzaba lesengcile. • Phindza ucoce tigameko • Nakufundvwa (timphawu • Sebentisa emagama kanye nesitayela tematheksthi) lesifanele. Timphawu tekubhala ngekulandzelana kwato nelupelomagama: ngci, khefana, • Nika balingisi ngendlela lefanele • Emuva kwekufundza (phendvula • Bhala ngesikhatsi lesengcile ikholoni, isemikholoni, bofeleba imibuto, catsanisa, nika umehluko, Gcila kunchubo yekubhala netinhlavu letincane. • Nika tigameko ngekwesikhatsi hlola. letenteka ngaso • Kuhlela Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini Emasu ekulungiselela kufundza lowentiwe bafundzi. • Kwakha luhlaka • Bona timphawu tetheksthi letinjenge Silulumagama lesikusimongcondvo. sihloko, sihlokwana nemifanekiso. • Kubuyeketa • Bona tincenye tencwadzi • Kuhlela umbhalo kabusha njengelingephandle lencwadzi, likhasi • Kufundza ulungise emaphutsa lesihloko, i-indeksi, tahluko, luhlu nekwetfula lwemagama lachazwako Ubhala indzaba lephatselene netintfo Kufundzela kuvisisa nemasu lahlangabetane nato emphilweni. ekufundza • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 yekutfola lwati • Kufundzisisa . SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kwakha sitfombe engcondvweni • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe • Liphuzu nembono • Inshokutsi yemagama
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo: tinkondlo Kubhala ngekuticambela: Inkondlo Gcizelela umsebenti lowentiwe yakho evikini lelengcile. Lalela ucoce ngenkondlo Tindlela tekufundza CAPS Timiso tendzima: Lizinga lemagama • Kwabelana ngemibono nelwati • Kufundza ngekutimela kukhombisa kuvisisa imicondvo • Sakhiwo setitanza Emabitombici, emabito lalukhuni, Emasu ekulungiselela kufundza tindlela tesento tabito, buniyo, • Phendvula imibuto • Sebentisa tihlanganisi kuchumanisa • Bona timphawu tetheksthi letinjenge titanza Inshokutsi yemagama: • Chazela umngani kutsi kungani tihloko, tihlokwana nemifanekiso. utsandze inkondlo letsite. • Sebentisa tinhlobo temisho Imphindza, emagama labolekiwe, • Bona tincenye tencwadzi leyehlukene, ngebudze netakhiwo tisho, taga, sifutamsindvo, tifaniso, Kufundza ngekuphimisela njengelingephandle lencwadzi, likhasi tifaniso ngco, bomababata/tentakutsi, lokulungiselelwe lesihloko, i-indeksi, teahluko, luhlu • Kukhetsa nekusebentisa emagama bomcondvofana, bomcondvophika lwemagama lachazwako • Liphimbo, kuvakala kwelivi, • Lulwimi lolujulil/lwetinonto tenkhulumo Tiphumuti: imphimiso, kuhleleka, kuhlangana Tinkondlo Gcila kunchubo yekubhala ngemehlo. Kwehlukaniswa kwemagama, ngci, • Timphawu letibalulekile tenkondlo khefana • Cikelela tiphumuti • Kuhlela • Sakhiwo sangekhatsi Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Sebentisa lulwimi lwemtimba senkondlo, tinongo tenkhulumo/ • Kwakha luhlaka lowentiwe bafundzi. lolufanele. imifanekisomcondvo, Imvumelwano, • Kubuyeketa sigci. Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kuhlela umbhalo kabusha • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula • Inshokutsi lejulile Bhala inkondlo • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 61 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo: umdlalo Bhala inkhulumo mphendvulwano, Gcizelela umsebenti lowentiwe 62 (lonkhundlaye) kwenta umdlalo evikini lelengcile. Kucocisana ngemdlalo: • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Tidzingo tesakhiwo, sitayela, neluvo. Lizinga lemagama: • Kubamba lichaza etinkhulumiswaneni etemibhalo: njengemlingisi, letingakahleleki ngetihloko letilula nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, • Tetsamelilwati letihlosiwe Emabitomvama, tindlela tesento, tabito, ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, buniyo • Sebentisa irejista lefanele. • Kukhetsa emagama umlandzi, ingcikitsi. Lizinga lemisho: • Gcila kunkhulumiswano • Imphimiso lengiyo emagameni latsite Inchubo yekufundza: Umusho locondzile, sitatimende, sikhatsi • Tfola umcondvo lobalulekile • Kusho ngekukhululeka • Ngembi kwekufundza (Ngenisa sanyalo, sikhatsi lesengcile, inhloko, nalosekelako. itheksthi) Gcila kunchubo yekubhala sivumelwano senhloko yesento. • Tsatsa emanotsi • Kuhlela • Nakufundvwa (timphawu Inshokutsi yeligama: • Buta imibuto tematheksthi) • Kwakha luhlaka bomcondvofana, bomcondvophika, taga, Sebentisa • Emuva kwekufundza (phendvula tisho imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kubuyeketa tinkhulumomphendvulwano hlola. • Kuhlela umbhalo kabusha Timphawu tekubhala: letingakapheleli TInkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa Ikholoni, bokhulunyiwe, mababata, Inkhulumomphendvulwano nekwetfula mabuta • Bamba lichaza kunkhulumo • Timphawu letibalulekile tenkondlo Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini mphendvulwano. • Sakhiwo sangekhatsi lowentiwe bafundzi. • Sebentisa lulwimi lolufanele senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, imphindza, Silulumagama lesikusimongcondvo. • Phendvula ngalokufanele sigci. • Cikelela timiso tenkhulumo • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, mphendvulwano, sib. kunikana imigca, titanza, lubhalomagama ematfuba. • Inshokutsi lejulile • Sebentisa lulwimi lwemtimba • Umoya wenkondlo lolufanele. • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/kwehlwayela kuvisisa (emasu) • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Kufundzisisa -- Kucombela SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) -- Kwenta tiphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama. • Kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi.
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi emibhalo: tindzaba Bhala sihlatiywa/incwadzi Gcizelela umsebenti lowentiwe letimfisha/temdzabu/ evikini lelengcile. Kulalela indzaba lemfisha/temdzabu • Tidzingo tesakhiwo nesitayela CAPS • Timphawu letibalulekile tetheksthi Lizinga lemagama: Kulalela sivisiso • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso yemibhalo: njenge timphawu, kuvetwa nesimongcondvo Bunye nebunyenti, siphawulo, tikhuliso • Tfola umbono lobalulekile kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, nalosekelako ubuye utsatse emanotsi sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Kubumbana kwendzima. Lizinga lemisho: ingcikitsi • Kwabelana imibono nelwati babuye • Kukhetsa lemagama Sikhatsi sanyalo, sikhatsi lesengcile bakhombise kuvisisa umcondvo Inchubo yekufundza: Gcila kunchubo yekubhala Inshokutsi yemagama: • Tfola emasu lahhungako Ngembi kwekufundza (Ngenisa • Kuhlela bomabitwafanana, bomcondvomnyenti, nalaphocelelako lapho kufanele itheksthi) emabito ladidako, tiphicwaphicwano, khona • Kwakha luhlaka • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) taga, tisho • Phendvula imibuto • Kubuyeketa • Emuva kwekufundza (phendvula Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini Ingcoco licembu/yephaneli imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. hlola) Coca indzaba/inganekwane lebayente • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. emsebentini lowengcile Tinkondlo nekwetfula Tfola balingisi • Timphawu letibalulekile tenkondlo Bhala incwadzi/sihlatiywa ulandzela inchubo yekubhala • Coca ngengcikitsi • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ • Coca ngeluvo lwakho imifanekisomcondvo, imphindza, • Chaza lokucuketfwe ngekubhekisa sigci. emphilweni yakho. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/kwehlwayela kuvisisa • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa. • Kwenta tiphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono 63 ekuhlahlela emagama. SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 9-10 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo: tindzaba Bhala indzaba lechazako Gcizelela umsebenti lowentiwe 64 letimfisha evikini lelengcile. Kulalelela sivisiso Timiso tendzima: • Chaza inchubo yekulalela • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Umusho losihloko sendzima Lizinga lemagama: yetemibhalo: njengemlingisi, kuvetwa Ticalo, tijobelelo, umsuka, tindlela • Tsatsa emanotsi kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Umcondvo lobalulekile nalosekelako tesento sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Phendvula imibuto • Kuhleleka kwetitanza ingcikitsi Lizinga lemisho Ingcoco yelicembu/phaneli • Sebentisa tihlanganisi kuchumanisa Inchubo yekufundza: Umusho loyinhloko, umshwana titanza . • Coca ngelwati lolubalulekile lokhontile endzabeni lemfisha • Ngembi kwekufundza • Sebentisa tinhlobo temisho Inshokutsi yemagama (Ngenisa itheksthi) leyehlukene ngebudze netakhiwo • Tsatsa indzima ngemibono bese Bomcondvofana, bomcondvophika ubhekisa etheksthini kusekela • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) Gcila kunchubo yekubhala indzima loyikhetsile. Timphawu tekubhala • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela nelupelomagama Kusebentisa Chaza lokucuketfwe ubhekise imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka sichazamagama, emaphethini elupelo, emphilweni yakho. hlola) • Kubuyeketa imitsetfo yelupelo Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Timphawu letibalulekile tenkondlo lowentiwe bafundzi. • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi nekwetfula Silulumagama lesikusimongcondvo. senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, imphindza, Yetfula indzaba kute ihlolwe sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/kwehlwayela kuvisisa (emasu) • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 yekutfola lwati • Kufundzisisa. SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Liphuzu nembono • Kwenta tiphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama.
Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu ye-1 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 1 Phindza ucoce indzaba/coca ngenkondlo/ Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusebentisa lulwimi. CAPS Inkhulumomphendvulwano/licembu/ingcogco yesigungu Incwadzi yebungani/kwehlwaya/inkhulumomphikiswano 65 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
LIBANGA 7 ITHEMU 2 LOKUCUKETFWE 66 EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo njengenoveli Kubhala: Indzaba lelendzisako Lizinga lemagama: yelusha/umdlalo Kulalelela kuvisisa: Timiso tendzima: Emabito lalukhuni, silandziso namentiwa • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Chaza inchubo yekulalela • Umusho losihloko sendzima Siphawulo: kucatsanisa, tikhuliso yetemibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Tsatsa emanotsi kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Lizinga lemisho: sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Phendvula imibuto • Kuhleleka kwetitanza imisho lecondzile, titatimende, sikhatsi ingcikitsi sanyalo, sikhatsi lesengcile Coca indzaba • Tihlanganisi kute kube nekubumbana Inchubo yekufundza: kwetitanza Inshokutsi yemagama: • Kuvetwa kwebalingisi • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho bomcondvofana, bomcondvophika, • Kukhetsa nekusebentisa emagama itheksthi) letehlukene, ngebudze netakhiwo umcondvo losobala, umcondvo lojulile, • Lulwimi lwemtimba • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) lulwimi loluvusa imiva Gcila kunchubo yekubhala • Kuhumusha umoya, liphimbo, • Emuva kwekufundza (phendvula Tiphumuti: imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela simo sekuhleleka kwetigameko, ngci, khefana, sibabati/mababata, ingwijikhwebu nesiphetfo hlola) • Kwakha luhlaka mabuta Kufundza/kwehlwayela kuvisisa • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini (sebentisa ematheksthi labhaliwe • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. nobe latibonwa njengemakhathuni/ emapheshana) • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kufundza ngekunyanyalata nekwetfula • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) • Kutfola inshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Lulwimi loluvusa imiva SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Kufundza/kwehlwayela kuvisisa Bhala ematheksthi emibhalombiko: Gcizelela umsebenti lowentiwe (sebentisa ematheksthi labhaliwe evikini lelengcile. Kulalelela sivisiso (ematheksthi Sikhangisi/emaphosta CAPS nobe latibonwa njengesikhangisi) labhaliwe/kwetfulwa kwetindzaba Lizinga lemagama: tamabona kudze) • Kufundza ngekunyanyalata • Tidzingo tesakhiwo Emabitongco, bulili, bunye, bunyenti • Chaza inchubo yekulalela • Kufundza ukhe etulu ngenhloso • Inhloso tetsamelilwati letihlosiwe nesimongcondvo Siphawulo: sabito sekukhomba, linani yekutfola lwati • Tsatsa emanotsi • Kukhetfwa kwemagama nekwakhiwa Lizinga lemisho: • Kufundzisisa • Bhala timphendvulo kwemisho inkhulumongco nenkhulumombiko, • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe Tindlela letehlukene tekuchumana • Tincenye tetibonwa (njengetinhlobo imisho lecondzile nemisho lemagalagala (balingisi, simonhlalo, simondzawo, ngetemlomo: Inkhulumomphikiswano tefonti nesayizi, tihloko, timphawu, umlayeto) Inshokutsi yemagama: (ngekukhangisa) umbala) • Kucabangela inshokutsi yemagama bomcondvofana, bomcondvophika, • Khetsa sihloko lesifanele langakatayeleki ngekusebentisa • Lulwimi loluhhungako/loluphocelelako umcondvo losobala, inshokutsi lejulile • Yetfula impikiswano ngalokuhlelekile emakhono ekuhlahlela emagama Gcila kunchubo yekubhala Tiphumuti nelupelomagama: • Sebentisa tinsita tekuchumana • Lulwimi loluhhungako • Kuhlela ikholoni; isemikholoni ngalokungiko • Lulwimi loluhlelekile/lolungakahleleki • Kwakha luhlaka Kusetjentiswa kwesichazamagama • Sebentisa silulumagama lesifanele, Ematheksthi etemibhalo takhi telulwimi • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini njengenovelana • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. • Sebentisa lulwimi loluhhungako/ • Timphawu letibalulekile tematheksthi loluvusa imiva • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. emibhalo: njengemlingisi, kuvetwa nekwetfula • Landzela tindlelanchubo kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, sendlalelo/simonhlalo, umlandzi, ingcikitsi Inchubo yekufundza: • Ngembi kwekufundza (ngenisa itheksthi) • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, hlola) 67 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Kufundza/kwehlweayela kuvisisa Itheksthi yemibhalomibiko lemifisha: Gcizelela umsebenti lowentiwe 68 (Sebentisa ematheksthi ne/nobe ticondziso evikini lelengcile. Emacembu/tingcoco teliklasi etibonwa njengetikhangisi) letiphatselene nekunika ticondziso • Tidzingo tesakhiwo nesitayela Lizinga lemagama: nobe kulandzela inchubo. • Kufundza ngekunyanyalata • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso Sandziso – sandziso sesikhatsi, • Khetsa sihloko • Kufundza ukhe etulu nesimongcondvo sandziso sendzawo • Kwabelana ngemibono • Kufundzisisa • Kubumbana kwendzima Siphawulo: linani • Kunikana ematfuba nekulalelisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Kukhetfwa kwemagama netakhi Lizinga lemisho: temusho • Gcwalisa tikhala Inchubo yekubhala: Inkhulumo lecondzile nempambosi Gcila kunchubo yekubhala yekwentiwa • Sebentisa timphawu tekugcila • Ngembi kwekufundza (ngenisa esihlokweni kute ingcoco icubeke itheksthi) • Kuhlela Inshokutsi yemagama: Inkhulumo lelungiselelwe/ • Nakufundwa (timphawu tetheksthi) • Kwakha luhlaka tisho netaga lengakalungiselelwa • Ngemva kwekufundza (buta imibuto, • Kubuyeketa Tiphumuti: • Kukhetsa emagama lasetjentiswako catsanisa, nika umehluko, hlola) • Kuhlela umbhalo kabusha ihayifeni; i-aphostrofi • Kusetjentiswa kwebuviyoviyo Tinkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini nesivinini • Timphawu letibalulekile tenkondlo nekwetfula lowentiwe bafundzi. • Kusebentisa tinkhomba ngesikhatsi • Sakhiwo sangekhatsi, tinongo Bhala itheksthi yeticondziso Silulumagama lesikusimongcondvo. sekwetfula inkhulumo tenkhulumo/imfanekisomcondvo, imvumelwano, sigci. • Kusebentisa lulwimi lwemtimba lolufanele • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lefihlakele • Umoya • Ingcikitsi nemlayeto SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo: Bhala sihlatiywa semdlalo Gcizelela umsebenti lowentiwe njengemdlalo evikini lelengcile. Lingisa umdlalo Timiso tendzima: CAPS • Timphawu letibalulekile tematheksthi Lizinga lemagama: • Dlala indzima loniketwe yona emibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Umusho losihloko sendzima Tento • Sebentisa lulwimi lolufanele kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, Lizinga lemisho: • Cikelela timiso ingcikitsi • Kuhleleka kwetitanza Impambosi yekwentiwa, sikhatsi • Sebentisa lulwimi lwemtimba Inchubo yekufundza: • Tihlanganisi nekubumbana kwetitanza sanyalo lesichubekako; inkhulumongco lolufanele • Sebentisa tinhlobo temisho nenkhulumombiko • Ngembi kwekufundza (ngenisa Lucwaningo lwekulingisa leyehlukene ngebudze netakhiwo itheksthi) Inshokutsi yemagama: • Yenta imibutoluhlolo Gcila kunchubo yekubhala • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) bomcondvofana, bomcondvophika, • Cikelela timiso • Kuhlela umcondvo losobala, inshokutsi lejulile • Emuva kwekufundza (phendvula • Sebentisa lulwimi lolufanele imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka Tiphumuti: hlola) • Bika ngalokutfolakele • Kubuyeketa ikholoni; bokhulunyiwe; bomabuta; khefana; ngci • Kuhlela umbhalo kabusha Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Kufundza ulungise emaphutsa lowentiwe bafundzi. nekwetfula Silulumagama lesikusimongcondvo. IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU YESI-2 9-10 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: SIVIVINYO 2 UMSEBENTI 3 Kulalelela sivisiso/Inkhulumompikiswano/ Temibhalo: Imibuto legcile kusimongocondvo. Luhlolosibutsetelo lwasemkhatsini wemnyaka inkhulumiswano/(inkhulumo lengakalungiselelwa/ Liphepha lesi- 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi lelungiselelwe/tingcogco telicembu tekunika netemibhalo ticondziso. Liphepha lesi- 3: Kubhala: Indzaba yinye netheksti yemibhalombiko yinye 69 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
