Skip to content
CAPS document

CAPS SP HOME SISWATI GR 7 9 WEB

Grades 7, 8, 9 Siswati HL CAPS document, 156 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Siswati HLGrades 7, 8, 9156 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Sitatimende Sekharikhulamu SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA Yavelonkhe Sitatimende Senchubomgomo Yekharikhulamu nekuhlola Sigaba Lesiphakeme Emabanga 7-9    
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA EMABANGA 7-9 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA CAPS
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0502-9 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996) . The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002) . Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION CAPS
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 LOKUCUKETFWE SIGABA 1: SINGENISO SESITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA.............................................................................................................................................. 3 1.1 SendlalelolwatI................................................................................................................................................. 3 1.2 Sibutsetelo........................................................................................................................................................ 3 1.3 Tinhlosojikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika............................................................................... 4 1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi...................................................................................................................................... 6 1.4.1 Sigaba Sabokhewane.............................................................................................................................. 6 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini........................................................................................................................... 6 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme............................................................................................................................... 7 1.4.4 Emabanga 10-12..................................................................................................................................... 7 Sigaba 2: kungenisa lulwimi lwasekhaya esigabeni lesiphakeme.................................. 8 2.1 Tilwimi letikusitatimende sekharikhulamu nenchubomgomo yekuhlola. .................................................. 8 2.1.1 Emazinga elulwimi................................................................................................................................... 8 2.1.2 Emakhono elulwimi.................................................................................................................................. 9 2.1.3 Tindlelanchubo tekufundzisa lulwimi. ...................................................................................................... 9 2.2 Sikhatsi lesabelwe lulwimi lwasekhaya....................................................................................................... 12 2.3 Tinsita tekufundza nekufundzisa. ................................................................................................................ 14 Sigaba 3: tinhlelo talokucuketfwe nekufundzisa emakhono elulwimi................... 15 3.1 Sibutsetelo semakhono elulwimi – inchubo nemasu, tinhlobo nebudze bematheksthi......................... 15 3.1.1 Kulalela nekukhuluma............................................................................................................................ 15 3.1.2 Kufundza nekwehlwaya......................................................................................................................... 27 3.1.3 Kubhala nekwetfula. .............................................................................................................................. 39 3.1.4 Takhi netimiso telulwimi......................................................................................................................... 52 3.2 Lithebuli lekusatjalaliswa kwematheksthi................................................................................................... 56 3.3 Tinhlelo tekufundzisa. ................................................................................................................................... 57 3.4 Lithebuli leluhlelo lwekufundzisa................................................................................................................. 60 CAPS 1
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Sigaba 4: luhlolo elulwimini lwasekhaya............................................................................ 132 4.1 Singeniso...................................................................................................................................................... 132 4.2 Luhlolo lolungakahleleki nobe luhlolo lwamalanga onkhe...................................................................... 133 4.3 Luhlolo loluhlelekile. ................................................................................................................................... 133 4.3.1 Tidzingo teluhlolo loluhlelekile telulwimi lwasekhaya........................................................................... 134 4.3.2 Tinhlobo temisebenti tethemu ngayinye.............................................................................................. 135 4.4 Luhlelo lwekuhlola....................................................................................................................................... 137 4.5 Kurekhoda nekubika.................................................................................................................................... 141 4.6 Luhlolokulinganisa. ..................................................................................................................................... 142 4.7 Lokunye lokuvamile..................................................................................................................................... 143 Luhlu lwemagama lachazwako.............................................................................................. 144s 2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SIGABA 1: Sitatimende SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA 1.1 Sendlalelolwati Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola etikolweni. Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12. 1.2 Sibutsetelo (a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku lokulandzelako: (i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni; (ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye (iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012) . (b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi: (i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne- (ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka - 17 Inkhwekhweti 2005. (c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014: (i) Titatimende teTinkhundla teKufundza,/teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12; (ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka-12 Indlovana 2007. CAPS 3
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 (iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20 Kholwane 2005; (iv) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka-11 Ingongoni 2006, ifakwe kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne- (v) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka-11 Ingongoni 2006. (d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso naleto letitimele. 1.3 Tinhlosojikelele tekharikhulamu yaseNingizimu Afrika (a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo, ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele. (b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako: • kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo; • kutsi batfole imfundvo lephakeme; • kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme naleto tasemsebentini; kanye • nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi. (c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako: • Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba. 4 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona. • Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo nalelo Banga amisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe tifundvo. • Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni. • Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubekwa kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi, budzala, kukhubateka, naletinye timo. • Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne- • Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako neyalamanye emave ngebubanti nangekujula. (d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku- • bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile • sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo; • hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo; • gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile • chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne/nobe bugagu bekusebentisa lulwimi ngetindlela letinyenti; • sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku- • khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa. (e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana. Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010) . CAPS 5
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi 1.4.1 Sigaba Sabokhewane (a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi: LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3 SIFUNDVO (EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4 Tibalo 7 7 7 Emakhono eKuphila 6 6 7 • Lwatinchanti (1) (1) (2) • Tebuciko Bekuticambela (2) (2) (2) • Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2) • Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (1) (1) (1) SAMBA 23 23 25 (b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25. (c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3) . Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. (d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaBanga R - 2, kantsi Libanga le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki. 1.4.2 Sigaba Lesisemkhatsini (a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 6 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5 Tibalo 6 Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3, 5 Isayensi yeTenhlalo 3 Emakhono eKuphila 4 • Tebuciko Bekuticambela (1, 5) • Sifundvo Sekutivocavoca (1) • Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle (1, 5) SAMBA 27, 5 6 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 1.4.3 Sigaba Lesiphakeme (a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4 Tibalo 4, 5 Isayensi yeTemvelo 3 Isayensi yeTenhlalo 3 Ithekhnoloji 2 Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2 Tekuphila 2 Buciko bekuticambela 2 SAMBA 27, 5 1.4.4 EmaBanga 10-12 (a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 4.5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4.5 Tibalo 4.5 Tekuphila 2 Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8 emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu wenchubomgomo loshiwo ngenhla Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo. CAPS 7
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SIGABA 2: KUNGENISA LULWIMI LWASEKHAYA ESIGABENI LESIPHAKEME 2.1 TILWIMI LETIKUSITATIMENDE SEKHARIKHULAMU NENCHUBOMGOMO YEKUHLOLA Lulwimi lithulusi lekucabanga nekuchumana. Lubuye lube yindlela yekufundzisa ngelisiko lelivamile lekucocisana nebantfu kute bavisise ncono umhlaba lebaphila kuwo. Kufundza kusebentisa kahle lulwimi kute bafundzi basitakale ngekutfola lwati, kuchaza imvelaphi yabo/kutsi bangubobani, imiva nemicondvo, kuhlanganise nalabanye, nekukhona kuphatsa indzawo yabo. Luphindze lunike bafundzi sitfombe lesinotsile, lesinemandla nemifanekisomcondvo lesimeme kwenta umhlaba wabo ube ncono kunaloko longiko, Kusetjentiswa lulwimi kute kwehlukaniswe ngetemasiko nekuhlalisana kukhulunywa kuvakale kubuye kwakhiwe, kungenca yelulwimi kutsi letakhiwo tingaguculwa, titfutfukiswe tibuye tilungiswe. 2.1.1 EMAZINGA ELULWIMI Kufundvwa kwelulwimi Esigabeni Lesisemkhatsini kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi letisemtsetfweni eNingizimi Afrika, lokunguleti, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga-naleto tilwimi letingekho emtsetfweni. Letilwimi tingafundziswa ngemazinga letehlukene. Lulwimi Lwasekhaya lulwimi bafundzi labalutfola kucala. Nanobe tikolo letinyenti tase Ningizimu Afrika atifundzisi Lulwimi Lwasekhaya lwalabanye nobe bonkhe bafundzi labakuleso sikolo kodvwa kufanele kube nelulwimi lunye nobe timbili letifundziswa ngelizinga leLulwimi Lwasekhaya. Ngaleso sizatfu, lamagama latsi Lulwimi Lwasekhaya nelulwimi lwekwengeta achaza lizinga lekufundziswa ngalo lulwimi lolutsite hhayi lulwimi lwemdzabu/lotelwe nalo (lwasekhaya) nobe lulwimi lolutfolile (njengeLulwimi Lwekwengeta) . Ngekwenhloso yalomgomo, nobe ngukuphi kukhuluma ngeLulwimi Lwasekhaya kufanele kuvisiswe kutsi kusho lizinga hhayi lolulwimi cobo lwalo. Lizinga leLulwimi Lwasekhaya lunika buciko bekuveta emakhono lonawo ekuchumana ladzingeka esimeni sekuhlalisana nalabanye nemakhono ekubamba tifundvo ngengcondvo labaluleke ekufundzeni kwekharikhulamu yonkhe. Kulelizinga lelulwimi kugcizelelwa kufundziswa kwemakhono ekulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala. Lelizinga linika bafundzi likhono kute bakwatikuticambela, kutakhela sitfombe, kubuye kutfutfukise indlela yekuvisisa umhlaba lebaphila kuwo. Nanobe kunjalo, kugcizelela nekulinganiswa kwe Kulalela neKukhuluma kusukela eBangeni le- 7 kuye phambili kungaphasi kunaloko kwemakhono eKufundza neKubhala. Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta kushiwo lulwimi lolungasilo lulwimi lwekutalwa kodvwa lolusetjentiselwa leminye imisebenti yekuchumana emphakatsini, lokungukutsi, lulwimi lwekufundza nekufundzisa etikweni letemfundvo. Ikharikhulamu inika labo bafundzi lebatawusebentisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta njenge lulwimi lwekufundza nekufundzisa kusekelwa lokujulile. Ekupheleni kweLibanga 9, labafundzi kufanele bakwati kusebentisa Lulwimi Lwasekhaya kanye neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta ezingeni leliphakeme nangekutetsemba etinhlosweni letinyenti lokufaka ekhatsi kufundza. ENingizimu Afrika, bantfwana labanyenti bacala kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta, i-English, njengeLulwimi lweKufundza neKufundzisa (LoLT) . Loku kusho kutsi kumele babe sezingeni leliphakeme lekwati i-English. Kumele babe bakwati kufundza nekubhala kahle nge-English. Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lutsatsa kwangatsi bafundzi bafika esikolweni banganalo lwati lwalolulwimi. Eminyakeni lemincane yekucala esikolweni kugcilwa ekutseni kutfutfukiswe emakhono ebafundzi ekuvisisa nekukhuluma lolulwimi – sendlalelo semakhono ekuchumana. Emabangeni esi-2 newe- 3 bafundzi bacala kwati 8 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 kufundza nekubhala kulesendlalelo setemlomo. Baphindze basebentise emakhono ekufundza nekubhala lesebavele bawafundzile eLwimini Lwasekhaya. ESigabeni leSisemkhatsini neSigaba leSiphakeme, bafundzi bachubeka nekucinisa/kutfutfukisa emakhono abo eKulalela, Kukhuluma, Kufundza neKubhala. Kulesigaba bantfwana labanyenti bafundza ngeLulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta, i-English, futsi kufanele balusebentise esikhatsini lesinyenti. Kugcizelelwa kakhulu kusetjentiswa kweLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kwentelwe inhloso yekucabanga. Loku kusita bafundzi kutsi batfutfukise emakhono ekubamba ngengcondvo loko lokufundvwako, lebawadzingela kufundza tifundvo letifana neSayensi, Tibalo, njll. lebatifundza nge- English. Babuye batibandzakanya kakhulu ngematheksthi lasuselwa enhloko babuye bacale kutfutfukisa likhono lekucamba nekutakhela sitfombe salokutsite ngeLulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta. Ngesikhatsi bafundzi bangena eSigabeni lesiphelele, batakube sebalwati kahle Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta kuwo omabili emakhono ekuchumana nalabanye nekubamba ngengcondvo lokufundvwako. Nanobe, liciniso litsi bafundzi labanyenti basasenebulukhuni bekukhuluma/bekuchumana kahle ngeLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kuleSigaba Lesiphakeme. Inselela leseSigabeni Lesiphakeme, ngalokunjalo, kunika labafundzi lusito kuso sona leso sikhatsi sekunika ikharikhulamu letabasita kutsi bakhone kuhlangabetana nemazinga lamisiwe ladzingeka emabangeni lachubekako/lalandzelako. Lamazinga lamisiwe kumele abe ngendlela yekutsi bafundzi bangasebentisa Lulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta ezingeni lemakhono laphakeme kute balungiselelwe imfundvo lephakeme nobe kuyosebenta. Ngako-ke kuphakanyisiwe kutsi lapho kufanele khona, bafundzi eSigabeni Lesiphakeme bakhonjwe/banikwe lwati lolufanako kulomjikeleto wemaviki lamabili kuwo omabili emazinga elulwimi. 2.1.2 EMAKHONO ELULWIMI Ikharikhulamu yeLulwimi Lwasekhaya ihlelwe ngendlela yalamakhono lalandzelako: 1 Kulalela neKukhuluma 2 Kufundza neKwehlwaya 3 Kubhala neKwetfula 4 Takhi neTimiso Telulwimi 2.1.3 TINDLELANCHUBO TEKUFUNDZISA LULWIMI Tindlelanchubo tekufundzisa lulwimi kulomculu tiyindlela yekusebentisa itheksthi, indlela yekuchumana, kuhlangana kubuye kufundzise ngenchubo Tindlelanchubo tekufundza lulwimi teyeme emitfonjeni yematheksthi, yekulusebentisa kanye naleyo yeluhlelo. Indlelanchubo yekusebentisa itheksthi kanye nendlelanchubo yekuchumana totimbili tigcile ekusetjentisweni lokuchubekako lokutimele ekukhiciteni ematheksthi. Indlelanchubo legcile ematheksthini icwaninga kutsi ematheksthi asebenta njani. Inhloso yalenchube kutsi isite bafundzi kutsi babe nelwati, batetsembe, babe bafundzi labafundza ngalokujulile, babhali, bahlwayi nebasunguli bematheksthi. Ifaka ekhatsi kulalela lokutsite, kufundza, kwehlwaya nekuhlatiya ematheksthi kuvisisa indlela lakhicitwe ngayo kanye nemiphumela yawo. Ngalokuchumanisa ngalokujulile, bafundzi batfutfukisa emakhono ekukwati kuhlola ematheksthi. Indlelanchubo yekusebentisa ematheksthi iphindze ifake ekhatsi kukhicita tinhlobo letehlukene tematheksthi kwentela tinhloso netetsamelilwati letitsite. Lendlelanchubo yakhiwe kuvisisa indlela ematheksthi lakhiwa ngayo. Indlelanchubo yekuchumana iphakamisa kutsi uma kufundvwa lulwimi, umfundzi kumele abenekulusebentisa lulwimi lekugcilwe kulo abuye abe nematfuba lamanyenti ekutetayeta kulusebentisa nobe kusebentisa lolulwimi ngekuchumana kutenhlalo nobe ngenhloso yekutetayeta. Kufundza lulwimi kufanele kuchubekele eklasini lapho CAPS 9