LIBANGA 7 ITHEMU 3 LOKUCUKETFWE 70 EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi lephatselene Ematheksthi emibhalomibiko Gcizelela umsebenti lowentiwe nekubaluleka kwembutoluhlolo njengekugcwalisa imibutoluhlolo evikini lelengcile. Kulalelela sivisiso lesiphatselene nekutsi ugcwaliswa njani nobe emafomu: nekugcwaliswa kwemafomu/ Lizinga lemagama: imibutoluhlolo • Lwati loludzingekako • Landzela ticondziso emabitomvama; emabitogcogca; • Tetayete inchubo yekulalela • Kusetjentiswa kwelulwimi • Niketa lwati lolufanele Tandziso tesimo netesikhatsi; tiphawulo • Tsatsa emanotsi • Kusayina • Sebentisa lulwimi lolufanele Lizinga lemisho: • Phendvula imibuto Inchubo yekufundza: Gcila kunchubo yekubhala imishwana lelibito, imishwana yesiphawulo, imishwana yesandziso, Tindlela letehlukene tekuchumana • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kuhlela imisho lemagalagala nemisho lelukhuni ngetemlomo letiphatselene itheksthi) nekusetjentiswa kwembutoluhlolo • Kwakha luhlaka Inshokutsi yemagama: nobe lifomu • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) bomcondvofana, bomcondvophika, • Kubuyeketa • Emuva kwekufundza (phendvula mabitwafanana Tingcoco tesigungu/tephaneli • Kuhlela umbhalo kabusha imibuto, catsanisa, nika umehluko, Tiphumuti: • Khetsa sihloko hlola) • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula bomabuta; i-aphostrofi; bofeleba; • Kwabelana ngemibono Kufundza/kwehlwayela kuvisisa ihayifeni • Kuniketana ematfuba nekulalelisisa • Kufundza ngekunyanyalata Tifinyeto – i-akhronimi, • Gcwalisa tikhala • Kufundza ukhe etulu ngenhloso Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini yekutfola lwati • Sebentisa timphawu tekugcila lowentiwe bafundzi. esihlokweni kute ingcoco ichubeke • Finyeta Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kwakha sitfombe engcondvweni • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengemdlalo Ematheksthi lamadze sib. Gcizelela umsebenti lowentiwe welusha/umdlalo wemoya. Inkhulumomphikiswano/inthavyu evikini lelengcile. Lalela umdlalo CAPS lebhaliwe. (Inkhulumomphendvulwano/I- • Timphawu letibalulekile tematheksthi Lizinga lemagama: inthavyu) etemibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Tidzingo tesakhiwo nesitayela Emabitongco, bunye nebunyenti. kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Kwenta imibutoluhlolo sendlalelo, simondzawo, umlandzi, • Tetsamelilwati letihlosiwe, injongo Siphawulo: kucatsanisa, tikhuliso nesimongcondvo • Cikelela timiso ingcikitsi Lizinga lemisho: Inchubo yekufundza: • Kukhetfwa kwemagama • Sebentisa lulwimi lolufanele Imisho lelukhuni lenemishwana • Kusetjentiswa kwelulwimi lolufanele • Tsatsa emanotsi • Ngembi kwekufundza (ngenisa yesibaluli; inkhulumongco itheksthi) Gcila kunchubo yekubhala nenkhulumombiko. • Bika ngalokutfolakele • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kuhlela Inshokutsi yemagama: imisuka Tindlela letehlukene tekuchumana yemagama. ngetemlomo: • Emuva kwekufundza (phendvula • Kwakha luhlaka imibuto, catsanisa, nika umehluko, Tiphumuti: Kwenta samdlalo • Kubuyeketa hlola) ikholoni; bokhulunyiwe; khefana; ngci; Kutsatsa luhlobo lolutsite lwembhalo • Kuhlela umbhalo kabusha Tinkondlo i-aphostrofi; mabuta. uluyise kulolunye luhlobo • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Kulingisa inkhulumomphikiswano nekwetfula lowentiwe bafundzi. lengiyo. • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kwenta uhambisane nemoya imfanekisomcondvo, imvumelwano, nenhloso yalokususelwa kuko. sigci • Kuvetwa kahle kwebalingisi ngetinsita • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, letilula imigca, titanza, lubhalomagama • Kusetjentiswa kwetinsita letifanele • Inshokutsi lejulile kuveta simonhlalo. • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko 71 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi lephatselene Imibhalombiko lemidze sib. Satiso/i- Gcizelela umsebenti lowentiwe 72 nekubhala satiso/i-ajenda ajenda nemaminitsi evikini lelengcile. Tindlela letehlukene tekuchumana nemaminitsi ngetemlomo: • Tfola tetsamelilwati letihlosiwe Lizinga lemagama: • Balingisi nenjongo yekubhala; Lingisa: inchubo yemhlangano Tabito: selucobo, sekukhomba, • Kusetjentiswa kwelulwimi • Tsatsa sincumo ngesitayela, imibono sebuniyo. • Kuvula ngendlela lefanele/kwetfulwa nesakhiwo sekubhala; kwemalunga • Sakhiwo Lizinga lemisho: • Kukhetsa emagama netakhi telulwimi. • Kusebentisa liphimbo, sivinini, • Kudlalwa kwetitanza Sikhatsi sanyalo; sikhatsi lesengcile; buviyoviyo. Gcila kunchubo yekubhala inkhulumongco nenkhulumombiko, Inchubo yekufundza: • Kusetjentiswa kwelulwimi • Kuhlela inkhulumo lecondzile • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Lulwimi lwemtimba lolufanele itheksthi) • Kwakha luhlaka Imphambosi yekwentiwa • Siphetfo lesifanele • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kubuyeketa Inshokutsi yemagama: Kulalelela kuvisisa (ematheksthi • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela umbhalo kabusha Timphambosi tesento labhaliwe/kwetfulwa kwetindzaba imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, • Kufundza ulungise emaphutsa Tiphumuti: tamabonakudze) hlola) nekwetfula i-aphostrofi; feleba; khefana; ngci; • Chaza inchubo yekulalela Kufundza/kwehlwayela kuvisisa ikholoni. lokubhaliwe/ematheksthi latibonwa/ • Tsatsa emanotsi ema-grafu. Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Phendvula imibuto lowentiwe bafundzi. • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole umcondvo lobalulekile Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kufundza kute utfole imininingwane lesekelako. • Kucombela. • Kusebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso mcondvo • Imicondvo lesemcoka nalesekelako. • Umbono wakho. SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma Kufundza/kwehlwayela kutfola Imibhalombiko lemidze/lemifisha: Gcizelela umsebenti lowentiwe lwati (sebentisa ematheksthi i-athikili yeliphephandzaba evikini lelengcile. Ulalela abuye acoce tindzaba CAPS lanjengemaphephandzaba, letisematseni letiphatselene • Tidzingo tesakhiwo nesitayela Lizinga lemagama: emaphephabhuku, tinkhulumo nema-athikili emaphephandzaba letibhaliwe) • Tetsamelilwati letihlosiwe, injongo emabitosimo; emabitomvama nemaphephabhuku. nesimongcondvo • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole bondzaweni • Kusetjentiswa kweliphimbo, sivinini, buviyoviyo. • Kufundza ukhe etulu kute utfole • Kukhetfwa kwemagama nesakhiwo Siphawulo: selulwimi umcondvo losekelako • Kusetjentiswa kwelulwimi kucatsanisa, tikhuliso Gcila kunchubo yekubhala loluhhungako/loluvusa imiva/ • Kucombela. Lizinga lemisho: loluphocelelako • Kuhlela • Emaphuzu nemibono Kuhlela ngekulandzelana; kuhlela • Kusetjentiswa kwetinkhomba • Kwakha luhlaka • Luvo lwembhali ngekubaluleka; indzima lechazako; • Kugcila kutimiso • Kubuyeketa lulwimi loluphocelelako naloluvusa • Kusebenta ngenshokutsi imiva; kutsatsa luhlangotsi; kugceka; • Lulwimi lwemtimba lolufanele yemagama langakatayeleki • Kuhlela umbhalo kabusha tinkholelo; tinsita tekwenta inkhulumo nemifanekisomcondvo • Singeniso lesihehako nesiphetfo • Kufundza ulungise emaphutsa ivisiseke (sib.tinongo tenkhulumo, lesinemfutfo • Lulwimi loluhlelekile/lolungakahleleki nekwetfula sifanamsindvo njll.) • Inhloso, tetsamelilwati letihlosiwe • Inshokutsi lecondzile/lebhacile Bhala i-athikili yeliphephandzaba Inshokutsi yemagama: nesimongcondvo bomcondvofana, bomcondvophika, • Titfo tenkhulumo umcondvo losobala, umcondvo lojulile Kufundza uphimisela Bhala sivisiso lokulungiselelwe/ Tiphumuti: lokungakalungiselelwa kwe-athikili bokhulunyiwe; mababata; khefana; ngci; yeliphephandzaba mabuta; • Kusetjentiswa kweliphimbo, sivinini, Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini buviyoviyo. lowentiwe bafundzi. • Kucaphela tiphumuti kute utfole Silulumagama lesikusimongcondvo. umphumela lofanele • Lulwimi lwemtimba lolufanele 73 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 9-10 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengenoveli Bhala indzaba lelandzisako/ Gcizelela umsebenti lowentiwe 74 yelusha/tindzaba letimfisha/umdlalo/ lechazako evikini lelengcile. Kulalelela sivisiso lesiphatselene umdlalo wemoya nekuniketa tinkhombandlela. • Tidzingo tesakhiwo, sitayela nembono Lizinga lemagama: • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Tetayete inchubo yekulalela emibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso Emabito lalukhuni • Tsatsa emanotsi kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, nesimongcondvo Tabito – telucobo, sibaluli, sabito sendlalelo/simonhlalo, umlandzi, • Kukhetfwa kwemagama nesakhiwo sekutenta (ngiyatidlela, ngiyatitsandza, • Bhala timphendvulo ingcikitsi selulwimi ngiyatimisela) Tindlela letehlukene tekuchumana Inchubo yekufundza: ngetemlomo sib. kuniketa Gcila kunchubo yekubhala Siphawulo: tinkhombandlela/ticondziso • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kuhlela kucatsanisa, tikhuliso itheksthi) • Kusetjentiswa kwelulwimi lolufanele • Kwakha luhlaka Lizinga lemisho: • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Imisho lemifisha lefanele • Emuva kwekufundza (phendvula • Kubuyeketa Indzima yekuhlola; imisho lelula; • Imininingwane imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha titatimende; sikhatsi lesengcile; sikhatsi hlola) sanyalo • Kufundza ulungise emaphutsa Tinkondlo nekwetfula Inshokutsi yemagama: bomcondvofana, bomcondvophika, • Timphawu letibalulekile tenkondlo umcondvo losobala, umcondvo lojulile • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Tiphumuti: imfanekisomcondvo, imvumelwano, ngci; khefana; ikholoni; isemikholoni sigci Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, lowentiwe bafundzi. imigca, titanza, lubhalomagama Silulumagama lesikusimongcondvo. • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza nekwehlwayela kuvisisa sib. lokubhaliwe/tibonwa • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole umcondvo lobalulekile • Kufundza kute utfole imininingwane lesekelako. • Kucombela. SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Emaphuzu nemibono • Luvo lwembhali SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kusebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekisomcondvo • Liphuzu nembono • Inshokutsi lecondzile/lebhacile
IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU YESI-3 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 3 Kulalelela sivisiso/Inkhulumompikiswano/ Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi CAPS inkhulumiswano/(inkhulumo lengakalungiselelwa/ I-ajenda nemaminitsi NOBE lelungiselelwe/tingcogco telicembu tekunika ticondziso. Temibhalo 75 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
LIBANGA 7 ITHEMU 4 LOKUCUKETFWE 76 EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo njengenoveli Ematheksthi emibhalombiko Gcizelela umsebenti lowentiwe yalabasha/tindzaba letimfisha/ Lemidze/lemifisha sib. Kunika evikini lelengcile. Inkhulumo lengakelungiselelwa umdlalo tinkhombandlela Lizinga lemagama: Kwetfula sikhulumi; emavi ekubonga/ • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Tidzingo tesakhiwo, sitayela. kucoca indzaba Emabito lalukhuni, Siphawulo: tikhuliso; etemibhalo: njengemlingisi, • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso bondzaweni • Khetsa sihloko lesifanele nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, nesimongcondvo ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, Lizinga lemisho: • Hlelembisa lwati ngalokubumbene umlandzi, ingcikitsi. • Kukhetfwa kwemagama netakhi Imisho lecondzile, Imisho lemagalagala, • Tfola silulumagama, takhi telulwimi telulwimi Inchubo yekufundza: umusho lolukhuni locondzile, umshwana • Singeniso nesiphetfo lesihehako Gcila kunchubo yekubhala wesandziso nemshwana wesiphawulo; • Ngembi kwekufundza (ngenisa Timphawu netimiso (emasu itheksthi) • Kuhlela Inshokutsi yemagama: ekukhuluma emmangweni, takhi) • Nakufundvwa (timphawu • Kwakha luhlaka Bomcondvofana, bomcondvophika, Kufundza ngekuphimisela tematheksthi) umcondvo losebaleni; inshokutsi lejulile, • Kubuyeketa tiphawulo, tandziso • Kusetjentiswa kweliphimbo, sivinini, • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha Timphawu tekubhala: buviyoviyo hlola. • Kufundza ulungise emaphutsa • Kucikelela timphawu kute kube Isemikholoni, bokhulunyiwe; ngci; nekwetfula nemphumela lomuhle Kufundza/Sihlatiywa sekuvisisa i-aphostrofi (Sebentisa ematheksthi labhaliwe • Lulwimi lwemtimba lolufanele Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini netibonwa) lowentiwe bafundzi. • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole Silulumagama lesikusimongcondvo. umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kutfola imininingwane lesekelako • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekisomcondvo • Imicondvo lebalulekile nalesekelako SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Liphuzu nembono • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Umbono wakho
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi lenedayari/i-imeyili/ Ematheksthi emibhalombiko Gcizelela umsebenti lowentiwe emaflaya Lemidze/lemifisha sib.i-imeyili, evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa (itheksthi CAPS emaphosta/kubhalwa kwedayari/ lebhaliwe/kwetfula tindzaba • Sakhiwo Lizinga lemagama: emaflaya] tamabonakudze) • Kusetjentiswa kwelulwimi Tabito, tabito tekukhomba, emabito • Tidzingo tesakhiwo, sitayela, luvo • Chaza inchubo yekulalela gcogca; tindlela tesento • Tetsamelilwati letihlosiwe lwakho • Tsatsa emanotsi Siphawulo: tikhuliso; Inchubo yekufundza: • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso • Phendvula imibuto nesimongcondvo Timpambosi tesento • Ngembi kwekufundza (ngenisa Inkhulumomphikiswano/ingcogco itheksthi) • Kukhetfwa kwemagama, inchazelo Ticalo, tijobelelo nemsuka yelicembu: coca ngekusetjentiswa lecacile • Nakufundvwa (timphawu Lizinga lemisho: kwe-imeyli/emaphosta/kubhalwa tematheksthi) • Sakhiwo semusho ngebudze kwedayari/emaflaya Inkhulumongco, imibuto, Sivumelwano nangetinhlobo • Emuva kwekufundza (phendvula senhloko nesento, titatimende • Timphawu tengcogco Gcila kunchubo yekubhala imibuto, catsanisa, nika umehluko, letifinyetiwe, imibuto lengadzingi • Kuhlela, kucwaninga, kuhlelembisa hlola timphendvulo • Kuhlela nekwetfula Tinkondlo/inganekwane Inshokutsi yeligama: • Kwakha luhlaka • Timphawu letibalulekile tenkondlo Bomcondvophika, inshokutsi lesebaleni, • Kubuyeketa inshokutsi lejulile; Inshokutsi ledzinga • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kuhlela umbhalo kabusha inchazelo lendze tinongo tenkhulumo/imifanekiso mcondvo, imvumelwano, sigci. • Kufundza ulungise emaphutsa Timphawu tekubhala: nekwetfula • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, Bomabuta, khefana, mababata; ifonti imigca, stanza, lubhalomagama Khicita munye walamatheksthi Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini lashiwo ngetulu • Inshokutsi lejulile lowentiwe bafundzi. • Umoya wenkondlo Silulumagama lesikusimongcondvo. • Ingcikitsi nemlayeto 77 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo njengenoveli Kubuyeketa nemalungiselelo Gcizelela umsebenti lowentiwe 78 yalabasha/tindzaba letimfisha/ eluhlolo. evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa (itheksthi umdlalo lebhaliwe/kwetfula tindzaba Tindzaba Lizinga lemagama: tamabonakudze) • Timphawu letibalulekile tematheksthi Sigaba semalungiselelo: Tindlela tesento etemibhalo: njenge mlingisi, • Chaza inchubo yekulalela nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, • Tindzingo tesakhiwo, sitayela, Siphawulo: • Tsatsa emanotsi ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, umbono, Kucatsanisa, Tikhuliso umlandzi, ingcikitsi. • Phendvula imibuto • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso Lizinga lemisho: Inkondlo: Tinkondlo letiphakanyisiwe nesimongcondvo Inkhulumo lelungiselelwe kukhetsa luhlangotsi; tinkholelo; • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kukhetsa emagama • Kusetjentiswa kweliphimbo, sivinini, kugceka; titatimende letivusa imiva buviyoviyo • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, Gcila kunchubo yekubhala naletihhungako; imibuto lenganato tinongo tenkhulumo/imifanekiso timphendvulo • Kusetjentiswa kwelulwimi mcondvo, imphindza, sigci. • Kuhlela loluhhungako/loluvusa imiva/ Inshokutsi yemagama: loluphocelelako • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Kwakha luhlaka bomcondvofana, bomcondvophika, imigca, stanza, lubhalomagama • Kubuyeketa timphendvulo letindze • Sebentisa timphawu • Inshokutsi lejulile • Kuhlela umbhalo kabusha Timphawu tekubhala: • Gcila kutimiso • Umoya wenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa ngci; khefana; mababata; mabuta • Lulwimi lwemtimba lolungilo nekwetfula • Ingcikitsi nemlayeto Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Singeniso lesihehako nesiphetfo lowentiwe bafundzi. lesinemfutfo. Kuhlutwa kwenkondlo: Silulumagama lesikusimongcondvo. • Inhloso, tetsamelilwati letihlosiwe • Imigca, emagama, titanza, nesimongcondvo luchumano, imphindza, lubhalomagama, tiphumuti. • Inshokutsi: lesobala nalebhacile SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 7-8 Kubuyeketa nemalungiselelo Kubuyeketa nemalungiselelo eluhlolo Kubuyeketa nemalungiselelo Gcizelela umsebenti lowentiwe eluhlolo. eluhlolo. evikini lelengcile. Kufundza CAPS Kukhuluma: Kubhala: Lizinga lekusebenta ngemagama: • Kufundza lokulungiselelwe emabitogcogca; sabito sekutenta; • Inkhulumo lelungiselelwe/ • Ematheksthi emibhalomibiko sicu inkhulumomphikiswano/inthavyu/ • Kufundzela kuvisisa inkhulumiswano • Sifinyeto Lizinga lemisho: imisho lecondzile, lemagalagala nemisho lelukhuni; • Kufundza lokulungiselelwe • Temibhalo: titatimende; imvumelwano yenhloko • Kufundza lokungakalungiselelwa - Inovelil/tindzaba letimfisha/ nesento; tindlela tekubuta; kuphikisa; inganekwane emagama ladidako Kulalela - Umdlalo/kufundza ngemafilimu Inshokutsi yemagama: • Kulalelela kuvisisa bomcondvofana, bomcondvophika, - Tinkondlo umcondvo losobala, umcondvo lojulile Timphawu tekubhala Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini lowentiwe bafundzi. Silulumagama lesikusimongcondvo. UMSEBENTILUHLOLO LOHLELEKILE NELUHLOLO LWEKUPHELA KWEMNYAKA LWETHEMU YESI-4 9-10 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: LUHLOLO LWEKUPHELA KWEMNYAKA Kufundza ngekuphimisela/inkhulumompikiswano/ingcogco yelicembu/ Liphepha 1: Temlomo inkhulumiswano/inkhulumo lengakalungiselelwa Liphepha 2: sivisiso, Lulwimi neTemibhalo (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhala (1 li-awa) 79 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
LIBANGA 8 ITHEMU 1 LOKUCUKETFWE 80 EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetembhalo njengetindzaba Bhala indzaba: lelandzisako/ Gcizelela lokwentiwe eBangeni 7. letimfisha telusha lesamlandvo Kucoca ngemacembu – kuhlanganisa Lizinga lemagama: umcondvo ngalokutsite; khetsa imibono • Kucoca ngetimphawu letibalulekile • Kukhetsa emagama Sandziso sendzawo nesesimo lefanele; landzelanisa imicondvo letivamile njengebalingisi, nekuvetwa lebalulekile kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Liphimbo lakhe nesitayela Lizinga lemisho: sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Kuchaza lokucacile Kulalelela kuvisisa Sivumelwano senhloko nesento; takhi ingcikitsi. • Liphimbo temusho; imisho nemishwana lekhontile; • Kurekhoda imicondvo lebalulekile Inchubo yekufundza titfo tenkhulumo nalesekelako ngekubhala emanotsi • Umcondvo losemcoka nalosekelako Emasu ekulungiselela kufundza Inshokutsi yemagama: • Kwabelana ngemicondvo nalokwake • Emabalavengcondvo ekuhlela bomcondvofana, bomcondvophika, kwabavelela emphilweni bakhombise Yetfulela bafundzi loku: imicondvo lebumbene umcondvo losobala, umcondvo lojulile kuvisisa umcondvo • Timphawu tetheksthi – tihloko, • Yetfula indzaba kute ihlolwe Tiphumuti: • Tfola emasu ekuphocelela/ekuhhunga tihlokwana, imibhalotihumusho, Gcila kunchubo yekubhala imidvwebo ngci; khefana; mabuta; bokhulunyiwe; • Phendvula imibuto • Kuhlela mababata • Tincenye tencwadzi – likhasi lesihloko, lokucuketfwe, tahluko, • Kwakha luhlaka Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini luhlu lwemagama lachazwako, lowentiwe bafundzi. i-indeksi, aphendiksi, lwati lolungetiwe • Kubuyeketa Silulumagama lesikusimongcondvo. lolubhalwe ekugcineni kwelikhasi, njll • Kuhlela umbhalo kabusha Inchubo yekufundza: • Kufundza ulungise emaphutsa • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekwetfula itheksthi) Bhala indzaba ulandzele • Nakufundvwa (timphawu indlelanchubo yekubhala indzaba tematheksthi) • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola. SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma: Fundza inkhulumo Bhala inkhulumo Gcizelela umsebenti lowentiwe evikini lelengcile. Kulalela inkhulumo yamongameli/ • Tfola ubuye ucoce ngetimphawu Gcila kunchubo yekubhala CAPS lilunga lemmango lelikhuluma letibalulekile Lizinga lemagama: • Kuhlela kuvakale • Hlatiya kusetjentiswa kwelulwimi Emabitombici, indlela lesalibito, • Kwakha luhlaka • Coca ngetimphawu tenkhulumo tinciphiso, Tikhuliso, • Tfola ubuye ucoce ngekusetjentiswa lelungiselelwe • Kubuyeketa kwelulwimi loluvusa imiva nobe Tento: tindlela tesento • Tfola ubuye uchaze kusetjentiswa loluhhungako • Kuhlela umbhalo kabusha Bondzaweni kwelulwimi • Hlatiya singeniso nesiphetfo • Kufundza ulungise emaphutsa Siphawulo: Kucatsanisa, Tikhuliso • Tfola ubuye ucoce ngetimphawu nekwetfula Inchubo yekufundza: letisenkhulumeni Lizinga lemisho: Bhala inkhulumo: • Ngembi kwekufundza (ngenisa imisho nemishwana lekhontile; umusho Inkhulumo lelungiselelwe itheksthi) • Chaza tindzingo tetheksthi tekubhala losihloko; mushwana losalibito, libito, • Khetsa sihloko lesifanele indzaba lelandzisako • Nakufundvwa (timphawu imishwana yesiphawulo nesandziso; • Hlelembisa lwati ngalokubumbene tematheksthi) • Tfola tetsamelilwati letihlosiwe tihlanganisi; Lulwimi loluvusa imiva • Tfola silulumagama lesifanele netakhi • Emuva kwekufundza (phendvula • Tsatsa sinchumo ngesitayela, inhloso naloluhhungako telulwimi imibuto, catsanisa, nika umehluko, nesakhiwo Inshokutsi yemagama: hlola. • Lungisa singeniso nesiphetfo • Sebentisa emagama lafanele bomcondvofana, bomcondvophika, lesihehako Emasu ekufundza: • Kungenisa kuye ngekutfutfuka umcondvo losobala, umcondvo lojulile • Tetayete Kufundza basitwa nguthishela, kufundza kwenkhulumo, livutfondzaba Tiphumuti: ngemacembu, kufundza ngekutimela • Yetfula • Siphetfo mababata; mabuta; khefana; ngci Kufundza/kwehlwaya lokubhaliwe/ sivisiso sematheksthi latibonwa Tifinyeto – ema-akhronimi • Kufundza ngekunyanyalata Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini nekufundza ukhe etulu kute utfole lowentiwe bafundzi. lwati Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kufundzisisa • Inhloso netetsamelilwati letihlosiwe • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Tfola lulwimi loluhhungako • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya inshokutsi yetheksthi • Indlela lulwimi nemifanekiso iveta ngayo ibuye ibumbe emagugu nendlela lebacabanga ngayo 81 • Imiphumela yekusetjentiswa kwetinhlobo tefonti nesayizi, tihloko nenshokutsi yemibhalotihumusho SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma: Ematheksthi etemibhalo Ematheksthi emibhalomibiko Gcizelela umsebenti lowentiwe 82 njengenoveli/tindzaba letimfisha/ evikini lelengcile. Kucoca ngemacembu ngetibonwa, Incwadzi (yebungani) umdlalo ngetimviwabukelwa/ Lizinga lemagama: • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Timphawu tetheksthi Itheksthi yetinhlobo letihlukene Tandziso tesimo, tesikhatsi; tindlela etemibhalo: njenge balingisi, • Kusetjentiswa kwelulwimi tetinsita tesento, indlela lesabito nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, • Vuselela sendlalelolwati ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Irejista nesitayela Siphawulo: Kucatsanisa, tikhuliso umlandzi, ingcikitsi. • Singeniso nesiphetfo • Combela inhloso yetheksthi Lizinga lemisho: Inchubo yekufundza: Bhala incwadzi lephatselene netintfo • Funa inshokutsi Takhi temusho; imishwana yesiphawulo lebatibonako letibagcugcutelako • Ngembi kwekufundza (ngenisa neyesandziso, imisho; kuphikisa; • Visisa itheksthi itheksthi) sitatimende. Gcila kunchubo yekubhala • Tsatsa emanotsi • Nakufundvwa (timphawu Inshokutsi yemagama: • Kuhlela • Visisa umlayeto tematheksthi) bomcondvofana, bomcondvophika, • Kwakha luhlaka umcondvo losobala, umcondvo lojulile Kulalelela kuvisisa (kulalela • Emuva kwekufundza (phendvula umsindvo kuphela) imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kubuyeketa Tiphumuti: hlola. • Kuhlela umbhalo kabusha • Rekhoda umcondvo lobalulekile ngci, khefana nalosekelako ngekwenta emanotsi, Tinkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini luhla lwekuhlola, tifinyeto, kufinyeta nekwetfula • Timphawu letibalulekile tenkondlo lowentiwe bafundzi. utfole umcondvo lobalulekile nekuphindze ucoce indzaba. • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, Silulumagama lesikusimongcondvo. tinongo tenkhulumo/imifanekiso Phindza wakhe tinkhundla: mcondvo, Imvumelwano, sigci. • Vumelana nenshokutsi yendzaba • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, loyibonile imigca, titanza, lubhalomagama • Lingisa lokwentekile etinkhundleni • Inshokutsi lejulile letimbili, njll • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto NOBE Kufundza/kwehlwayela kuvisisa (emasu) SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 • Tfola lulwimi loluhhungako • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya CAPS inshokutsi yetheksthi • Kwenta tiphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama. • Liphuzu nemibono 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma: Fundza liphephandzaba nobe Ematheksthi emibhalomibiko Gcizelela umsebenti lowentiwe i-athikili yeliphephabhuku evikini lelengcile. Inkhulumo lengakalungiselelwa Umbiko/i-athikili yeliphephabhuku lephatselene neliphephandzaba nobe • Timphawu letibalulekile tematheksthi Lizinga lemagama: /Tentakutsi/ i-athikili yeliphephabhuku etemibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Timphawu tetheksthi Tibabato kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Kusetjentiswa kwelulwimi • Hlelembisa lwati ngalokubumbene Lizinga lemisho: sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Tfola silulumagama lesifanele netakhi ingcikitsi. • Irejista nesitayela umusho locondzile; sikhatsi sanyalo; telulwimi • Singeniso nesiphetfo sikhatsi lesengcile, siphawulo Inchubo yekufundza: nesandziso; kukhetsa luhlangotsi; • Phendvula imibuto lephatselene • Ngembi kwekufundza (ngenisa Bhala umbiko/i-athikili kugceka; inkholelo lengasilo liciniso/ netheksthi yeliphephabhuku lephatselene itheksthi) inkholelolite nesibonwa lesitsintsa imiva • Singeniso nesiphetfo lesihehako • Nakufundvwa (timphawu Inshokutsi yemagama: Gcila kunchubo yekubhala Ingcoco yesigungu/ingcoco tematheksthi) taga; kusimongcondvo; umcondvo yelicembu lephatselene • Kuhlela • Emuva kwekufundza (phendvula losobala; umcondvo lojulile, inshokutsi neliphephandzaba nobe i-athikili imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka lesobala nalebhacile yeliphephabhuku hlola. • Kubuyeketa Timphawu tekubhala: • Timphawu tetheksthi Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha khefana; ngci; bokhulunyiwe; mababata; • Timiso netakhiwo tetheksthi • Timphawu letibalulekile tenkondlo i-aphostrofi; i- eliphsisi • Kukhetsa emagama lafanele • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, nekwetfula Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Irejista nesitayela tinongo tenkhulumo/imifanekiso lowentiwe bafundzi. mcondvo, Imvumelwano, sigci. Silulumagama lesikusimongcondvo. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo 83 • Ingcikitsi nemlayeto SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 9-10 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza umbiko welucwaningo Ematheksthi emibhalomibiko, sib. Gcizelela umsebenti lowentiwe 84 Umbiko welucwaningo evikini lelengcile. Temlomo: inthavyu/ • Timphawu tembiko letibalulekile • Inhloso, licembu lelihlosiwe Lizinga lemagama: kugcwalisa umbiko wembutoluhlolo/ • Sakhiwo nesakhiwo ingcoco yelicembu Tento • Kusetjentiswa kwelulwimi • Timiso tendzima • Cwaninga ngesihloko Lizinga lemisho: Inchubo yekufundza: • Tihlanganisi kute kube nelibumbano • Hlelembisa tinsita ngalokubumbene, sitatimende; sakhi semusho; sikhatsi utisekele ngetibonelo • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo letihlukene sanyalo nesikhatsi lesengcile; kukhetsa itheksthi) temisho, budze netakhiwo luhlangotsi; kugceka, inkholelo lengasilo • Tfola silulumagama lesifanele, lulwimi liciniso/inkholelolite netimiso • Nakufundvwa (timphawu • Sitayela lesihlelekile tematheksthi) Inshokutsi yemagama: • Lungiselela singeniso nesiphetfo Gcila kunchubo yekubhala lesihehako • Emuva kwekufundza (phendvula bomcondvofana, bomcondvophika, imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela kusimongcondvo; inshokutsi lecondzile; Kulalelela kuvisisa hlola. • Kwakha luhlaka inshokutsi lebhacile • Kurekhoda imicondvo lebalulekile Tinkondlo • Kubuyeketa Tiphumuti nalesekelako ngekubhala emanotsi • Timphawu letibalulekile tenkondlo Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Kwabelana ngemicondvo nalokwake • Kuhlela umbhalo kabusha • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, lowentiwe bafundzi. kwabavelela emphilweni bakhombe • Kufundza ulungise emaphutsa tinongo tenkhulumo/imifanekiso kuvisisa imicondvo nekwetfula Silulumagama lesikusimongcondvo. mcondvo, Imvumelwano, sigci. • Tfola emasu ekuphocelela/ekuhhunga Bhala umbiko welucwaningo • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Phendvula imibuto imigca, emagama, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU YE-1 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 1 Ingcoco yelicembu/inkhulumo lengakalungiselelwa/ Indzaba lelandzisako/leveta likamuva lembhali Lulwimi nesivisiso ingcoco yesigungu Umbiko ngeliphephandzaba/i-athikili SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
LIBANGA 8 ITHEMU 2 LOKUCUKETFWE EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI CAPS 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza ematheksthi laticukatsilwati Ematheksthi emibhalombiko sib. Gcizelela umsebenti lowentiwe lanetibonwa, sib. emabalave, Tinkhombandlela/ticondziso. evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa: timphawu, tikali. • Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: • Lalela ticondziso/tinkhombandlela • Sakhiwo • Hlelembisa lokucuketfwe Siphawulo: kucatsanisa, tikhuliso; • Tsatsa emanotsi • Kusetjentiswa kwelulwimi (libalavengcondvo) emabitomvama nemabitongco; • Phendvula imibuto • Timphawu tihlanganisi • Umcondvo lobalulekile nalesekelako Tinhlobo letehlukene tetekuchumana Inchubo yekufundza: Lizinga lemisho: imisho letihloko; • Timiso tendzima titatimende; tikhatsi tesento; titatimende ngetemlomo sib. kwetfula tindzaba letingakalungiselelwa/inkhulumo • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kutfutfuka lokuhlelekile kwetitanza letimcoka naletisekelako; imisho itheksthi) lokukhomba kubumbana lecondzile nemisho lemagalagala. Kunika tinkhombandlela: • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Tihlanganisi letiletsa kubumbana Inshokutsi yemagama: • Timphawu tembhalo • Emuva kwekufundza (phendvula bomcondvofana; bomcondvophika; imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, • Timiso telulwimi ngekwesimogcondvo; • Lulwimi netimiso hlola) Gcila kunchubo yekubhala • Lulwimi lwemtimba Tiphumuti nelupelomagama: Tinkondlo • Kuhlela Emaphethini elupelo: ngci, khefana • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kwakha luhlaka Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Sakhiwo sangekhatsi • Kubuyeketa lowentiwe bafundzi. senkondlo, tinongo tenkhulumo/ umfanekisomcondvo, imvumelwano, • Kuhlela umbhalo kabusha Silulumagama lesikusimongcondvo. sigci • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, nekwetfula imigca, emagama, titanza, Bhala itheksthi yeticondziso lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/kwehlwaya ematheksthi latibonwa • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa 85 • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Yenta sifinyeto (sebentisa emabalavengcondvo) SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo Bhala inkhulumomphendvulwano Gcizelela umsebenti lowentiwe 86 njengesigungu lesirekhodiwe evikini lelengcile. Tingcoco tesigungu/tephaneli Timiso tendzima samabonakudze/semsakato/ Lizinga lekusebenta ngemagama: • Nika tindzima lebatatidlala sekulingisa • Sakhiwo Tindlela tesento • Tikhulumi tinikana ematfuba • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Imisho yesingeniso Lizinga lemisho: • Chaza imibono kute ufike • Kusetjentiswa kwelulwimi • Imicondvo lebalulekile nalesekelako esivumelwaneni sikhatsi sanyalo; sikhatsi lesengcile; • Sakhiwo • Kuhleleka nekuchumana kusebentisa lulwimi loluvusa imiva • Sebentisa lulwimi lolungilo, sitayela • Balingisi naloluhhungako; takhi temusho; nerejista • Kukhetfwa kwemagama netimphawu tekubhala kuphika; indlela yekubuta Inchubo yekufundza: Inkhulumomphikiswano • Timiso telulwimi Inshokutsi yemagama: • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Nika tindzima lebatatidlala itheksthi) umcondvo losobala; bomcondvofana; Kugcila kunchubo yekubhala • Fundza timiso tetheksthi bomcondvophika; bomabitwafanana • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kuhlela • Tikhulumi tinikana ematfuba Tiphumuti nelupelomagama: • Emuva kwekufundza (phendvula • Kwakha luhlaka • Chaza imibono kute ufike imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, Imitsetfo netimiso telupelomagama esivumelwaneni hlola) • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Sebentisa lulwimi lolungilo, sitayela Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. nerejista • Kufundza ulungise emaphutsa • Timphawu letibalulekile tenkondlo Silulumagama lesikusimongcondvo. nekwetfula • Tetayete • Sakhiwo sangekhatsi Bhala inkhulumomphendvulwano senkondlo, tinongo tenkhulumo/ umfanekisomcondvo, imvumelwano, sigci • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 3-4 Kufundza/kwehlwayela kuvisisa CAPS (sebentisa lokubhaliwe ne/ nobe ematheksthi latibonwa njengemakhathuni/emapheshana • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lokutsite • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngekusebentisa lwati loluniketiwe (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) • Sebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa likhono lekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva 87 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengemdlalo Ematheksthi emibhalombiko sib. Gcizelela umsebenti lowentiwe 88 Ema-inthavyu labhaliwe. evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Inchubo yekulalela njengemlingisi, umnyakato, • Sakhiwo netimphawu letifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Kuphendvula ngekubhala • Hlelembisa lokucuketfwe Sandziso sendzawo ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, (libalavengcondvo) Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu umlandzi, ingcikitsi. Lizinga lemisho: Inchubo yekufundza: • Imibono lemcoka nalesekelako kuhleleka kahle kwemagama; tindlela • Fundzisa timphawu netimiso • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Timiso tendzima tekubuta; inhlonipho; takhi temusho; • Enta luhlelo nelucwaningo umoya wenkondlo; liphimbo itheksthi) • Kutfutfuka lokuhlelekile kwetitanza • Khetsa sitayela, irejista lokukhomba kubumbana Inshokutsi yemagama: nesilulumagama • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Emuva kwekufundza (phendvula • Tihlanganisi nekubumbana kwetitanza umcondvo lojulile; umcondvo losobala; • Kuniketana ematfuba kusimongcondvo; siphukuto imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, • Timiso telulwimi • Emasu ekuphocelela hlola) Tiphumuti nelupelomagama: Kugcila kunchubo yekubhala Tinkondlo tifinyeto; bomabuta; mababata; ngci; • Kuhlela • Timphawu letibalulekile tenkondlo khefana • Kwakha luhlaka • Sakhiwo sangekhatsi • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini senkondlo, tinongo tenkhulumo/ lowentiwe bafundzi. umfanekisomcondvo, imvumelwano, • Kuhlela umbhalo kabusha sigci Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, nekwetfula imigca, emagama, titanza Bhala Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko Kufundzela kuvisisa: Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe ekhulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa • Kucombela SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Sebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso ngekusebentisa likhono lekuhlahlela SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) emagama • Emaphuzu nembono • Luvo lwembhali • Inshokutsi lebhacile
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengenoveli Bhala sihlatiywa sendzaba/senoveli Gcizelela umsebenti lowentiwe yelusha/indzaba lemfisha evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa (Itheksthi • Sakhiwo setheksthi CAPS lengemaciniso sib. I-athikili • Timphawu letibalulekile tetheksthi Lizinga lekusebenta ngemagama: yeliphephandzaba) njengemlingisi, umnyakato, • Timphawu netimiso Ticalo netijobelelo inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Kukhetsa emagama lekungiwo • Lalelela kuvisisa ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, Lizinga lemisho: • Tsatsa emanotsi umlandzi, ingcikitsi. • Irejista takhi temusho; tinhlobo temisho; tikhatsi • Phendvula imibuto Inchubo yekufundza: • Tetsamelilwati tesento; sitatimende; inhlonipho; taga Ingcoco yelicembu: • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Liphimbo Inshokutsi yemagama: itheksthi) Kugcila kunchubo yekubhala bomcondvofana, bomcondvophika; • Nika tindzima lebatatidlala bomabitwafanana; emagama ladidako • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kuhlela • Tikhulumi tinikana ematfuba Tiphumuti nelupelomagama: • Emuva kwekufundza (phendvula • Kwakha luhlaka • Chaza imibono kute ufike imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, Ema-akhronimi esivumelwaneni • Kubuyeketa hlola) Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Sebentisa lulwimi lolungilo, sitayela Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. nerejista • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. nekwetfula • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ umfanekisomcondvo, imvumelwano, sigci • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko Emasu ekufundzela kuvisisa • Inhloso nelicembu lelihlosiwe • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Nika imibono yakho • Yehlukanisa emkhatsini wemaphuzu nemibono 89 • Inshokutsi lecondzile nalebhacile SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU YESI-2 90 9-10 UMSEBENTI 3: LUHLOLO LWASEMKHATSINI UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA WEMNYAKA Kulalelela kuvisisa/tinkhombandlela/tingcoco tesigungu/ Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu/itheksthi leneticondziso/ Liphepha 1: Temlomo tephaneli sihlatiywa sendzaba Liphepha 2: Kubhala Liphepha 3: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi netemibhalo SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
LIBANGA 8 ITHEMU 3 LOKUCUKETFWE EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO CAPS 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo Itheksthi yembhalombiko lomudze, Gcizelela umsebenti lowentiwe njengemdlalo wasesiteji/Umdlalo sib.Inkhulumomphendvulwano/ evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa (sebentisa • Timphawu letibalulekile tematheksthi sihlatiywa inkhulumomphendvulwano Lizinga lekusebenta ngemagama: lecoshiwe) etemibhalo: njengebalingisi, Timiso tendzima siphawulo: kucatsanisa, Sikhuliso; nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, mabitomvama nemabitongco • Lalela inkhulumomphendvulwano ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, Sakhiwo lesifanele umlandzi, ingcikitsi. Lizinga lemisho: • Tsatsa emanotsi • Inhloso nelicembu lelihlosiwe Inchubo yekufundza: sikhatsi sanyalo; tindlela tekubuta; -- Lulwimi nemitsetfo • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile sitatimende; Emasu angembi kwekufundza -- Liphimbo • Sebentisa tihlanganisi kute kube Tinsita tekwenta • Timphawu tetheksthi – tihloko, nekubumbana -- Umoya inkhulumomphendvulwano ichubeke; imibhalotihumusho, imidvwebo • Sebentisa tinhlobo temisho inkhulumongco nenkhulumombiko; -- Singeniso nesiphetfo • Tincenye tencwadzi – likhasi letehlukene ngebudze nangetakhiwo sikhatsi lesengcile • Phendvula imibuto lesihloko, lokucuketfwe, tahluko, luhlu lwemagama lachazwako, Gcila kunchubo yekubhala Inshokutsi yemagama: Ingcoco yelicembu/ i-indeksi, aphendiksi, lwati lolungetiwe bomcondvophika; bomcondvofana; • Kuhlela emagama ladidako kusimongcondvo; inkhulumomphendvulwano: lolubhalwe ekugcineni kwelikhasi, njll. • Kwakha luhlaka umcondvo losobala • Nika tindzima lebatatidlala Tinkondlo • Kubuyeketa Tiphumuti nelupelomagama: • Tikhulumi tinikana ematfuba • Timphawu letibalulekile tenkondlo Emaphethini elupelomagama; ngci, • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kuhlela umbhalo kabusha khefana, bokhulunyiwe • Chaza imibono kute ufike esivumelwaneni tinongo tenkhulumo/imifanekiso • Kufundza ulungise emaphutsa mcondvo, Imvumelwano, sigci. Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini nekwetfula lowentiwe bafundzi. • Sebentisa lulwimi lolungilo, sitayela nerejista • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza, Silulumagama lesikusimongcondvo. • Yetfula • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Emasu ekufundzela kuvisisa • Inhloso nelicembu lelihlosiwe • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Nika umbono wakho 91 • Yehlukanisa emkhatsini kwemaphuzu nemibono SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi lecondzile nalebhacile
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza liphephandzaba/i-athikili Itheksthi yembhalombiko: incwadzi Gcizelela umsebenti lowentiwe 92 yeliphephandzaba lephatselene leya kubetindzaba evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa netindzaba letisematseni/netindzaba • Lalela incwadzi leya kubetindzaba Timiso tendzima Lizinga lekusebenta ngemagama: tekuhlalisana Sakhiwo lesifanele Tandziso tesimo, tendzawo, bondzaweni • Tsatsa emanotsi • Sakhiwo • Inhloso Lizinga lemisho: -- Kusetjentiswa kwelulwimi • Timphawu tetheksthi • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Imisho lecondzile; imisho lemagalagala; -- Irejista • Kusetjentiswa kwelulwimi nelicembu lelihlosiwe takhi temusho; kusetjentiswa kwelulwimi -- Timiso • Liphimbo loluvusa imiva naloluhhungako; liphuzu • Kulandzelanisa • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile nembono; kukhetsa luhlangotsi, • Kwabelana ngemanotsi Inchubo yekufundza: • Sebentisa tihlanganisi kute kube kugceka, inkholelo lengasilo liciniso/ Ingcoco yelicembu nekubumbana • Ngembi kwekufundza (ngenisa inkholelolite • Uhlanganisa naloko lokwake • Sebentisa tinhlobo temisho itheksthi) Inshokutsi yemagama: kwamehlela emphilweni yakhe letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Nakufundvwa (timphawu bomcondvofana; mabitwafanana; • Usebentisa lwati lolutfolakala tematheksthi) Gcila kunchubo yekubhala emagama ladidako kutheksthi kuphendvula imibuto • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela Tiphumuti nelupelomagama; • Ucoca ngetekuhlala, tekutiphatsa imibuto, catsanisa, nika umehluko, emaphethini elupelomagama; khefana; nemagugu emasiko kutheksthi hlola. • Kwakha luhlaka ngci; i- eliphsisi • Ubamba lichaza etingcocweni Tinkondlo • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini telicembu • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. -- Kunikana ematfuba • Sakhiwo sangekhatsi • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. -- Ugcila esihlokweni senkondlo, tinongo tenkhulumo/ nekwetfula imifanekisomcondvo, Imvumelwano, Bhala incwadzi iye kubetindzaba -- Ubuta imibuto sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto NOBE Inkhundla yinye yemdlalo Sebentisa lokungenani SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Sivisiso sinye lesibuya kumabhukutifundvo • Itheksthi yinye yetemibhalo SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Chaza sakhiwo sendzaba, sakhiwana, kuvetwa kwebalingisi, ludvweshu nekuphendvula ngekwenta samdlalo • Kutfola tingcikitsi, umoya neliphimbo lemdlalo
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetembhalo lenjengenoveli Itheksthi yembhalombiko: incwadzi Gcizelela umsebenti lowentiwe CAPS Inkhulumo lengakalungiselelwa yalabasha/indzaba lemfisha/umdlalo yemtsetfo/incwadzi yebungani evikini lelengcile. • Emakhono ekukhuluma emmangweni • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama yetemibhalo: njengebalingisi, • Inhloso Tiphawulo; tandziso; tifinyeto; umsuka, • Kuhlela, kucwaninga nekuhlelembisa iminyakato, inkhulumphendvulwano, ticalo netijobelelo • Kwetfula: liphimbo, kuvakala kwelivi, sakhiwo, ludvweshu, sendlalelo, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Lizinga lemisho: imphimiso, kuhlangana ngemehlo, simonhlalo, umlandzi, ingcikitsi. • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile kunyakata, kunonga inkhulumo imisho lecondzile; Imisho lemagalagala; Inchubo yekufundza: • Sebentisa tihlanganisi kute kube sikhatsi lesengcile lesichubekako; • Kusetjentiswa kwelulwimi: • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekubumbana sikhatsi lesitako; sakhi semusho; silulumagama itheksthi) • Sebentisa tinhlobo temisho kusetjentiswa kwelulwimi loluvusa • Sitayela nerejista • Nakufundvwa (timphawu letehlukene ngebudze nangetakhiwo imiva nelulwimi loluhhungako; liphuzu Inkhulumo lelungiselelwe tematheksthi) Gcila kunchubo yekubhala nembono; kukhetsa luhlangotsi, kugceka, inkholelo lengasilo liciniso/ • Tetayete lamakhono langenhla • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela inkholelolite imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Phawula ngenkhulumo yalowo nalowo • Kwakha luhlaka Tiphumuti nelupelomagama: hlola. • Lalela inkhulumo yelilunga lemmango • Kubuyeketa imitsetfo netimiso telupelomagama Tinkondlo lelibalulekile • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Phawula ngalenkhulumo • Kufundza ulungise emaphutsa lowentiwe bafundzi. • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, nekwetfula tinongo tenkhulumo/imifanekiso Silulumagama lesikusimongcondvo. mcondvo, imvumelwano, sigci. Bhala incwadzi • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/Kuhlatiyela sivisiso (sebentisa itheksthi lebhaliwe nobe lesibonwa njengemakhathuni/ emapheshana • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe 93 (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 • Yenta siphetfo ngenshokutsi 94 yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetembhalo lenjengendzaba Bhala itheksthi yetembhalo: indzaba Gcizelela umsebenti lowentiwe CAPS Kulalelela kutfola lwati lemfisha, inoveli lemfisha evikini lelengcile. • Lalela itheksthi yelwati • Timphawu letibalulekile Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: tetheksthi yetemibhalo: • Inhloso emabitomvama nemabitongco. • Lalela setfulo, kusetjentiswa njengebalingisi, iminyakato, kwelulwimi, sivinini nekuvakala kwelivi • Imicondvo lebalulekile nalesekelako bondzaweni inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Lalela kulandzelana kwetigameko ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Lizinga lemisho: umlandzi, ingcikitsi. tikhatsi tesento; imisho; taga netisho; • Cocisana natsanga • Sebentisa tihlanganisi kute kube Inchubo yekufundza: nekubumbana imishwana yesiphawulo nesibaluli; Kucoca indzaba • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho Inshokutsi yemagama: • Khetsa indzaba itheksthi) bomcondvofana; bomcondvophika; letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Hlela ubuye wente lucwaningo • Nakufundvwa (timphawu mabitwafanana; Gcila kunchubo yekubhala • Khetsa sitayela, irejista tematheksthi) Tiphumuti nelupelomagama: nesilulumagama • Kuhlela emaphethini elupelomagama; • Emuva kwekufundza (phendvula • Yetfula indzaba imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka secamagama, tifinyeto hlola. • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, nekwetfula tinongo tenkhulumo/imifanekiso Camba indzaba yakho ulandzele mcondvo, imvumelwano, sigci. inchubo leniketiwe • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, Indzaba lephuma embili leshicilelwe/ imigca, emagama, titanza lefundvwe eklasini • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa: (itheksthi letfolakala emibhalweni lephakanyisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati, kwakha sitfombe sengcondvo • Kufundzisisa • Kweta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama • Umbono wembhali 95 • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 9-10 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo Bhala indzaba: indzaba Gcizelela umsebenti lowentiwe 96 njengendzaba lemfisha/inoveli lenhlangotsimbili/indzaba lechazako evikini lelengcile. Lalela itheksthi lefundvwe ngekuphimisela endzabeni lemfisha • Timphawu tetheksthi yetemibhalo: • Kukhetsa emagama Lizinga lekusebenta ngemagama: njenge, sendlalelo, sikhatsi, Emabitomvama nemabito lalukhuni, • Kudlalwa itheksthi lerekhodiwe simondzawo, umlandzi, • Liphimbo lakhe nesitayela bondzaweni • Bafundzi bavetelwa emakhino Inchubo yekufundza: • Inchazelo lecacile ekufundza lafanele Lizinga lemisho: • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Liphimbo • Kusetjentiswa kwetimphawu indzima lesingeniso; indzima lechazako, itheksthi) • Imicondvo lebalulekile nalesekelako tekubhala etheksthini lefundziwe indzima lesiphetfo; takhi temusho; • Nakufundvwa (timphawu • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa tinhlobo temisho • Singeniso nesiphetfo tematheksthi) umcondvo lobumbene Inshokutsi yemagama: Kufundza ngekuphimisela • Emuva kwekufundza (phendvula • Yetfula indzaba kute ihlolwe lokulungiselelwe bomcondvofana; bomcondvophika; imibuto, catsanisa, nika umehluko, Gcila kunchubo yekubhala mabitwafanana; • Khetsa itheksthi yekufundza hlola. ngekuphimisela • Kuhlela Tiphumuti nelupelomagama: Tinkondlo • Sebentisa emakhono ekufundza • Kwakha luhlaka emaphethini elupelomagama; timphawu • Timphawu letibalulekile tenkondlo lafanele njengeliphimbo, kuvakala, tekubhala letihlukene sivinini, kuvakala kwelivi, imphimiso, • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini kufundza ngekushelela tinongo tenkhulumo/imifanekiso • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. mcondvo, imvumelwano, sigci. • Tetayete • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, nekwetfula • Fundza itheksthi imigca, emagama, titanza Bhala indzaba ulandzele • lubhalomagama indlelanchubo yekubhala • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/Kuhlatiyela kuvisisa (sebentisa itheksthi lebhaliwe nobe lesibonwa njengemakhathuni/ emapheshana • Kufundza ngekunyanyalata SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 9-10 • Yenta siphetfo ngenshokutsi CAPS yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU YESI-3 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 1 Kufundza lokulungiselelwe/inkhulumomphendvulwano/ Indzaba lechazako/indzaba lenhlangotsi lunye Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi inkhulumo lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/kucoca Incwadzi yebungani/inkhulumomphendvulwano indzaba 97 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
LIBANGA 8 ITHEMU 4 LOKUCUKETFWE 98 EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza i-athikili yeliphephandzaba/ Itheksthi yembhalombiko lomudze Gcizelela umsebenti lowentiwe yeliphephabhuku sib. I-athikili yeliphephandzaba/ evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa (njengekulalela yeliphephabhuku. itheksthi lebhaliwe/ • Sakhiwo Lizinga lekusebenta ngemagama: yetimviwabukelwa. • Sakhiwo lesifanele • Kusetjentiswa kwelulwimi Bunye nebunyenti; bulili; tinciphiso • Tfola imicondvo lebalulekile • Inhloso • Timphawu tetheksthi Lizinga lekusebenta ngemisho: nalesekelako • Umcondvo lobalulekile nalosekelako • Kulandzelana Inkhulumongco nenkhulumombiko; • Bhala emanotsi • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile tindlela tekubuta; liphuzu nembono; Inchubo yekufundza: • Kwabelana ngemicondvo nalekwake takhi temusho; imisho; kungavisiseki; kwabavelela emphilweni bakhombe • Sebentisa tihlanganisi kute kube liphimbo; indlela lesalibito • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekubumbana kuvisisa imicondvo lejulile itheksthi) Inshokutsi yemagama: • Tfola emasu ekuphocelela/kuhhunga • Sebentisa tinhlobo temisho • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) letehlukene ngebudze nangetakhiwo bomcondvofana; bomcondvophika; lapho kuhambelana khona. • Emuva kwekufundza (phendvula inhlonipho; bomabitwafanana; Kugcila kunchubo yekubhala • Phendvula imibuto imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, inshokutsi nenshokutsi lebhacile hlola) • Kuhlela Kucocisana: Ingcogco lephatselene Timphawu tekubhala ne-athikili yeliphephandzaba/ Tinkondlo • Kwakha luhlaka nelupelomagama: bokhulunyiwe; yeliphephabhuku. emaphethini elupelomagama • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kubuyeketa • Nika tindzima lebatatidlala Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Sakhiwo sangekhatsi • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. • Tikhulumi tinikana ematfuba senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. • Chaza imibono kute ufike nekwetfula sigci esivumelwaneni Bhala i-athikili yeliphephandzaba/ • Sebentisa lulwimi lolufanele, sitayela • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, yeliphephabhuku imigca, titanza, nerejista • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 1-2 Kufundza/kwehlwayela kutfola CAPS lwati ngekusebentisa (ematheksthi labhaliwe/ematheksthi latibonwa/ ematheksthi etinhlobo letehlukene tetinsita) • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Combela • Kwakha sitfombe engcondvweni • Inshokutsi yemagama • Liphuzu nembono Bhala sifinyeto 99 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengenoveli/ Bhala itheksthi yembhalombiko: Gcizelela umsebenti lowentiwe 100 indzaba lemfisha/umdlalo kubhalwa kwedayari evikini lelengcile. Inkhulumomphikiswano • Nika tindzima lebatatidlala • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: njengemlingisi, umnyakato, • Fundza timiso tetheksthi inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Inhloso Tabito – selucobo nesibaluli • Tikhulumi tinikana ematfuba ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Tindlela tesento: leyamile, lephocako, umlandzi, ingcikitsi. • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile lecondzile, yesimo, lesalibito • Chaza imibono ubuye ufike esivumelwaneni Inchubo yekufundza: • Sebentisa tihlanganisi kute kube Lizinga lekusebenta ngemisho: • Sebentisa lulwimi lolufanele, sitayela • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekubumbana Tikhatsi tesento; tinhlobo temisho; nerejista itheksthi) • Sebentisa tinhlobo temisho inkhulumo; takhi temusho; • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) letehlukene ngebudze nangetakhiwo inkhulumongco nenkhulumombiko; • Tetayete tindlela tekubuta; liphuzu nembono; Tingcoco telicembu • Emuva kwekufundza (phendvula Kugcila kunchubo yekubhala imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, kungavisiseki; liphimbo; indlela lesalibito • Nika tindzima lebatatidlala hlola) • Kuhlela Inshokutsi yemagama: • Tikhulumi tinikana ematfuba Tinkondlo • Kwakha luhlaka Inshokutsi lesobala nalejulile • Chaza imibono kute ufike • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kubuyeketa Timphawu tekubhala esivumelwaneni • Sakhiwo sangekhatsi • Kuhlela umbhalo kabusha nelupelomagama: emaphethini • Sebentisa lulwimi lolufanele, sitayela senkondlo, tinongo tenkhulumo/ • Kufundza ulungise emaphutsa elupelomagama; timphawu tekubhala nerejista imifanekisomcondvo, imvumelwano, nekwetfula Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini sigci lowentiwe bafundzi. Bhala idayari • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza Silulumagama lesikusimongcondvo. • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko Kufundza sivisiso: (i-theksthi lesuka emabhukwinitifundvo) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu kute utfole lwati nekwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Emaphuzu nembono • Inshokutsi lejulile Bhala indzima nobe sifinyeto ngemaphuzu
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengemdlalo Itheksthi yembhalombiko sib. Umbiko Gcizelela umsebenti lowentiwe wentsatseli evikini lelengcile. Lalela itheksthi lefundvwe Inchubo yekufundza: CAPS ngekuphimisela • Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kudlalwa kwetheksthi lerekhodiwe itheksthi) • Inhloso Sibaluli; bunye nebunyenti • Bafundzi bakhonjiswa emakhono • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kutsatsa luhlangotsi nekugceka Lizinga lekusebenta ngemisho: lafanele ekufundza • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhhunga Indlelanchubo; catsanisa/nika • Kusetjentiswa kwetiphumuti imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, umehluko, etheksthini lefundziwe hlola) • Inkholelo lengasilo liciniso/inkholelote Indzima lechazako; titanza tesingeniso • Kuvula nekuvala Tinkondlo • Imicondvo lebalulekile nalesekelako nesiphetfo; imisho; inkhulumo; liphimbo; • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile kutsatsa luhlangotsi nekugceka Inkhulumomphendvulwano • Timphawu letibalulekile tenkondlo lephatselene netheksthi lefundvwe • Sebentisa tihlanganisi kute kube Inshokutsi yemagama: ngekuphimisela • Sakhiwo sangekhatsi nekubumbeka senkondlo, tinongo tenkhulumo/ bomcondvofana, bomcondvophika • Khetsa sihloko imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Sebentisa tinhlobo temisho Timphawu tekubhala sigci letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Buyeketa timiso nelupelomagama: • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, Kugcila kunchubo yekubhala • Tinsita letenta kutsi bokhulunyiwe; emaphethini imigca, emagama, titanza inkhulumomphendvulwano ichubekele • Kuhlela elupelomagama; timphawu tekubhala embili • Lubhalomagama • Kwakha luhlaka Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Titanza tetikhulumi • Inshokutsi lejulile lowentiwe bafundzi. • Kubuyeketa • Singeniso nesiphetfo • Umoya wenkondlo Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kuhlela umbhalo kabusha • Tetayete • Ingcikitsi nembiko • Kufundza ulungise emaphutsa • Setfulo Kufundza sivisiso sib. nekwetfula (Inkhulumomphendvulwano) Bhala umbiko wentsatseli ulandzela • Inhloso, licembu lelihlosiwe, indlelanchubo yenchubo yekubhala simongcondvo • Chaza ingcikitsi/umlayeto • Yenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Nika imibono yakho • Inshokutsi lecondzile nalebhacile • Sendlalelolwati sepolitiki yetekuhlalisana nemasiko etheksthi nembhali 101 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI NETIMISO TELULWIMI 7-8 Lungiselela luhlolo Lungiselela luhlolo Lungiselela luhlolo Gcizelela umsebenti lowentiwe 102 evikini lelengcile. Kukhuluma: Kufundza Kubhala: Lizinga lekusebenta ngemagama: • Inkhulumo lelungiselelwe/ • Kufundzela kuvisisa • Tindzaba/ema-eseyi inkhulumomphikiswano/ kubuyeketa Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu/ • Sifinyeto • Ematheksthi emibhalombiko lemidze Lizinga lekusebenta ngemisho: inkhulumiswano • Temibhalo: • Ematheksthi emibhalombiko lemifisha kubuyeketa • Kufundza lokulungiselelwe -- Inoveli/tindzaba letimfisha/ temdzabu Inshokutsi yemagama: • Kufundza lokungakalungiselelwa -- Umdlalo/emafilimu kubuyeketa Kulalela -- Tinkondlo Timphawu tekubhala • Kulalelela kuvisisa nelupelomagama: kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini lowentiwe bafundzi. Silulumagama lesikusimongcondvo. UMSEBENTILUHLOLO LOHLELEKILE NELUHLOLO LWEKUPHELA KWEMNYAKA LWETHEMU YESI-4 9-10 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: LUHLOLO LWEKUPHELA KWEMNYAKA Inkhulumomphikiswano/Inkhulumphendvulwano/inkhulumiswano/ingcogco Liphepha 1: Temlomo yemacembu Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi netemibhalo (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhalala (1 li-awa) SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