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 emakhono ekwati kufundza/kwehlwaya kanye newekubhala/kwetfula afundvwa khona ngekuhlala bafundza njalo nangekufundza kubhala ngekuhlala babhala njalo. Kufundzisa lulwimi kwenteka ngendlela lehlangene, ngekutsi thishela akhombe indlela lekahle, bafundzi bente/ batetayete emakhono lafanele bangemacembu ngembi kwekuba basebentise lamakhono ngekwabo. Kwakheka kwesifundvo ngasinye kumele kube nguloko lokubandzakanya bonkhe bafundzi ngembi kwekuba bente bangemacembu nangembi kwekusebentisa lelikhono lelisha babodvwana. Indlelanchubo yekwenta lokutsite isetjentiswa ngesikhatsi bafundzi bakhicita ematheksthi etemlomo nalabhalwako. Bafundzi batibandzakanya etigabeni tetinchubo letahlukene teKulalela, Kukhuluma, Kufundza nekubhala. Kumele bacabange ngetetsamelilwati nenhloso ngalesikhatsi kuchutjekwa naletinchubo. Loku kutabenta bakwati, kukhuluma babuye bavete imibono yabo ngendlela leyamukelekile. Sibonelo, kufundzisa kubhala akukagcili emkhicitweni kuphela kodvwa kubuye kugcile tukwenchubo yekubhala. Ngesikhatsi senchubo yekubhala bafundzi bafundziswa kutsi bangayakha njani imicondvo, kucabanga ngenhloso netetsamelilwati, kubhala tinhlaka, kuhlela kabusha umsebenti wabo nekwetfula umkhicito lobhaliwe loveta imicabango yabo. Tindlelanchubo tekufundzisa temibhalo Kufundziswa kwetemibhalo kufanele kugcile ekufundziseni kuvisisa kubuye kufake ekhatsi emasu (ngembi kwekufundza, nakufundvwa nangemuva kwekufundza) . Sizatfu lesimcoka sekufundza imibhalo emaklasini kutfutfukisa kubafundzi kucikelela kwekusetjentiswa kwelulwimi loluhambisana netimo letsite, lolucolisakele, lolulula, lolushubile, lwetimphawu, nalolucaciswe ngalokuvakalako kunalokunyenti labangahle bakufundze. Naloku imibhalo yetemibhalo leminyenti iyekutijabulisa, yemahlaya nobe yesambulo, babhali labatimiselako babhala emanoveli, imidlalo, netinkondlo ngobe banemibono, imicabango, netintfo letibahluphako, imitsetfomgomo, tinkholo netinkholelo labafuna kuticatsatela nobe kutivetela tetsamelilwati. Kusebentisa lulwimi ngekuticambela kuyindlela lengetiwe yekuveta, kwesekela nekucacisa imibono. Kufundziswa kwemibhalo akusilula, kodvwa angeke kwenteke ngaphandle kwekutsi umfundzi ngekwakhe avete imibono, kuhumusha nekunika tiphakamiso takhe ngekwetsembeka. Ngaphandle kwekutsi bavisise temibhalo ngekwabo, batawube bangakayifundzi ngalokwanele. Bothishela kufanele bayekele kuhumusha nekunika imibono yabo ngemibhalo, banike bafundzi litfuba lelinyenti lekutihlatiyela imibhalo. Kuhumusha akusiko kuveta kwemukeleka nekungemukeleki kwetimphendvulo. Kumayelana nekubuka kutsi yini levakala kahle kumfundzi. Tindlela letemukelekile tekufundzisa imibhalo tingafaka ekhatsi lokunye nobe konkhe kwaloku lokulandzelako: • Linga kutsi ufundza incenye lenkhulu yetheksthi eklasini ngaphandle kwekucala lomunye umsebenti. Loku akukafaneli kutsi kutsatse emaviki langetulu kwalamabili. Kubalulekile kutsi bafundzi bavisise ngalokucacile ngaloko lokwentekako ezingeni lekucala letheksthi. Kutsatsa sikhatsi lesidze ufundzana netheksthi kuphazamisa ingcondvo ekuvisiseni ngalokucacile indzaba lelandziswako nesakhiwo sendzaba. Lamanye emaklasi angawafundza ematheksthi ngaphandle kwekwesekelwa. Loko kufanele kukhutsatwe. Kufanele kufundziswe bunkondlo hhayi tinkondlo. Fundza tinkondlo letinyenti ngalokusemandleni akho eklasini ubuye ucinisekise kutsi bafundzi babhala tabo tinkondlo. • Kuhumusha temibhalo ngumsebenti welizinga lasenyuvesi, kantsi futsi bafundzi balesigaba abakafaneli kutsi bafundze kuhlatiya lokulukhuni. Nanobe kunjalo inhloso yekufundzisa ematheksthi etemibhalo kukhomba bafundzi kutsi lulwimi lwabo lwasekhaya lungasetjentiswa ngekuluhlunga, ngenhlakanipho, ngemifanekisomcondvo nangebugagu. Loku kusho kubukisisa indlela itheksthi lecanjwe, yasetjentiswa yabuye yahlelenjiswa ngayo kucacisa nekugcizelela loko lokwetfulwako. Umsebenti lonjalo ungafaka ekhatsi kuhlola kubakhona nobe kungabikhona kwemifanekisomcondvo, luhlobo lwemifanekisomcondvo lolukhetfwe 10 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 ngumbhali nekutsi ulukhetseleni; takhi temisho netitanza, nobe sakhiwo setinkondlo, kukhetseka kwemagama nekusetjentiswa kwetakhi letiphindzaphindziwe etheksthini, kusetjentiswa kwetimphawu (emasimboli), imsindvo nenshokutsi yemagama lapho kufanele khona. Linyenti lalomsebenti kufanele lweyame emitfonjeni yematheksthi, kodvwa kuhlahlela itheksthi umugca ngemugca ibe seyilahlekelwa kubumbana kwayo. • Umbhalo wekuticambela kufanele uhambisane ncamashi nekufundvwa kwematheksthi etemibhalo. Imisebenti yekubhala ledzinga kuvisiswa kwetheksthi lefundvwako kungaba lusito kakhulu ekufinyeleleni emazingeni ekuncoma kuticambela ngasehlangotsini lwemfundzi. Tingcoco taseklasini tingaba nemphumela lomuhle kakhulu kuphela nje uma bonkhe babamba lichaza. Kodvwa tingcoco taseklasini letendlalela umsebenti wekubhala tinika inhloso lecacile kubuye kube nenzuzo kokubili. • Ekugcineni, kubalulekile kuveta kutsi temibhalo atikaphatselani nekunika timphendvulo letingito: umcondvo lotsi, sibonelo, inkondlo ingasho nobe ngayini ingce nje uma umuntfu ‘angasekela/aletse bufakazi baloko lakushoko’ kusukela etheksthini njengobe injalo akukalungi kubuye kuholele ekutseni kucatjangwe ngekunganaki kwekutsi umbhalo usebenta njani. Itheksthi yonkhe isho lokutsite, hhayi ticucu tayo, kufundza itheksthi lokungiko kufaka ekhatsi kutsi uyifundze yonkhe itheksthi ngendlela yenchubo yekuyihumusha, kuticambela, ngekwembono wakhe nangekwehlwaya. Letinye tindlelanchubo temibhalo letingahlanganiswa nekufundzisela kuvisisa nekuvisisa timphawu letibalulekile tembhalo nguleti letilandzelako, yindlelanchubo yekuhleleka ngekulandzelana, umbhali, ingcikitsi netinhlobo temibhalo. Letindlelanchubo letingenhla tingahlanganiswa. Kundlelanchubo yekulandzelana bafundzi bangacwaninga babuye bahlanganise sikhatsi setembhalo kanye netigigaba temlandvo sikhatsi sinye lesibekiwe. Kundlelanchubo yembhali, bafundzi batawubamba lichaza ekufundzeni kabanti bajule ngembhali lokungenani etinkondlweni babuye bachumanise tinkondlo nesikhatsi lesitsite setemlandvo Kundlelanchubo yengcikitsi bafundzi bangabuka tingcikitsi letifana naleti kutsembeka, kuphumelela, lutsandvo, njll batihlanganise nelinani letinkondlo nobe batihlanganise netinhlobo temibhalo babuye baticondzanise netigigaba letenteka emphilweni lesiphila kuyo. Bangenta tinchumo letiphatselene netento temlingisi babuye baphawule ngengcikitsi. Mayelana nendlelanchubo yetinhlobo tembhalo, bafundzi bangahlela, bacatsanise babuye bavete umehluko emkhatsini wetinhlobo letihlukene tembhalo, sib. Umehluko emkhatsini wesakhiwo enovelini/indzaba lemfisha/ umdlalo/temdzabu (tinganekwane) . Tindlelanchubo tekufundzisa kusetjentiswa kwelulwimi Kufundziswa kwetakhi telulwimi kufanele kugcile ekutsini lulwimi lusetjentiswa njani nekutsi yini lengentiwa ngelulwimi, inshokutsi yentiwa njani, ungabukana njani netinkinga nenshisekelo, ungabahhunga njani bangani nebalingani, ungayenta njani imphilo lenotsile yekuhlalisana. Kufundziswa kwetakhi telulwimi kumele kube indlela yekutsi tintfo tenteke. Kufundziswa kwetakhi telulwimi/takhi teluhlelo lelulwimi kufanele tigcile ekusebentiseni ematheksthi, kuchumana nekuhlanganisa. CAPS 11
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Lemigomo lelandzelako kumele icashelwe nangabe ufundzisa takhi telulwimi: • Luhlelo Lwelulwimi kufanele lwetfulelwe kubafundzi njengelisethi lemathulusi lebangalisebentisa kunelisethi lemitsetfo leliphatselene naloko lokumele bangakwenti. • Luhlelo lelulwimi kufanele lufundziselwe kwenta ematheksthi kusimongcondvo lebasisebentisako – ngalamanye emagama iphatselene nelulwimi lucobo. • Kusetjentiswa kweluhlelo lelulwimi kufanele lungabekelwa imitsetfo yekuhlatiya imisho letimele – kufanele ichaze indlela imisho lehleleke ngayo kute kwentiwe emathesthi onkhe lafana netindzaba, ema-eseyi, tincwadzi, imibiko, loko bafundzi lebatawufundza kukufundza nekukubhala esikoleni. • Kusetjentiswa kwetinsita letifanele letifana nenkhulumomphendvulwano, Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu kumele kukhutsatwe. • Chumanisa takhi telulwimi nekusetjentiswa kwelulwimi lolusetjentiswako etindzaweni letihlukene tekuhlalisana, sib. Kuveta imicabango yalomunye nobe imiva; kwetfula bantfu; kukhuluma ngalokutsite nobe kubika tintfo, tento, tigameko nobe bantfu bendzawo, esikhatsini lesegcile nobe lesitako; kwenta ticelo; kwenta tiphakamiso; kuphana ngekudla nobe tinatfo nekumukela nobe kungamukeli ngesihle; kunika nekwenta ticondziso; kucatsanisa nekubona umehluko emkhatsini wetintfo. • Sebentisa imisebenti yaseklasini lephatselene nesakhiwo selulwimi nemisebenti, sib. sikhatsi lesengcile lesine-eseyi lelandzisako nekubhalwa kwembiko; indlela lencikile ne-eseyi leveta lingemuva lembhali. • Gcila emisebentini lebalulekile. Kutfola imitsetfo yeluhlelo lwelulwimi akwenti umfundzi kutsi asebentise lulwimi ngendlela lebumbene nalevakala kahle. • Lokusijabulisako nguloko lokuphatselene nesakhiwo nemsebenti lokungetulu kwelizinga lemisho, lokusho kutsi indlela bantfu labasebentisa ngayo lulwimi lolukhulunywako (tinkhulumiswano) nobe lulwimi lolubhaliwe (itheksthi) ngendlela lebumbene nalevakala kahle. 2.2 SIKHATSI LESABELWE LULWIMI LWASEKHAYA Sikhatsi sekufundzisa seLulwimi Lwasekhaya singema-awa lasi-5 nalama-4 ngekulandzelana ngeliviki njengobe kumisiwe kunchubomgomo. Nanobe kunjalo, Esigabeni Lesiphakeme, kuphakanyisiwe kutsi ema-awa lasi-5 abelwe lulwimi lwekufundza nekufundzisa kanye nema-awa lama-4 abelwe lolunye lulwimi lokumele lufundvwe.Tikolo letisebentisa lulwimi lwekucala lwekwengeta njengelulwimi lwekufundza nekufundzisa, timele tabele lolo lulwimi ema-awa lasi-5. Konkhe lokucuketfwe kwelulwimi kufundziswa emjikeletweni wemaviki lamabili (ema-awa lali-10 (8) . Bothishela abakabopheleki kutsi balandzelele lendlela yemjikeleto kodvwa kufanele bacinisekise kutsi emakhono elulwimi ikakhulukati kufundza nekubhala kwentiwa ngaso sonkhe sikhatsi. Sikhatsi lesabelwe emakhono lehlukene elulwimi emabangeni 7 – 9 singemaviki lange -36. Emaviki lamane ahlelelwe kubhala luhlolo – emaviki lama -2 eluhlolo lwangenyanga yeNhlaba, lamanye emaviki lamabili eluhlolo lwangenyanga yeNgongoni. Luhlelo lwetifundvo kufanele lunike sikhala semaphiriyodi lachubekako lahamba ngamabili ngeliviki. Ngemjikeleto wemaviki lamabili kuphakanyiswiwe lokwabiwa kwesikhatsi lokulandzelako nakufundziswa emakhono elulwimi lehlukene: 12 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tikhatsi letiphakanyisiwe telulwimi lwekufundza nekufundzisa Emakhono Kwabiwa kwesikhatsi ngemjikeleto wemaviki lamabili (ema-awa) Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 *Kulalela nekukhuluma 2 ema-awa (Temlomo) *Kufundza nekwehlwaya 3 ema-awa 30 emaminithi (1 li-awa 45 emaminithi esivisiso ne 1 li-awa 45 emaminithi ematheksthi etemibhalo) *Kubhala nekwetfula 3 ema-awa 30 emaminithi Takhi netimiso telulwimi 1 li-awa * TAKHI NETIMISO TELULWIMI nekusetjentiswa kwato kuhlanganisiwe esikhatsini lesabelwe lamakhono elulwimi lamane. Kubuye futsi kube nesikhatsi lesabelwe kusebenta ngelulwimi lokuhlelekile. Emakhono ekucabanga nekunoma afakwe kulamakhono netindlelanchubo letidzingeka kumakhono ekulalela nekukhuluma, kufundza nekwehlwaya, Kubhala neKwetfula. Tikhatsi letiphakanyisiwe talolunye lulwimi lolufanele lufundvwe Emakhono Kwabiwa kwesikhatsi ngemjikeleto wemaviki lamabili (ema-awa) Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 *Kulalela nekukhuluma 2 ema-awa (Temlomo) *Kufundza nekwehlwaya 3 ema-awa (1 li-awa 30 emaminithi esivisiso ne 1 li-awa 30 emaminithi ematheksthi etemibhalo) *Kubhala nekwetfula 2 ema-awa Takhi netimiso telulwimi 1 li-awa * TAKHI NETIMISO TELULWIMI nekusetjentiswa kwato kuhlanganisiwe esikhatsini lesabelwe lamakhono elulwimi lamane. Kubuye futsi kube nesikhatsi lesabelwe kusebenta ngelulwimi lokuhlelekile. Emakhono ekucabanga nekunoma afakwe kulamakhono netindlelanchubo letidzingeka kumakhono ekulalela nekukhuluma, kufundza nekwehlwaya, Kubhala neKwetfula. CAPS 13
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 2.3 Tinsita teKufundza neKufundzisa Bafundzi kumele babe naloku lokulandzelako kute bafundze lulwimi lwasekhaya emaBangeni 7 – 9: EMABANGA 7 – 9 Tinsita letisisekelo Tincwadzitifundvo telulwimi letimisiwe-Incwadzi yathishela √ nencwadzi yemfundzi Inoveli √ Tindzaba letimfisha √ Temdzabu √ Umdlalo √ Tinkondlo √ Sichazamagama √ Tinsita tetekuchumana Emaphephandzaba √ Emaphephabhuku √ Tinkhulumo tasemsakatweni/imidlalo √ Imibukiso yamabonakudze/imidlalo/emadokhumenthari √ Bothishela belulwimi lwasekhaya kufanele babe naloku: (a) Sitatimende Senchubomgomo Yekharikhulamu Nekuhlola (b) Language in Education Policy (LiEP) (Inchubomgomo Yelulwimi Kutemfundvo) (c) Incwadzi yelulwimi lemisiwe lesetjentiswa bafundzi naletinye tincwadzi letimitfombolwati kwengeta kuleto letimisiwe. (d) Sichazamagama (selulwimi lunye, setilwimi letimbili, setilwimi letinyenti, itheserasi) (e) Tinhlobo temibhalo lemisiwe (f) Tinsita tetekuchumana letinhlobonhlobo letimisiwe: Emaphephandzaba, emaphephabhuku, emabhrosha, emaflaya, njll. (g) Kukwati kutfola tinsita tekufundza letitimviwa/letitibonwa letingasetjentiswa eklasini. (h) Letinye tinsita tetekuchumana (Emaphephandzaba latinhlobonhlobo, emaphephabhuku, emabhrosha, njll) Tinsita taseklasini a) Ematheksthi latinhlobonhlobo kufaka ekhatsi emazinga lehlukene ekufundza, sib. Tincwadzi tekufundza letikhetsiwe letinemakhophi lenele elizinga ngalinye teliklasi. b) Tinsita tetekuchumana letitinhlobonhlobo: Emaphephandzaba, emaphephabhuku, emabhrosha, emaflaya, tikhangisi, emaphosta, tatiso njll. c) Tinsita letitimviwa/letitibonwa 14 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SIGABA 3: TINHLELO TALOKUCUKETFWE NEKUFUNDZISA EMAKHONO ELULWIMI 3.1 Sibutsetelo semakhono eLulwimi – inchubo nemasu, tinhlobo nebudze bematheksthi 3.1.1 Kulalela neKukhuluma Kulalela nekukhuluma kusisekelo sekufundvwa kwato tonkhe tifundvo. Ngekusebentisa emasu ekulalela nekukhuluma ngemphumelelo, bafundzi bagcogca, bahlelembise babuye bakhe lwati, basombulule tinkinga, betfule imicabango nemibono yabo. Emakhono ekulalelisisa ngalokujulile enta bafundzi babone emagugu nesimo setintfo letitfolakala ematheksthini babuye bakhone kubona, baphose inselelo ngelulwimi lolutsatsa tinhlangotsi naloluhhungako. Emakhono ekulalela nekukhuluma ehlukene kodvwa ayesekelana. Omabili ahlala avela ngalokungakahleleki eklasini bafundzi nabatfola babuye bacocisane ngelwati. Kulalela nekukhuluma lokuhlelekile kwetinhlobo letikhetsekile sib. Inkhulumomphikiswano, kudzinga ticondziso lekugcilwe kuto ngco. Kulalela nekukhuluma lokuhlelekile nalokungakahleleki kuhlanganiswa nekufundza, kubhala, kusebentisa lulwimi, kantsi kukhuluma kunganika itheksthi lebhaliwe simo setemlomo (sib. Kufundza uphimisele) Inchubo nemasu ekulalela Kulalela ticondziso kutawuhlala kufaka ekhatsi kusebentisa tincenye tenchubo yekulalela. Lona ngumsebenti lotigabatintsatfu letikhombisa emasu ekulalela latimele, ekunika emagama nekuvisisa inkhulumo nalamanye ematheksthi etimviwa. Akusito tonkhe tinyatselo talendlelanchubo letitawusetjentiswa kuto tonkhe timo. Sibonelo, nangabe bafundzi batawulalela inchazelo lecoshiwe kutawudzingeka kutsi bente umsebenti wangembikwekulalela lotabenta bacaphele kutsi kunesidzingo sekulalelisisa ngco nekuphindze ubasite ekuhlanganiseni loko labakulalelako nelwatinchanti lwabo. Imisebenti yeKulalela itabasita kutsi bakhumbule baphindze bahlole umlayeto. Emvakwekulalela bafundzi bakhone kuphawula ngaloko labakuvile ngendlela yekucocisana. Imisebenti yesivisiso lesilalelwako kanye nekuhlola kuvula ematfuba ekufundzisa bafundzi indlela yekulalela. Ngembikwekulalela - kungenisa bafundzi esimeni sekulalela. Siphindze sivuselele lwati lwabo lwangaphambilini ngalesihloko, bese balungela kulalela. • Khutsata/vuselela lwatisisekelo ngembi kwekulalela. • Combela kutsi itheksthi imayelana nani ngekubuka sihloko. • Chaza nobe ngusihi silulumagama lesimcoka bafundzi labangakasetayeli. • Umfundzisi angabuta umbuto gembikwekulalela entele kutsi bafundzi balalelisise. • Bafundzi kufanele batilungiselele ngekutsi babe nemapeni nemaphepha ekutsatsa emanotsi. CAPS 15