LIBANGA 9 THEMU 1 LOKUCUKETFWE EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO CAPS 1-2 Emasu ekulalela nekukhuluma Kufundza/kwehlwayela kuvisisa Ematheksthi emibhalombiko: Gcizelela lokwentiwe eBangeni 8. (ematheksthi etibonwa njenge Sikhangisi/iphosta Ingcogco yelicembu/ Lizinga lekusebenta ngemagama sikhangisi/iphosta/emakhathuni/ inkhulumiswano: • Sakhiwo lesifanele emapheshana) • Lupelomagama nemaphethini ekupela Lalela lokutsite/bukela sikhangisi ubuye • Inhloso • Kufundza ngekunyanyalata • Tifinyeto ucoce • Kufundza ngekukha etulu kute utfole • Timphawu tematheksthi Lizinga lekusebenta ngemisho: • Liphimbo lwati lolutsite • Kusetjentiswa kwelulwimi • Sivinini • Takhi temisho, emabito, tiphawulo, • Kufundzisisa • Irejista tabito. • Sebentisa lulwimi loluvusa imiva • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe Kugcila kunchubo yekubhala • Sivumelwano naloluhhungako (balingisi, simonhlalo, simondzawo, • Isayizi yefonti umlayeto) • Kuhlela • Tikhatsi sesento lesicondzile • Kwakha luhlaka Silulumagama lesikusimongcondvo • Lulwimi lwemtimba • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini Kulalela Sivisiso: kusetjentiswa kwemakhono lowentiwe bafundzi. Sikhangisi ekuhlahlela emagama • Kuhlela umbhalo kabusha Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kurekhoda umcondvo lobalulekile • Lulwimi loluvusa imiva • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula nalosekelako ngekubhala emanotsi • Lulwimi lwemtimba Bhala sikhangisi/iphosta • Kwabelana imibono nelwati labanalo • Sebentisa tiphumuti nefonti babuye bakhombe kuvisisa nelwati. • Ngembi kwekufundza • Tfola emasu ekuhhunga/ekuphocelela • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Phendvula imibuto • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola) 103 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 1-2 Ematheksthi etemibhalo lanjenge 104 noveli yelusha/tindzaba letimfisha/ umdlalo • Ngembi kwekufundza (Ngenisa itheksthi -- Titfolele ngetimphawu temibhalo letinjengetihloko tetincwadzi, imifanekiso, isayizi yefonti, luhlobo lwefonti, -- Kutitfolela tincenye tencwadzi, letinjenge lingephandle lencwadzi, likhasi lesihloko, i-indeksi, tahluko, luhla lwemagama. • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola) Emasu ekufundza • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa • Kufinyeta • Kwakha umfanekiso engcondvweni • Kucabangela inshokutsi netiphetfo SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo lenjengenoveli Bhala incwadzi yekubonga lusito/ Gcizelela umsebenti lowentiwe yelusha/tindzaba letimfisha/umdlalo seluleko lesitfoliwe evikini lelengcile. Kulalela itheksthi lefundvwako CAPS • Kucoca ngetimphawu letibalulekile • Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: • Tfola ubuye uphawule ngaloku: letivamile letifana nemlingisi, kuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Inhloso • Lupelomagama nemagama, -- Kusetjentiswa kweliphimbo emaphethini elupelomagama sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Umcondvo lobalulekile nalosekelako -- Kusebentisa buviyoviyo nesivinini ingcikitsi • Tifinyeto, ema-akhronimi • Kusetjentiswa kwelulwimi -- Tiphumuti ekufundzeni Inchubo yekufundza: • Sicu, sicalo nesijobelelo, emagama • Irejista lalukhuni nalalula -- Singeniso nesiphetfo • Ngembi kwekufundza (Ngenisa itheksthi/Combela tigameko) • Kulandzelana lokuhlelekile kwemisho Lizinga lekusebenta ngemisho: • Coca ngaletimphawu letingetulu -- Sendlalelo/simonhlalo • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa • Libito, siphawulo, netabito Kulungiselela kufundza kubumbana ngekuphimisela -- Kuhlanganisa imicondvo • Tiphumuti ngengcikitsi • Sebentisa tinhlobo temisho • Sebentisa emakhono lafanele letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Tikhatsi tesento, inkhulumongco ekukhuluma lanjengeliphimbo, • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) nenkhulumombiko, takhi temisho, kuvakala, sivinini, kuphimisa, Gcila kunchubo yekubhala sivumelwano ngalokushelelako • Emva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela Kusetjentiswa kwekujula kwelulwimi: • Bafundzi bakhetsa itheksthi yabo hlola) yekufundza babuye bayetfule • Kwakha luhlaka Tisho netaga; inhlonipho eklasini. Tinkondlo: • Kubuyeketa Silulumagama lesikusimongcondvo • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Sakhiwo sangekhatsi • Kufundza ulungise emaphutsa lowentiwe bafundzi. senkondlo, tinongo tenkhulumo/ nekwetfula Silulumagama lesikusimongcondvo. imifanekisomcondvo, imvumelwano, sigci Bhala incwadzi yekubonga lusito/ teluleko letitfoliwe • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 105 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Kufundza/Kwehlwaya tibonwa/ 106 tinhlobo letehlukene tetinsita tematheksthi (emasu) • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Lulwimi lwemtimba • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayelekile kanye nemifanekiso (emakhathuni) ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Kucacisa • Kucombela SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza inkontileka emkhatsini Itheksthi yembhalombiko: bhala Gcizelela umsebenti lowentiwe wemtsengisi nemtsengi umbiko mayelana nalokutfoliwe evikini lelengcile. Kulalela inkhulumiswano yelucingo/ CAPS ngekungavumelani emkhatsini inkhulumomphendvulwano • Sakhiwo Lizinga lekusebenta ngemagama: wemtsengisi nemtsengi. emkhatsini wesisebenti • Kusetjentiswa kwelulwimi tihlanganisi sasesikhungwini setingcingo • Sakhiwo lesifanele nelikhasimende ngalokuphatselene • Lokucuketfwe yinkontileka Lizinga lekusebenta ngemisho: nekungavumelani ngenkontileka • Inhloso • Kubaluleka kwekusayina Takhi temusho; tinhlobo temisho; (sivumelwano) • Umcondvo lobalulekile nalosekelako inkhulumongco nenkhulumombiko; • Liphimbo • Tinyatselo letitsatfwako nangabe • Kusetjentiswa kwelulwimi tinhlobo temibuto; liphimbo kukhona kungavumelani • Kusetjentiswa kwelulwimi • Irejista Inshokutsi yemagama: Tinkondlo: • Irejista • Kulandzelana lokuhlelekile kwemisho Tisho netaga • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Timiso • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa Tiphumuti nelupelomagama: • Sakhiwo sangekhatsi kubumbana Lingisa sivumelwano semlomo senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Emaphethini elupelomagama; tifinyeto – emkhatsini wemtsengisi imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Sebentisa tinhlobo temisho luhlavu ngalunye lwekucala lweligama, nemtsengi nekungavumelani sigci letehlukene ngebudze nangetakhiwo akhronimi emva kwekungahambi kahle • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, Gcila kunchubo yekubhala Silulumagama lesikusimongcondvo: kwesivumelwano semlomo imigca, emagama, titanza • Kuhlela Lulwimi lwetinkontileka • Kusetjentiswa kwelulwimi • Lubhalomagama nemadokhumenti lasemtsetfweni. • Liphimbo • Kwakha luhlaka • Inshokutsi lejulile Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Lulwimi lwemtimba • Kubuyeketa lowentiwe bafundzi. • Umoya wenkondlo • Kufaneleka • Kuhlela umbhalo kabusha Silulumagama lesikusimongcondvo. • Ingcikitsi nemlayeto Setfulo • Kufundza ulungise emaphutsa Fundza/hlwaya inkontileka kute nekwetfula uvisise (emasu) Bhala umbiko ulandzela • Kufundza ngekunyanyalata indlelanchubo yekubhala • Kufundza ngekukha etulu kutfola lwati lolutsite • Kusetjentiswa kwelulwimi • Lokucuketfwe yinkontileka sib. Imibhalo lemincane, kungavumelani, budze besikhatsi senkontileka. • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayelekile ngekusebentisa emakhono 107 ekuhlahlela emagama SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo lenjengendzaba Bhala indzaba: Indzaba lelandzisako/ Gcizelela umsebenti lowentiwe 108 lemfisha, inoveli yelusha/inoveli lechazako/leveta lingemuva lembhali evikini lelengcile. Kulalelela sivisiso (inkhulumomphendvulwano) • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Kukhetsa emagama Lizinga lekusebena ngemagama: yetemibhalo: letinjenge mlingisi, tento, • Kulalela inkhulumomphendvulwano inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Liphimbo nesitayela Tento. ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Kutsatsa emanotsi • Inchazelo lecacile Lizinga lekusebenta ngemisho: umlandzi, ingcikitsi -- Lulwimi nemfutfo Inchubo yekufundza: • Liphimbo Inkhulumongco nenkhulumombiko -- Liphimbo • Ngembi kwekufundza (Ngenisa • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Inshokutsi yemagama: -- Umoya itheksthi) • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa Tisho netaga • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) umcondvo lobumbene -- Singeniso nesiphetfo Tiphumuti nelupelomagama: • Emva kwekufundza (phendvula • Yetfula indzaba kute ihlolwe • Kuphendvula imibuto imibuto, catsanisa, nika umehluko, Emaphethini elupelomagama; ema- hlola Gcila kunchubo yekubhala akhronimi. Temlomo: inkhulumo lengakalungiselelwa Tinkondlo: • Kuhlela Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Timphawu letibalulekile tenkondlo lowentiwe bafundzi. Khetsa sihloko lesifanele • Kwakha luhlaka • Sakhiwo sangekhatsi Silulumagama lesikusimongcondvo. • Hlelembisa lwati ngalokubumbene • Kubuyeketa senkondlo, tinongo tenkhulumo/ • Tfola silulumagama lokungiso kanye imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Kuhlela umbhalo kabusha netakhi telulwimi sigci • Kufundza ulungise emaphutsa • Singeniso nesiphetfo lesifanele • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, nekwetfula imigca, emagama, titanza • Sebentisa tibonwa, tinsita Bhala indzaba ulandzela tetimviwabukelwa lapho kufanele • Lubhalomagama indlelanchubo yekubhala khona. • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza sivisiso: (kusukela kulenye itheksthi kuye kulenye itheksthi yemibhalo lephakanyisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lokutsite, kwakha sitfombe SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 engcondvweni • Kufundzisisa SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali • Emaphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 9-10 Emasu ekukhuluma nekulalela Fundza umbiko weliphephandzaba/ Itheksthi yembhalombiko lemidze: Gcizelela umsebenti lowentiwe liphephabhuku njengembiko/Inkhulumoluhlolo/I- evikini lelengcile. Lalela umbiko weliphephandzaba CAPS inthavyu Emasu ekufundza Lizinga lekusebenta ngemagama: • Sakhiwo • Tidzingo temsebenti neluhlobo • Kufundzisisa Tindlela tesento: leyamile, lephocako, • Timphawu lwetheksthi lecondzile, lesalibito, • Timphawu tetheksthi sib. sakhiwo, • Sakhiwo, sitayela, luvo lwakho • Kusetjentiswa kwelulwimi umlingisi, simonhlalo, umlandzi, Yesimo • Liphimbo umoya, ingcikitsi, luvo lwemlandzi • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso Lizinga lekusebenta ngemisho: nesimongcondvo • Irejista • Kwenta siphetfo ngenshokutsi Imisho lecondzile; imishombici; imisho yemagama langakatayelekile • Kukhetsa emagama • Singeniso nesiphetfo lemagalagala; ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Sakhiwo semusho, budze netinhlobo Coca ngalokutfoliwe liphimbo; tikhatsi tesento; temisho Kwetfula umbiko ngemlomo • Inshokutsi lecondzile nalebhacile Inshokutsi yemagama: • Timiso tetitanza • Kusetjentiswa kwelulwimi Inchubo yekufundza: Tisho netaga Gcila kunchubo yekubhala • Irejista • Ngembi kwekufundza (Ngenisa Inshokutsi lesobala, inshokutsi lejulile, itheksthi) • Kuhlela sifanankhamisa, kumuntfutisa • Liphimbo • Kwakha luhlaka • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) Tiphumuti nelupelomagama: • Lulwimi lwemtimba • Kubuyeketa • Emuva kwekufundza (phendvula Emaphethini elupelomagama; • Singeniso nesiphetfo imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha bokhulunyiwe; i-aphostrofi hlola) • Kufundza ulungise emaphutsa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini Tinkondlo: nekwetfula lowentiwe bafundzi. • Timphawu letibalulekile tenkondlo Bhala umbiko ulandzela Silulumagama lesikusimongcondvo. indlelanchubo yekubhala • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, imvumelwano, sigci • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 109 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 9-10 Kufundza/kwehlwayela 110 kuvisisa (sebentisa umbiko weliphephandzaba) • Kufundza ngekunyanyalata. • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngekusebentisa lwati lolutfolakele (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) • Sebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa likhono lekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva • Phendvula imibuto IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU YE-1 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 1 Kufundza lokulungiselelwe/inkhulumiswano Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi Incwadzi yebungani/sihlatiywa/ inkhulumomphendvulwano SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
LIBANGA 9 ITHEMU 2 LOKUCUKETFWE EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO CAPS 1-2 Kulalelela kuvisisa Fundza itheksthi yetembhalo, sib. Ematheksthi emibhalomibiko: Gcizelela umsebenti lowentiwe Umdlalo/indzaba lemfisha/temdzabu evikini lelengcile. Lalela indzaba Kubhala idayari/umtsetfosisekelo/ (tinganekwane, tibongo, tinganeko njll.) inchubomgomo Lizinga lekusebenta ngemagama: • Tfola umcondvo lobalulekile nalosekelako Emasu ekufundza • Sakhiwo lesifanele ticu; ticalo netijobelelo; Tabito • Kusetjentiswa kwelulwimi • Kufundzisisa • Inhloso Lizinga lekusebenta ngemisho: • Irejista • Timphawu tetheksthi sib. Sakhiwo, • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Tinhlobo temusho; • Phendvula imibuto balingisi, simonhlalo, umlandzi, • Kusetjentiswa kwelulwimi Lokuvamile, umoya, ingcikitsi, luvo lwemlandzi Sigungu/ingcoco yelicembu: • Irejista Inkhulumongco/inkhulumombiko, Temasiko • Kwenta siphetfo ngenshokutsi liphimbo; tikhatsi tesento yemagama langakatayeleki • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile • Kunika tindzima letidlalwa sikhulumi nemifanekiso ngekusebentisa Inshokutsi yemagama: ngasinye • Sebentisa tihlanganisi kute kube emakhono ekuhlahlela emagama nekubumbana Tisho netaga; inshokutsi lesobala • Tikhulumi tinikana ematfuba • Takhi telulwimi nesitayela nalejulile • Sebentisa tinhlobo temisho • Chaza luvo lwakho ubuye ufinyelele Inchubo yekufundza: letehlukene ngebudze nangetakhiwo Tiphumuti nelupelomagama: esivumelwaneni bokhulunyiwe; emaphethini ekupela; • Ngembi kwekufundza (ngenisa Gcila kunchubo yekubhala tifinyeto • Sebentisa lulwimi lolufanele, sitayela itheksthi) nerejista • Kuhlela Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Nakufundvwa (timphawu • Kwakha luhlaka lowentiwe bafundzi. • Yetfula tematheksthi) • Kubuyeketa Silulumagama lesikusimongcondvo. • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha hlola. • Kufundza ulungise emaphutsa Tinkondlo nekwetfula • Timphawu letibalulekile tenkondlo Bhala idayari/umtsetfosisekelo/ • Sakhiwo sangekhatsi inchubomgomo ube ulandzela senkondlo, tinongo tenkhulumo/ indlelanchubo yekubhala imifanekisomcondvo, Imvumelwano, sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile 111 • Umoya wenkondlo SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Ingcikitsi nemlayeto
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 1-2 Fundza/hlwaya itheksthi kute utfole 112 lwati: incwadzi yekwabiwa kwelifa lesemtsetfweni • Kufundzisisa nekwehlwaya • Inhloso yetheksthi • Kusetjentiswa kwelulwimi • Balingisi ne kharikhetja • Sendlalelo nesimonhlalo • Umbiko nengcikitsi • Kufinyeta itheksthi Sifinyeto Sakhiwo Kusetjentiswa kwelulwimi Sakhiwo SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi, sib. Umdlalo/ Kubhala: Kuhlatiya itheksthi Gcizelela umsebenti lowentiwe indzaba lemfisha/temdzabu (itheksthi lengakalungiselelwa evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa: Kurekhodwa CAPS (tinganekwane, tinganeko, tibongo lefundziwe/idokhumenthari kwenkhulumo yekulingisa Lizinga lekusebenta ngemagama: njll.) • Sakhiwo lesifanele • Chaza emasu enchubo yekulalela Tento • Gcila ngco etimphawini tetheksthi yetembhalo • Inhloso • Phendvula imibuto ngekubhala Ticu; ticalo netijobelelo • Khomba kuvisisa kwekutfutfuka • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Kufundza lokungakalungiselelwa Lizinga lekusebenta ngemisho: kwesakhiwo neludvweshu, kuvetwa • Kusetjentiswa kwelulwimi Imisho lemagalagala; • Kusetjentiswa kahle kwelivi, liphimbo kwebalingisi, ingwijikhwebu, nesivinini • Irejista lokuvamile, sendlalelo, simondzawo, indzima • Kucikelela tiphumuti nawufundza ledlalwa ngumlandzi, ingcikitsi, • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Inkhulumongco nenkhulumombiko siphetfo • Lulwimi lwemtimba • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa Inshokutsi yemagama: Inchubo yekufundza: kubumbana • Kuchumana netetsamelilwati Tisho netaga • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho itheksthi) Tiphumuti nelupelomagama: letehlukene ngebudze nangetakhiwo bokhulunyiwe; emaphethini ekupela; • Nakufundvwa (timphawu Gcila kunchubo yekubhala tifinyeto. tematheksthi) • Kuhlela Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Emuva kwekufundza (phendvula lowentiwe bafundzi. imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka hlola. Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kubuyeketa Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, nekwetfula tinongo tenkhulumo/imifanekiso Bhala sihlatiywa//idokhumenthari mcondvo, Imvumelwano, sigci. ulandzele indlelanchubo yekubhala • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 113 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Fundza/hlwaya itheksthi, sib. Ema- 114 athikili eliphephandzaba/ema-athikili eliphephabhuku kute utfole lwati ubuye uvisise Emasu ekufundza: Sicephu sekuvisisa lesisebhukwinitifundvo • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa. • Inhloso nelicembu lelihlosiwe • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama laniketiwe • Liphuzu nembono • Nika umbono wakho • Inshokutsi yemagama langakatayeleki • Tfola lulwimi loluhhungako Finyeta itheksthi SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo, sib. Bhala itheksthi yembhalombiko: Gcizelela umsebenti lowentiwe Umdlalo/indzaba lemfisha/temdzabu satiso, i-ajenda nemaminitsi evikini lelengcile. Lalela itheksthi yetemlomo njenge- CAPS (tinganekwane, tinganeko, tibongo inthavyu/inkhulumo/kucoca indzaba • Kukhetsa emagama Lizinga lekusebenta ngemagama: njll.) kute bavisise • Liphimbo nesitayela ticu; ticalo netijobelelo; • Gcila ngco etimphawini tetheksthi • Tsatsa emanotsi ngesikhatsi yetembhalo • Inchazelo lecacile Tiphawulo; sekulalela • Khomba kuvisisa kwekutfutfuka • Liphimbo bondzaweni • Lalelisisa kwesakhiwo neludvweshu, kuvetwa • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Lizinga lekusebenta ngemisho: Ingcoco yelicembu/ingcoco kwebalingisi, ingwijikhwebu, yesigungu sendlalelo, simondzawo, indzima • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa Indzima lechazako, indzima lesingeniso; ledlawla ngumlandzi, ingcikitsi, umcondvo lobumbene indzima lephetsako; • Kwenta tingcoco letiphatselene siphetfo netheksthi yetemlomo • Kwetfula indzaba kute ihlolwe tikhatsi tesento; sakhi semusho, tinhlobo Inchubo yekufundza: temisho • Kunikana ematfuba Gcila kunchubo yekubhala • Ngembi kwekufundza (ngenisa Inshokutsi yemagama: • Timphawu letenta inkhulumo itheksthi) • Kuhlela ichubekele embili Tisho netaga • Nakufundvwa (timphawu • Kwakha luhlaka • Timiso tematheksthi) Tiphumuti nelupelomagama: • Kubuyeketa • Emuva kwekufundza (phendvula Emaphethini ekupela • Kuhlela umbhalo kabusha imibuto, catsanisa, nika umehluko, Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini hlola. • Kufundza ulungise emaphutsa lowentiwe bafundzi. nekwetfula Tinkondlo Silulumagama lesikusimongcondvo. Bhala satiso, i-ajenda nemaminitsi • Timphawu letibalulekile tenkondlo ulandzele indlelanchubo yekubhala • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/imifanekiso mcondvo, imvumelwano, sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 115 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Kufundza/kwehlwayela kuvisisa 116 (sebentisa itheksthi lebhaliwe na/ nobe lesibonwa njengemakhathuni/ emapheshana) • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa. • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva Buyeketa sakhiwo sesifinyeto SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza/hlatiya itheksthi yetibonwa Ematheksthi emibhalomibiko Gcizelela umsebenti lowentiwe sib. sikhangisi/ikhathuni/emagrafu lamafisha/latibonwa, sib. Kuhlatiya evikini lelengcile. Lalela sikhangisi lesicoshiwe/ CAPS sikhangisi sikhangisi lesisemsakatweni Sebentisa emasu ekufundza/ekuhlatiya Lizinga lekusebenta ngemagama: wentele kuvisisa ubuye utfole lwati • Sakhiwo lesifanele Emabito – emabitosimo emabito etintfo • Kusetjentiswa kwelulwimi longeke watibona; emabitombici, • Kufundza ngekunyanyalata • Inhloso emabito lalukhuni • Liphimbo nekufundza ukhe etulu kute utfole lwati • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Tabito – kutenta, sibaluli, • Sivinini • Kufundzisisa • Kusetjentiswa kwelulwimi Lizinga lekusebenta ngemisho: • Timiso • Inhloso netetsamelilwati letihlosiwe • Irejista Tikhatsi tesento; titanza; • Tsatsa emanotsi • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Tivumelwano; sakhi semusho; liphimbo; Kwetfula ngemlomo: Kuhlatiya sikhangisi • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa inkhulumo • Tfola lulwimi loluhhungako kubumbana • Chaza tinkhomba letifana nefonti, Inshokutsi yemagama: • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya isayizi yembhalo, kutfwebula titfombe • Sebentisa tinhlobo temisho lokuphatselene nenshokutsi Emagama ladidako; letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Chaza kusetjentiswa kwelulwimi yetheksthi bomcondvofana; bomcondvophika ngendlela lengamukeleki Gcila kunchubo yekubhala • Indlela lulwimi nemifanekiso loluveta Tiphumuti nelupelomagama: • Chaza kutsi kweca, tifinyeto ngayo lubuye lwakhe emagugu • Kuhlela emaphethini elupelomagama; tifinyeto nekusetjentiswa kwelulwimi nendlela lokucatjangwa ngayo kusetjentiswa njani kuhhunga • Kwakha luhlaka Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Imiphumela yekusetjentiswa tetsamelilwati letihlosiwe • Kubuyeketa lowentiwe bafundzi. kwetinhlobo tefonti nesayizi, tihloko nenshokutsi yemibhalotihumusho • Kuhlela umbhalo kabusha Silulumagama lesikusimongcondvo. Sifinyeto: • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula Kubuyeketa Bhala sihlatiywa sesikhangisi Temibhalo: Kubuyeketa IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU YESI-2 9-10 UMSEBENTI 3: LUHLOLO LWASEMKHATSINI UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA WEMNYAKA Kufundza lokungakalungiselelwa/ingcogco yesigungu/ Sihlatiywa/idokhumenthari/satiso/i-ajenda nemaminitsi Liphepha 1: Temlomo ingcogco yelicembu Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhala (1 li- awa) Liphepha 4: Temibhalo (1 li-awa 30 emaminithi) 117 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
LIBANGA 9 ITHEMU 3 LOKUCUKETFWE 118 EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 1-2 Inkhulumomphendvulwano/ Fundza incwadzi yekwabiwa kwelifa Itheksthi yemibhalombiko: Bhala Gcizelela umsebenti lowentiwe tinkhulumiswano lefinyentiwe incwadzi yekwabiwa kwelifa evikini lelengcile. Lalela inkhundla yetinkhulumiswano • Labadlala indzima • Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: emkhatsini webantfu lababili • Lusuku • Inhloso Nemabito etintfo longeke watibona (inkhulumomphendvulwano) ngemehlo nemabitosimo • Takhi nekutfutfuka kwemibono • Lifa • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Tiphawulo; • Kusebentisa emakhono • Tindlalifa • Kusetjentiswa kwelulwimi Tihlanganisi etinkhulumiswano kufinyelela • Lulwimi lwedokhumenthi • Irejista esivumelwaneni Lizinga lekusebenta ngemisho: • Kusebenta kwencwadzi yekwabiwa • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Ingcoco lephatselene nekuvisisa kwelifa Inkhulumo; tikhatsi tesento; tinhlobo incwadzi yekwabiwa kwelifa • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa temisho; tinhlobo tetitanza; liphimbo; Inchubo yekufundza: kubumbana imisho nemishwana. • Kusetjentiswa kwelulwimi • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho Inshokutsi yemagama: • Kusebentisa lulwimi loluhhungako itheksthi) letehlukene ngebudze nangetakhiwo Emagama ladidako, bomcondvomnyenti; • Kunikana ematfuba • Nakufundvwa (timphawu Gcila kunchubo yekubhala bomabitwafanana tematheksthi) • Kuvulwa kwemhlangano nekuvalwa • Kuhlela Tiphumuti nelupelomagama: kwawo • Emuva kwekufundza (phendvula • Kwakha luhlaka Emaphethini elupelo imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kutsatsa tincumo hlola. • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini lowentiwe bafundzi. Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha Silulumagama lesikusimongcondvo. • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Bhala incwadzi yekwabiwa kwelifa imifanekisomcondvo, imvumelwano, sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi lejulile SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 1-2 Kufundzela kuvisisa nemasu CAPS ekufundza: Itheksthi lesibonwa - ikhathuni • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kute utfole imininingwane lesekelako • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso • Kuhlatiya kute utfutfukise kuvisisa • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya lokuphatselene nenshokutsi yetheksthi • Imiphumela yemcondvo lojulile netinsita tekubeka kahle inkhulumo ivisiseke • Imiphumela yemasu etibonwa 119 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo, sib. Itheksthi yemibhalombiko: Gcizelela umsebenti lowentiwe 120 Inoveli/inoveli yelusha/indzaba Sib. Incwadzi lehambisana evikini lelengcile. Lalela Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu lemfisha nencwadzisicelo nemlandvomphilo Lizinga lekusebenta ngemagama: • Cacisa titanza letidlalwako • Gcila ngco kutimphawu tetheksthi • Tidzingo tesakhiwo, sitayela Tiphawulo • Kusetjentiswa kwelulwimi yetemibhalo • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso Lizinga lekusebenta ngemisho: • Lulwimi nemfutfo • Khombisa kuvisisa kwekutfutfuka nesimongcondvo kwesakhiwo neludvweshu, kuvetwa Inkhulumo; tikhatsi tesento; tinhlobo Coca ngemlandvomphilo kwebalingisi, ingwijikhwebu, • Kukhetsa emagama, lulwimi temisho; tinhlobo tetitanza; liphimbo; (CV) njengalesinye setidzingo lolujulile, timphawu, umbala, sikhala sendlalelo, simondzawo, indzima imisho nemishwana lekhontile tekucashwa/kwamukelwa semsebenti yemlandzi, ingcikitsi, siphetfo Inshokutsi yemagama: • Lwati Inchubo yekufundza: • Sakhi semusho, budze netinhlobo temisho Bomcondvofana; • Kuhambisana • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kukhetfwa kwetibonwa netincenye Bomcondvomnyenti • Lokungabutwa kubo itheksthi) tesakhiwo Tiphumuti nelupelomagama: • Kuchumana emkhatsini wencwadzi • Nakufundvwa (timphawu Gcila kunchubo yekubhala Emaphethini elupelomagama lehambisana nencwadzisicelo kanye tematheksthi) nemlandvomphilo • Kuhlela Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Emuva kwekufundza (phendvula lowentiwe bafundzi. imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka hlola. Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kubuyeketa Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi nekwetfula senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Bhala incwadzi lehambisana imifanekisomcondvo, imvumelwano, nencwadzisicelo kanye sigci. nemlandvomphilo • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa (emasu) SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) (Sebentisa ematheksthi latibonwa nalabhaliwe)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Emasu • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole CAPS umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kute utfole imininingwane lesekelako • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya lokuphatselene nenshokutsi yetheksthi • Imiphumela yemcondvo lojulile netinsita tekubeka kahle inkhulumo ivisiseke • Imiphumela yemasu etibonwa 121 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo, sib. Bhala indzaba: lelandzisako/ Gcizelela umsebenti lowentiwe 122 Inoveli/indzaba lemfisha/Temdzabu, lechazako/leveta lingemuva lembhali evikini lelengcile. Lalela inkhulumomphikiswano sib. Tinganeko netinganekwane emsakatweni/kumabonakhashane • Kukhetsa emagama Lizinga lekusebenta ngemagama: • Timphawu tetheksthi yetemibhalo • Tikhulumi • Liphimbo nesitayela Tihlanganisi njengesakhiwo, umlingisi, • Kusetjentiswa kweliphimbo simondzawo, sakhiwo sendzaba, • Inchazelo lecacile Lizinga lekusebenta ngemisho: ludvweshu, luphawu, kunotsa • Sivinini • Ithoni Inkhulumo; tikhatsi tesento; tinhlobo kwemsindvo, umfanekisomcondvo, temisho; tinhlobo tetitanza; takhi • Kwetfula nekusekela liphuzu ngembikwekuhlatiya, buyeketa • Imicondvo lebalulekile nalesekelako temusho, liphimbo tigameko letengcile • Kwetfula emaphuzu lahlelekile • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa Inshokutsi yemagama: laphikisako Inchubo yekufundza: umcondvo lobumbene Umcondvo losobala, umcondvo • Tincumo • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kwetfula indzaba kute ihlolwe lojulile, sifanangwaca sifanankhamisa, itheksthi) • Tsatsa emanotsi Gcila kunchubo yekubhala kumuntfutisa, sifutamsindvo, • Nakufundvwa (timphawu sidlalangemagama • Cocani nabelane emanotsi tematheksthi) • Kuhlela Tiphumuti nelupelomagama: Bamba lichaza • Kwakha luhlaka • Emuva kwekufundza (phendvula emaphethini elupelomagama kunkhulumomphikiswano imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Timiso tenkhulumomphikiswano hlola. • Kuhlela umbhalo kabusha lowentiwe bafundzi. • Kusetjentiswa kwelulwimi Tinkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kwetfula nekusekela liphuzu • Timphawu letibalulekile tenkondlo nekwetfula • Kwetfula emaphuzu lahlelekile • Sakhiwo sangekhatsi Bhala indzaba ulandzele laphikisako senkondlo, tinongo tenkhulumo/ indlelanchubo yekubhala imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Tikhulumi sigci. • Sisombululo • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Kufundza/Kwehlwayela kuvisisa (Ematheksthi latibonwa nalabhaliwe) SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Emasu • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole CAPS umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kute utfole imininingwane lesekelako • Kufundzisisa • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso • Imicondvo lebalulekile nalosekelako • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya lokuphatselene nenshokutsi yetheksthi • Imiphumela yemcondvo lojulile netinsita tekubeka kahle inkhulumo ivisiseke • Tiphetso letentiwe ngumbhali ngelwati lalutfolile Kufinyeta itheksthi 123 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 7-8 Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo Itheksthi yembhalombiko, sib. Gcizelela umsebenti lowentiwe 124 njengendzaba lemfisha/inoveli Likhadi lesimemo, kwamukela evikini lelengcile. Kulalela inkhulumo yelilunga yelusha/inoveli simemo lemmango lelibalulekile Lizinga lekusebenta ngemagama: • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Tidzingo tesakhiwo, sitayela, luvo • Kusetjentiswa kwelulwimi Tiphawulo (netincenye taso) yetemibhalo: njengebalingisi, tento, lwakho • Kukhetsa luhlangotsi nekugceka inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, Lizinga lekusebenta ngemisho: ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Tetsameli letihlosiwe, inhloso • Inkholelo nesimongcondvo Indzima lechazako, umlandzi, ingcikitsi. • Liphimbo • Kukhetfwa kwemagama, kuchaza Indzima yelukhetselo Inchubo yekufundza: lokucacile • Lulwimi nemfutfo Inshokutsi yemagama: • Ngembi kwekufundza (ngenisa itheksthi) • Sakhi semusho, budze netinhlobo • Phendvula imibuto Ligama linye esikhundleni selibintana temisho Inkhulumo lelungiselelwe • Nakufundvwa (timphawu Tiphumuti nelupelomagama: Gcila kunchubo yekubhala tematheksthi) emaphethini elupelomagama Bafundzi batawenta lucwaningo • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela nobe luphenyo njengemalungiselelo Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini emsebenti imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka lowentiwe bafundzi. hlola. • Timiso tekwetfula • Kubuyeketa Silulumagama lesikusimongcondvo. Tinkondlo • Lulwimi lwemtimba • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Singeniso nesiphetfo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi nekwetfula • Kusetjentiswa kwelulwimi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Yenta likhadisimemo nelekwamukela imifanekisomcondvo, Imvumelwano, simemo sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 7-8 Kufundza/Kwehlwayela kuvisisa (Ematheksthi latibonwa nalabhaliwe) CAPS • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kute utfole imininingwane lesekelako • Kufundzisisa • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso • Umcondvo lobalulekile nalosekelako • Imiphumela yekukhetfwa nekushiywa kwenshokutsi • Imiphumela yemcondvo lojulile netinsita tekubeka kahle inkhulumo ivisiseke • Tiphetso letentiwe ngumbhali ngelwati lalutfolile 125 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 9-10 Emasu ekukhuluma nekulalela Fundza itheksthi yetemibhalo Itheksthi yembhalombiko sib. Inkhu- Gcizelela umsebenti lowentiwe 126 njengemdlalo lumomphendvulwano evikini lelengcile. Kucoca indzaba • Cikelela loku: emakhono ekukhuluma, • Timphawu letibalulekile • Kukhetsa emagama Lizinga lekusebenta ngemagama: tetheksthi yetemibhalo: liphimbo, imphimiso, sivinini, njengebalingisi, iminyakato, • Liphimbo nesitayela Tento, sabito selucobo nesekukhomba buviyoviyo, kuhlangana ngemehlo, inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Inchazelo lecacile Lizinga lekusebenta ngemisho: indlela yekuma, timphawu temtimba ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Ithoni Indlelanchubo, kulandzelana kwemisho, • Timiso netimphawu tendzaba umlandzi, ingcikitsi. • Imicondvo lebalulekile nalesekelako kulandzelanisa ngekubaluleka, indzima Inkhulumomphendvulwano: Lingisa Inchubo yekufundza: lephetsako inkhulumomphendvulwano • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa umcondvo lobumbene Inshokutsi yemagama: • Kusetjentiswa kwelulwimi itheksthi) • Kwetfula indzaba kute ihlolwe Ligama linye esikhundleni selibintana • Kuniketana ematfuba • Nakufundvwa (timphawu tematheksthi) Gcila kunchubo yekubhala Tiphumuti nelupelomagama: • Lulwimi lwemtimba • Emuva kwekufundza (phendvula emaphethini elupelomagama • Kuhlela • Timphawu tetheksthi imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini hlola) lowentiwe bafundzi. Tinkondlo • Kubuyeketa • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha Silulumagama lesikusimongcondvo. • Sakhiwo sangekhatsi • Kufundza ulungise emaphutsa senkondlo, tinongo tenkhulumo/ nekwetfula imifanekisomcondvo, imvumelwano, Bhala i-ajenda nemaminitsi ulandzele sigci. indlelanchubo yekubhala • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa: (itheksthi letsetfwe kutheksthi yetemibhalo lephakanyisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, Kufundza ukhe etulu, Kwakha sitfombe engcondvweni SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loniketwe lona SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile
IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU YESI-3 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 2 Inkhulumo lelungiselelwe/kucocisana Indzaba lechazako/lelandzisako/leveta lingemuva Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi CAPS lembhali/lenhlangotsitimbili Incwadzi lehambisana nemlandvomphilo 127 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
LIBANGA 9 ITHEMU 4 LOKUCUKETFWE 128 EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 1-2 Kulalelela kuvisisa Ematheksthi etemibhalo Itheksthi yembhalombiko lomudze Gcizelela umsebenti lowentiwe lanjengendzaba lemfisha, inoveli sib. Incwadzisicelo (yemtsetfo) evikini lelengcile. • Kuphendvula ngalokujulile yelusha/inoveli ematheksthini lahlukene • Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Lalela kute utfole lwati lolutsite etemibhalo: letinjenge mlingisi, tento, • Inhloso Tento inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Lalela ubuye ujabulele temdzabu ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Lizinga lekusebenta ngemisho: netihloko umlandzi, lngcikitsi • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Inkhulumongco nenkhulumombiko • Phendvula imibuto Inchubo yekufundza: • Sebentisa tihlanganisi kute kube Inkhulumo lecondzile Inchubo yemhlangano • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekuchumana itheksthi) Impambosi yekwentiwa • Balingisi • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Sebentisa tinhlobo temisho Inshokutsi yemagama: letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Timiso temhlangano • Ngemuva kwekufundza (phendvula Kungacacisi, kuphindza emagama imibuto, catsanisa, nika umehluko, Gcila kunchubo yekubhala • Kunikana ematfuba hlola) lokungenasidzingo, emagama • Kuhlela lasetjentiswa bontsanga, emajagoni • Kusetjentiswa kwelulwimi Tinkondlo • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kwakha luhlaka Tiphumuti nelupelomagama: • Kungavumelani emhlanganweni • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kubuyeketa Emaphethini elupelomagama • Kuvula nekuvalwa kwemhlangano tinongo tenkhulumo/imifanekiso mcondvo, Imvumelwano, sigci. • Kuhlela umbhalo kabusha Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini lowentiwe bafundzi. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Kufundza ulungise emaphutsa imigca, emagama, titanza nekwetfula Silulumagama lesikusimongcondvo. • Lubhalomagama Bhala incwadzisicelo • Inshokutsi lefihlakele • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa: (itheksthi lesuselwa etheksthini yetemibhalo lemisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu, kwakha sitfombe SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 engcondvweni • Kufundzisisa SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 3-4 Emasu ekukhuluma nekulalela Ematheksthi etemibhalo Ematheksthi emibhalombiko sib.ema- Gcizelela umsebenti lowentiwe njengetindzaba letimfisha, inoveli imeyili: evikini lelengcile. Kulalelela kuvisisa (sebentisa CAPS yelusha/inoveli inkhulumomphendvulwano • Sakhiwo lesifanele Lizinga lekusebenta ngemagama: lecoshiwe) • Timphawu letibalulekile tetheksthi tiyetemibhalo : • Inhloso Emabito ngco, indlela lesalibito, • Kulalela inkhulumomphendvulwano letinjengemlingisi, tento, emabitombici inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako • Kutsatsa emanotsi ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, Lizinga lekusebenta ngemisho: • Kusetjentiswa kwelulwimi -- Lulwimi nemfutfo umlandzi, ingcikitsi Indlelanchubo, kulandzelana kwemisho, • Irejista kulandzelanisa ngekubaluleka, indzima Inchubo yekufundza: -- Liphimbo lephetsako • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile -- Umoya itheksthi) Inshokutsi yemagama: • Sebentisa tihlanganisi kute kube -- Singeniso nesiphetfo • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) nekuchumana Inkholelo lengasilo liciniso, kugceka, • Phendvula imibuto • Ngemuva kwekufundza (phendvula • Sebentisa tinhlobo temisho kutsatsa luhlangotsi, kuvusa imiva imibuto, catsanisa, nika umehluko, letehlukene ngebudze nangetakhiwo Ingcogco yesigungu/Ingcogco hlola) Tiphumuti nelupelomagama: yephaneli/ingcogco yelicembu Gcila kunchubo yekubhala Tinkondlo Emaphethini elupelomagama • Tikhulumi • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela Tifinyeto, luhlavu lwekucala lweligama • Timiso tesigungu/tengcogco • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kwakha luhlaka ngalinye ema-akhronimi, • Kuniketana ematfuba tinongo tenkhulumo/imifanekiso • Kubuyeketa Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini mcondvo, Imvumelwano, sigci. lowentiwe bafundzi. • Kusetjentiswa kwelulwimi • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Kuhlela umbhalo kabusha imigca, emagama, titanza Silulumagama lesikusimongcondvo. • Kungavumelani engcocweni • Kufundza ulungise emaphutsa • Lubhalomagama nekwetfula • Singeniso nesiphetfo • Inshokutsi lefihlakele Bhala i-imeyili ulandzele Emacembu akhuluma ngetihloko • Umoya wenkondlo inchubomgomo yekubhala letitsandvwako • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela/Kwehlwayela kuvisisa: (itheksthi lesibonwa nobe ematheksthi lahlukene etekuchumana lanjengekhathuni nobe sikhangisi) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe, kwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama 129 • Luvo lwembhali • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 5-6 Emasu ekukhuluma nekulalela Itheksthi yetemibhalo lenjenge Itheksthi yembhalombiko Gcizelela umsebenti lowentiwe 130 ndzaba lemfisha, inoveli yelusha/ evikini lelengcile. Lingisa simongcondvo lesitsite Sib.umlandvomufi/kubhalwa inoveli kwedayari//likhadisimemo • Simongcondvo sivetwe kahle Lizinga lekusebenta ngemagama: • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Sakhiwo lesifanele • Balingisi bahlukaniswe ngalokucacile yetemibhalo: letinjenge mlingisi, Tento, emabito • Lulwimi lufanele simongcongcondvo tento, inkhulumomphendvulwano, • Inhloso Lizinga lekusebenta ngemisho lesetfuliwe sakhiwo, ludvweshu, sendlalelo, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Inchazelo: imbangela nemphumela simonhlalo, umlandzi, ingcikitsi • Kulingisa kuveta imbangela yetento • Kusetjentiswa kwelulwimi Inshokutsi yemagama: kusimongcondvo lesitsite. Inchubo yekufundza: • Irejista Kugucuka kwenshokutsi, kusebentisa Inkhulumiswano • Ngembi kwekufundza (ngenisa itheksthi) • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile lulwimi ngenjongo letsite, ligama linye • Khetsa simongcondvo lesifanelekile • Sebentisa tihlanganisi kute kube esikhundleni selibintana • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) netihloko nekuchumana Tiphumuti nelupelomagama • Ngemuva kwekufundza (phendvula • Timiso tekukhuluma imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Sebentisa tinhlobo temisho Emaphethini elupelomagama • Lulwimi nemfutfo hlola) letehlukene ngebudze nangetakhiwo Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini • Tinsita tekunonga Tinkondlo Gcila kunchubo yekubhala lowentiwe bafundzi. inkhulumomphikiswano • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela Silulumagama lesikusimongcondvo. • Sakhiwo sangekhatsi • Kwakha luhlaka senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, Imvumelwano, • Kubuyeketa sigci. • Kuhlela umbhalo kabusha • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Kufundza ulungise emaphutsa imigca, emagama, titanza nekwetfula • Lubhalomagama Bhala umlamdvomufi/idayari/ • Inshokutsi lefihlakele likhadisimemo ulandzele • Umoya wenkondlo inchubomgomo yekubhala • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa: (itheksthi letsetfwe kutheksthi yetemibhalo lemisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu, kwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile Bhala liphuzu nobe sifinyeto sendzima