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Nakulalelwa – kubuta, kutfola, kumatanisa, kutsatsa emanotsi, kuhumusha • Hlatiya -- umbiko, -- sikhulumi -- nebufakazi besikhulumi • Kuhlanganisa engcondvweni • Tfola inshokutsi • Buta imibuto • Combela ubuye wente sicinisekiso saloko lokucombelako • Buka umsebenti lowentile ubuye uwuhlole Emvakwekulalela - kulandzela lwati lwangaphambili lwekulalela. Bafundzi: • babuta imibuto • bakhuluma ngaloko lokushiwo sikhulumi • babuyeketa emanotsi • bafinyeta setfulo ngetemlomo • bagucula lwati lwetemlomo lubengendlela lebhaliwe sib. sebentisa lwati kulebula umdvwebo • bahlatiya babuye bahlole ngalokujulile loko lebakuvile. • bahlanganisa lwati lolusha nelwati lwangaphambilini • batsatsa tincumo; bahlola; banika imibono yabo; banika timphendvulo ngalokujulile. 16 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo letihlukene tekulalela Kulalelela lwati Kulalela, kunekutsi uve nje kuphela, kuhlala kubalulekile kunobe nguyiphi imphendvulo hlakaniphile lolutsite emhlabeni lositungeletile. Emhlabeni lapho ithekhinoloji ichamuke nekuphakelwa lokungenamkhawulo wemisindvo, wemaphimbo, wemculo, kanye nekukhuluma, kufundza kulalela loko kuphela lokungaba ngulokumcoka nobe lokulusito kuba ngulokubalulekile. Linyenti laloku lokubhalwe lapha ngentasi, lokwenteka etigabeni letehlukene tekulalela, angeke kube yintfo lensha kubafundzi balomkhakha, kantsi bafundzisi kumele kutsi basebente ngaletinchubo letinjena kuphela nangabe babona kutsi emaklasi abo ayakudzinga loku. • Vuselela/Gcugcutela lwatisisekelo ngembikwekutsi bacale kulalela • Cinisekisa inhloso yesikhulumi • Cikelela ngalokuphelele emsebentini wekulalela ubuye ukhombe inshisekelo • Cwaninga inshokutsi • Bukisisa kutsi umlayeto bayawuvisisa ngekuhlanganisa lwati, ngekwenta sicinisekiso saloko lebakucombelako, ngekucombela, ngekuhlola nangekubuka loko lokwentile. • Bhala emanotsi lavakalako ngendlela yeluhlakasimo, yelibalavengcondvo, yekuhlelembisa, yekufinyeta, wente tinhla tekutikhumbuta, ubhale umbhalo ngewakho emagama kungalahleki ingcikitsi, uphindze ucoce indzaba, uyichaze. • Hlukanisa umlayeto nesikhulumi • Cikelela budlelwane emkhatsini wesimongcondvo nekukhetfwa kwemagama nesakhiwo • Bona, uhumushe ubuye uhlole imilayeto • Visisa ticondziso, ulandzele tinkhombandlela kubalave ubuye ulandzele indlelanchubo • Tfola, humusha ubuye uhlole imilayeto • Visisa ticondziso, landzelela tinkhombandlela kulibalave ubuye ulandzele indlelanchubo • Kubona umcondvo losemcoka nalosekelako • Sebenta ngelwati ngekucatsanisa, ngekulandzela ticondziso, ngekugcwalisa tikhala, ngekubona umehluko, ngekumaka tintfo, ngekudlulisa lwati, ngekulandzelanisa tintfo, ngekufananisa, ngekuhumusha inshokutsi • Landzelela setfulo ngeku: buta imibuto, buyeketa emanotsi, hlelembisa imicondvo, finyeta, cacisa, buka lokwentile, khuluma nobe ngekubhala. Sivisiso • Phindza ucoce indzaba lesilalelwako • Khumbula imininingwane letsite etheksthini nekukhuluma • Buyeketa ngemagugu nemilayeto letfolakala etheksthini • Buyeketa ngenkholelo letsite lengasilo liciniso nekutsatsa luhlangotsi • Coca ngebalingisi, sakhiwo nesimonhlalo • Veta imibono yakho • Kucacisa imibuto CAPS 17
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo letihlukene tekulalela Kulalelela Linyenti letinchubo letibhalwe lapha ngentasi tilusito ekufundzeni ematheksthi etemibhalo, kuhlatiya nekuhlola etikhangisi kanye newemiculu yetepolitiki. Emva kwemsebenti wekulalela bafundzisi bavame kunika ngalokujulile ematfuba ekucocisana, kodvwa kuyasita futsi kutsi lemisebenti yentiwe imisebenti yekubhala. Sicashunwa lesifisha semsindvo welifilimu, kunika sibonelo, singasetjentiswa kungenisa sifundvo sekubhalwa kwendzaba lelandzisako (Uvani? Kwente kuvakale kahle) . Kukhetsa linani lemagama laveta luvelo (luvelomagama) enkhulumeni nobe enkondlweni lefundvwako kungafakwa kube yincenye yalokubhalwako lokuhambisana nesimongcondvo. Faka lamagama kwakha umusho longaba ngumcondvo lophikisa loko lokushiwo nakwetfulwa inkhulumo, nobe usebentise lamagama enkondlweni yakho wentele kutsi kucace kutsi inshokutsi yawo uyayivisisa. • Bona ubuye uhumushe lulwimi loluphocelelako, lulwimi loluvusa imiva naloluhhungako, lolutsatsa luhlangotsi, lolutsatfwa njengemaciniso lube lutsintsa imiva yalabanye. • Hlukanisa emkhatsini wemaciniso nemibono, • Khomba kucikelela ubuye uhumushe liphimbo, sivinini nekusetjentiswa kwelulwimi • Phawula ngesitayela, liphimbo nerejista ubuye uhlole ngalokungenamaphutsa • Visisa kulandzelana kwelwati ngalokuhlelekile • Tsatsa sincumo ubuye unike nebufakazi • Combela imiphumela yalokutsite • Phawula ngekusetjentiswa kwelulwimi, kukhetsa emagama, sakhiwo nekuphinyiswa kwemagama Kulalelela kuncoma Lemisebenti yekulalela yenteka kahle uma kwentiwa tinkhulumomphikiswano, tingcoco temacenjana nekuchumana naletinye tingcoco letihlelekile. Kubukela incenye lecashunwe efilimini kungasita ekuhlatiyeni nalabanye letimphawu njengobe tibalwe lapha ngentasi: • Phawula etimeni letiphatselene nekuchumana • Sebentisa timiso tekunikana ematfuba nakucociswana • Kumela luhlangotsi • Buta imibuto kute ugcine kuchumana kungasuki esihlokweni • Phawula ngelulwimi, lulwimi lwemtimba, kuhlangana ngemehlo nelulwimi lwetimphawu • Khomba kuvisisa budlelwane emkhatsini welulwimi nemasiko ngekukhomba inhlonipho yetimiso temasiko • Phawula ngetimphawu tebuhle bematheksthi etemlomo, sib. sigci, sivinini, imiphumela yemsindvo, imifanekisomcondvo. Budze bematheksthi latawusetjentiselwa Kulalela sivisiso Imisebenti Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Ematheksthi lamadze eKulalelela kuvisisa, 150-200/kuye emaminithini 200-250/kuye emaminithini 250-300/kuye emaminithini sib. Indzaba, i-inthavyu, la-5 la-5 la-5 imidlalo, imibiko yetindzaba Ematheksthi lamafisha eKulalelela kuvisisa, sib 60-70 wemagama/1-2 70-80 emagama/1-2 80-100 emagama/1-2 timemetelo, ematheksthi emaminithi emaminithi emaminithi elwati, ticondziso, tinkhombandlela Sivisiso lesifundvwako/ ematheksthi 150-200 wemagama 200-250 wemagama 250-300 wemagama ekufundza lafundzisiswako 18 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Kukhuluma Esigabeni leSiphakeme bafundzi kumele bafundziswe kukhuluma ngekushelela nalokungenamaphutsa njengoba loku kungulenye yetintfo letibalulekile etimphilweni tabo, ngalokucondzene nabo nangekwemsebenti. Kutfutfukisa lokutetsemba kubaluleke kunawo onkhe emasu nemacebo ekwetfula inkhulumo ebantfwini. Bafundzi kumele bati kutsi nangabe betfula inkhulumo akukho kuphoceka nekuhlekwa, bafanele babe nesiciniseko lesicinile sekwesekelwa nekukhutsatwa ngumfundzisi. Bafundzi eSigabeni leSiphakeme kumele bafundziswe emasu lasisekelo ekwetfula inkhulumo levalako. Lizinga lekubeketela lingakhonjiswa kubafundzi ngekubuka tidzingo lebabukene nato letiphatselene nekuchumana ngetemlomo. Indlelanchubo nemasu ekukhuluma Kufundzisa kukhuluma kumele kufake ekhatsi lwati lwenchubo nemasu ekuchumana (kuphindza ulandzele inkhulumo, kuphindza wakhe imisho yenkhulumo, kufaka lelinye ligama esikhundleni salelinye, kulingisa, timphawu temtimba, kulingisa bubindze, imisindvo nekucela lusito) . Inchubo yekufundzisa kukhuluma icuketse letigaba letilandzelako: • Kuhlela - kucwaninga nekuhlelembisa • Kutilolonga nekwetfula Kuhlela, kucwaninga nekuhlelembisa Bafundzi kumele bakwati kukhomba emakhono ekuhlela, kucwaninga nekuhlelembisa etetfulweni tetemlomo ngeku: • sebentisa irejista, sitayela lesifanele neliphimbo ngekwetetsamelilwati, inhloso, simongcondvo nengcikitsi. • sebentisa lulwimi lolufanele (kukhetfwa kwemagama) ngeku: -- sebentisa tento, tinhlobo letihlukene tetiphawulo netandziso kuveta umcondvo lotsite, imininingwane nenchazelo lecacile ngalesikhatsi akhuluma, kunika sibonelo inkhulumo, kucoca indzaba, inkhulumomphikiswano. -- sebentisa lwati loluphatselene nabomcondvofana, bomcondvophika, bomabitwafanana, bomcondvomnyenti nelibintana. -- sebentisa emagama labolekiwe, emagama ladzabuka kulolo lulwimi nemagama lamasha -- sebentisa lulwimi lolujulile (tinongo tenkhulumo, tisho, taga) liphimbo, umoya -- sebentisa tifinyeto -- sebentisa imisuka, ticalo netijobelelo -- sebentisa bulili, bunyenti netinciphiso -- sebentisa tikhuliso netandziso • Kukhomba kuba nelwati lwelulwimi lolujulile ngeku: -- nika emaciniso nekuveta imibono CAPS 19
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 -- ngekusho inshokutsi lesebaleni nenshokutsi lefihlakele, inshokutsi lengakacondzi. -- veta emagugu, indlela lowenta ngayo tintfo, kutsatsa luhlangotsi, inkholelo lonayo, ngekusebentisa lulwimi loluvusa imiva, lulwimi loluphocako nelulwimi loluhhungako sib. Enkhulumeni lephocako. • Kusetjentiswa kwemitfombolwati lefana nesichazamagama netheserasi kute ukhetse silulumagama lesifanele ubuye wente setfulo usebentise emanotsi netinsita, timviwabukelwa; tinsita nemagrafu kute setfulo setfuleke ngendlela lefanele. Kutetayeta nekwetfula Bafundzi kumele bakwati kutetayeta nekukhomba emakhono ekwetfula temlomo ngeku: • khuluma netetsamelilwati • babuka kutinsita letifanele letike tabukwa • kufaka ekhatsi tinhlobo letihlukene temaphuzu netibonelo ngekwetidzingo temsebenti • sebentisa singeniso lesihehako nesiphetfo (sib. Sicashunwa lesinenshokutsi lesobala, imitfombolwati lecuketse imitsetfo, umlandvo lomfisha) • tfutfukisa imicondvo nekungavumelani- lokucuketfwe lokungiko, kwekuticambela, lokubumbene, lokukhombisa kutfutfuka lokuhlelekile nekuhleleka kwemaphuzu, tibonelo nemicondvo • sebentisa tincenye tesakhiwo senkhulumo (sib. Singeniso, kusuka esigabeni sekucala uye esigabeni sesibili, umtimba, siphetfo) ekwakheni kungavumelani lokunetizatfu nekwenta buciko lobuphocelelako nenkhulumomphikiswano. • Sebentisa sakhiwo sekuhlelembisa njengekulandzelanisa emaphuzu, letisematseni, kunika imbangela nemphumela, kucatsanisa- kuhlukanisa, sisombululo senkhinga kute watise ubuye uphocelele. • Sebentisa buviyoviyo lobufanele • Kwetfula ubuye uphakamise kungavumelani kube sezingeni leliphakeme, kucace ubuye ukhetse tinhlobo letifanele tebufakazi lobuphatsekako (sib. tibalo talokutfoliwe, bufakazi, timo letitsite) letihambelana nelizinga lekuhlola bufakazi, lokufaka ekhatsi kutsembeka, kwemukeleka nekubaluleka • Sebentisa tindlela tekubingelela nobe imphindza: ngiyanibingelela nonkhe, labadvuna nalabasikati; ngifuna kugcizelela loku ... • Sebentisa takhi netimiso letifanele njenge: -- Sebentisa titfo tenkhulumo kuveta kuchumana kwemalanga onkhe ngetemlomo • Sebentisa imibuto lengadzingi timphendvulo, kuphumula, nemphindza • Sebentisa emasu ekuchumana ngekukhuluma nekuchumana ngetimphawu (sib. Liphimbo, kuvakala kwelivi, bungako bemsindvo, sivinini, indlela yekubeka emagama, kuhlangana ngemehlo, simo sebuso, kunyakata kwemtimba nelulwimi lwemtimba) nawetfula inkhulumo. 20 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma Inkhulumo lelungiselelwe Kwatisa/kuphocelela/kwabelana nekusekela luvo lwakho nobe umbono. • Kukhetsa sihloko selucwaningo lesifanele • simo selucwaningo kumele sicace • Sakhiwo lesifanele (singeniso, umtimba nesiphetfo) • Kuchumana lokuhlelekile nalokucacile nesihloko • Kushayisana ngemcondvo nobe luvo lwakho lolutawutsintsa timphendvulo lebataticabangisisa labanye. • Imicondvo lecaciswe kahle lekhombisa kucaphela tetsamelilwati nenhloso. Inkhulumo Kwetfula inkhulumo ngaphandle kwekutilungiselela/kuhlela ngesikhatsi/sebentisa emasu lengakalungiselelwa enkhulumo ngesikhashana. • Sebentisa sakhiwo lesifanele (singeniso, umtimba nesiphetfo • Lokufanele inhloso • Sebentisa liphimbo, kuvakala kwelivi, sivinini, kuhlangana ngemehlo, indlela yekuma nekunyakatisa umtimba. • Irejista liphimbo lefanele tetsamelilwati • Sebentisa silulumagama lesifanele nalesisebentisekako netakhi telulwimi • Lemfisha kodvwa lesebentisekako ngemphumelelo Kufundza • Kukhomba kuvisisa sicephu lokulungiselelwe • Sicephu sifundvwa ngekushelela (Kufundza ngekuphimisa) • Kuvakala kwelivi • Kuphimiseka kahle kwemagama • Kusetjentiswa kahle kwekuphumula • Kugcina budlelwane emkhatsini wetetsamelilwati nenkhulumo • Akucikelelwe tetsamelilwati nakukhetfwa sicashunwa • Budze besicashunwa akube ngulobufanele Kufundza Kwabelana ngetheksthi lebhalwe nguwe nobe ngulabanye kute ubajabulise lokungakalungiselelwa • Kukhomba kuvisisa sicephu (Kufundza • Sicephu sifundvwa ngekushelela ngekuphimisa) • Kuvakala kwelivi • Kuphimiseka kahle kwemagama • Kusetjentiswa kahle kwekuphumula • Kugcina budlelwane emkhatsini wetetsamelilwati nenkhulumo • Akucikelelwe tetsamelilwati nakukhetfwa sicashunwa • Budze besicashunwa akube ngulobufanele CAPS 21
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma Inkhulumomphikiswano Kungavumelani ngemibono leyehlukene lephatselene nesihloko lesikhetsiwe. Loku kusakhiwo setemlomo lesihlelekile lekumele ummango usihlatiye ubuye ubambe lichaza kuso. Indlelanchubo yenkhulumomphendvulwano Emacembu lamabili etikhulumi, imvamisa emalunga lamatsatfu ecenjini ngalinye, lavumela nobe laphikisa sihloko. Tihloko letibeka uvo nobe tiphakamiso, sib. ‘Umdlalo Wendzebe Yemhlaba Waba Lusito Emnotfweni Welive Lakitsi’ kunekutsi kuvele kutsiwe ‘Indzebe Yemhlaba • Tindlelanchubo tenkhulumomphikiswano tilawulwa ngusihlalo lo: -- wetfula sihloko abuye anikete nesendlalelo saso -- wetfula sikhulumi ngasinye -- cinisekisa kutsi luhlelo luhamba kahle -- gcina sikhatsi – tikhulumi tiniketwe sikhatsi lesitsite -- cinisekisa kutsi tingcoco tihamba kahle ngalesikhatsi sihloko sesetfuliwe -- cinisekisa kutsi kuvota kuhamba kahle (buka ngentasi) Sihlalo wetfula sihloko bese ucela sikhulumi sekucala ehlangotsini lolwesekelako (licembu lelivumelana nesihloko) kutsi sikhulume • Sikhulumi sekucala ehlangotsini lolwesekelako setfula emaphuzu lasekela sihloko • Sikhulumi sekucala ehlangotsini loluphikisako (licembu leliphikisa sihloko) setfula tiphakamiso letiphikisa sihloko kantsi singaphindze sinyundzele emaphuzu labekwe sikhulumi sekucala. • Sikhulumi sesibili ecenjini lelivumelana nesihloko sengeta emaphuzwini elicembu laso ngetiphakamiso letinsha sibuye sinyundzele emaphuzu esikhulumi lesendlulile.. • Sikhulumi sesibili eluhlangotsini loluphikisako naso senta sona leso • Sihloko sivulelwa tetsamelilwati kutsi ticocisane ngaso tibute nemibuto. • Ngekulandzela kucocisana kwetetsamelilwati licembu leliphikisako lisonga inkhulumo kucala. • Sikhulumi sesitsatfu siphindza tiphakamiso letimcoka telicembu laso siphocelele tetsamelilwati kutsi tesekele licembu laso ngekuphikisa sihloko, sibe sinika tizatfu. Lesikhulumi singaphindze sinyundzele emaphuzu letfulwe ngaphambilini. • Sikhulumi sesitsatfu selicembu lelivumelana nesihloko naso senta kona loko. • Inkhulumomphikiswano ingaphetfwa nemiphumela ingatfolwa ngetindlela letinyenti, sib. Ngekutsi inkhulumo ihlolwe (inikwe emamaki) lijaji, nobe inkhulumo ivotelwe. Inkhulumomphendvu • Veta ingcoco emkhatsini webantfu lababili (nobe labangetulu) lwano • Kucala nekugcina ingcoco ingaphumi esihlokweni. • Sebentisa timiso tekuniketana ematfuba, ngcina ingcoco ingaphumi esihlokweni • Kulalelana • Sekela inkhulumo yakho nangabe ningavumelani. • Kukhulumisana • Cedzela lakushiyile ubuye ugcugcutele sikhulumi • Cacisa tintfo letiphatselene nenkhulumo • Kwabelana ngemicondvo nelwati lonalo nekukhomba kuvisisa imicondvo 22 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma I-inthavyu Kukhetsa lwati nobe luvo lolubuya kumuntfu ngamunye nobe esigungwini. • Sebentisa tindlela tekubuta, kuphocelela, kubhala emanotsi, kufinyeta, emakhono ekulalela nemakhono ekukhuluma ngetimphawu • Kuhlela nekutilungiselela: Tfola inhlosojikelele, sendlalelolwati, kufinyeta imibuto, sikhatsi, indzawo, kulandzelana, simo sendzawo (buka timphawu tekubhala) • Kusebentisa emasu eku-inthavyuwa ngekwetigaba tayo: -- singeniso (kutetfula; kusho inhloso) -- kwemukeleka (kwenta budlelwane bekutsembeka) -- imibuto (buta imibuto jikelele kuya kulecondze ngco, lefanele; sebentisa lulwimi loluvutsiwe, lolutsintsa imiva, loluhloniphekile loluphocako; lalelisisa, hlola timphendvulo, phendvula ngalokungiko kute ukhombe lwati lonalo) -- sifinyeto (copha timphendvulo ngekutsatsa emanotsi; kufinyeta; kulandzelanisa ubuye uhlelembise timphendvulo nemininingwane lebalulekile ngekulandzelana kwayo) -- kuvala (bonga umhlolwa; anikwe imininingwane yekuchumana) Umbiko (lohlelekile • Nika umbiko longiwo ngaleso simo njengobe sinjalo, sib ingoti, lokutfolakele nalongakahleleki) • Veta sihloko, singeniso (sendlalelolwati, inhloso, lokuphatselene nesihloko), umtimba (Bani? Yinindzaba? Kuphi? Nini? Ini? Njani?), tiphetfo, tiphakamiso, imitfombolwati, tichibiyelo. • Hlela: gcogca ubuye uhlelembise lwati; ubuye unike emaciniso • Sebentisa lulwimi lolusakuhleleka kuya kulokuhlelekile, irejista nestayela Sebentisa: -- Sikhatsi sanyalo (ngaphandle kwemibikomlandvo) -- emabitomvama -- lokukhulunywa ngaye (umuntfu wesitsatfu -- Kuchaza lokungemaciniso -- emagama nemabintana ethekhniki -- lulwimi loluhlelekile, lolungakaphatselani nebantfu. Kunika tinkhombandlela Nika ticondziso utjele lomunye kutsi utawufika njani endzaweni letsite. • Sebentisa indlela lephocako esikhatsini lesinyenti • Sebentisa umuntfu wesibili lotawumela kuchumana emkhatsini wesikhulumi nemlaleli • Khumbula loku lokulandzelako nawulayela umuntfu indlela nobe indzawo: --Sebentisa imisho lemifisha lecacile --Sebentisa indlela yekulandzelanisa tintfo. --Kulayela indzawo letsite --Shano budze belibanga lobucishe bube ngibo. --Nika silinganiso selinani letitaladi longahle utiwele kute ufike endzaweni loya kuyo --Nika lwati loluphatselene netimphawu temgwaco eceleni kwendlela. --Sebentisa emagama lakhomba indzawo --Sebentisa emagama lakhomba kubonga CAPS 23