EMAVIKI KULALELA NEKUKHULUMA KUFUNDZA NEKWEHLWAYA KUBHALA NEKWETFULA TAKHI TELULWIMI NETIMISO 7-8 Emasu ekukhuluma nekulalela Kufundza nekwehlwaya: Kubhala: Gcizelela umsebenti lowentiwe evikini lelengcile. Kubuyeketa Kubuyeketwa kwetimphawu Kubuyeketa kwematheksthi CAPS letibalulekile, timiso nesakhiwo labhalwako Lizinga lekusebenta ngemagama: Kubuyeketwa kwenchubomgomo Kubuyeketa yekubhala Lizinga lekusebenta ngemusho: Kubuyeketa Inshokutsi yemagama: Ligama linye esikhundleni selibintana Tiphumuti neLupelomagama Emaphethini elupelomagama Fundzisa ulungise luhlelo emsebentini lowentiwe bafundzi. Silulumagama lesikusimongcondvo. UMSEBENTILUHLOLO LOHLELEKILE NELUHLOLO LWEKUPHELA KWEMNYAKA LWETHEMU YESI-4 9-10 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: LUHLOLO LWEKUPHELA KWEMNYAKA Inkhulumomphikiswano/inthavyu/inkhulumiswano/inkhulumo lelungiselelwe/ Liphepha 1: Temlomo inkhulumo lengakalungiselelwa/ingcogco yesigungu/yephaneli/yelicembu/kulalela Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi (2 ema-awa) sivisiso/tinchubomgomo temhlangano Liphepha 3: Kubhala (1 li-awa) Liphepha 4: Timphendvulo temibhalo (1 li-awa 30 emaminithi) 131 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 SIGABA 4: LUHLOLO ELULWIMINI Lwekucala Lwekwengeta 4.1 SINGENISO Luhlolo luyinchubo lechubekako nalehleliwe yekubona, kubutsela ndzawonye nekuhumusha lwati ngemphumelelo yebafundzi. Kufaka ekhatsi tinyatselo letine: kwenta ubuye ugcogce bufakazi bemphumelelo; kuhlola lobufakazi; kurekhoda lobufakazi ngekusebentisa lolwati kuvisisa nekusita kutfutfuka kwebafundzi kute kwentiwe ncono inchubo yekufundza nekufundzisa. Luhlolo kumele lube ngulolungakahleleki (Luhlolo lwalokufundvwako) lubuye lube nguloluhlelekile (Luhlolo lwekufundza) . Kuto totimbili letindlela tekuhlola bafundzi kufanele banikwe umbiko kute batfutfukise lwati lwabo lwekufundza. Luhlolo etilwimini luyintfo lechubekako futsi lusekela kukhula nekutfutfuka kwebafundzi. Luyincenye lebalulekile yekufundzisa nekufundza njengobe luletsa umbiko wekufundzisa nekufundza. Kufanele luhlanganiswe nekufundzisa nekufundza kunekutsi lwentiwe njengentfo lehlukile. Ngalokunjalo, luhlolo loluhlangene lwetincenye letehlukene telulwimi kufanele lwentiwe. Sibonelo, singacala ngesiceshana sekufundza bese senta sivisiso. Imibuto yelwati lwelulwimi nayo ingabutwa isukela etheksthini lefanako. Ngemuva kwekufundza letheksthi bafundzi bangacelwa kutsi baphendvule/bakhulumise letheksthi nge-, sib.kubhala incwadzi ngetintfo letibhalwe/letivetwe kuletheksthi nobe kubhala ngekuticambela lokusukela kuletheksthi. Kuphetsa lomsebenti, tingcoco letimayelana nalesihloko tingabanjwa ngaleyondlela onkhe emakhono elulwimi entiwa ngemsebenti munye lolula nalohlangene. Kuhlola emakhono elulwimi lehlukene akufanelanga kutsatfwe njengemisebenti leyehlukile kodvwa akutsatfwe njengemsebenti munye lohlangene. Emarubrikhi eluhlolo kufanele kutsi atsintse onkhe emakhono elulwimi latfolakala kulowo msebentiluhlolo. Emakhono ebafundzi ekulalela, ekukwati kukhuluma, ekukwati kuphendvula imibuto, kuhlanganyela etingcocweni nemakhono ekurekhoda lokubhaliwe lapho kufanele khona, kufanele abukwe malanga onkhe. Kubalulekile futsi kutsi kuhlolwe kutsi loko lebakufundzako bafundzi bayakuvisisa kungabi nje likhono lekubona nobe kutfola inshokutsi yemagama. Luhlolo lwekufundza kufanele kutsi lwenteke njalo njalo kungabi luhlolo loluvela kanye kwendlule. Luhlolo loluhlelekile lwekufundza kufanele lugcile ekufundzeni ngekuphimisa nasemisebentini yekusita kutsi ukwati kutfola kutsi umfundzi uvisise kangakanani, sibonelo: kuphindza acoce indzaba nobe kuphendvula imibuto. Luhlolo lwemsebenti lobhaliwe lutawugcila kakhulukati ekukwatini kwebafundzi kuletsa inshokutsi, nekutsi babhale lokukahle/lokungiko kangakanani, sibonelo, takhi tekusetjentiswa kwelulwimi letifanele, lupelomagama netimphawu tekubhala. Lonkhe luhlolo kufanele lubone kutsi kufundza lulwimi kuyintfo lechubekako nekutsi bafundzi angeke baletse umsetjentana lokahle kakhulu/lophelele nje ekucaleni. Ngako-ke tigaba letehlukene tenchubo yekubhala kufanele nato tihlolwe. Uma kuniketwa umsebentiluhlolo lohlelekile, kutawugcilwa kulikhono lelitsite, sibonelo: Kulalela neKukhuluma, Kufundza nobe Kubhala. Njengobe lulwimi luyintfo lechubekako lehlangene, kutawusetjentiswa emakhono langetulu kwalinye. Takhi telulwimi kufanele tihlolwe kusimongcondvo. Thishela kumele aciniseke kutsi luhlolo alwentiwa nje ngemsebenti lobhalwako kuphela, kodvwa luvumele umsebenti lowentiwako nalokhulunywako. Kubalulekile kutsi uhlole loko bafundzi labakuvisisako hhayi loko lebangakubamba ngenhloko kuphela, ngako-ke thishela kumele ahlele lamakhono asebentisa simongcondvo lesitsite, sib. Bafundzi bangawapela kahle onkhe emagama ngesikhatsi sesivivinyo ngaLwesihlanu, kodvwa ngabe bayakwati yini kusebentisa wona lawo magama labawapele kahle uma babhala/barekhoda tindzaba letiphatselene nabo nobe indzaba? 132 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Kufundzisa neluhlolo lwetilwimi kumele kufake bonkhe bafundzi. Kumele kutfolwe emasu ekusita bonkhe bafundzi kutsi batfole nobe bakhicite ematheksthi elulwimi. Luhlelo lwekuhlola luvumela luhlolosibutselo, lesitakuba sivivinyo nobe luhlolo, ekugcineni kwethemu ngayinye. Umsebenti lohlolwako kumele kube ngulowentiwe ngesikhatsi sethemu nobe kuleyothemu. Imisebentiluhlolo kumele ibekwe emazingeni lahlukene ekubamba ngengcondvo kute ikhombe kwetsembeka. 4.2 LUHLOLO LOLUNGAKAHLELEKI NOBE LUHLOLO LWAMALANGA ONKHE Inhloso yekuhlolwa kwalokufundziswako kugcogca ngalokuchubekako lwati ngemiphumela yebafundzi.Lolwati lungasetjentiswa kwenta ncono kufundza kwabo. Kuhlola lolungakahleleki kulithulusi lekuhlola inchubo yebafundzi yemalanga onkhe. Loku kwentiwa ngekubuka, kucocisana, kukhonjiswa kwalokwentiwako, imihlangano yekushiyelana lwati emkhatsini wabothsihela nebafundzi, kuchumana ngalokungakahleleki emaklasini, njll. Kuhlola lokungakahleleki kungaba lula kufane nekuma emkhatsini wesifundvo kubuka nobe kucocisana nebafundzi ngekuchubeka kwekufundza. Kuhlolwa kwelulwimi kutawuba ngendlela yekubuka, imisebenti lebhaliwe, imisebenti yetemlomo, kwetfula, tivivinyo letibhaliwe, kufundza ngekuphimisa naletinye tindlela tekufundza. Luhlolo lokungakahleleki kumele lusetjentiselwe kubikela bafundzi nekusita kuhlelela kufundzisa. Kumele kungarekhodwa. Akufanelanga kutsi kubukeke ngatsi kwehlukile kulemisebenti leyentiwa eklasini. Ngalesinye sikhatsi, ungafuna kuhlela luhlolo lwemsebenti lolutsite kute ukhutsate bafundzi bakho kutsi bafundze, njengematheksthi lane lupelomagama lolwetayelekile. Kuphakanyiswe kutsi thishela angasebentisa emaviki lamabili ekucala kwethemu kute ente luhlolo lolusisekelo lwebafundzi. Thishela kumele asebentise imisebenti leniketwe emavikini ekucala lamabili latfolakala eluhlelweni lwekufundzisa kute kwentiwe loluhlolo. Kutihlola nekuhlolana kwabontsanga kwenta bafundzi batibandzakanye ngekutimisela eluhlolweni. Loku kubalulekile ngobe kwenta bafundzi bafundze kulabanye babuye bakhulume ngekusebenta kwabo. Imiphumela yeluhlolo lolungakahleleki lwemalanga onkhe akumelanga irekhodwe ngephandle-ke uma thishela afisa kwenta njalo. Thishela angafisa kutigcinela emarekhodi emsebenti longakahleleki kukhomba kutsi umfundzi ngamunye uchubeka njani emikhakheni leyehlukene yesifundvo kute kusite nakuhlelwa kubuye kucinisekiswe kutsi umfundzi ngamunye utfola emakhono nekuvisisa lokudzingekile. Imiphumela yemisebentiluhlolo lwemalanga onkhe ayisiyo incenye yetinhloso tekudlulisela emabangeni lalandzelako nobe kunikwa kwetitifiketi. 4.3 LUHLOLO LOLUHLELEKILE Yonkhe imisebenti yekuhlola leyakha luhlelo lwekuhlola loluhlelekile lwemnyaka itsatfwa njengeLuhlolo Loluhlelekile. Imisebenti yekuhlola lehlelekile iyamakwa ibuye irekhodwe ngalokuhlelekile nguthishela ngetinhloso tekundlulisela umfundzi ebangeni lelilandzelako.Luhlolokulinganisa lwentiwa kuyo yonkhe imisebenti yekuhlola lehlelekile ngenhloso yekucinisekisa lizinga lelifanele nekunika siciniseko sekutsi imigomo lefanele iyagcinwa. Kuhlola lokuhlelekile kunika bothishela indlela lemisiwe yekuhlola kutsi bafundzi bachubeka kahle yini ebangeni nobe esifundvweni lesitsite.Tibonelo teluhlolo loluhlelekile tifaka ekhatsi tivivinyo, kuhlola imisebenti leyentiwako, imiklamo, tetfulwe ngetemlomo, lokubukiswako, (njengekuphindza ucoce indzaba, kumatanisa), kwenta (lokufana nekulingisa), tindzaba, kuhlanganyela emisebentini yetemlomo (njengenkhulumomphendvulwano, tinkhulumiswano, tingcoco), imisebenti lebhalwako (njengekucedzela liphepha lekusebentela, kubhala titanza nobe letinye tinhlobo tematheksthi), njll. CAPS 133
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Inhloso yekwenta Luhlelo Lwekuhlola kucinisekisa kwemukeleka, kwenetisa, kwetsembeka kanye ngalokwenele kweluhlolo ngekunika lusito ngetinhlobo temisebenti nemaphesenti labekelwe likhono lelulwimi ngalunye kulowo msebenti. Ibuye inike kutsi luhlolo lugcile kuphi, njengekutsi imisebenti ingentiwa ngayiphi indlela. Uma uhlola luhlolo loluhlelekile, sebentisa imemorandamu, emarubrikhi, luhla lwekuhlola, nemazinga ekuhlola, kanye nalamanye emathulusi ekuhlola lafanele kute ukwati kubuka, kuhlola nekurekhoda emazinga ekuvisisa kwebafundzi nelikhono lebafundzi. Khetsa lithulusi lekuhlola lelifanele leyo nhlobo yemsebenti. Sibonelo: irubrikhi ngiyo lefanele kusetjentiswa nakuhlolwa siceshana sekuticambela lesibhalwako kunememorandamu. Imemorandamu ifanelekile kusetjentiselwa sivivinyo selupelomagama nobe umsebenti wesifundvo sekuvisisa. 4.3.1 Tidzingo teluhlolo loluhlelekile teLulwimi Lwekucala Lwekwengeta Imisebentiluhlolo lehlelekile kumele ihlole tincenye letitinhlobonhlobo temakhono elulwimi kute kutsi tincenye letibalulekile tihlolwe ekuchubekeni kwethemu nemnyaka. Bothishela kumele bente siciniseko sekutsi letincenye tihloliwe ngalokungakahleleki kucala kwabuye kwanikwa umfundzi umbiko ngembikwekuba tihlolwe ngalokuhlelekile. Lonkhe luhlolo eSigabeni Lesiphakeme lwenteka ngekhatsi esikolweni. Luhlelo loluhlelekile lwekuhlola lwemabanga 7 - 9 lucuketse imisebentiluhlolo lehlelekile lelishumi nakunye (11), leyenta ema -100%. Luhlolo lolwenteka esikolweni lunge – 40% kantsi Luhlolo lwekuphela kwemnyaka lunge – 60% Luhlolo Lolwenteka Esikolweni (40%) Sigaba Lesiphakeme sinemisebentiluhlolo lehlelekile leli -10 yeluhlolo lolwenteka esikolweni. Imisebentiluhlolo lehlelekile ingalendlela lelandzelako: • Libanga 7 – Imisebentiluhlolo yetemlomo lemi -4, Imisebentiluhlolo yekubhala lemi-2, tivivinyo leti -3 neluhlolo lunye lwasemkhatsini wemnyaka • Libanga 8 - Imisebentiluhlolo yetemlomo lemi -4, Imisebentiluhlolo yekubhala lemi-3, tivivinyo leti -2 neluhlolo lunye lwasemkhatsini wemnyaka • Libanga 9 Imisebentiluhlolo yetemlomo lemi -4, Imisebentiluhlolo yekubhala lemi-3, tivivinyo leti -2 neluhlolo lunye lwasemkhatsini wemnyaka Sivivinyo sekuphela kwemnyaka (60%) Sivivinyo sekuphela kwemnyaka sakhiwe imisebentiluhlolo yetemlomo nalebhalwako. Umsebentiluhlolo wetemlomo, lekuliphepha leku -1 li -20.8%. Lamaphesenti kumele akhiwe imisebentiluhlolo yetemlomo lemine leyentiwe ngekuchubeka kwemnyaka. Imisebentiluhlolo lebhalwako, lekufanele yentiwe ngaphansi kwetimo leticashelwe, inemaphepha lamabili (2) nalamatsatfu (3) ngekulandzelana emabangeni 7 & 8 na 9. Emabanga 7 na 8 • Liphepha 2 – Sivisiso nelulwimi kusimongcondvo nekuphendvula ngetemibhalo • Liphepha 3 – Kubhala (Temibhalo, i-eseyi nematheksthi emibhalombiko) 134 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Libanga 9 • Liphepha 2 – Sivisiso nelulwimi kusimongcondvo nekuphendvula ngetemibhalo • Liphepha 3 – Kubhala (Temibhalo, i-eseyi nematheksthi emibhalombiko) • Liphepha 4 – Kuphendvula ngetemibhalo 4.3.2 TINHLOBO TEMISEBENTI TETHEMU NGAYINYE Tinhlobo tekuhlola letisetjentisiwe kufanele tilungele umnyaka nekutfutfuka kwelizinga lokufanele. Kwakheka kwalemisebenti kufanele kufake lokucuketfwe ngulesifundvo kubuye kufake tinhlobonhlobo temisebenti letentelwe kuphumelelisa tinhloso talesifundvo. Kufanele igcile elwatini nemakhono lentiwe ngekuchubeka kwethemu. Sebentisa tinhlelo tethemu ebangeni ngalinye kute ukhetse tinhlobo letitsite temisebenti kanye nelinani lemakhono ladzingeka encenyeni yemsebentiluhlolo ngayinye. Sibonelo: uma uhlela kubhalwa kwetindzaba tekuticambela eBangeni 7, iThemu 1, ufuna kutsi bafundzi babhale inkondlo, ungalindzela kutsi “babhale imisho” lenebudze lobulinganako lenemvumelwano’, njengobe kuyobe kunguloko lokufundzisile. Nangabe uhlela itheksthi lesicukatsilwati eThemini 1, kufanele babhale basebentise luhlaka lolufanele. Ngalokufanako bafundzi abakalindzeleki kutsi bente inkhulumo lemfisha eBangeni 7 iThemu 1, nangabe kungumsebenti weKulalela neKukhuluma, njengobe loko kutawufundziswa ngekuhamba kwesikhatsi. Luhlolo loluhlelekile kumele lufake emazinga ekubamba kwengcondvo lehlukahlukene njengobe kukhonjisiwe ngentasi. Tinhlobo nhlobo letinyenti temibuto letifana nekukhetsa imphendvulo, kugcwalisa emagama lashiyiwe, kucatsanisa nemibuto lecondzile kufanele isetjentiswe. Lithebuli 1 Emazinga ekubamba Emaphesenti Umsebenti kwengcondvo emsebenti Lasebaleni Imibuto lemacondzana nelwati lolubekwe ebaleni kutheksthi. (Lizinga 1) • Nika tintfo/bantfu/tindzawo/timphawu … • Nika emaciniso/tizatfu/emaphuzu/imibono… • Tfola tizatfu/bantfu/imbangela… • Bhala luhla/emaciniso/emagama/tizatfu … Kuhlelembisa • Chaza indzawo/bantfu/bunjalo bemlingisi ... (Lizinga 2) • Landza sigameko/senteko/lwatinchanti … Emazinga 1 na 2: 40% ne Imibuto ledzinga kuhlatiywa, kuhluta nekuhlelembisa lwati loluvetwa ngalokucacile kutheksthi. • Finyeta emaphuzu lamcoka/imicondvo/buhle/nebubi… • Butsela ndzawonye timphawu letifanako/tincenye … • Nika kufanana/umehluko … • Nika kuhleleka kwe … CAPS 135
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Emazinga ekubamba Emaphesenti Umsebenti kwengcondvo emsebenti Kutsatsa tincumo Imibuto ledzinga kutibandzakanya kwemfundzi ngelwati loluvetwe (Kucabangela kutheksthi abe asebentisa lwati lwakhe lanalo. … inshokutsi) • Chaza umcondvo lomcoka … (Lizinga 3) • Catsanisa imicondvo/indlela lokutsatfwa ngayo tintfo/lokwentekako … • Yini inhloso yembhali (umlingisi) /indlela latsatsa ngayo tintfo/ lokukhutsatako/tizatfu tembhali/ (nobe temlingisi) … • Chaza imbangela/umphumela walokutsite… Lizinga 3: 40% • Ngabe lokwentekako/kubeka umbono/indlela lokutsatfwa ngayo tintfo (njll.) kuvetani ngemlandzi/umbhali/umlingisi… • Sifanisongco/sifaniso/umfanekisomcondvo kukutsintsa njani kuvisisa kwakho … • Ucabanga kutsi utawuba yini umphumela/ (njll.) wesimo/wekwenteka kwalokutsite … Kuhlola Lemibuto iphatselene netincumo letimayelana nebungako nelizinga lekubaluleka. Loku kufaka ekhatsi tincumo mayelana, nekwemukeleka, (Lizinga 4) bunjalo nekukholweka kwetsembeka, kwemibono, emaciniso, kuhleleka, nekunoma, kanye netintfo letifana nenshisekelo nekwemukeleka kwetincumo netento ngekwemagugu ekuphila nekutiphatsa. • Ucabanga kutsi lokwentekako kuyetsembeka/kungiko/kungenteka? … • Ngabe umbono wembhali uyemukeleka yini/uhlelekile nekutsi uphetsa ngalokufanele yini ?… • Coca/phawula ngalokujulile ngalokwentekako/lokuhlosiwe/indlela yekwenta tintfo/tiphakamiso/umtselela … • Uyavumelana yini nembono/sitatimende/kubuka/nekuhumusha lokutsi ?… Kuncoma • Ngekubona kwakho, ngabe umbhali/umlandzi/umlingisi uvikelekile ngekwenta siphakamiso/kuvumelana/kumela kutsi… (sekela (Lizinga 5) imphendvulo yakho/nika tizatfu temphendvulo yakho. • Ngabe indlela latsatsa ngayo tintfo umlingisi/kutiphatsa kwakhe/kwenta kwakhe/kuyemukeleka yini kuwe? Nika tizatfu temphendvulo yakho. Emazinga 4 ne 5: 20% • Tento/indlela yekutiphatsa yemlingisi imveta anjani kusimongcondvo semagugu jikelele? • Coca kabanti/phawula ngekubaluleka kwetincumo lokwentiwe kutheksthi. Lemibuto yentelwe kuhlola lokusengcondvweni kanye nekusebentisa buciko lobuletfwa yitheksthi kumfundzi. Igcile ekutsintsekeni kwemiva lokucondziswe kulokucuketfwe, kutisondzeta kubalingisi nobe tigameko kanye nekwenta lokukhomba umtselela losetjentiswe ngumbhali ekusetjentisweni kwelulwimi (lokungaba kukhetfwa kwemagama kanye nemifanekisomcondvo) . • Coca ngetimphendvulo takho ngaletheksthi/sigameko/simo setintfo/ kushayisana ngemicondvo/inkinga lengaba khona • Uyavelana yini nemlingisi? Ngusiphi sento/sincumo lebewungasitsatsa uma bewungatitfola ukuleso simo lakuso umlingisi? • Coca/Phawula ngekutsi umbhali ulusebentise njani lulwimi… • Coca ngeligalelo leliletfwa sitayela sembhali/singeniso/siphetfo/ imifanekisomcondvo/tifanisongco/kusetjentiswa kwemasu ebunkondlo/ tintfo tekuveta bunjalo betintfo… 136 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 4.4 LUHLELO LWEKUHLOLA Luhlelo lwekuhlola lwakhelwe kwaba imisebenti yeluhlolo lehlelekile kuto tonkhe tifundvo letitawentiwa ngethemu yonkhe esikolweni. Luhlelo lwekuhlola kufanele lwentiwe sikolo, luvete tinsuku lekutawentiwa ngato imisebenti. Tidzingo tesifundvo Tidzingo tekuhlelwa kwemisebenti tinikwe ngemaphesenti. Uma luhlelo lukhomba emaphesenti lange-20 elikhono lelulwimi, loko kuchaza kutsi kwabiwa kwemamaki ekugcina alelo likhono lelulwimi kumele kube samba lesingemaphesenti lange-20 hhayi emamaki langemashumi lamabili. Tikolo atibekelwa umkhawulo wemamaki labelwe likhono lelulwimi, ingce nje nangabe silinganiso selikhono ngalinye silandzelwa ngekwemaphesenti lanikwe/ lavetwe eluhlelweni lwekuhlola. Sibonelo, Ebangeni-8 sivivinyo selwati lwelulwimi singanikwa emamaki la-50 nobe langetulu, ingce nje nangabe singengci silinganiso lesinikwe eluhlelweni lwekuhlola. Lamathebuli lalandzelako anika tidzingo teluhlolo lohlelekile eLulwimini Lwekucala Lwekwengeta: Emathebuli eLuhlelo Lwemisebentiluhlolo Lehlelekile LIBANGA 7 IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 1 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 1 Kuphindza ucoce indzaba/kucoca Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi ngenkondlo/inkhulumomphendvulwano/ Incwadzi yebungani/sihlatiywa/ tingcogco telicemba/tesigungu inkhulumomphendvulwano IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 2 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: SIVIVINYO 2 UMSEBENTI 3 Kulalelela sivisiso/ Temibhalo: Imibuto ledzinga Luhlolo lwasemkhatsini wemnyaka inkhulumomphikiswano/ timphendvulo letikusimongcondvo Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa inkhulumiswano/inkhulumo kwelulwimi netemibhalo lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/ tingcogco telicembu ngekunika Liphepha 3: Kubhala: Indzaba yinye ticondziso netheksthi yembhalombiko yinye IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 3 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 3 Kulingisa- indlelanchubo Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi yemhlangano/inkhulumo I-Ajenda nemaminitsi NOBE lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/ kunika inkhombadlela/tingcogco Temibhalo tesigungu/tephaneli IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE NEYEKUPHELA KWEMNYAKA YETHEMU 4 UMSEBENTI 2: LUHLOLO LWASEKUPHELENI UMSEBENTI 1: TEMLOMO KWEMNYAKA Kufundza ngekuphimisela/inkhulumomphikiswano/tingcogco Liphepha 1: Temlomo telicembu/inkhulumo lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/ Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi netemibhalo (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhala: Indzaba yinye netheksthi yemibhalambiko yinye (1 li-awa) CAPS 137
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 LIBANGA 8 IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 1 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 1 Tingcoco telicembu - ematheksthi I-eseyi lelandzisako/leveta lingemuva Lulwimi nesivisiso latibonwa/kulalela sivisiso/inkhulumo lemblhali/umbiko weliphephandzaba/i- lelungiselelwa/lengakalungiselelwa / athikili yeliphephandzaba tingcoco tesigungu/telicembu/i-inthavyu IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 2 UMSEBENTI 3: LUHLOLO UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA LWASEMKHATSINI WEMNYAKA Kulalelela kuvisisa/tinkhombandlela/ Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu/itheksthi Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa tingcoco tesigungu/tephaneli yeticondziso/sihlatiywa sendzaba kwelulwimi netemibhalo Liphepha 3: Kubhala: Indzaba/i-eseyi yinye netheksthi yemibhalombiko yinye IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 3 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 1 Inkhulumomphendvulwano/inkhulumo Indzaba/i-eseyi/lechazako/ Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/ lehlangotsilunye kucoca indzaba/kufundza Incwadzi yebungani/ lokulungiselelwe inkhulumomphendvulwano IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE NEYEKUPHELA KWEMNYAKA YETHEMU 4 UMSEBENTI 2: LUHLOLO LWEKUPHELA UMSEBENTI 1: TEMLOMO KWEMNYAKA Inkhulumomphikiswano/inkhulumiswano/tingcoco telicembu/ Liphepha 1: Temlomo inkhulumomphendvulwano Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi netemibhalo (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhala: I-eseyi yinye netheksthi yembhalombiko yinye (1 li-awa) 138 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 LIBANGA 9 IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 1 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 1 Kufundza lokulungiselelwe/ Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi inkhulumiswano Incwadzi yebungani/sihlatiywa/ inkhulumomphendvulwano IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 2 UMSEBENTI 3: LUHLOLO UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA LWASEMKHATSINI KWEMNYAKA Kufundza lokulungiselelwa/tingcogco Sihlatiywa/idokhumenthari/satiso/i- Liphepha 1: Temlomo tesigungu/telicembu ajenda nemaminitsi Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi (2 ema- awa) Liphepha 3: Kubhala (1 li-awa) Liphepha 4: Kuphendvula ngetemibhalo (1 li-awa 30 emaminithi) IMISEBENTILUHLOLO LEHLELEKILE YETHEMU 3 UMSEBENTI 1: TEMLOMO UMSEBENTI 2: KUBHALA UMSEBENTI 3: SIVIVINYO 2 Inkhulumo lelungiselelwe/kulingisa/ Indzaba lechazako/lelandzisako/leveta Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi inkhulumomphikiswano/tingcoco lingemuva lembhali/lehlangotsilunye ngemlandvomphilo/incwadzi yekwabiwa Incwadzi lehambisana nencwadzisicelo kwelifa nemlandvomphilo Imisebentiluhlolo lEhlelekile yekuphela kwemnyaka YEthemu 4 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Luhlolo Lwekuphela Kwemnyaka Inkhulumompikiswano/I-inthavyu/inkhulumiswano/inkhulumo Liphepha 1: Temlomo lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/tingcogco tesigungu/ Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi (2 ema-awa) telicembu/tephaneli/kulalela sivisiso/indlelanchubo yemhlangano Liphepha 3: Kubhala (1 li-awa) Liphepha 4: Kuphendvula ngetemibhalo (1 li-awa 30 emaminithi) CAPS 139
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Imisebentiluhlolo lehlelekile yelibanga ngalinye Lithebuli 1: Libanga 7 Luhlolo loluhlelekile Ngekuchubeka kwemnyaka Luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 60% Luhlolo lolwenteka esikolweni (LLE) Emaphepha eluhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 39.2% 20.8% 10 Imisebentiluhlolo lehlelekile Luhlolo lolubhalwako Imisebentiluhlolo yetemlomo: Liphepha 1 • 4 imisebenti yetemlomo Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi netemibhalo Kulalela • 2 imisebenti lebhalwako Liphepha 3: Kubhala Kukhuluma • 3 tivivinyo Kufundza • 1 luhlolo (lwasemkhatsini wemnyaka) Imisebenti yetemlomo leyentiwa ngekuchubeka kwemnyaka yenta luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka Lithebuli2: Libanga 8 Luhlolo loluhlelekile Ngekuchubeka kwemnyaka Luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 60% Luhlolo lolwenteka esikolweni (LLE) Emaphepha eluhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 39.2% 20.8% 10 Imisebentiluhlolo lehlelekile Luhlolo lolubhalwako Imisebentiluhlolo yetemlomo: Liphepha 1 • 4 imisebenti yetemlomo Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi netemibhalo Kulalela • 3 imisebenti lebhalwako Liphepha 3: Kubhala Kukhuluma • 2 tivivinyo Kufundza • 1 luhlolo (lwasemkhatsini wemnyaka) Imisebenti yetemlomo leyentiwa ngekuchubeka kwemnyaka yenta luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka Lithebuli 3: Libanga 9 Luhlolo loluhlelekile Ngekuchubeka kwemnyaka Luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 60% Luhlolo Lolwenteka Esikolweni (LLE) Emaphepha Eluhlolo Lwasekupheleni Kwemnyaka 40% 39.2% 20.8% 10 Imisebentiluhlolo lehlelekile Luhlolo lolubhalwako Imisebentiluhlolo yetemlomo: Liphepha 1 • 4 imisebenti yetemlomo Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi Kulalela • 3 imisebenti lebhalwako Liphepha 3: Kubhala Kukhuluma • 2 tivivinyo Liphepha 4: Kuphendvula ngetemibhalo Kufundza • 1 luhlolo (lwasemkhatsini wemnyaka) Imisebenti yetemlomo leyentiwa ngekuchubeka kwemnyaka yenta luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 140 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 Sakhiwo semaphepha eluhlolo – Emabanga 7-9 Sakhiwo semaphepha eluhlolo (luhlolo lwasemkhatsini wemnyaka nelwasekupheleni kwemnyaka) Libanga 7 % Libanga 8 % Libanga 9 % Liphepha 1: Temlomo: Liphepha 1: Temlomo: Liphepha 1: Temlomo: Kufundza ngekuphimisela, 30 Kufundza ngekuphimisela, 30 Kufundza ngekuphimisela, 30 kulalela nekukhuluma kulalela nekukhuluma kulalela nekukhuluma Liphepha 2: Lokubhalwako Liphepha 2: Lokubhalwako Liphepha 2: Kufundza sivisiso (15) Kufundza sivisiso (15) Lokubhalwako Lulwimi kusimongcondvo (15) Lulwimi kusimongcondvo (15) Kufundza sivisiso (10) 40 40 30 Kuphendvula ngetemibhalo (10) Kuphendvula ngetemibhalo (10) Lulwimi kusimongcondvo (15) Sifinyeto (10 emamaki laguculwa abe ngema- 5%) Liphepha 3: Lokubhalwako Liphepha 3: Lokubhalwako Liphepha 3: Lokubhalwako Kubhala – Indzaba/I-eseyi (20) 30 Kubhala – Indzaba/I-eseyi (20) 30 Kubhala – Indzaba/I-eseyi (20) 30 nematheksthi emibhalombiko nematheksthi emibhalombiko nematheksthi emibhalombiko (10) (10) (10) Liphepha 4: Kuphendvula ngetemibhalo (10) • Tinkondlo • Temdzabu • Indzaba lemfisha 10 • Inoveli • Umdlalo (20 emamaki umbhalo ngamunye laguculwa abe ngema- 10%) Tindlela tekuhlola letisisetjentisiwe kumele tibe sezingeni lelifanele ngekwemnyaka nekutfutfuka kwemfundzi. Kuhleleka kwalemisebenti kumele kufake lokucuketfwe sifundvo kubuye kufake imisebenti leyehlukene leyakhelwe kufeza tinhloso tesifundvo. 4.5 KUREKHODA NEKUBIKA Kurekhoda inchubo lapho thishela arekhoda khona lizinga lekusebenta kwebafundzi emsebentiniluhlolo lotsite. Kuveta kutfutfuka kwelwati lwebafundzi ngemphumelelo njengobe kunikiwe eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu nekuhlola. Emarekhodi ekusebenta kwebafundzi kufanele avete bufakazi bekutfutfuka kwelwati lwemfundzi kulelo banga nekutsi ukulungele yini kuchubekela ebangeni lelilandzelako. Emarekhodi ekusebenta kwemfundzi kufanele futsi asetjentiswe kutfola imphumelelo leyentiwe bothishela nebafundzi enchubeni yekufundza nekufundzisa. Kubika kuyinchubo yekwatisa ngemphumelelo yemfundzi, kubafundzi, batali, tikolo nalabanye bantfu labanenshisekelo kutemfundvo. Kusebenta kwemfundzi kungetfulwa ngetindlela letinyeti. Loku kufaka ekhatsi emakhadimbiko, imihlangano yebatali, tinsuku tekuvakasha esikolweni, tinkhulumiswano emkhatsini wemtali nathishela, kushaya tincingo, tincwadzi, tincwadzi tetindzaba teliklasi nobe tesikolo njll. Bothishela babika ngemaphesenti lahambisana nesifundvo kuwo onkhe emabanga. Emazinga lehlukene emphumelelo nemaphesenti lahambelana nawo anjengobe akhonjisiwe kuleliThebule lelingentasi. CAPS 141
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 EMAKHODI NEMAPHESENTI EKUREKHODA NEKUBIKA EMAKHODI TINCHAZELO TEMPHUMELELO EMAPHESENTI EKULINGANISA 7 Imphumelelo ngemalengiso 80 – 100 6 Imphumelelo ngelicophelo lelisetulu 70 – 79 kakhulu 5 Imphumelelo ngelicophelo lelisetulu 60 – 69 4 Imphumelelo ngalokwenetisako 50 – 59 3 Imphumelelo ngalokulingene 40 – 49 2 Imphumelelo ngelicophelo leliphasi 30 – 39 1 Akunamphumelelo 0 – 29 Bothishela batawurekhoda emamaki lekunguwona wona lahambisana nemsebenti lowentiwe, basebentise liphepha lekurekhoda; babuye babike ngemaphesenti lahambisana nesifundvo emakhadinimbiko ebafundzi. 4.6 LUHLOLOKULINGANISA Luhlolokulinganisa lucondziswe enchubeni lecinisekisa kutsi imisebentiluhlolo iyenetisa, iyemukeleka futsi yetsembekile. Luhlolokulinganisa lufanele lwenteke ezingeni lesikolo, lesigodzi, lesifundza nelavelonkhe. Kumele kube neluhlolokulinganisa loluphelele nalolufanele kucinisekisa lizinga leluhlolo lwato tonkhe tifundvo. 4.6.1 Luhlolo Loluhlelekile (LLE) • Luhlolokulinganisa lwetivivinyo neluhlolo lweLibanga 7 na 8 lwentiwa ngekhatsi esikolweni. Umeluleki wesifundvo kumele ente luhlolokulinganisa lwesampuli yalomsebenti ngesikhatsi lavakashela ngaso sikolo kute acinisekise lizinga lemisebenti kanye neluhlolokulinganisa lolwentiwe esikolweni. • Luhlolokulinganisa lwetivivinyo neluhlolo kweLibanga 9 kumele lwentiwe ezingeni lesigodzi nesifundza. Lenchubo ifanele kutsi ilawulwe ngumnyango wetemfundvo ezingeni lesifundza. • Beluleki betifundvo kumele bente luhlolokulinganisa lwesampuli yemaphepha etivivinyo neluhlolo ngembi kwekutsi bafundzi bawabhale kute bacinisekise kutsi asezingeni babuye beluleke bothishela ngekusetha lemisebenti. 4.6.2 Imisebentiluhlolo yeTemlomo • Libanga 7 - 9: Lowo nalowo msebenti wetemlomo lotawusetjentiswa njengencenye yeLuhlelo Lwekuhlola kufanele uyiswe kumphatsi wesifundvo kuleso sikolo kute ente luhlolokulinganisa ngembi kwekutsi bafundzi bawente. Emva kwaloko bothishela bangawuhlola lomsenenti wetemlomo. • Umeluleki wesifundvo nobe imodaretha yesifundza kumele yente luhlolokulinganisa lwesampuli yemisebenti yeluhlolo lwetemlomo ngalesikhatsi lavakashela ngaso sikolo kute acinisekise lizinga lemisebenti kanye neluhlolokulinganisa lolwentiwe esikolweni. • Imodaretha letfunyelwe litiko letemfundvo lesisekelo kumele yente luhlolokulinganisa lwesampuli yemisebentiluhlolo yetemlomo eBangeni 9 142 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 4.7 Lokunye lokuvamile Lomculu kufanele ufundvwe kanye nalena lelandzelako: 4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kufaka ekhatsi – 4.7.2 Umculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12. CAPS 143
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 LUHLU LWEMAGAMA LACHAZWAKO bafundzi labanetidzingo telikhetselo – bafundzi labanetihibe ekufundzeni ngenca yemvelo yabo labakhubatekile. bomabitomfutiselo – emabito lanemicondvo lehambelanako (sib. emafutsa (i-oyili, - ekugcobisa, - ekupheka, -phethilomu, njll.) emaCophelo ekuHlola – lujulolwati, (lulwimi, lwati, emakhono, emagugu indlela lekutsatfwa ngayo tintfo) lokufanele kwatiwe kuwo onkhe emabanga emafloshadi – tibonwa letikhombisa umnyakato emagugu esive – loko lokungumgogodla nemihambo yesive emakhathuni – titfombe letikhishwe emaphephabhukwini/emaphephandzabeni nasetincwadzini njengeticashunwa letiphukutako emaphephatatiso – emaphepha lacuketse tatiso avame kufakwa emaposini nasemakhaya. emasikonhlalo – inhlalo lelandzela emasiko hlatiya – kubukisisa nekucubungula libintana (i-akhronimi) – ligama lelifinyetiwe ngekusebentisa tinhlavu talo kwakha ligama lelibiteka njengeligama leliphelele, sib. SADTU = South African Democratic Teachers Union inhlonipho – kusebentisa ligama lelitfokotisako endzaweni yeligama lelibuhlungu imibhalo lengemaciniso – imibhalo lesetjentiswa etimphilweni tetfu, njengeticashunwa temaphephandzaba imibhalotihumusho – imibhalo lesetjentiswa emidlalweni yabomabonakudze lechaza lulwimi lolutsite imibhalo – lokubhalwe ngetinhlavu, tinombolo kumbe ngemidvwebo imfundvo yemphilo yonkhe – imfundvo letfolakala emphilweni yonkhe yemuntfu kuze kulamule kufa imitsetfo lemisiwe – indlela lelandzelwako uma kunikwa imigomo yelulwimi kuklomelisa/emarubhriki – imiklomelo ngekubaluleka kwetincenye temsebenti imvumelwano – kuvumelana kwetinhlavu temagama emibhalweni njengasenkondlweni. incwadzibufakazi – incwadzi lefakazela bunjalo bemuntfu indlela lekutsatfwa ngayo tintfo – simo lekwemukelwa ngaso lokutsite ingcikitsi – umongo longumgogodla wendzaba inkhombamcondvo – umusho/ligama lelicuketse umongo wenshokutsi irejista – kusetjentiswa kwemagama lafanele, endzaweni lefanele ngesikhatsi lesifanele 144 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 isintheksi – kuhleleka kwemagama emshweni nalokuphinyiswa ngemlomo inchubomgomo – imigomo lemiselwe indlela lekufanele kuchutjwe ngayo lokutsite inkhulumiswano – ingcoco emkhatsini webantfu lababili nobe ngetulu inkhulumo lehlelekile – inkhulumo lelungiselelwe, letfulwa ngekulandzela imigomo yekwetfulwa kwenkhulumo inkhulumo lengakahleleki – inkhulumo letfulwa nje ngaphandle kwekulungiselelwa nekulandzela imigomo yekwetfulwa kwenkhulumo. itheserasi – sigcogcamagama semagama labomcondvofana kanye nalaphikisanako kubumbana/kuhlangana – kuhlanganisa imisho nobe titanza ngetihlanganisi, tabito, nobe imphindza kuhambelana – kuhambelana kwemibono/kutselelana emanti kuhhunga – kusebentisa lulwimi lolukwenta utsenge umcondvo wemuntfu kucatsanisa – kubeka emavi abukane kute kuvele umehluko emkhatsini wawo kugceka – kubeka emavi ngendlela legcekako ngenhloso yekulungisa lapho kungahambi kahle khona kuhluta – kuhlahlela ngalokujulile kuphumelela incenye yemsebenti – uma umfundzi angaphumelelanga kuyo yonkhe imiphumela yekufundza kumuntfutisa – tintfo letingasibo bantfu tinikwa timphawu tebantfu kunyanyalata – kwenta lokutsite lokunebudlabha kucopha/kurekhoda – kubhala phansi yonkhe imiphumela yemfundzi yemnyaka wonkhe kuhlola ngalokuphelele – kuhlola umsebenti lotsite ngalokuphelele kuhlola ngekucaphelisisa – kuhlola ngekulandzela nekubuka konkhe lokwentiwa ngumfundzi etifundvweni takhe kuhlola ngekuhlahlela – kuhlola umsebenti ngekufuna kutsi uhlahlelwe kukhishwe tincenye tawo. kuchumana ngekuphimisa – kuchumana ngekuphimisa ngemlomo kuchumana ngekungaphimisi ngemlomo – kuchumana ngetitfo temtimba nobe ngetimphawu kuphumelela ngekubonelelwa – kwendluliselwa embili kwemfundzi longakaphumeleli ngalokufanele. kutsatsa luhlangotsi – inkhulumo levunako kwehlwaya – kutfungatsa/kufuna lwati ngekubukisisa libalavemcondvo – luhlelo lolwenteka engcondvweni libhukutinhlelomalangonkhe – libhuku lekubhalwa kulo tonkhe tehlekalo netinhlelo tamalangonkhe (idayari) likhadimbiko – likhadi lemininingwane yemiphumela yemfundzi CAPS 145
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 lizinga lekuhlola – licophelo lesimo selizinga lekuhlola Luhlolo loluchubekako – luhlolo lolwentiwa njalo kubona inchubo yemfundzi etifundvweni takhe lulwimi lwasekhaya – lulwimi umntfwana lacala ngalo kukhuluma ekhaya lalumunya ebeleni lenina/lulwimi umntfwana lalushiyelwa bokhokho bakhe lulwimi lwekwengeta – lulwimi lolufundvwa ngumntfwana lube lungasilo lwasekhaya, angalufundza emmangweni nobe esikolweni luphawu – yintfo letsatsa indzawo yalenye intfo; lupholavutfondzaba; lubohlo, kwehla kwemfutfo wendzaba ludvweshu – kwehlukana kwembono, kulwa emkhatsini webalingisi luteku – indlela lokungabekwa ngayo inkhulumo kute ivete kuteketisa nobe lomunye nje umcondvo luhlakasimo – indlela letsite lokume ngayo-idizayini luhlolosibutselo/gcogca – luhlolo lwasemkhatsini nasekupheleni kwemnyaka lolusonga konkhe lokufundvwe ngumfundzi luhlolonchanti lwebafundzi – luhlolo lolusetjentiswa ekutfoleni lwatinchanti ekucaleni kwesifundvo luhlolokucilonga – luhlolo lolusetjentiswa ekutfoleni bulukhuni bafundzi labahlangabetana nabo etifundvweni tabo luhlololuphenyo – lusetjentiswa ekutfoleni emasu ekwesekela nobe kutfola tidzingo letiphatselene nelusito ekufundziseni nobe ekulungiseni emaphutsa luhlolosibutselo – lunika sitfombe lesigcwele semsebenti nenchubo yemfundzi nganobe ngusiphi sikhatsi lesidzingeka ngaso luhlolosibutselo lungentiwa ekupheleni kwemsebenti, ithemu semsebenti, umsebenti welithemu, wesimista nobe umnyaka luhlolotidzingo – luhlolo lolucondze incenye letsite yebutsakatsaka bemfundzi emsebentini lotsite kubona kutsi usenayo yini inkinga ngalowo msebenti. luHlaka lweNchubomgomo yetiCu nekuHlola – umkhandlu lomiselwe kulawula imigomo yekukhishwa kweticu nekuhlola (Qualification and Assessment Policy Framework) lujulolwati – bulukhuni nobe bulula baloko lokufanele kufundvwe luvelomagama – lulwimi loluvusa imiva lwatinchanti – lwati lababanalo ngembi kwekucala sikolo mabitwafanana – nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako mcondvofana – ligama lelinenshokutsi lefanako nalelinye ligama makhalekhukhwini – luhlobo lwelucingo lekuhanjwa nalo nobe kuphi futsi lusetjentiswa nobe kuphi nobe ngasiphi sikhatsi 146 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 sakhiwo (semdlalo) kwakheka kwetigameko umdlalo ngekulandzelana kwato. sakhiwo senkondlo – sifaka ekhatsi tinhlobo tetinkondlo, luchumano, sifanamisindvo, sicedzelelamcondvo, imphindza, imphindvwa, emaphethini sifanamsindvo – sifaka ekhatsi sifanangwaca nesifana bonkhamisa silutfo – intfo lofuna kuyisho ngendlela lesikako nobe lehlabako sendlalelolwati – lwati lolusisekelo sicashunwa – sicephu sembhalo lesikhokhwe encwadzini nobe ephephandzabeni nobe enkhulumeni sicatsaniso – emagama lacophisanako, agcizelele sisindvo salawo magama lacophisanako, sib. batsi bangemadlabha babe badvumisa bunono sifaniso – lapha kufaniswa tintfo letimbili nobe letingetulu letehlukene kute kutfolakale kufana emkhatsini wato sifanamsindvo – kufanana kwemisindvo egameni/emshweni sifanankhamisa – kufanana kwabonkhamisa egameni/emshweni sifanangwaca – kufanana kwabongwaca egameni/emshweni sifutamsindvo – umsindvo lofute umsindvo lowentiwa ngulenye intfo siga senkhulumo – yinkhulumo lenongiwe, lesasisho sib. utakukhandza kugcwele, Ungakhotsa ingcoza; utawukhomba umuti lonetjwala sigcogcamagama – incwadzi legcogcele ndzawonye emagama lahambelanako kanye netinchazelo tawo sihabiso – kuchaza intfo ngendlela leyandzisako sihlanganiso – ligama lelihlanganisa imisho ibe ngumusho munye sikhangisi – tekuchumana letisebentisa lulwimi lwekuhhunga tetsamelilwati silinganisi/sikali – bungako bemamaki etifundvo silinganisoncane (iminimamu) – samba sebuncane bemamaki lekulindzeleke kutsi bafundzi bangatfoli ngaphansi kwaso silinganisozinga (ibhentjimaki) – lizinga lelisincumo lekulindzeleke kutsi bafundzi bafike kulo ngemamaki kute kutsiwe baphumelele kahle simongcondvo – umcondvo lekukhulunywa ngawo ekuchumaneni SiTatimende seKharikhulamu saVelonkhe – incwadzi yeNchubomgomo yeMfundvo yaseNingizimu Afrika siphukuto – sisho lesiphambene nalesikushoko takhi telulwimi – tinhlangotsi telulwimi (titfo tenkhulumo, tisho, taga,) CAPS 147
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 tifundvosisekelo – tifundvo letiphocelelekile kutsi batifundze badzimate bafike ebangeni le-12 tifundvo tekutikhetsela – tifundvo umfundzi latikhetsela tona kwengeta kuleto letiphocelelwe nakuleto letingumgogodla ematheksthi – imibhalo yetincwadzi njengemanoveli, imidlalo, ema-eseyi, tinkhulumo, tibonwa, njll tetsamelilwati – balaleli, tibukeli, bafundzi bemibhalo (bonkhe labemukela lwati ngetindlela letehlukene) ticondzisomgomo – imigomo lelandzelwako uma kwentiwa lokutsite ticukatsilwati – tincwadzi letisetjentiswa uma kufunwa lwati tihlatiywa – ematheksthi lahlatiywako timviwa – tekuchumana letilalelwako kodvwa tingabonwa sib. umsakato timviwabukelwa – tibonwa letibukelwa tibuye tilalelwe njengakumabonakudze tinchazelo temakhonosifundvo – emakhono lalindzelwe kulowo nalowo mfundzi kutsi abe nawo kulelo nalelo banga tincenye telulwimi – tinhlangotsi letentiwa elulwimini sib. taga, tisho, luhlelo tincingoluhla – incwadzi yentihla tetinombolo tetincingo tincwadzimsindvo – tincwadzi letihambisana nalokucoshiwe tinkhombaluhlelo – incwadzi lecuketse tinhlelo tamabonakudze/temsakato tinsita – lokusetjentiswa ekulekeleleni kuvisisa lokufundvwako tiTatimende tesiFundvo – luhla lwemakhono lamiselwe kutsi umfundzi akwati kuwakhombisa ekupheleni kwalelo nalelo banga titfombemnyakato – emafloshadi – titfombe letikhombisa umnyakato lotsite umbhalo – nobe yini lebhaliwe nalekhulunywako umbhalombiko – umbhalo wetincwadzi, emaminitsi, imibiko umbhalomdvwebo – umbhalo lowetfulwa ngemidvwebo umbhalotibonwa – umbhalo lowetfulwa ngetibonwa umbhalobondza – umbhalo lowentiwa etindvongeni/emabondzeni umbiko – kwetfulwa kwemiphumela yemfundzi ngemsebenti wakhe wetifundvo takhe umbikoselula – luhlobo lwemlayeto lotfunyelwa ngeselula, uvame kuba mfishane (SMS) umbiti – lapha kubitwa umuntfu longasekho nobe kubitwe intfo lengaphili shangatsi itawuphendvula 148 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 umchumanisi – umfundzisi ungumchumanisi – uchumanisa lokufundziswako nemfundzi umdvweboludvonga – umdvwebo lodvwetjwa etindvongeni/elubondzeni umdvwebongcwengcwe – umdvwebo lowentiwa etingcwengcweni nasebucwebeni umlingisi/umdlali – umuntfu lotfolakala enovelini alingisa imphilo nobe tento talowo lekukhulunywa ngaye kuleyo noveli/umdlali yena ulingisa emdlalweni umphumelamcoka – umphumela lobalulekile lekufanele wonkhe umfundzi awuzuze umphumela lotfutfukisako – umphumela losita bafundzi ekutitfutfukiseni umsebentisabelo – umsebenti lowabelwe umfundzi kutsi awente ngesikhatsi sakhe nangesivinini sakhe kodvwa abe ancunyelwe sikhatsi sekuwucedza (i-asayinimenti) CAPS 149
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 150 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 CAPS 151
SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA EMABANGA 7-9 152 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Siswati FAL.