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma Ticondziso Kuchaza indlela lekusetjentiswa ngayo intfo letsite nobe lithulusi, indlela lekuphekwa ngayo kudla lokutsite, indlela lekulungiswa ngayo intfo letsite lenemaphutsa njll. • Chaza kutsi intfo letsite isebenta njani nobe intfo letsite yentiwa njani; kugeza titja, kulungisa intfo letsite lenemaphutsa, njll • Hlela ubuye ulungiselele (buka timphawu tekubhala) --Visisa simo nekutsi umphumela wekunika ticondziso/wekulingisa utawuba yini nobe utawenta umtselela lonjani --Chaza kusebenta nobe kusetjentiswa kwentfo letsite --Veta ticondziso leticacile, letingenamaphutsa naletilandzelaniswe kahle --Sebentisa incwajana yeticondziso, ticondziso, nekutsi isetjentiswa njani intfo letsite. --Cikelela silulumagama, luhlelo, kuphinyiswa kwemagama, lulwimi lwethekhniki nemishwana lengasetjentiswa. • Kwetfula Kwetfula ngetemlomo/ • Kwetfula ngetemlomo ngetigameko letitfolakala sib. Emsakatweni nobe kumabonakudze umbiko nobe kulwati lolutfolakele ku-inthavyu lendlulile. • Hlela ubuye ulungiselele -- Ngenisa kutsi imiphumela yesetfulo setemlomo lesihlelekile kumele ibe njani. -- Combela kutsi kungasetjentiswa siphi silulumagama, luhlelo lwelulwimi nemphimiso yemagama. -- Yenta lucwaningo kute utfole lwati lolufanele kusikhulumi nelulwimi loludzingekako kute wetfule lwati -- Yetfula; ubuke loku lokulandzelako: • Letinye tindlela telucwaningo kumele ticace. • Sakhiwo setheksthi kumele silandzelwe (singeniso, umtimba nesiphetfo) • Itheksthi kumele ibe nekuchumana lokucacile lokuhlelekile nesihloko, laveta emaciniso lafanele lahleleke ngekulandzelana. • Imphikiswano nobe luvo lolutsintsa timphendvulo leticabangisisiwe talabanye kumele ivetwe. • Imicondvo lephimiseke kahle lekhomba lwati lwetetsamelilwati nenhlonso. • Ungatsatsi luhlangotsi (lulwimi lolucacile lolungatsatsi luhlangotsi) ubuye utfule ngerejista lefanele tetsamelilwati • Sebentisa lulwimi lwemtimba lolufanele. Gwema kusebentisa timphawu temtimba letineludlame. • Hlela setfulo setemlomo ngetincenye letintsatfu: -- Singeniso: Heha tetsamelilwati; phendvula imibuto, Ngubani? Yini? Kuphi? Nini? -- Umtimba: Hlelembisa emaphuzu labalulekile embiko ngekulandzelana kwawo. Kusebentisa lwati lolufanele; sekela emaphuzu lamcoka ngelwati lolutfole nawucwaninga; sebentisa imininingwane nemisho lechazako kwenta umbiko ujabulise. -- Siphetfo: Finyeta ubuye utfole emaphuzu labalulekile. Kubhala siphetfo lesifisha. Phetsa ubuye ugcizelele emaphuzu labalulekile. Sebentisa emaphuzu labalulekile kutakhela luvo lwakho loluphatselene nesihloko sembiko. • Sebentisa tinsita letitibonwa njengemaphosta nobe emathransparensi ephrojektha- tetayete kuwasebentisa ngalesikhatsi utilungiselela • Sebentisa emanotsi kwenta sifinyeto sekugcina sembiko. • Buka kumanotsi ngalesikhatsi wetfula umbiko. 24 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekulalela nekukhuluma Tingcoco tesigungu Kwabelana ngemibono leyehlukene nobe lwati lolutfolakala kumitfombolwati Tikhulumi kumele: • tititfolele imicondvo leyahlukene • tilalelane • tinike emaphuzu nangabe kubalulekile • tingaphazamisi letinye tikhulumi • tente kuchumana lokubumbene emkhatsini wemaphuzu. • tigcile esihlokweni • tizame kukhutsata bantfu babambe lichaza etingcocweni. -- Kungenelela ngendlela lekahle -- Veta imibono ubuye uyisekele ngetizatfu • Sikhulumi ngasinye sikhuluma ngencenye letsite yesihloko • kusetjentiswa kwemishwana yetakhi letifanele • Imisebenti yemgcinisihlalo --Kwenta sicinisekiso sekutsi tingcoco tihamba kahle. --Kulawula sikhatsi --Kulandzela i-ajenda --Kukhutsata kubamba lichaza --Kungatsatsi luhlangotsi --Kucela tiphakamiso Kulingisa Bafundzi betfulelwa simo lesitsite, inkinga nobe sehlakalo lekumele basiphendvule ngekudlala indzima letsite. Lokudlala indzima letsite kungenteka bangakatilungiseleli, nobe umfundzi anganikwa ticondziso letiphatselene nendzima lekumele ayidlale. Luhlolo lapha luvulekile lucondzene naloyo losuke alingisa Tingcoco Kwabelana ngemicondvo, imibono neluvo yelicembu ngalinye letingakahleleki/ • Kucala nekugcina ingcoco ingaphumi esihlokweni. tinkhulumiswano • Timiso tekuniketana ematfuba • Kumela luhlangotsi lwakho • Kukhulumisana • Cedzela lakushiyile ubuye ugcugcutele sikhulumi • Kwabelana ngemicondvo nelwati lonalo nekukhomba kuvisisa imicondvo Kwetfula sikhulumi Kunika tetsamelilwati lwati loluphatselene nesikhulumi/sivakashi • Tfola lwati lolungilo ngesikhulumi • Sebentisa sitayela lesihlelekile nobe irejista • Akha inshisekelo nobe kulangatelela kutetsamelilwati, sib. Ngekutjela tetsamelilwati ngesendlalelolwati lesifanele nemphumelelo • Akha kulangatelela ngekuphumula nawukhuluma nebuviyoviyo beliphimbo • Phetsa ngemfutfo nangekutetsemba Kwetfula emavi ekubonga Kubonga sikhulumi ngemva kwekwetfulela tetsamelilwati inkhulumo • Sebentisa irejista lehlelekile • Lalelisisa sikhulumi ngekucikelela, kute ukwati kusho lokuhamba phambili lokwetfulwe enkhulumeni yesikhulumi • Shano emaphuzu labalulekile kulesetfulo • Phetsa ngemfutfo nangekutetsemba CAPS 25
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Sikhatsi lesiphakanyisiwe sematheksthi ekuchumana ngetemlomo lokufanele akhicitwe. Lulwimi Lwasekhaya Ematheskthi Libanga 7 - 9 Tinkhulumiswano, inkhulumomphikiswano, sigungu/licembu/ 10 -15 emaminithi tingcoco tesigungu, tingcoco telicembu Inkhulumomphikiswano 4 – 6 emaminithi Tinkhombandlela neticondziso 2 – 4 emaminithi I-inthavyu 8 – 10 emaminithi Kufundza lokulungiselelwe 2 – 3 emaminithi Inkhulumo lelungiselelwe, umbiko, sihlatiywa 2 – 3 emaminithi Inkhulumo lengekalungiselelwa 2 – 3 emaminithi Kucoca indzaba 5 – 7 emaminithi Umhlangano nendlelanchubo yemhlangano 7 – 10 emaminithi Tibonelo tetinkhulumo letisetjentiswa malanga onkhe enkhulumeni yeSiswati – Luhla lwemtfombolwati KUCELA IMVUME/TICELO KUPHAZAMISA • Nginga…..? • Lucolo, nginga ...? • Kungenteka yini kutsi ngivumeleke ngi …..? • Ngiyacolisa, ucabanga kutsi nginga ...? • Kulungile yini kutsi ngi ….? • Lucolo, uyamati yini...? • Kungavumeleka yini kutsi ngi …? • Ngicela lucolo, ungangisita yini? (Lehlelekile) • Angeke yini uphatseke kabi nanginga …? • Ngicela ungivumele ngi… • Ungavuma yini kutsi ngi …? KUNIKA LUSITO KUCELA LUSITO • Ngingakusita yini ….? • Ngingasita nge….? • Ngingakuncedza yini …? • Ungangisita kutsi ngi …..? • Kukhona yini lokufunako…? • Ngidzinga lusito ngaloku … • Ungaludzinga lusito? • Ngisite tsine… (lehlelekile) • Udzinga lusito yini …? • Ngicela tandla tenu … • Ngingakwentelani lamuhla …? KUCOLISA KUSOLA • Ncesi. • Ngiyacolisa kutsi kufanele ngisho loku, kepha ... • Ngiyacolisa ngekutsi…. • Ngiyacolisa kukuhlupha, kepha... • Ngiyatisola…. • Kungenteka sewukhohliwe kutsi... • Ngicela ungicolele ngeku … • Ngicabanga kutsi kungenteka sewukhohliwe ku... • Ngiyacolisa ngekutsi … • Utangicolela uma ngabe sengiphumile enkhulumeni kepha ... • Lucolo. • Kungenteka kutsi awukangiva kahle/asikevani kahle • Ngicela uphindze futsi… ngekutsi ... • Ungangiva kabi kepha ... 26 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 KUNIKA SECWAYISO KUBEKA LOKO LOKUKHETSAKO • Angicabangi kutsi unga …….. • Ungakujabulela yini ku …. • Bekufanele kutsi….. • Ngingamane ngi…… • Bewungafanele kutsi …... • Kungani singa….? • Kube benginguwe bengitawu…. • Hhayi-ke ngingakhetsa ku…. • kube bengikulesimo lokuso bengitawu … • Ucabangani ngaloko? • Bekufanele …. • Ucabanga kutsi sente njani? • Bekungafanele u…. • Kube bekuya ngami bengitawu … • Nome ngabe yini loyentako ungacali ……. • Ngicabanga kutsi besinga … KUCABANGELA NEKUCOMBELA KUNIKA LWATI LOLUNGASHAYI KHONA • Bengitawutsi sewucishe ulungele ku ... • Kukhona cishe …. • Kungenteka kudzingeke ... • Kunalokungenani … • Angahle a ... • Kunelinani lelikhulu le…… • Kubukeka ngatsi- … • ……. Combela ufike e ….. • Mhlawumbe udzinga lokutsite... • Kucishe kube… • Mhlawumbe badzinga ku... • Kungulenhlobo le…… • Kulukhuni kusho, kodvwa ngicabanga kutsi … • Bangulomhlobo lo….. • Anginasiciniseko lesiphelele kodvwa ngicabanga, kutsi….. • Kulukhuni kusho, kodvwa ngicabangela… • Angati kahle kodvwa ngicabanga kutsi … KUVALELISA KUTIHLOLA Luhambo loludze, emaholide kuvakasha kwesikhashana • Loku kusebente kahle/kube yimphumelelo ngobe …. • Ube neluhambo loluhle. • Loku ngikwente kahle ngobe…. • Tsakasela emaholide akho • Bekutawuba ncono kube bengi ... • Utijabulise! • Loku bekungentiwa ncono kunaloku ngekutsi …. • Kube mnandzi lapho uya khona • Inchubekelembili iyabonakala/ayibonakali ngobe … • Ube nesikhatsi lesimnandzi e…. (ligama lelidolobha) • Loku kuyaphumelela ngobe … KUBINGELELA NGEMVA KWELUHAMBO • Bekanjani emaholide akho e…? • Ukujabulele kuba se… (indzawo lebekaye kuyo) ? • Belunjani luhambo lwakho ngendiza/ngebhasi? 3.1.2 KUFUNDZA NEKWEHLWAYA Emakhono eKufundza neKwehlwaya latfutfukiswe ngalokufanele angumgogodla wekufundza lokuyimphumelelo kuyo yonkhe ikharikhulamu. Bafundzi batfutfukisa likhono lekufundza nekwehlwaya ematheksthi etemibhalo nalangasiwo etemibhalo lahlukene, lokufaka ekhatsi ematheksthi latibonwa. Bafundzi bakwati kubona kutsi tinhlobo temibhalo nerejista tiyiveta njani inhloso, tetsamelilwati nesimongcondvo setheksthi. Ngekufundza kwaseklasini nangekutifundzela ngekutimela, bafundzi baba ngulabacabanga ngendlela lejulile nangekuticambela. Kufundza/kwehlwaya kuhlanganisa tincenye letimbili: 1) kufundza nekusebentisa emasu ekunika emagama nekuvisisa itheksthi. 2) kufundza nekusebentisa lwati lwetimphawu tetheksthi. Letincenye letimbili tifanele tibekhona eticondzisweni tekufundza/kwehlwaya ematheksthi etemibhalo nalangasiwo etemibhalo. Lokucuketfwe kwekufundza/kwehlwaya kuhlelwe nge: - 1) kufundzela kuvisisa 2) kufundzela kutadisha lokuhlelekile (timibhalo lephakanyisiwe) kanye 3) nekufundza ngekutimela lokwengetiwe. CAPS 27
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Indlelanchubo yekufundza Ticondziso tekufundza tingafaka ekhatsi tinyatselo letintsatfu kute kwelekelelwe kuvisiswa kwematheksthi. Akusito tonkhe tinyatselo talenchubo letitawusetjentiswa kuto tonkhe timo, sibonelo kungaba kutsi uma bafundzi bafundza luhlobo; lwetheksthi labangakalwetayeli batawudzinga kutsi bente umsebenti wangembi kwekufundza lotabenta bacaphele timphawu taloluhlobo lwetheksthi kantsi kuphindze kubasite kutsi babuke kuhlobana kwaletheksthi netimphilo tabo. Ngesikhatsi sekufundza imisebenti itabasita kutsi bakwati kuhlatiya sakhiwo sayo netimphawu telulwimi ngemininingwane ljulile. Ngemuva kwekufundza kungahle kufake ekhatsi bafundzi kutsi bazame kukhicita luhlobo lwemibhalo ngetheksthi lebatibhalele yona. • Ngembi kwekufundza • Nakufundvwa • Imisebenti yangemuva kwekufundza Ngembi kwekufundza Bafundzi bangalungiselelwa ngetindlela letehlukene mayelana netheksthi kuye ngeluhlobo lwetheksthi nelizinga lebafundzi. Kuvuselela kutibandzakanya nelwati lwangaphambilini. • Bafundzi kufanele bakhutsatwe kutsi babe nalokutsite labakulindzele ngaletheksthi lephatselene netinkomba letihambisana netitfombe nobe imifanekiso, luhlobo lwetheksthi, sakhiwo, likhasi lesihloko, lokucuketfwe, tehluko, luhla lwemagama lachazwako, i-indeksi, sichibiyelo, nemafuthinotsi. • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ngekukha etulu kute kutfolwe timphawu tetheksthi: ligama lencwadzi, tihloko, tihlokwana, imibhalotihumusho, imifanekiso, emagrafu, emashadi, imidvwebo, lokubhalwe ngekucindzetela, bukhulu nebuncane betinhlavu tekubhala, kufaka tinombolo, emabalave, ema-ayikhoni, sivetatinhlelo tekhomphiyutha netinkhombamagama labalulekile. • Kufundza ngekukha etulu kute kutfolwe imicondvo lemcoka, nekunika imicondvo yabo nabacocisana ngembi kwekufundza • Kufundza ngekukha etulu kute kutfolwe imininingwane lesekelako • Kucombela ngekusebentisa lwati lolutfolwe ngekufundza ngekunyanyalata nekufundza ngekukha etulu kute kutfolwe lwati lolutsite. Nakufundvwa • Kutfola inshokutsi yemagama langaketayeleki nemifanekisomcondvo ngekusebentisa emakhono ekuhumusha emagama kusetjentiswa emalunga awo (emagama) netinkhomba tesimongcondvo • Kuphindza ufundze/kubuyeketa • Kubona ngengcondvo/kutakhela sibonwa ngengcondvo • Kutfola lokushiwo ngumbhalo (lokufanako, simongcondvo, kwakheka kwemagama, njll.) • Kubuta imibuto 28 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Kubhala emanotsi (imicondvo lemcoka nalesekelako) • Kufinyeta imicondvo lemcoka nalesekelako ibe ngemaphuzu/titanza letibhalwe ngebudze lobudzingekako • Kuchaza timo letitsite • Kucabangela inshokutsi • Kuchaza/kuhlola kucabangela inshokutsi nesiphetfo kwembhali. Emuva kwekufundza • Kuphendvula imibuto lesetheksthini lesukela ezingeni leliphasi kuye kulelisetulu • Kwenta tiphetfo/luvo lwakho • Kuhlola/kucoca ngetihumusho letehlukene tetheksthi • Kucatsanisa nekuhlukanisa • Kuhlanganisa/kubhala sifinyeto • Sebentisa letheksthi ekubhaleni lulwimi nekufundza silulumagama, sib. Phindza ubhale ngesikhatsi sesento lesehlukile • Kuphindze ukhicite imibhalo yaloluhlobo ngekutibhalela (lapho kufanele khona) . • Kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi lolujulile: -- Emaciniso nemibono -- Inshokutsi lecondzile nalebhacile -- Inshokutsi lesobala nalejulile -- Sendlalelo lwati setekuhlalisana sepolitiki netemasiko tematheksthi nembhali -- Umtselela wekukhetsa nekweca kunshokutsi -- Budlelwano emkhatsini welulwimi nemandla -- Lulwimi lolutsintsa imiva, lolutsatsa luhlangotsi, lolutsatfwa njengemaciniso lube lutsintsa imiva yalabanye, kubandlulula, inkholelo lengasiwo emaciniso/inkholelo lite, tinhlobo letehlukene telulwimi, kucabangela inshokutsi, kucombela, kungavumelani, inhloso yekufaka ekhatsi nobe kushiya ngaphandle lwati lolutsite. -- Kucamba ematheksthi lamasha, kugucula indzaba lelandzisako ibe ngumdlalo, inkhulumomphendvulwano; sebentisa letheksthi ekufundzeni lulwimi nesilulumagama, sib. Phindza ubhale ngesikhatsi sesento lesehlukile. CAPS 29
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Kuhunyushwa kwematheksthi etibonwa (tinhlobonhlobo temidvwebo netibonwa): Bafundzi labanyenti lwati labalutfola ekhomphiyutheni ngilo lebalwetsembako kunalolo lolubhalwe ephepheni. Likhono lekufundza tibonwa liyincenye yekufundza lebalulekile, kantsi nekhompuyutha iveta tinsita letinotsile lekungatsembelwa kuto. Hlola kutsi luhlaka lubaluleke ngayiphi indlela kuwebsayithi ledvumile; nekutsi balutfola njani ludvumo bakhangisi; kutsi umnyakato nembala unaligalelo lini ekuhhungeni basebentisi bayo kute baye kulamanye emawebsayithi. • Emasu laphocelelako: Lulwimi lolutsintsa imiva, kuphocelela, kutsatsa luhlangotsi, nelulwimi loluhhungako. • Indlela lulwimi nemifanekiso luveta lubuye lulawule ngayo emagugu nendlela lekutsatfwa ngayo tintfo. • Umtselela wekusebentisa tinhlobo tefonti nebukhulu betimhlavu, tihloko nemibhalo tihumusho. • Hlatiya, humusha, hlola abuye uphawule ngetinhlobo letinyenti temakhathuni/imibhalohlaya. Imisebenti yekufundza neluhlobo lwalolufundzako loluhlosiwe Kufundza lokulungiselelwe (kufundza ngekuphimisa) • Kusetjentiswa kwethoni, kuvakala kwelivi, sivinini, kuhlangana ngemehlo, indlela yekuma nekusetjentiswa kweminyakato yemtimba. • Phimisa emagama ngaphandle kwekugucula inshokutsi yawo. Kufundza lokungakalungiselelwa (kufundza ngekuphimisa) • Fundza ngekushelela lokuhambelana nenhloso • Phimisa emagama ngaphandle kwekugucula inshokutsi yawo. • Kusetjentiswa kweliphimbo, kuvakala kwelivi, sivinini, kuhlangana ngemehlo, indlela yekuma nekusetjentiswa kweminyakato yemtimba ngendlela lefanele. Kufundza sivisiso • Kufundzisisa nekufundza ujule (kufundza sivisiso) • Kuvisisa itheksthi ngendlela lejulile – timphawu tetheksthi – tihloko tencwadzi, imifanekiso, emagrafu, emashadi, imidvwebo, tihloko, tihlokwana, kubhala tinombolo, imibhalo tihumusho, tindzaba letihamba phambili, sakhiwo, sib. Emakholumu eliphephandzaba, njll. • Kukhomba kufundza ngekutimela (kufundza kabanti wentele kutijabulisa, kutfola lwati nekufundza) • Lwati lwelulwimi lolujulile (ube nelwati lenshokutsi lesebaleni nalefihlakele yemagama nekutsi kucuketse inshokutsi lebhacile nemilayeto, sib. Inkholelo lengasiwo emaciniso, kugceka nenhloso yesikhulumi) 30 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Kufundzisisa a) Fundzisisa ematheksthi lamafisha labhaliwe kwentela KUVISISA ezingeni lemagama Bafundzi basebentisa emasu lehlukene ekuvisisa ematheksthi. Bakha silulumagama ngemakhono ekuhlahlela emagama nangelwati lwabo lwangaphambilini. • Sebentisa sichazamagama, emathesorasi, naletinye tincwadzi letiticukatsilwati, kutfola inshokutsi yemagama, sipelingi, imphimiso, kwehlukaniswa kwemalunga, netitfo tenkhulumo temagama langaketayeleki. • Babona inshokutsi yeticalo letivamile (Sib. um-, in-, si-,) netijobelelo letivamile (Sib. –kati, -ana, -ini) . • Tfola inshokutsi yemagama nebudlelwano bawo nalamanye emagama lahlobene nawo ngekusebentisa lwati lwemisuka, tijobelelo kanye neticalo. • Sebentisa simongcondvo setheksthi (Sib. nakuchazwa imisho), tinkhomba (sib.emakhefu, bokhulumile) netimphawu letingumdvwebo (umbhalo locindzetelwe) kutfola inshokutsi yemagama langakavami. • Babona babuye basebentise tisho netaga letivamile, sib. Likati lilala etiko. • Hlukanisa emkhatsini wenshokutsi lesebaleni nalefihlakele. • Tfola imvelaphi nekusetjentiswa kwemagama lamasha, sib. Lulwimi lolusetjentiswa esitaladini, lulwimi sigodzi, emagama labolekiwe (Sib. ubuntu, tafel, usikhokho) . • Hlukanisa emkhatsini wemagama ladidako: bomabitwafanana (sib. umsiti- umsiti; ); bomcondvomnyenti (sib. lilawu lebafana; lilawu luhlobo lwebantfu); bomcondvofana (sib lilanga/lusuku) .; emagama enhlonipho (sib. kufa –kushona/kulala) • Bona tinhlobo letinyenti letehlukene tetifinyeto, nema-akhronimi. • Sebentisa lwati lweluhlelo kuveta inshokutsi. Bona takhi telulwimi– kuloluhla lokungatsatselwa kulo ngentasi. b) Fundzisisa ematheksthi lamafisha labhaliwe kwentela KUVISISA ezingeni lemusho nelendzima Bafundzi basebentisa lwati lwabo lwetakhi telulwimi kute bevisise kwakhiwa kwemisho nekuhleleka kwematheksthi. Kufundvwa kwetheksthi kulelizinga kunika litfuba lekufundzisa takhi telulwimi ngalokuhlanganisiwe. • Tfola ubuye usebentise inshokutsi nemsebenti wetakhi netimiso telulwimi ematheksthini. Bona takhi telulwimi– kuloluhla lokungatsatselwa kulo ngentasi. • Tfola sakhiwo sematheksthi lasetjentiselwe tinhloso letehlukene (sib. kuchaza, kucacisa, imbangela nemphumela) kuyo yonkhe ikharikhulamu kanye nemagama latichubekisamcondvo emagama latinkhomba/ timphawu/emagama/tihlanganisi letihambisana nawo (sib. ngakulolunye luhlangotsi, kwekucala, ngobe) . Bona Kubhala neKwetfula kutfola tinhlobo letifanele tematheksthi. CAPS 31
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 c) Kufundzisisa ematheksthi lamafisha labhaliwe kwentela KUVISISA ezingeni letheksthi yonkhe Bafundzi basebentisa lwati lwabo lwetembhalo nekufundvwa kwetheksthi lehlelekile kute bavisise inshokutsi, ihloso, nemphumela wetheksthi yonkhe. • Bahlanganisa itheksthi nalabake bahlangabetana nako emphilweni. • Babona tinhlobo temibhalo nenhloso yato, sib. Kushayisana ngemicondvo lokuhlose kuphocelela. • Babona babuye bachaze indlela umbhali latsatsa ngayo tintfo kanye netinhloso takhe. • Bacubungula tincenye tetheksthi nobe itheksthi lephelele kute batfole tincumo. • Benta tiphetfo; batsatsa tincumo babuye besekele luvo lwabo. d) Kufundzisisa ematheksthi lamafisha labhaliwe kwentela KUFINYETA NEKUTSATSA EMANOTSI Bafundzi basebentisa kuvisisa kwabo ngetimphawu tematheksthi kute bafinyete itheksthi. Bona emasu ekufundza langenhla. • Fundza ngekunyanyalata ubuye ufundze ukhe etulu ngenhloso yekutfola imicondvo lemcoka nengcikitsi • Yehlukanisa imicondvo lemcoka nemininingwane lesekelako • Phindza uhlele kabusha imicondvo lemcoka (yibhale ngewakho emagama) • Landzelanisa imisho ubuye usebentise tihlanganisi netihlanganisi letihlelekile kute tichumane tibe yitheksthi. e) Fundzisisa ematheksthi lamafisha kute UCIKELELE KUSETJENTISWA KWELULWIMI NGALOKUJULILE Bafundzi basebentisa kuvisisa kwabo indlela lulwimi lungacamba lubuye lugcine budlelwano bemandla emkhatsini webakhiciti nebafundzi bematheksthi. Bahlatiya umbono lokususelwe kuwo itheksthi. • Tfola ubuye ucoce ngelulwimi lolutsintsa imiva naloluhhungako. • Tfola ubuye ucoce ngekutsatsa luhlangotsi nangekutsatsa tincumo ngaphambilini, kanye nenkhulumo letsatfwa njengemaciniso ibe itsintsa imiva yalabanye. • Tfola ubuye ucoce ngalokucabangelako ubuye uchaze nemitselela yako. • Tfola ubuye ucoce ngenshokutsi lebhacile nekucabangela inshokutsi • Tfola ubuye ucoce ngenshokutsi lesebaleni nalefihlakele. • Yenta siphakamiso ngenhloso yekufaka nobe kushiya ngaphandle lwati lolutsite. • Tfola luvo lwembhali/lwemkhiciti. f) Kufundzisisa EMATHEKSTHI LASEBENTISA TINDLELA TESENTO LETAHLUKENE NETIBONWA (Ematheksthi lasebentisa tindlela tesento letehlukene tisebentisa tinsita letitibonwa naletibhaliwe etheksthini yinye sib. tikhangisi, emakhathuni. Bangabuye bakuhlanganise loku nelulwimi lolukhulunywako kanye nelwekunyakatisa umtimba.) 32 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Bafundzi basebentisa lwati lwabo lwemifanekiso netibonwa kute bavisise kutsi loku kukwesekela njani kubhala ematheksthini lasebentisa tindlela tesento lahlukene. Bafundzi basebentisa lulwimi lolunongiwe lwekufundvwa kwemafilimu kute bavisise babuye bancome ngetincenye tetheksthi letitibonwa nemiphumela yato. • Tfola ubuye ucoce ngendlela timphawu tetibonwa tihlanganiswe ngayo nematheksthi labhaliwe ematheksthini lahlukene lasebentisa tindlela tesento sib. sakhiwo, imidvwebo nelwati lwemagrafu • Tfola ubuye ucoce ngenhloso nemlayeto ematheksthini etibonwa kutfola lwati sib. emagrafu, emathebuli, emadokhumentari, emashadi, nemabalave. • Tfola ubuye ucoce ngemlayeto nekusebentiseka kwetimphawu tetibonwa tetikhangisi kanye nebudlelwane emkhatsini walokubhaliwe netimphawu tetibonwa. • Tfola ubuye ucoce ngenhloso nemlayeto ematheksthini etibonwa laveta budlelwane, sib. emabalavemcondvo, imidvwebo, emaphayishadi, emabalave, tinhlelo. • Tfola ubuye ucoce ngenhloso, timphawu tetebuciko nekwakheka kwematheksthi etibonwa labhalelwe kuveta inhloso yetebuciko lobutsite sib. Titfombe, emafilimu, timphawu teluhlakasimo lwalokutsite. • Tfola ubuye ucoce ngenhloso nemlayeto wematheksthi etibonwa labhalelwe kutijabulisa nekucitsa situnge sib. Emafilimu, emakhathuni, emavidiyo emculo, emapheshana ekhomikhi. • Tfola ubuye ucoce ngemlayeto nemphumela yematheksthi etibonwa lesekela kukhuluma, sib.imidvwebo yemaphosta kwetfula lokutsite ngephrojekhtha • (Kufundza ngemafilimu), tfola, visisa, hlatiya ubuye uhlole budlelwane emkhatsini wemsindvo, inkhulumo, umnyakato netimphawu tetibonwa emafilimini nakulaletinye tinhlobo tematheksthi latimviwabukelwa. Kufundza lokuhlelekile kwematheksthi etemibhalo Bafundzi bafundza, bahlole babuye baphawule ngetimphawu tebuciko betheksthi yetemibhalo. Basebentisa lulwimi lwekucacisa lokutsite lwekufundza imibhalo kute bavisise babuye bancome tincenye tematheksthi lacanjiwe. CAPHELA: Lokugcizelelwako ekufundvweni kwematheksthi lahlelekile kutawuntjintja kuye ngemsebenti lonikiwe/itheksthi lekhetsiwe. • Kuvisisa timphawu letigcamile tetinhlobo letehlukene tetemibhalo sib. kutsi inkondlo inetimphawu letehlukile kune tenoveli. • Tfola ubuye uchaze lulwimi lwetinongo nemasu ebugagu njengoba kuvela ematheksthini lehlukene, sib. sifaniso, sifanisongco, kumuntfutisa, sifanamsindvo, sifutamsindvo, sihabiso, kucatsanisa, siphukuto, silutfo, lipholavutfondzaba, luphawu, sihlaneketelo, siphumuti nemphindza, sidlalangemagama, kweswela emagama ekuchaza lokutsite. • Tfola ubuye uchaze inhloso yembhali/yemkhiciti’ • Chaza kukhetfwa nemphumelelo yetimphawu enkondlweni ngekutsi timphawu tiwusekela njani umlayeto/ ingcikitsi. Timphawu tingafaka ekhatsi tinongo tenkhulumo, imifanekisomcondvo, timphawu tesakhiwo sib. Imvumelwano, imphindvwa, sigci, sifanamsindvo. CAPS 33
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Chaza kukhetfwa nemphumelelo yetimphawu emdlalweni ngekutsi timphawu tiwusekela njani umlayeto/ ingcikitsi. Ngekwengeta kutinongo tenkhulumo imifanekisomcondvo, timphawu tesakhiwo, sib. Sakhiwo, balingisi, kuvetwa kwebalingisi, kuma kwesiteji, umdlalosiphukuto, simonhlalo, inkhulumomphendvulwano, inkhulumo lendze yemlingisi lengatzandzeki, kukhuluma wedvwa ukhiphe imicabango, kuphindza ubuke emuva, njll. Ngekwengeta, emafilimini umsebenti wesitfwebulatitfombe nekuhlela kabusha umbhalo, sib. kuvaleka, kutsatsa sitfombe ukhashane, umculo netrekhi yemsindvo, timphawu letikhetsekile, umbala, • Chaza kukhetfwa nemphumelelo yetimphawu etindzabeni letimfisha/emanoveli/emafilimini ngekutsi timphawu tiwusekela njani umlayeto/ingcikitsi. Ngekwengeta kutinongo tenkhulumo nemifanekisomcondvo, timphawu tingafaka indzima yemlandzi, timphawu tesakhiwo, sib. Sakhiwo, setfulo, kubhebhetseka kweludvweshu, ludvweshu, luvutfondzaba, lupholavutfondzaba/siphetfo, tisombululo, simonhlalo. KUFUNDZA/KWEHLWAYA NGEKUTIMELA LOKWENGETIWE Bafundzi basebentisa emasu lanikwe njengesibonelo ekufundzisiseni nasekufundvweni kwematheksthi ngalokuhlelekile kwentela tifundvo tekutifundzela letengetiwe kute kufundzelwe kutijabulisa nekucwaninga. Lusito lwathishela ekutfoleni nelizinga kubalulekile kulencenye yeluhlelo lwekufundza. • Bakhona kungena kumitapomabhuku babuye bati netimiso tekugcinwa kwetincwadzi • Banika bufakazi bekufundza/nekwehlwaya lokwengetiwe ngetinkhulumo, kucocisana netincwadzi/lifilimu/ luhlelo letibuyeketo. • Bafundza/bahlwaye tinhlobo letinyenti letehlukene tematheksthi laphelele sib. Tincwadzi, emaphephabhuku, emaphephandzaba, ema-websaythi, emafilimu, tinhlelo tamabonakudze ngesikhatsi seliklasi nangesikhatsi nangaphandle kweliklasi. Tibonelo tetinhlobo temibuto Imibuto yelwati Kwentekani emuva kwe…? Unganika ligama le…Chaza lokwenteke e … Ngubani lowakhulume na …? Yini inshokutsi ye ….? Imibuto yekuvisisa Bekungubani umlingisi lomcoka …? unganika sibonelo se …? ungachaza ngewakho emagama ….? Imibuto yekwenta Ungacabanga ngalesinye senteko lapho bekwe ….? Uyakhumbula kutsi besibuka sifanisongco – lokutsite ungasichaza njani sifanisongco kulomugca? Imibuto yekuhlahlela Bekufana njani loku ku…? Bekwehluke ngani loku ku …? Itsini ingcikitsi lejulile ye........? Kubangelwa yini ucabange kutsi …..? Imibuto yekuhlanganisa Sifundze tintfo letinyenti letehlukene ngalomlingisi/umdlali - ungatihlanganisa tonkhe ndzawonye kute uchaze kutsi umngumlingisi lonjani? Ungumuntfu lonjani? Imibuto yekuhlola Inemtselela lonjani i…..? Ungacabanga ngendlela lencono yeku ….? Nguyiphi inkondlo loyitsandzako kuleti letimbili? Kungani? Kukhetsa luhlobo lwetheksthi nobe umbhalo Bothishela kufanele bacinisekise kutsi bafundzi bafundza tinhlobonhlobo tematheksthi nemibhalo ekuchubekeni kwemnyaka. Kufanele kube nekulingana emkhatsini wematheksthi lamafisha nalamadze nasemkhatsini wekufundzela ngetinhloso letehlukene, sib.tinhloso tebuciko (kufundvwa kwematheksthi lahlelekile emsebentini lohleliwe) ematheksthi ekwendlala sisindvo etintfweni tekuchumana, ematheksthi etibonwa lentelwe kutijabulisa (bona “Ematheksthi lasetjentiselwe kufundzisa lokuhlanganisako kwemakhono elulwimi 34 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekufundza Tinkondlo Kunemibuto lenemibuto lebalulekile lemibili kuphela lekufanele umfundzi ayibute ngenkondlo: bekutsiwani/bekukhulunywa ngani? Ngati njani/ngani? Umbuto wesibili wengeta kutetsemba emphendvulweni yembuto wekucala; lowekucala uletsa kutsi lombuto wesibili utawuvetani ebaleni. Bonkhe babhali lababhala imibhalo yekuticambela babhala ngobe banalokutsite lebafuna kukusho—intfo lebayitsatsa njenga lejabulisako lokungenani, futsi kuvame kuba nguloko lokubalulekile emasikweni alelicembu lebabhalela lona. Sitadisha itheksthi kute sisekele, sivumelane nalokutsite, sicacise sibuye sivete ebaleni kutsi babhali bafuna kusitjelani ngaloko lebakubhalile. Kubuye kufake ekhatsi kubuka kusetjentiswa kwelulwimi lolujulile/lolunetinongo; ngendlela imisho, imigca yesitandza nenkondlo yonkhana letfulwa ngayo; indlela yekukhetsa imifanekiso, sigci, sivinini nemsindvo; kwekutsintseka kwemiva levuswa ngulemifanekiso. Konkhe loku kusento lesiholela kufika esiphetfweni umbhali latsemba kutsi sitasitfola ngekushesha nobe ngemuva kwesikhatsi kube ngulokushiwo nguletheksthi. Kuba nesiphetfo lesingakavami ekutadisheni kwenkondlo lebhaleke kahle. Letincenye letilandzelako titawusita kuvisisa umlayeto lohlosiwe • Inshokutsi lesebaleni/umcondvo losebaleni • Umcondvo lojulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto • Sifanekisomcondvo • Tinongo tenkhulumo/umfanekisomcondvo, kukhetsa emagama (imphimiso), umsindvo, liphimbo, tinsita tekunonga inkhulumo, timphendvulo letitsintsa imiva, imigca, emagama, titandza, imvumelwano, kuhlangana, sigci, timphawu tekubhala, imphindza, sifanamsindvo (bongwaca nabonkhamisa), umcondvo lochubekela emgceni lolandzelako. Umdlalo Umdlalo awukaphatselani nemagama nelulwimi kuphela: uphatselene nekunyakata, liphimbo, kukhanya nebumnyama; kuchumana; kulingisa. Kwekutsi uchubeka njani umdlalo (sivinini) kubalulekile; bachumana njani balingisi, yini lebayenta uma bangakhulumi; simo sebuso singayigucula njani inchazelo yemugca – konkhe loku kungalahleka uma lomdlalo ungafundvwa kwangatsi uyinoveli. Nanobe kunjalo, akukase kube ngumcondvo lomuhle kudlalisa ‘ividiyo’ yalomdlalo kute kube ngulapho lomdlalo sewufundvwe kahle, wacocwa wabuye walingiswa liklasi. Ngaphandle kwaloko, ‘ividiyo’ iba liciniso lalomdlalo, futsi kuncane lokungalahla inchazelo yalolohlobo lemkhicito. Umfanekisomcondvo utsatsa indzawo lebaluleke kakhulu ekufundvweni kwemdlalo. Kwakha sitfombe sasesiteji nekutsi badlali babukeka njani, nekutfola kutsi mangaki emahlandla lehlukene emgceni nobe ingcoco lengatfulwa ngayo nekutfola kutsi tingaki tindlela letahlukene lekungatfulwa ngato umugca nobe inkhulumo, titintfo letibalulekile tekusebenta ngemdlalo eklasini. Sakhiwo nesakhiwana; ngendlela umbhali latfula ngayo balingisi, nekutsi batfutfuka njani ekuchubekeni kwemdlalo; simonhlalo (kuphela lapho kubaluleke khona kute kuvisiseka kwemdlalo); sivinini, kusebentisa umfanekiso neluphawu; emasu ekulingisa lafana nekutsi umdlali akhulume imicabango yakhe esiteji yedvwa nje (inkhulumongayedvwa); kuphukuta ngekulingisa, tinkombandlela tasesiteji, kwenta simo lesimunyu nobe lesihlekisako, nobe imbangalusizi konkhe kubalulekile kutsi kufundvwe uma kulingiswa kufundvwa kwemdlalo. Letincenye letilandzelako titawusita kutsi umfundzi avisise itheksthi: • Sakhiwo nesakhiwana (setfulo, kubhebhetseka kweludvweshu, ludvweshu, luvutfondzaba, lupholavutfondzaba, sincumo/sisombululo, sikhanyisamcondvo nesendlalelomuva) • Kuvetwa kwebalingisi • Indzima yemlandzi/umlingisi/umbono wembhali • Ingcikitsi nemlayeto • Sendlalelo nekuhleleka kwenkhundla - ngekuhambelana nebadlali nengcikitsi • Sakhiwo semdlalo: sakhiwo, sakhiwana (setfulo, kubhebhetseka kweludvweshu neluvutfondzaba) • Umoya neliphimbo • Ingwijikhwebu/siphetfo • Kwakheka kwenkhundla • Kubumbana kwemnyakato nenkhulumiswano/inkhulumongayedvwano/isolilokhi/neminyakato • Umdlalosiphukuto • Kulandzelana kwetigameko CAPS 35
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi ekufundza Kufundvwa Kufundvwa kwemafilimu akufani nekufundvwa kweNoveli. Nanobe kufundziswa kwemafilimu kwemafilimu kulandzela indlela yekufundzisa umdlalo neNoveli nje, kodvwa emasu lasetjentiswa esinema (njengemsebenti asidzingo nesisekelo lekufanele acikelelwe. ‘Kufundza’ lifilimu ngekwemiva nangaphandle wekwandzisa lwati) kwemaphutsa kweyeme kakhulu esimeni sekutsi ngabe setsamelilwati siyavisisa yini kuhlela, (kuma efilimini) kuhlanganisa tigameko telifilimu, kusetjentiswa kwesitfwebulatitfombe (kutsatsela dvutane nobe khashane), kuhlelembisa lifilimu, kuhleleka kwetinkhundla, umculo, tembatfo, kukhanyisa nemsindvo. Kukwati kufundza lifilimu kulelizinga, kwandzisa lwati lolunyenti kulowo losetsamelilwati: semafilimi: setsamelilwati siyekela ‘kubukela nje’ silandzele kwenteka kwendzaba kodvwa ‘sivisise ngalokujulule’ indlela umcondzisi, umhleli, nalabanye, labasihhunga ngayo nekwenta tetsamelilwati tilivisise futsi tililandzele ngaletindlela letililandzela ngato. • Inkhulumomphendvulwano nemnyakato, kuhambisana kwako nebadlali nengcikitsi. • Sakhiwo, sakhiwana, kuvetwa kwebalingisi, ludvweshu, inhloso yesigameko nekuhleleka kwemdlalo kufaka ekhatsi siphukuto, sigamekosiphukuto ingwijikhwebu nesiphetfo. • Sakhiwo semdlalo nekuhleleka kwesiteji. • Umlayeto nengcikitsi nekutsi kuhlangana njani kuto tonkhe tincenye taletheksthi • Emasu ekuhleleka kwesinema (sibonwa, siviwa, siviwabukelwa) njengekusetjentiswa kwembala, umbhalotihumusho, kuhleleka, inkhulumomphendvulwano, umculo, umsindvo, kukhanyisa, kuhlela, kufreyima, sitayela sekutfwebula, emasu ekusebentisa sitfwebulatitfombe, kuhanjiswa kwesitfwebulatitfombe, sikhanyisamcondvo nesendlalelomuva. Inoveli, tindzaba Tindzaba letilandzisako (inoveli, indzaba lemfisha netemdzabu) kumele kufundvwe, kucociswane letimfisha, ngako kuphindze kutfokotelwe. Kufundza itheksthi ngekuphimisa nobe ngekudlala eklasini tinganekwane kubalulekile kakhulu, ikakhulukati uma bafundzi bangakutsandzi nobe bangafuni kufundza. Fundza ngesivinini kute babe nemdlandla basebentise tindlela letilula tekufundza ngekucombela, kuhlola nekuncoma. Imisebenti lelula lefaka kufinyeta ngekwengcondvo (kufinyeta indzaba ngemagama lancunyiwe yemnngani; kuba negrafu lesibonwa lesetjentiswa eklasini; kuvetwa kwebalingisi labamcoka; kubuka nekucaphela kuvela kwemagama nemifanekiso legcizelela imicabango netingcikitsi enovelini) kungasita bafundzi kutsi bafundze ngesivinini. Emuva kwekufundza kwekucala bafundzi kumele bati umehluko emkhatsini wekulandzisa (lokutawulandzela) nesakhiwo (kungani kwenteke loko): ahlwaye tinshokutsi netinchazelo lekungaba ngito nekuhumusha indzaba; hlola indlela umbhali lasebentise ngayo lulwimi kwetfula balingisi (inchazelo nenkhulumongco); indlela balingisi labachumana ngayo; sibekandzaba (lulwimi loluchazako nekwetfulwa kwetigameko kuyo yonkhe inoveli); nangabe kunesidzingo linga kucacisa imibono lebhacile, imibono lelawula kuchubeka kwenoveli yonkhe. Onkhe emasiko, nelinyenti lebantfu, baphila imphilo lekhungetfwe tindzaba. Nobe yini leyentiwa nguthishela ngemanoveli netindzaba eklasini, kufanele acikelele kutsi lokukhulu kunako konkhe tifundzelwa kutitfokotisa. Letincenye letilandzelako titawusita kutsi bafundzi bevisise itheksthi: • Imibhalo netinhlobo tayo • Sakhiwo nesakhiwana (setfulo, ludvweshu, kubhebhetseka kweludvweshu, luvutfondzaba, lupholavutfondzaba, siphetfo, sincumo, sikhanyisamcondvo nekuphindza ubuke emuva • ludvweshu • balingisi • Kuvetwa kwebalingisi • Indzima yemlandzi/umlingisi/umbono • Ingcikitsi nemlayeto • Sendlalelo, simonhlalo nekuhambelana kwaso nemlingisi kanye nengcikitsi • Umoya, ingwijikhwebu/siphetfo • Lilukuluku nalokungakalindzeleki Lamanye ematheksthi Emaphosta, emashadi, emabalave, emagrafu, emakhathuni, emaphephabhuku, ekufundza emaphephandzaba, emawebsaythi, emafilimu, emadokhumenthari, tinhlelo tamabonakudze tangesikhatsi seliklasi nangaphandle kweliklasi. 36 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Budze bematheksthi lekumele afundvwe Itheksthi Libanga7 Libanga 8 Libanga 9 Itheksthi yekufundza 5 – 6 imisho 5 – 8 imisho 5 – 10 imisho ngekuphimisa 1 -indzima 2- titanza 3- titanza Ematheksthi ekufundzela kuvisisa/ematheksthi 350-400 emagama 400-450 emagama 450-500 emagama ekufundzisisa Kufundza ngekutimela Tinkondlo, indzaba Tinkondlo, indzaba Tinkondlo, indzaba lemfisha, temdzabu, lemfisha, temdzabu, lemfisha, temdzabu, inoveli nemdlalo – inoveli nemdlalo – inoveli nemdlalo – njengobe kuphakanyiswe njengobe kuphakanyiswe njengobe kuphakanyiswe Sitatimende Sitatimende Sitatimende Senchubomgomo Senchubomgomo Senchubomgomo Yekharikhulamu Yekharikhulamu Yekharikhulamu Nekuhlola nematheksthi Nekuhlola nematheksthi Nekuhlola nematheksthi langemaciniso langemaciniso langemaciniso Sifinyeto 70-80 emagama 70-80 emagama 70-80 emagama etheksthini lenemagama etheksthini lenemagama etheksthini lenemagama lange-250 lange- 260 lange-280 CAPS 37
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 EMATHEKSTHI LASETJENTISWAKO UMA KUFUNDZISWA NGENDLELA YEKUHLANGANISA EMAKHONO ELULWIMI ESIGABENI LESIPHAKEME Kwengeta ematheksthini emibhalo ekutadisha lokuhlelekile, tinhlobo tematheksthi lekufanele tentiwe eSigabeni Lesiphakeme tifaka ekhatsi labhalwako, latibonwa kanye newetinhloso letehlukene. Lamanye ematheksthi atawutadishelwa timphawu tebuciko; lamanye ematheksthi atawutadishelwa kuba tibonelo tetinhlobo tetemibhalo abuye abetifaniso tekubhala. Ematheksthini emibhalo yekutadisha Ematheksthi labhalelwe kutfola lwati Ematheksthi ekuchumana lokuhlelekile. Atinhlobo letinyenti latinhlobonhlobo/ematheksthi Tichazamagama lekufanele titadishwe Esigabeni etibonwa ekutfola lwati lesiphakeme. i-ensayiklophidiya Emashadi, emabalave Tinhlobo temibhalo/lemisiwe Emashejuli Emagrafu, emathebuli nephayishadi Tinkondlo Imibhalo yetinombolo telucingo Emabalavengcondvo, imidvwebo (Libanga7 – 5-10 Tinkondlo) emabhukutifundvo Emaphosta (Libanga 8 – 10-12 Tinkondlo) Ematheserasi Emaflaya, emaphamfulethi, (Libanga 9 – 12-15 Tinkondlo) Tinhla tetikhatsi talokwentiwako/ emabhrosha lokufundvwako Inoveli Timphawu netibonakalisi Tinhlelo tamabonakudze (Libanga 7 – 30-40 emakhasi) Emadokhumenthari amabonakudze Ematheksthi labhaliwe (Libanga 8 – 40-50 emakhasi) etekuchumana Emakhasi ewebhusaythi, emasayithi (Libanga 9 – 50-60 emakhasi) e-inthanethi, emabhulogi Ema-athikili emaphephabhuku Tindzaba letimfisha Feysibhuku nemanethiweki Ema-athikili emaphephandzaba etekuhlalisana nalabanye (Libanga 7 – 4-5 tindzaba – 3-5 Tinhlelwa emakhasi indzaba ngayinye) Kwetfulwa kwedatha ngeprojektha Tatiso (Libanga 8 – 5-7 tindzaba – 3-5 ematransparensi emakhasi indzaba ngayinye) Tikhangisi Ematheksthi ekuchumana (Libanga 9 – 7-10 tindzaba – 3-5 Tinhlobo tematheksthi etimviwa latinhlobonhlobo/tibonwa tebuciko: emakhasi indzaba ngayinye) Tinkhulumomphendvulwano Emafilimu Temdzabu (tinganekwane, Tinkhulumo tinsumansumane, njll.) Titfombe Tingoma (Libanga 7 – 4-5 tindzaba – 3-5 Imidvwebo emakhasi indzaba ngayinye) Emahlaya Ematheksthi ekuchumana (Libanga 8 – 5-7 tindzaba – 3-5 Ematheksthi etekuchumana latinhlobonhlobo/tibonwa emakhasi indzaba ngayinye) lacondzane nemuntfu ngco tekutijabulisa nekucitsa situnge: nemibhalombiko (Libanga 9 – 7-10 tindzaba – 3-5 Emafilimu emakhasi indzaba ngayinye) Tincwadzi Tinhlelo tamabonakudze Umdlalo Emadayari Emavidiyo emculo (Libanga 7 – 1-2 tinkhundla – 10-20 Timemo emakhasi) Emakhathuni, nemakharikhetja Ema-imeyli (Libanga 8 – 2-3 tinkhundla – 20-30 Emakhomiki lamapheshana emakhasi) Imibikoselula, bothwitha Emahlaya (lakhonjisiwe ngemifanekiso) (Libanga 9 – 3-5 tinkhundla – 30-50 Emanotsi emakhasi) Imidvwebotindvonga Imibiko Kutfutfukisa lwati Ematheksthi latimviwa Ematheksthi labhaliwe Emafilimu etekuchumana lacondzane nemuntfu Tinhlelo temsakato ngco kutemabhizinisi Tinhlelo letitkhetsiwe tamabonakudze Kufundvwa kwemidlalo Tincwadzi temtsetfo /emadokhumentari Kufundvwa kwemanoveli nobe tindzaba i-ajenda nemaminitsi letimfisha Imidlalo yemsakato tekuchumana lesebentisana Tinkhulumo leticoshiwe Ema-eseyi netemabhizinisi Kukhangisa emsakatweni, kumabonakudze, emaphephandzabeni nasemaphephabhukwini. 38 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 3.1.3 Kubhala neKwetfula Kubhala kulithulusi lelinemandla lekuchumana lelivumela bafundzi kutsi basungule babuye bavete imicabango nemicondvo ngalokuhlelekile. Kwenta imisebenti yekubhala esikhatsini lesinyenti ngekwetimongcondvo letehlukene, imisebenti netifundvo kwenta bafundzi bakwati kudlulisa ngendlela levakalako nekuticambela. Kubhala lokutfutfuke ngalokufanele kusetjentiswa sakhiwo sekubhala (nangabe kudzingekile), kukhicita babhali labakwati kwenta, nalabanemakhono lamanyenti labatawasebentisa kwenta nekwetfula lokufanele lokubhaliwe, tibonwa nematheksthi ekuchumana lehlukene kwentelwe tinhloso letehlukene. Kubhala kubalulekile ngobe kwenta bafundzi kutsi bacabange ngeluhlelo nelupelomagama. Loku kukhutsata bafundzi kutsi basebentise lulwimi, bafundze lulwimi ngesivinini lesingetekile nekutfutfukisa kubhala lokufanele. Etigabeni letengcile, bafundzi bafundze kubhala tinhlobo letinyenti tematheksthi ekuticambela newelwati, basebentisa takhiwo tekubhala njengesisekelo. Bafundzi beSigaba Lesiphakeme balindzeleke kutsi babhale tinhlobo letitsite tematheksthi ngekutimela. Batuwubuye basebentise lenchubo yekubhala kute bakhicite ematheksthi lahleleke kahle, nematheksthi laneluhlelo lwelulwimi lolufanele. Inchubo nemasu ekubhala Kubhala ngalokufanele kulikhono lelidzingekako lokumele lutfutfukiswe lubuye lusekelwe. Nanobe kufundza kuyinsita lebalulekile lokumele isetjentiswe, kubhala kuphela lokumele, lokumele emakhono ekubhala atfutfukiswe ngako. Ticondziso tekubhala tivamise kufaka ekhatsi kusebenta ngetinchubo tekubhala. Nanobe kunjalo, akusito tonkhe tinyatselo taletinchubo letitawusetjentiswa kuto tonkhe timongcondvo. Sibonelo, nangabe bafundzi babhala luhlobo lwetheksthi leyetayelekile, akumelanga bahlatiye sakhiwo kanye netimphawu telulwimi bavete imininingwane ngalokujulile. Kutawubuye kube netimongcondvo lapho thishela adzinga kugcila esakhiweni semusho nobe kubhalwa kwendzima, nobe bafundzi bafundze kubabhala itheksthi ngaphandle kweluhlaka ngalesikhatsi batilungiselela kubhala luhlolo. Inchubo yekubhala ifaka ekhatsi letinyatselo letilandzelako: • Kuhlela/kulungiselela kubhala/ • Luhlaka • Kubuyeketa • kuhlela umbhalo kabusha • kufundza ulungise emaphutsa • kwetfula Kuhlela/Kulungiselela kubhala • Kuhlatiya sakhiwo, timphawu telulwimi nerejista yeluhlobo lwetheksthi lekhetsiwe • Cabanga ngenjongo netetsamelilwati tetheksthi letawubhalwa na/nobe lesunguliwe. • Tsatsa sincumo ngetidzingo tesakhiwo, sitayela, neluvo CAPS 39
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Hlanganisa imicondvo nemibono, sibonelo libalavengcondvo usebentisa, lifloshadi yeluhlu lwelibelavemcondvo nobe luhlu. • Sebentisa tinsita letifanele, ukhetse lwati lolufanele Kuhlela umbhalo kabusha • Sebentisa umcondvo lobalulekile nalosekelako ngalokungiko losuselwa kunchubo yeluhlolo. • Khicita luhlaka lwekucala lolufaka ekhatsi inhloso, tetsamelilwati, sihloko neluhlobo lwembhalo • Cinisekisa ngekukhetsa emagama ngekusebentisa ngalokungiko, sichasiso nemagama laletsa umfanekiso, emabintana nesilulumagama kute umbhalo ucace nelulwimi lolusetjentiswako luvakale • Khombisa luvo lwakho ngekuchaza emagugu, tinkholelo nelwati labanalo • Cinisekisa ngeliphimbo lelivakalako kanye nesitayela ngekulungisa lulwimi neliphimbo kute luhambelane netetsamelilwati nenhloso yeyekubhala. • Fundzisisa luhlaka ubuye utfole tilungiso kulabanye (bontsanga baseklasini; • Faka ekhatsi imininingwane lekhetsiwe yembhalo wetheksthi lodzingekako (Lokufaka ekhatsi bokhulunyiwe, khombisa ubuye usekele imphikiswano) Kubuyeketa, kuhlela umbhalo kabusha, nekulungisa emaphutsa • Sebentisa imigomo lehleliwe kuhlola wonkhe umsebenti lobhaliwe, wakho newalabanye kute utfutfukiswe • Lungisa utfutfukise kukhetfwa kwemagama, umusho, nesakhiwo setitanza (Faka lwati lolwengetiwe, sebentisa kuguculwa kwemagama lokufanele) • Sebenta ngekulandzelanisa nekuchumanisa titanza • Susa lokungavisiseki, emagama lamadze, lokuphindziwe, lulwimi lwabontsanga, nelulwimi lolungahloniphi • Hlola lokucuketfwe, sitayela nerejista • Sebentisa tiphumuti, lupelomagama neluhlelo ngalokungiko nangalokufanele. • Lungisa luhlaka lwekugcina kufaka ekhatsi sakhiwo, sibonelo, tihlokwana nefonti • Yetfula itheksthi Takhi netimiso telulwimi ngesikhatsi sekubhala Bafundzi batawufundza ngekusetjentiswa kwelulwimi, babuye batfutfukiswe ekusebentiseni lulwimi ngekuhlanganyela ekukhulumeni ngelulwimi (lulwimi lolusetjentiselwa kucacisa lokutsite), ngaloko-ke bangahlolisisa imisebenti yabo nalamanye ematheksthi mayelana nenshokutsi, kufaneleka nebungiko.Batawubuye bakwati kusebentisa lolwati kute balinge kusebentisa lulwimi kwakha inshokutsi ngemagama nelizinga lemisho etheksthini yonkhe. Batawubuye bakwati kusebentisa lolwati kute balinge ngekusebentisa lulwimi kwenta inshokutsi ngekusebentisa ematheksthi lakehlukene, bafundzi bangeta silulumagama babuye basebentise kuvisisa kwabo kwetakhi netimiso telulwimi ngalokunembako. 40 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Lwati lwetakhi netimiso telulwimi lutawusita bafundzi kutsi bakwati kukhicita ematheksthi lahlelekile nalabumbene. Takhi telulwimi kumele tifundziselwe kwakhiwa kwematheksthi kutimongcondvo tawo lasetjentiswe kuto. Kusetjentiswa kwetakhi telulwimi kumele tingaboshelelwa ekuhlatiyeni kwemisho letimele. Kumele kuchaze indlela imisho yakheke ngako kute yakhe ematheksthi laphelele njengetindzaba letimfisha, tincwadzi nemibiko bafundzi lebayifundzela kufundza nekubhala esikolweni. Timiso telulwimi (lupelomagama netiphumuti): • Sebentisa kuhlukanisa emagama, bofeleba, khefana, bokhulunyiwe, emakholoni, kudvwebela, i-ithalikhi, kubhala ngekucindzetela, i-aphostrofi, i-hayifeni, deshi, bakaki • Sebentisa lwati lwemaphethini elupelomagama, nemitsetfo yekupela emagama ngalokungiko: -- Lwati lwemaphethini emagama nemagama lahlobene -- Lwati lwemsuka, ticalo netijobelelo -- Lwati lwekuhlukanisa kwemalunga • Sebentisa sichazamagama netintfo tekuhlola lupelomagama • Sebentisa timo tetifinyeto letilungele tekuchumana letehlukene netetsamelilwati Kukhetsa emagama • Sebentisa tento letehlukene, tiphawulo, netandziso kunika umcondvo lotsite nenchazelo lecacile nangabe ubhala sibonelo indzaba lelandzisako, indzaba lechazako. • Sebentisa bomcondvofana, bomcondvophika, bomabitwafanana, ligama linye esikhundleni selibintana kuveta umcondvo. • Sebentisa lulwimi loluhlelekile nalolungakahleleki (lulwimi lwabontsanga/ijagoni) ngalokungiko • Sebentisa emagama labolekiwe nemabitomfakelwa ngalokufanele • Nika emaphuzu nekuveta imibono • Shano inshokutsi lesobala/lesebaleni, lefihlakele, kucabangela inshokutsi lekusimongcondvo • Batihlele njngebabhali ngekusebentisa imilayeto lesobala nenshokutsi lebhacile. • Bakhulume ngemagugu, indlela lotsatsa ngayo tintfo, kutsatsa luhlangotsi, inkholelo lengasiwo emaciniso/ inkholelolite, luvelomagama, kuphocelela nelulwimi loluhhungako sib. ematheksthini laphocelelako njengendzaba lenhlangotsimbili, i-athikili yeliphephandzaba • Khombisa inhlonipho ngekusebentisa emagama latsite nangabe ubhala ematheksthi lanjenge nkhulumomphendvulwano, ema-inthavyu • Sebentisa tinsita nemitfombolwati lenjengetichazamagama netheserasi kute kukhetfwe silulumagama lesinembako. CAPS 41
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Irejista, sitayela nelivi • Sebentisa irejista lefanele: lehlelekile nalengakahleleki sib.Kusebentisa indlela lengakahleleki/indlela yenkhulumiswano nekusebentisa umuntfu wekucala encwadzini yebungani, kusebentisa lulwimi loluhlelekile encwadzini yemtsetfo. • Sebentisa lulwimi lolujulile (tinongo tenkhulumo, tisho, taga) liphimbo, umoya, nobe indlela yetentomnyakato ngalokufanele. • Khuluma ucondzise ngco kulofundzako ngamunye • Khombisa lutsandvo lwemlayeto lolwetfulwako • Sebentisa timvo letehlukene/luhlangotsi Kwakhiwa kwemisho • Bhala tinhlobo letehlukene temisho lenebudze lobehlukene. • Sebentisa titfo tenkhulumo ngalokufanele • Sebentisa inhloko, sento, mentiwa, tikhatsi tesento, tindlela tesento, kuvuma, kuphika, simokwenta, inkhulumo lecondzile nemphambosi yekwentiwa, inkhulumongco nenkhulumombiko. • Sebentisa tibuti (kungani, nini, njani, yini) • Sebentisa tinhlobo letehlukene temisho, sib. Imisho lesitatimende, lebutako, lecondzile, lembici, lemagalagala nalembicimagalagala. • Sebentisa tihlanganisi/tihlanganisamcondvo, tabito, tandziso, nemagama lachumanisako kwakha imisho lebumbene • Sebentisa tinhlobo letehlukene tetabito kukhombisa lokubukenwe nako, kugcizelela, kumela mentiwa nekugwema emagama lamanyenti langadzingeki • Sebentisa luhlelomagama ngalokunembako kukhombisa kucatsanisa nekugcizelela. • Sebentisa tivumelwano ngalokungenamaphutsa Kubhalwa kwendzima • Bhala tinhlobo letehlukene tetincenye tendzima: umusho losihloko endzimeni, imibono lemcoka nalesekelako, singeniso, lesihehako, umtimba nesiphetfo nemusho lophetsako. • Bhala titanza letehlukene nematheksthi usebentisa timphawu nobe emagama laletsa tingucuko lanjenge: -- Kuhlela/ngekulandzelana: kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu, ngembi, ngemuva, nini, emva kwesikhatsi, kute kube, ekugcineni, edvute, kwanyalo, lokwengcile, ngemuva kwaloko -- Kuchaza/Imbangela nemphumela: ngaloko-ke, ngobe, ngalesizatfu, ngenca yaloku, kulandzela kutsi, nangabe... kwase -- Indlelanchubo: kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu 42 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 -- Catsanisa/umehluko: kufanana, kwehluka, lokuncane kuna, lokukhulu kuna, nanobe kunjalo, kodvwa -- Hlela ngekubaluleka: ngasosonkhe sikhatsi, ekugcineni -- Kuhlela ngekwendzawo: etulu, ngaphasi, ngasencele, ngasekudla, njll. -- Sibutsetelo: ngalokuvamile, ngekwenta tiphetfo -- Kukhetfwa kwendzima: ngeluvo lwami, inkholelelo, umbono, kuvisisa, Ngicabanga kutsi, Ngivumelana na, Kuvakala ngalendlela kimi, Ngitsandza, Ngikhetsa/Ngiyetsemba/Ngiva -- Kuhlela titanza: luhlobo lwe, ingahlukaniseka ibe, iluhlobo lwe, iwela ngaphasi kwe-, iyincenye ye-, ingena ku-, ihambelana na, ifananiswa ne- -- Indzima lechazako: ngetulu, ngaphasi, eceleni, edvute, inyakatfo,/impumalanga/Iningizimu, Inshonalanga, isayizi, umbala, bunjwa, inhloso, budze, bubanti, sisindvo, sivinini, kufana na, kufanana -- Indzima yekuhlola: kuhle/kubi, lokungiko/lokungasiko, kuba nesimilo/kungabi nesimilo, kulungile/ akukalungi, kubalulekile/akukabaluleki, phakamisa, cwayisa, kungavumelani -- Indzima yenshokutsi: ichazwa ngekutsi, iluhlobo lwendzima lechaza umcondvo wendzima ngalukungatsatsi luhlangotsi. -- Indzima lesiphetfo: yekuphetsa, yekusonga konkhe, ngalokufinyetiwe, ngalamafisha, njengobe nawe ubona Tinhlobo tematheksthi labhalwako Ema-eseyi Indzaba lelandzisako Kubhala ngekulandzisa kuphatselene nekwetfulwa kwelunchungechunge lwetigameko ngendlela lehlelekile. Loku lokulandzelako kutimphawu letilindzelekile tendzaba lelandzisako: • Bhala indzaba/sehlakalo lesengcile/indzaba lesukela enhloko • Sebentisa tigameko letikholwekako • Esikhatsini lesinyenti sebentisa sikhatsi lesengcile, • Sebentisa indzima yekungenisa lehehako • Veta ngalokucacile liphuzu leletfulwako • Sebentisa siphetfo lesihehako lesingakatayeleki • Cinisekisa kugcina sitayela lesihehako, tinsita tekunonga neminyakato • Gcizelela imininingwane yemiva • Sebentisa timphawu tekuchaza lapho kufanele khona, Indzaba lechazako Kuchaza kusetjentiselwa ikakhulukati kuletsa simo nemoya kunekwakha sitfombe: emafilimu ayawenta umsenbenti wesibonwa saloluhlobo, babhali benta loku ngekulandzisa ngemagama, lapho kukhetfwa kwemagama kubaluleke kakhulu ngenca yenshokutsi yawo lefihlakele kunekusebentisa kunemba kwenshokutsi yawo lesobala/lesebaleni. • Chaza umuntfu tsite/lokutsite lokutawusita lofundzako kutsi avisise ngesihloko ngalokucacile • Yakha sitfombe ngemagama • Khetsa emagama nekwetfula ngekucophelela kute utfole umphumela londzingekako • Sebentisa imifanekisomcondvo yalokubonwako, kulalela, kunambitsa, nekutsintsa • Sebentisa titfo tenkhulumo CAPS 43
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Indzaba Tindzaba letinhlangotsilunye tetfula imphikiswano lesekela nobe lephikisana nalokutsite. lehlangotsilunye (‘Kungani ngikholelwe kutsi bafati banemandla kunemadvodza; Tindzaba letinhlangotsi lunye tetfula imphikiswano ngalokulinganako levumako nobe lephikisa loko lokushiwo sihloko, luvo lwembhali luvetwa kuphela esiphetfweni (‘Ngabe bafati banemandla kunemadvodza? yebo na cha, kepha ngivumelana na yebo’): indzaba leveta lingemuva lembhali yetfula imicabango letsite nemibono mayelana nesihloko, ngaphandle kwekuzama kwesekela nobe kuphikisana ngekungavumelani ngetintfo nobe ngutiphi tintfo (‘umfati wesimodeni: umcabango wami’) • Tindzaba letinhlangotsi lunye tivame ngemphikiswano; Indzaba lehlangotsilunye, kutivikela nobe kuhlaselwa lophikiswako kuyalandzeleka futsi imphikiswano iyavakala, kepha – ke akuvimbeleki kutsi yesekele luhlangotsi lunye; siphetfo sicacisa kahle kutsi umbhali ukuluphi luhlangotsi nekutsi kungani. -- Khombisa umbono nobe luvo ubuye uphikise kwesekela nobe kukhutsata indzawo letsite. -- Gcina luvo ngalokucacile ngasosonkhe sikhatsi -- Zama kukhutsata bafundzi kutsi babelane ngeluvo lwakhe nalokungatsatsi luhlangotsi. -- Cala ngeluvo lwembhali ngesihloko ngendlela yalokukhetsekile nalokungendlela lenembako. -- Nika tinhlobo letehlukene tekuphikisana kusekela luvo -- Gcila kumaphuzu nobe uphikisane nesitatimende -- Veta ngekutsatsa luhlangotsi ubuye wengete ngeluvo lolunemandla -- Sebentisa tinsita tekunonga inkhulumo nemasu ekuhhunga -- Sebentisa luvelomagama -- Phetsa ngesitatimende lesinemandla, lesicacile nalesikhutsatako lesiveta luvo lwembhali. Lenhlangotsimbili Tindzaba letinhlangotsimbili tibonakala tinguletilinganisako, kantsi futsi, tiveta tinhlangotsi letehlukene temphikiswano letsite; sakhiwo sihlelwa ngalokucacile; kuhloswe kungatsatsi luhlangotsi; kepha umbhali angabhala ngaye; nelulwimi loluvusa imiva luvumelekile, imphikiswano lenhle kakhulu iyaklonyeliswa, umcondvo lovakalako. Siphetfo asishiye lofundzako angabi nekungabata mayelana neluhlangotsi lwembhali. • Ihlose kunika luvo lolutsatsa luhlangotsi nalolungatsatsi luhlangotsi lwetinhlangotsi totimbili tekungavumelani • Cabanga ngetincenye letehlukene tesihloko lekucocwa ngaso. • Yetfula luvo loluphikisanako ngalokungatsatsi luhlangotsi • Linganisa luvo lwemphikiswano levumako nalephikisako • Lokubhalwako kumele kucace, kuhleleke kubuye kube nenhloso • Yenta titatimende leticatjangisisiwe naletisekelwako • Sebentisa liphimbo lelingatsintsi imiva nalelelikholekako ngaphandle kwekutiphakamisa • Phetsa ngekukhombisa kweluvo lolutsite Indzaba leveta Indzaba leveta lingemuva lembhali yetfula luvo nemibono yembhali, imicabango nenkholelo ngesihloko lesitsite, kuvamise kuba ngulokutsite labatsintseka kakhulu ngako. Kuvamise likamuva lembhali kuphatselana nemuntfu ngco kunaloku tsatsa luhlangotsi; kudzinga sakhiwo lesihlelwe kahle, kodvwa kumele ingatfuli siphetfo lesicacile. Nobe yetfule inkhulumiswano akudzingeki kutsi yetfule tinkhulumiswano ngalokulinganako, nanobe ingatfulwa. Ingaba ngulehlekisako nobe lehlelekile • Cabanga ngembono • Nika timphendvulo letitsintsa imiva kanye netimvo. • Buyeketa ngaphandle kwekutsatsa luhlangotsi lapho imiva idlala indzima khona • Inhloso jikelele kwenta inkhumbulo nobe kuveta imiva yembhali kulofundzako • Kuveta imibono, imicabango nobe imiva leveta bunjalo netintfo latsandza kutenta. 44 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Indzaba leveta • Coca ngemibono nobe lwati ngendlela lehlekile lokutsite • Chaza imibono nobe unike emaphuzu ngendlela lehlelekile (yekutitfutfukisa) • Cwaninga ngemibono ubuye usekele ngemaphuzu nemifanekiso • Chaza imicondvo lengakatayeleki • Hlelembisa ngekulandzelana utsatse lofundzako kusukela kulakwatiko kuye kulangakwati • Bhala ngalokuvamile usebentise sikhatsi lesengcile Ematheksthi emibhalombiko Incwadzi yemtsetfo/ Nanobe kubhalwa kwencwadzi yebungani sekuvalwe tekuchumana te-elekhtronikhi sib. i-imeyli, incwadzi lehlekile ifeksi, kanye nembikoselula kubala lokumbalwa, nanobe kunjalo bafundzi kumele bafundziswe kubhala tincwadzi. Tinhlobo tekubhala kumele tifake ekhatsi tincwadzi kusukela etincwadzini letetayelekile letiya kumalunga emndeni lasedvute nebangani kuye etincwadzini letihlelekile letiya kubemaphephandzaba, kubala letimbalwa. Bafundzi kumele babhale tincwadzi temtsetfo letingemaciniso, babuye, nangabe kunesidzingo, batitfumele babuye bamele imphendvulo. Tincwadzi tekucela kutfunyelwa ngemikhicito, tikhungo temfundvo lephakeme, tekuhamba, temsebenti, nangabe itfunyelwe lapho kufanele khona, nakanjani itawuphendvulwa. Kubaluleka kwencwadzi yemtsetfo kutawuvela ngalokucacile. • Betayete ngetincwadzi temtsetfo letehlukene, sib. incwadzisicelo, incwadzi leya kumhleli weliphephandzaba, incwadzisikhalo, njll. • Gcila etidzingweni letehlukene tencwadzi yemtsetfo letifana nesitayela kanye nesakhiwo • Bhala ngelulwimi lolucondzile nalolulula • Khumbula kutsi tetsamelilwati letihlosiwe kumele tivisise kutsi lokukhulunywa ngako kwemphumela/kube yimphendvulo lekhutsatako • Lokubhalwako kumele kucace kube lula; kubuye kuhleleke • Kucukatse singeniso, umtimba nalokucuketfwe • Kucukatse emakheli lamabili, lobhalile nalobhalelwako • Kucakatse sibingelelo lesihlelekile lesilandzela likheli laloyo lobhalelwako • Kucukatse sihloko nobe umusho walokugcilwe kuko ulandzelwe sibingelelo kumele idvwetjelwe • Veta irejista yelulwimi loluhlelekile • Veta siphetfo lesihlelekile silandzelwe sifinyeto nesibongo salobhalile Incwadzi yebungani/ • Ibhalelwa bantfu labatayelene, sib.bangani, umndeni, njll. incwadzi • Ibhalelwa ikakhulukati kuveta imiva sib. kufisela inhlanhla, kukhombisa luvelo, kwecwayisa, njl. Lengasiyo yemtsetfo/ • Sebentisa lulwimi lolungakahleleki nalolucubile lolufaka ekhatsi irejista nesitayela Lehlelekile • Bhala ngelulwimi loluvakalako nalolula • Veta emaphuzu ngalokuhlelekile ubuye ulandzele loko lokuhlosiwe • Icuketse singeniso, umtimba nalokucuketfwe • Icuketse likheli linye, lobhalako, nelusuku lebhalwe ngalo ngentasi kwelikheli • Icuketse lulwimi lolungakahleleki/lulwimi loluhlelekile nalolungakahleleki sibingelelo lesilandzelwa likheli lalobhalile • Siphetfo siya ngeluhlobo kusukela elulwimini lolungakahleleki kuye kuloluhlelekile lokufaka nalokungakahlelekile kulandzelwe ligama lalobhalile CAPS 45
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako i-Ajenda yemhlangano Imemorandamu yekubhala, i-ajenda nemaminitsi iyasebentiseka nangabe ivakala kahle. Indlela lenhle yekubhala lemisebenti kutsi bafundzi babukele ividiyo, nobe bahambele umhlangano wangempela babuye batsatse emaminitsi, bente i-ajenda lesuselwa emaminitsini, babuye bacatsanise i-ajenda yabo kanye ne-ajenda mbamba nemaminitsi emhlangano. Nobe kunjalo bafundzi badzinga kungeniswa kuletinhlobo ngendlela yebuciko bekuticabangela/kuticambela. Tentele i-ajenda yelikomiti lotakhele lona engcondvweni bese bafundzi babhala loko lebacabanga kutsi kungena emaminitsini, abacaphelisise kugcila ku-ajenda yabo.Loku kuluhlobo lolwehlukile lwemsebenti lobhalwako kunekubhala emaminitsi mbamba. • Nika luhlaka lwalokungacocwa ngako emhlanganweni. • Yitfumelele bantfu/sitfunywa lesimenywe emhlanganweni ngembi kwesikhatsi. • Ivamise kuhlelwa ngumgcini sihlalo nalobhala, ngubani, kubala lokumbalwa… -- Hlola emaminitsi emhlangano lowendlule kutfola tintfo letisuselwa kuwo. -- Yenta luhlu ubuye ugcogce tintfo letitawudzinga kutsi umhlangano ukhulume ngato. • Hlela letintfo ngendlela yekubaluleka kwato ngembi kwesikhatsi semhlangano. • Ciniseka ngesikhatsi lesitawabelwa sihloko ngasinye Emaminitsi • Bhala lokwenteke emhlanganweni • Vumelana nemaminitsi njengelirekhodi leliciniso lekutibophelela, latawuhlala anjalo kuze kube sikhatsi sekuwacitsa/sekuwaphikisa. • Khombisa loku lokulandzelako: --Ligama lenhlangano; --Lusuku, indzawo nesikhatsi umhlangano lowabanjwa ngaso; --Irejista yalabakhona; • Caphuna emagama etincumo tenchubekela phambili njengoba anjalo. • Yetfula sifinyeto salokuphakanyisiwe nalokuvunyelwene ngako ekugcineni • Bhala ngesikhatsi lesengcile • Emahlaya nalokungakabaluleki kumele kushiywe • Emaminitsi abasemtsetfweni abuye akubophelele nangabe sekasayiniwe afakwa lusuku ngumgcini sihlalo ngemuva kwekutsi afundziwe abuye amukelwa emhlanganweni lolandzelako Inkhulumo • Cala ulungise sitayela lesitawusetjentiswa, nini, kuphi, kungani (inhloso), bani (tetsamelilwati) nekutsi yini lokukhulunywa ngako. • Lovulako uheha kulalesisisa • Tfutfukisa emaphuzu ngalokufanele babuye bangasebentisi lulwimi lolungadzingeki • Tsatsa sincumo lapho kumele uphumule nalapho kumele usebentise khona iminyakato yetitfo temtimba (njengobe kunjalo) kanye nenjongo. (Gcina kuchumana kwemehlo) • Sebentisa liphimbo lekungavumelani (nemaphuzu) kepha ube uvakala kahle • Sebentisa imisho lenemibono lelula, usebentise tibonelo letetayelekile • Ciniseka ngekulinganisa kugceka ngendlela levakalako • Cabanga ngesiphetfo. Ushiye tetsamelilwati nemcabango (nobe lemibili) • Sebentisa tibonwa nobe tinsita letiphatsekako kepha kucale emagama kucala • Kusetjentiswa kwemanotsi kuya ngekutitsandzela, futsi asetjentiselwe kutikhumbuta • Sebentisa lulwimi lolukhombisa kukhula, emagugu nesendlalelo 46 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako i-imeyli/umbikoselula Kuhlose kuvuselela nekugcina budlelwane (sms) Likheli lalowo lobhalelwako – esikhatsini lesinyenti kuba, libito lalowo lobhalelwako nalapho iseva kanye nelive iseva levela kulo. Sibonelo, Mhlababz (libito) @ gmail. (iseva) za (live) . Mhlaba.bz@ gmail.za • CC: loku kungaba ngulowo lokumele amukele/lotfunyelelwe le-imeyli • • Sihloko: lesi sifinyeto se –imeyli. • umlayeto • Libito lalotfumele. Caphela: likheli lalotfumele liyativelela uma itfolwa i-imeyli. Lotfumelako angakhetsa kunika leminye imininingwane yekuchumana ekugcineni. Loku kubitwa ngekutsi kusayina Inkhulumoluhlolo/I- • Phenya umhlolwa ngekubuta imibuto inthavyu • Veta tintfo lekakwati kuntenta umhlolwa, tiphiwo, tintfo letimhlulako, njll • Nika emagama esikhulumi esandleni sesancele selikhasi • Sebentisa ikholoni ngemva kweligama lemlingisi lokhulumako • Sebentisa umugca lomusha kukhomba sikhulumi lesisha ngasinye. Umbiko (lohlelekile Imibiko imibhalo lehlelekile, lebuye isebente kahle nangabe lokuhlolwako kubafundzi kungiko nalongakahleleki) futsi kubalulekile. Akukho lokubi lokwendlula kubhala imibikombumbulu, nobe imibiko ngetihloko umbhali langenanshisekelo yato. • Nika umbiko longiwo ngalesimongcondvo, njengobe sinjalo, sib ingoti, lokunye lokutfoliwe • Veta sihloko, singeniso (sendlalelo, inhloso, lokuphatselene nesihloko), umtimba (Bani? Yini ndzaba? • Kuphi? Nini? Ini? Njani?), tiphetfo, tiphakamiso, ticukatsilwati, tichibiyelo. • Hlela, gcogca ubuye uhlelembise lwati; bhala emaciniso. • Sebentisa lulwimi loluhlelekile nalolungakahleleki, irejista nesitayela • Sebentisa: -- Sikhatsi sanyalo (ngaphandle kwemibikomlandvo) -- Emabitomvama -- Lokukhulunywa ngaye (umuntfu wesitsatfu) -- Kuchaza lokungemaciniso -- Emagama nemabintana ethekhniki; -- Lulwimi loluhlelekile, lolungakaphatselani nebantfu. Umlandvomphilo (CV) Njengobe bantfu labanyenti kulesikhatsi basebentisa tinhlaka, kubalulekile kutfola kutsi yini leyenta luhlaka loluhle, nekutsi lungalungiswa njani lubuye lugcwaliseke ngalokusebentisekako. Kubalulekile kukhumbula kutsi yonkhe imilandvomphilo (CV kumele iphatselane nesimongcondvo lesitsite, sib.i (CV) yemsebenti lokhetsekile kumele ikhulume ngekutibandzakanya kwembhali kulomsebenti lophatselene nalowomkhakha. • Tetfule emhlabeni wonkhe ngekusebentisa idokhumenti • Yetfula luvo lwakho lwekucala lolunemandla, • Yetfula lwati ngalokucacile, ngekungatsatsi luhlangotsi nangalokufinyetiwe • Gcila kulomsebenti lophatselene naloyo lowenta sicelo sekufuna umsebenti . • Nika: --Imininingwane yakho --Ticu Temfundvo letisemtsetfweni --Lwati lowunalo ngemsebenti (nakudzingekile) --Referi (lokungabutwa kubo) CAPS 47
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Kubhalwa kwedayari • Idayari lirekhodi lekwetfula tigameko temalanga onkhe • Yetfulwa nguwe ibuye ihlole tigameko telusuku • Bhala luvo lwembhali, indlela yekulandzisa ngemuntfu wekucala ngiyo lefanele • Kukhetfwa kwelulwimi lolulula nalonembako • Liphimbo litawuvetwa simo saloko lokubhaliwe Kunika tikhombandlela • Sebentisa tinkhombandlela nangabe utjela lomunye kutsi angafika njani endzaweni letsite. • Sebentisa simo lesiphocako (ngaphandle kwekusebentisa “ngitawu...”) • Nanobe sihloko “lesiphatselene nawe” singakavetwa, sibuye sisho umuntfu wesitsatfu lomele kuchumana emkhatsini walokhulumako nalolalele. • Cikelela loku lokulandzelako nawunika tinkhombandlela: -- Finyeta ubuye ucacise kahle. -- Inkhombandlela kumele ibekeke ngendlela lehlelekile -- Kumele ngasosonkhe sikhatsi ukhombise inkhombandlela lekhetsekile -- Khombisa kulinganisa libanga lelitawuhanjwa -- Nika lokungenani inombolo yetitaladi letitawuwelwa kute kufikwe endzaweni -- Nika lwati lwetimphawu letitfolakala endleleni -- Sebentisa emagama lakhombisa indzawo -- Sebentisa emagama lakhombisa inkhombandlela -- Sebentisa emagama kubuta tinkhombandlela -- Sebentisa emagama kukhombisa kubonga Kunika ticondziso • Nika ticondziso nangabe uchaza kutsi intfo ingenteka njani. • Ticondziso kumele tihleleke ngalokulandzelanako. Sikhangisi • Gcina ubuye uchubeke nekunaka inshisekelo yalofundzako – ucinisekise kutsi emagama lasebentisekako agcamile. • Yenta lilukuluku lekutsandza lomkhicito nobe kusetjentiswe tinsita • Yenta lofundzako kutsi akhutsateke kuyotsenga/asebentise lomkhicito/kusebenta kwawo • Cabanga ngaloku lokulandzelako nawusungula: --Batsengi labahlosiwe (labo labahloswe sikhangisi) --Indzawo (indzawo nesikhatsi sekuveta sikhangisi- kuluphi luhlobo lwetekuchumana, ngasiphi sikhatsi kanye neluhlelo lesitawukhishwa kulo nobe liphephabhuku) . --Kuheha (siheha kangakanani lesikhangisi?) -- Sakhiwo nesayizi/ifonti. --Indlela lotsatsa ngayo tintfo (lokungemaciniso nobe cha) --Kusebentiseka kwekukhetfwa kwembala nobe kweswelakala kwawo --Lulwimi lolusetjentisiwe (nobe ngabe lulwimi lolungasasetjentiswa, loluphindzako ngalokungenasidzingo, sebentisa tinongo tenkhulumo njll.) Emaphosta/emaflaya Angaba netimo letehlukene Kusetjentiswa ticubulo nemalogo Kuvame kusetjentiswa tibonwa, tincenye tesakhiwo Sebentisa emasu ekukhangisa Sebentisa sakhiwo lesitawenta sikhangisi lesikhangangako nalesikhumbulekako Sebentisa lulwimi lolujulile nalolusebentisa emasu ebunkondlo lasetjentiselwa kwenta umphumela ubuye wente lolulwimi lukhumbuleke, sib.sifaniso ngco, sifaniso, sifutamsindvo, imphindza, imvumelwano, sigci 48 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Kugcwalisa lifomu • Sebentisa lifomu ngetizatfu letehlukene, sib.sicelo sekufuna umsebenti nobe kuya emalangeni elikhefu, kungenela imincintiswano, bolobuhle, njll. • Nika lwati loludzingwa ngulesikhungo lapho emafomu atfunyelwa khona. • Shano lokudzingekako, kulandzelwe yikholoni, sib. Sibongo: Gcwalisa ngalokufanele Umlandvomufi Kukhumbula nekwatisa labanye ngekushona kwemuntfu Emagama laphelele; indzawo latalelwe kuyo; lapho lomuntfu bekahlala khona; lusuku lwakhe lwekutalwa; lusuku lwakhe lwekuhamba emhlabeni; lababalulekile bemndeni; (umyeni; nkhosikati; bantfwana) nemagama abo; Sikhatsi; lusuku; indzawo lapho umgcwabo utawuba khona; lwati lolufinyetiwe lwemufi, njll. Lokunye kwaloku lokulandzelako kungafakwa: Imbangela yekufa (khombisa luvelo kutemasiko); umlandvomufi; lwati lwekukhumbula nekuhlonipha umufi. Inkontileka Sivumelwano sekutibophelela bantfu lababili nobe emacembu lamabili.Inhloso yenkontileka kwenta sibopho.Inkontileka ingabuye yentiwe ngemlomo. (Kuphakanyisiwe kutsi tinkontileka tingentiwa ngemlomo (ngekukhulumisana) nangendlela yekubhala kukhombisa tintfo letonakele nalokungentiwa kwelapha lesimo. Timphawu tenkontileka: • Emagama (sonkontileka, nalowenta sivumelwano nasonkontileka, bofakazi) • Imigomo letawulandzelwa (lokucuketfwe yinkontileka-kufaka ekhatsi umsebenti lotawentiwa, bungako besikhatsi nemali nangabe kutawuba khona kubhadalwa kwalokutsite) . • Kusayina (bonkhe labatsintekako) • Lusuku nendzawo (inkontileka isayinwe kuphi nanini) Incwadzi yekwabiwa Incwadzi yekwabiwa kwelifa nobe kutfola lokwentekile etintfweni temuntfu loshonile emva kwelifa/bufakazi kwekushona kwakhe. Incwadzi yekwabiwa kwelifa icinisekisa kutsi tifiso taloshonile tiyaphumelela. Incwadzi yekwabiwa kwelifa kumele ihlale ivuselelwe ihambisane nesikhatsi ibuye igcinwe endzaweni lephephile. Kumele ibe naloku lokulandzelako: • Emagama emnikati wencwadzi yekwabiwa kwelifa • Lusuku lwekwentiwa kwencwadzi yekwabiwa kwelifa • Imali netintfo • Iindlalifa/tindlalifa • Umlawuli (umngani, emalunga emndeni, ummeli) Umtsetfosisekelo Lisethi lemigomo lebalulekile nobe imitsetfo lebusa kuchutjwa kwenhlangano sib. inhlangano nenchubomgomo yelusha, sib. inhlangano yekungcwabisana, umholiswano, licembu lebhola. • Imitsetfo kumele ibekwe ngekuvumelana kwemacembu latsintsekako • Imitsetfo iyabophelela • Ingabuye ilungiswe itfutfukiswe • Sakhiwo kumele sifake ekhatsi ligama lenhlangano nobe sikhungo, emalunga, timo lekutawulandzelwa tona, lusuku lwekwamukelwa kwawo, kusayina, njll. CAPS 49
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako Ematheksthi etemibhalo kanye nematheksthi etekuchumana Kulandzisa ngawe Kulandzisa ngelwati lwakho Kwetayeta: tigaba tesimonhlalo nobe kutfola simongcondvo sib.Bekusikhatsi semaholide esikolo . Kulandzisa ngetigameko letentekile, ngekulandzelana lokuhlelekile, sib.Ngihambe ngaya ekhaya kaboThami---Ngase..... Leminye yemininingwane leyengetako ngesehlakalo ngasinye, sib.Umangele kungibona ngichamuka. Kuphindza utetayete- sitatimende lesiphetsako lesingafaka ekhatsi kuchaza kabanti, sib.Ngifisa kwangatsi bengingahlala sikhatsi lesidze naThami.Sicitse situnge. Ivame kubhalwa ngesikhatsi lesengcile Yetfulwa ngemuntfu wekucala newesitsatfu Tihlanganisi tesikhatsi tiyasetjentiswa, sib. Kwekucala, kwase, lokulandzelako, emva kwaloko, ngembi kwaloko, kwekugcina, kwanyalo Ivame kugcila kumutfu ngamunye nobe kutibandzakanye kwelicembu. Kuvamise kusebentisa sitayela lesingakahleleki Inkhulumomphend- • Iveta inkhulumiswano emkhatsini webantfu lababili nobe ngetulu. vulwano • Irekhoda tingucuko ngendlela letenteke ngayo, njengobe tikhulunywa kusukela eluhlangotsini lwalokhulumako. • Bhala emagama ebalingisi esandleni sesencele selikhasi • Sebentisa ikholoni emva kweligama lemlingisi lokhulumako • Sebentisa umugca lomusha kukhombisa sikhulumi ngasinye lesisha • Cwayisa tikhulumi (nobe labafundzako) indlela yekukhuluma nobe kwetfula tento letikubakaki ngembi kwekukhulunywa kwemagama. • Yenta luhlaka lwalesimo lesitsite ngembi kwekubhala Sihlatiywa Tihlatiwa atikavami kulandzela iphethini letsite. Akukameli kutsi tifake tincenye letikhetsekile telibhuku, lifilimu nobe iCD. Ngalokuvamile, tihlatiywa titfola kutsi yini leyo lehlatiywako nekutsi bobani labatsintsekako, kepha emva kwaloko konkhe kuyachubeka. Tihlatiywa letinhle tiba nguletetsembekile naletingemaciniso; tihlatiywa letimbi kuba nguleto letihambelana nekutfukutsela kwemuntfu lapho akhombisa imiva yakhe yentfukutselo. Emahlaya akakavami kutihlatiywa: Kulabanye bahlatiyi kuluphawu lwabo loko. Yetfula tihlatiywa letisuselwa kutinsita letehlukene kukhombisa bafundzi kutsi loluhlobo lwembhalo lungentiwa njani ngetindlela letehlukene. • Khombisa kuphendvula kwangamunye emsebentini webuciko, lifilimu, emabhuku, timo letehlukene, njll. • Uvete “indlela labona ngayo” emsebentini lowetfulwako • Umfundzi wesihlatiywa kumele angavumelani nemhlatiyi. • Uveta, lokungumphumela, kutsatsa luhlangotsi. Bahlatiyi lababili bangaphendvula ngalokwehlukene etheksthini lefanako. • Kunika emaphuzu lafanele, sibonelo, ligama lembhali/umkhiciti/umdvwebi, sihloko selibhuku/ ligama lemshicileli/inkapani lekhicitako, kanye nelinani (nangabe kudzingeka) Ematheksthi enkondlo • Bhala ngekubona kanye nelwati lowunalo --Luntfu --Imvelo --Tintfo letiphatselene netekuhlalisana --Itheknoloji njll. • Landzela sakhiwo --Sihloko --Titanza • Kusetjentiswa kwelulwimi lwebunkondlo • Vumela kusetjentiswa kwemtsetfo wetenkondlo, sib.kunganaki tiphumuti nobe sakhiwo selulwimi 50 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Tinhlobo tematheksthi labhalwako I-athikili • Beka emaciniso ngalokusha nangalokungenamaphutsa yeliphephandzaba • Linga kuchumana netetsamelilwati ngaphandle kwekutidida • Finyeta ngalokungenamaphutsa ngaphandle kwekusuka emacinisweni • Nika sihloko lesifinyetiwe nesihlokwana lesicacile • Cala ngemaphuzu labalulekile kunawo onkhe: bani? ini? njani? nini? kuphi? ngobe? nangaliphi lizinga? I –athikili Esikhatsini lesinyenti, ema-athikili eliphephabhuku acuketse tintfo letitsandvwa ngumbhali naleto yeliphephabhuku langatitsandzi nesitayela leketfula ngaso imibono yakhe, kantsi loku ngiko kufanele bafundzi bakhutsatwe ngako. Badzinga nekutsi babhale ema-athikili eliphephabhuku nganobe yini lebayibona ibalulekile kubo, kwengenta ema-athikili labangenta ngawo emahlaya, kuphukuta, kutijabulisa, kwenta inhlekisa, kuhleka nobe kugceka nobe ngusiphi sihloko lesifanele. Linyenti lema-athikili emaphephabhuku lafundvwa bafundzi avamise kuba aloluhlobo. I-inthanethi igcwele ema-athikili, kantsi futsi sitayela sawo nalokucuketfwe akukehluki kangako kulawa labhaliwe, kubalulekile kuwahlola, ikakhulukati njengobe avetwe emabhulogini, lokuyindlela levulekile leyamukelelekile yekubhala. Kunika bafundzi litfuba lekutentela abo emabhulogi (kungaba sephepheni, nanobe kungenakungabata kutsi linyenti lebafundzi linawo emabhulogi abo) kunika simongcondvo sekubhala lesinotsile, kuhlanganisa nekucikelela tetsamelilwati, lokucuketfwe lokusandza kwenteka, nemoya lowemukelekako. Sebentisa loku lokulandzelako: • Sihloko kufanele sihehe, siphindze siletse lilukuluku • Sitayela kufanele siphatselane naye, akhulume ngco nalofundzako. -- Sitayela singachaza sibuye sibe nemcondvo lofihlakele, sihehe tingcondvo talabafundzako. -- Emagama, indzawo, sikhatsi, inkhundla nalokunye lokumininingwane lebalulekile kumele kufakwe kule-athikili. -- I-athikili kumele ivuselele lilukuluku ibuye, njengesikhangisi, ikhutsate lofundzako kutsi asebentise lomkhicito nobe awusebentise. -- Titanza kumele tingabi tindze kantsi futsi tikhutsate kufundvwa kwe-athikili. -- Ifonti kumele igcame futsi ikhange iDokhumentari • Lucwaningo lolunemininingwane lwemphilo yentfo letsite, sib. sihlabani (temidlalo, Temfundvo, Tenkholo), nembiko walokutfoliwe . • Loku kufaka tindzaba letihamba embili netinkinga tesifundvo lesihlangabetana nato ngembi kwekufinyelela esicongweni. • Emagama, tindzawo, sikhatsi, indzawo naleminye imininingwane lemelwe ifakwe kudokhumentari. • Cala ngemaphuzu lamcoka: ngubani, ini, njani, kuphi, kungani, nekutsi akuliphi lizinga. CAPS 51
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Budze bematheksthi eLulwimi Lwasekhaya (lokumele akhicitwe bafundzi) Umsebenti Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Indzima 100 –120 emagama 120 – 140 emagama 140 – 160 emagama • Emagama 8 – 10 imisho 8 – 12 imisho 8 – 12 imisho • Imisho 4-6 titanza 5-8 titanza 5-8 titanza 150 – 200 emagama 200 – 250 emagama 250 – 300 emagama Indzaba 4-6 titanza 5-8 titanza 5-8 titanza Inkondlo 2-3 titanza 3-4 titanza 4-8 titanza Indzaba lemfisha, kufake 1 likhasi 2 emakhasi 3 emakhasi netinganekwane +/-6 titanza +/-12 titanza +/-24 titanza Inkhulumomphendvul- wano (umdlalo lonkhund- 1 likhasi 2 emakhasi 3 emakhasi lanye) Ematheksthi emibhalombiko lemidze, 120-140 emagama 140-160 emagama 160-180 emagama sib. tincwadzi Ematheksthi lamafisha 80 - 90 emagama 90 – 100 emagama 100 – 110 emagama Sifinyeto 50 – 60 wemagama 60 – 70 emagama 70 – 80 emagama etheksthini lenemagama etheksthini lenemagama etheksthini lenemagama lange-240 lange- 260 lange- 280 Budze bemaTheksthi eLulwimi Lwasekhaya (lokumele bafundzi bawasebentise) Umsebenti Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Ematheksthi lamadze ekulalelela kuvisisa 150-200/kufike 200-250/kufike 250-300/kufike sib.indzaba, ema-intaviyu, imidlalo, imibiko emaminithini lasi- 5 emaminithini lasi- 5 emaminithini lasi- 5 yetindzaba Ematheksthi lamafisha ekulalelela kevisisa 80-100 60-70 wemagama/1-2 70-80 wemagama/1-2 sib. timemetelo, ematheksthi eticukatsilwati, wemagama/1-2 emaminithi emaminithi ticondziso, tinkombandlela emaminithi Ematheksthi ekufundzela kuvisisa/ematheksthi 150-200 wemagama 200-250 wemagama 250-300 wemagama ekufundzisisa Budze bematheksthi ekufundza lokwengetiwe akukaphakanyiswa njengobe loku kuya ngeluhlobo lwetheksthi, bumatima belulwimi kanye nelizinga lekufundza lemfundzi. 3.1.4 Takhi netimiso telulwimi Takhi netimiso telulwimi tisho imitsetfo lephatselene nekusetjentiswa kwetimphawu tekubhala, kubhala bofeleba, tinhlavu, imisindvo, emagama, imisho netitanza emisebentini yetemlomo neyekubhala. Lemitsetfo ifaka ekhatsi lupelomagama, imphimiso, luhlelo lwelulwimi, kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi lolujulile, njll. Emakhono ekulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala angeke entiwe ngaphandle kwelwati loluvakalako lwetakhi telulwimi nekusetjentiswa kwato. Bafundzi badzinga silulumagama lesibanti lekungaba yintfo yinye lebalulekile lengasita umuntfu kutsi achumane kahle. Silulumagama lesibanti sibalulekile kuwo onkhe emakhono elulwimi ikakhulukati ekufundzeni nasekubhaleni. Indlela lesita kakhulu bafundzi kutsi batfutfukise luhlelo lwelulwimi nesilulumagama kufundzisisa ngekhatsi nangephandle kweliklasi. Bafundzi batawufundza kutsi Takhi neTimiso telulwimi tisetjentiswa njani, babuye batfutfukiswe ekusebentiseni lulwimi ngekuhlanganyela ekukhulumeni ngelulwimi (lulwimi lolusetjentiselwa kucacisa lokutsite), ngaloko-ke 52 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 bangahlolisisa imisebenti yabo nalamanye ematheksthi mayelana nenshokutsi, kufaneleka nebungiko.Batawubuye bakwati kusebentisa lolwati kute balinge kusebentisa lulwimi kwakha inshokutsi ngemagama nelizinga lemisho etheksthini yonkhe. Batawubuye bakwati kusebentisa lolwati kute balinge ngekusebentisa lulwimi kwenta inshokutsi ngekusebentisa ematheksthi lakehlukene, bafundzi bangeta silulumagama babuye basebentise kuvisisa kwabo kwetakhi netimiso telulwimi ngalokungiko. Kulindzeleke kutsi Takhi neTimiso telulwimi kumele tifundziswe kusimongcondvo njengobe nalamanye emakhono afundziswa abuye atfutfukiswe njalo. Tinhlelo tekufundzisa ticuketse luhla lweTakhi neTimiso telulwimi (tintfo) lekumele tifundziswe ebangeni ngalinye. Uma kukhetfwa ematheksthi ekulalela nekukhuluma emjikeleto ngamunye wemaviki lamabili, cikelela kutsi acuketse letinye tintfo telulwimi lofuna kutifundzisa. Enta imisebenti lephatselene nalamatheksthi letawenta kutsi bafundzi bakhone kusebentisa letintfo kusimongcondvo. Ngalokufanako, ematheksthi labhalwako latawubhalwa bafundzi atawufaka ekhatsi letinye tintfo telulwimi. Nika bafundzi bakho teluleko ngekusetjentiswa kwaletintfo ngalokufanele nalokungiko. Khetsa letinye taletintfo letinika bafundzi bakho bumatima bese batetayeta ngalokuhlelekile. Esigabeni Lesiphakeme, li-awa linye emjikeletweni wemaviki lamabili ubekelwe eceleni kute kwentiwe ticondziso letihlelekile nekutetayeta ngeTakhi neTimiso telulwimi. Lelithebuli lelingentasi likhombisa takhi tetimiso telulwimi lekulindzeleke kutsi bafundzi batifundze ngesikhatsi sekulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala. Letakhi kumele tifundziswe kusimongcondvo ngendlela lehlangene kusetjentiswa tinhlobo letehlukene tematheksthi etemlomo, ematheksthi latibonwa nematheksthi labhaliwe. Kumele afundziswe ngendlela lecacile ngesikhatsi lesibekiwe njengekwesidzingo, Sibonelo seTakhi neTimiso teLulwimi Tiphumuti Ngci (.), sibabato (!), sibuti (?), khefana (,), ikholoni (: ), isemikholoni (; ), i-aphostrofi (...), bokhulunyiwe (“ ”), Bakaki (), i-aphostrofi (‘), ihayifeni (-) Lupelomagama Emaphethini ekupela, imitsetfo netimiso tekupela, tifinyeto, kusebentisa sichazamagama Takhi temagama Ticalo, ticu netijobelelo Emabito Ticalo temabito – umuti; umu-ti (tento letisalibito sib, Ngitsandza kubhala) Emabito ngco (sib. Thando, Musa) nemabitomvama (sib.Umfati, dokotela) Emabito etintfo letibalekako (emahhabhula, tipunu) nemabito etintfo letingabaleki (fulawa, shukela) Emagama etintfo lowungeke utibone/utibambe (kufa, liphunga, lutsandvo, kwetsembeka, bubi) nemabito etintfo letibonakalako (sib.situlo, libhola) Emabitombici (Indizamshini, Maketala, Calantsatfu, Bonginkhosi) Emabitogcogca (sib. Imfuyo, umhlambi, libutfo, likwaya) Emabito lamagalagala (sib.libhukutinhlelomalangonkhe) Emabitosento (sib.Kushayela kuyajabulisa, kukhala kuyelapha) Tinombolo (bunye nebunyenti) (situlo/titulo) Emabito etintfo letinelinani lelingagucuki uma lisebunyeni (sib.emahewu, emasi, tibuko) Emabito lakhomba buniyo (umfana wakhe, Indlu yakhe, situlo semfundzi) Silandziso namentiwa (Udlala ibhola) Bulili (sib. Indvodza/umfati, umfana/intfombatane) Tinciphiso (sib. Umfula/Umfudlana, indlu/indlwana) Tikhuliso (sib.umuntfu/umuntfukati, sitfombe/sitfombekati) Emabito lasuselwa kuletinye titfo tenkhulumo (siphawulo-khulu libito-Mkhulu CAPS 53
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Sibonelo seTakhi neTimiso teLulwimi Emagama lachaza kutsi kukhomba: loku, loko, leti, leto, lelo (sib.Litafula lelo) libito lentani Kukhomba linani 1: bonkhe, labambalwa, labanyenti (sib. Bafundzi labanyenti abakafiki) Kukhomba linani 2: bobabili, (Sib. Bobalili bahleli phasi.) Kukhomba linani 3: kunyenti, banyenti, kuncane, (sib. Umfundzi kanyenti uyaboniswa.) Kukhomba linani 4: nobe ngubani, labanye, ngamunye, (sib. Thishela ngamunye ufundzisa sifundvo sakhe.) Tabito Tabito telucobo letiyinhloko: Yena, nine, bona, mine, (sib. Yena ufundza libhuku) Tabito telucobo letingumentiwa ngco namentiwa nsombo (sib. Yona uyiphe mine) Tabito tekukhomba: laba, labo, (sib. Bafundzi labo labasemnyango.) Tabito tebuniyo: kwami, yami, setfu, (Incwadzi yami yinhle.) Tiphawulo Indzawo yesiphawulo emshweni, sib.Lomkhulu umuntfu (singasetjentiswa ngembi kwelibito) Umfana lomudze akeva (singasetjentiswa ngemuva kwelibito) Siphawulo lesandvulela libito: lomkhulu, lomncane, lomndzala, lomudze, (umfana lomudze uyagobeka.) Siphawulo sekucatsanisa: lenkhulu, lenkhudlwana, lenkhulu kakhulu, (sib. Babe wakhe indlu lenkhulu kakhulu) Tento Sento lesisisekelo: sib. Lala, hamba, dlala, bhala, Sento lesitsatsa mentiwa: sib. Babe ubhala incwadzi Sento lesingamtsatsi mentiwa: Babe uyabhala Timphambosi (telulo tesento) Tento letinabomentiwa babili (mentiwangco namentiwansombo) Tindlela tesento • Indlela lecondzile: Tinyoni tiyaphapha. • Indlela lephocako: Unganatsi ubuye ushayele! • Indlela lencikile/leyamile: Bengingahamba, nangabe benginemali, kube ngamtfola, ngabe ngamshaya. Tinsitasento letihambisana netindlela tesento Kukhombisa kukwati kwenta lokutsite/kungakwati kwenta (indlela leyamile isetjentiswe ilandzelwa tinsitasento sibonelo, uhamba abuye aphumule, Indlela lephocako lephikako sibonelo, hamba! Musa kuhamba< Musani kuhamba) Tikhatsi tesento Sikhatsi sanyalo lesicondzile lesisetjentiswa kukhuluma ngesikhatsi lesitako, sib. kusa liholide Sikhatsi sanyalo lesichubekako sib.Sesi uyafundza. Sikhatsi sanyalo lesiphelele, sib. Ngihleti nagogo sikhatsi lesidze Sikhatsi sanyalo lesiphelele lesichubekako, sib. Thando bekasiphekela kudla liviki lonkhe Sikhatsi lesengcile sib. Sipho waya esikolweni. Sikhatsi lesengcile lesiphelele, sib. Waya ekhaya ngobe akhohlwe tincwadzi takhe. Sikhatsi lesengcile lesiphelele lesichubekako, sib. Bengimlindzile ngalesikhatsi afika thishela. Sikhatsi lesengcile lesichubekako, sib. Bantfwana bebabanga umsindvo nakefika eklasini thishela Sikhatsi lesitako, sib. Malume utawufika. Sikhatsi lesitako lesichubekako, sib. Ngitawube ngisebenta lonkhe leliviki lelitako Tivumelwano Inhloko – sivumelwano sesento, sib. Bantfwana bafikile. 54 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Sibonelo seTakhi neTimiso teLulwimi Tandziso Tandziso tesimo: sib. emvuleni, elangeni, emakhateni, Tandziso tesikhatsi: sib. emini, emnyakeni, ngenyanga, evikini Tandziso talokuvamile: sib. njalo njalo, imvama Tandziso talokungahle kwenteke: sib. Mhlawumbe, nakanjani, incenye nje, yingce nje Tandziso tendzawo: sib. Endlini, esikolweni, ebaleni, edlobheni Umshwana lokhontile lokhomba indzawo sib, bamtsatsele imali lapho kuphitsitela khona Bondzaweni Bondzaweni labacondzile: sib. etulu, edvute, lapha, ekhaya, emfuleni Bondzaweni labambici (bondzaweni labanemagama lamabili): ngetulu kwe, ngenhla kwe, ngekhatsi kwe Bondzaweni betibalo: (nakuhlukaniswa-imfica uyihlukanise ngakutsatfu kuba ngukutsatfu, njll. Tihlanganisi nemagama Kuhleleka ngekulandzelanisa ngendlela lokwenteke ngayo/kulandzelanisa: kwekucala, laletsa ingucuko kwesibili, kwesitsatfu, ngembikwekutsi, emvakwekutsi, uma, ngemuva kwesikhatsi, kuze kube, emshweni lokungenani, lokulandzelako, nyalo, ngalokwendlulile, ngemvakwaloko. Inchazelo/imbangela nemphumela: nanobe, ngako-ke, ngobe, ngalesizatfu, njengobe, ngesizatfu sekutsi, kumayelana, ngako-ke, ngako, njalonjalo, nanobe, kulandzela loko, nangabe … manje Indlelanchubo: kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu. Kucatsanisa/umehluko: kuyefana, kwehlukile, kuncane kuna, kukhulu kuna, nobe kunjalo, kodvwa. Kuhlela ngekubaluleka: sonkhe sikhatsi, ekugcineni Kuhlela ngekwendzawo/ngekubekeka: ngenhla, ngentasi, ngasebuncele, ngasekudla, njll. Inkhulumomvama: kuvamile, ngiphetsa Indzima yekutikhetsela: ngeluvo lwami, inkholelo, umbono, kuvisisa/kucondza, ngicabanga kutsi, ngikhetsa/ngikutsatsa, ngiyetsemba, kimi kubonakala kwangatsi, ngincoma/ ngitsandza/angitsandzi/ngetsemba/ngiva Kuhlelwa kwetitanza: ngeluhlobo lwe-, kungahlukaniswa kube-, kweluhlobo lwe-, kungaphasi kwe-, kuhlala, kuyincenye ye-, kungena ku-, kuhlanganiswa ne-, kuhlobana ne-, kufaniswa ne- Indzima lechazako: ngetulu, ngaphasi, ngaphandle kwaloku, edvute, enyakatfo/ empumalanga/eningizimu/enshonalanga, isayizi, umbala, simo, inhloso, budze, bubanti, sisindvo, sivinini, kufana nekutsi, kufute/kumele Indzima yekulinganisa/yekuhlatiya: kuhle/kubi, kungiko/akusiko, similo/kungabi nesimilo, kukahle/kukabi, kubalulekile/akukabaluleki, kubona kwangatsi, kuphakamisa kutsi kwenteke lokutsite, kubonisa, kuphikisana/kuhishana Indzima yekunika inchazelo: ichazwa njenge-, iluhlobo lwe- Indzima yekuphetsa: kuphetsa, kusonga, kufinyeta, kafishane, njengobe nibona Tibiti/tentakutsi Sib: Klaba, khwishi, tju, hhu, bha, Muntfu! Tibabato Sib. Ha! Maye! Halala! Hhule! Yehheni bo! CAPS 55
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Sibonelo seTakhi neTimiso teLulwimi Kutfutfukiswa Bomcondvofana, bomcondvophika, emabitomfutiselo, bomcomndvomnyenti bomabitwafanana, kwesilulumagama sifanamsindvo (sifanangwaca nesifanankhamisa) ligama linye endzaweni yelibintana kumbe nelulwimi lwetinongo umusho. • Tinongo tenkhulumo (sifaniso, sifanisongco, sifutamsindvo, sihabiso, sicatsaniso, siphukuto, silutfo, lupholavutfondzaba, luphawu, kuhlonipha, - indida, lihlaya sidlalangemagama, kukhuluma ngekungababati, sihlaneketelo) Tiga tenkhulumo/tisho/tag/tiphicaphicwano Emagama labolekiwe/bomabitomfakelwa, emagama endzabuko, emagama lamasha (i-ethimoloji) (imvelaphi yemagama). Lokungacaci, libintana lelisetjentiswe kakhulu, lokungenasidzingo, kuphindza lokungenasidzingo, lulwimi lolungekho emtsetfweni, ijagoni, indlela yekuphimisa, inkholelo lengesilo liciniso, kugceka, kutsatsa luhlangotsi, lulwimi loluchukulutako, lokuvusa imiva, lulwimi lwebulili, njll Kusebentisa lulwimi ngenhloso letsite, lokungukutsi: irejista lefanele tetsamelilwati, Bukhosi, indvuna, indlovukati, njll Kuntjintja kwenshokutsi, sikhokho (ingoloyi, umuntfu lohlakaniphile), njll Emabintana Umshwana loyinhloko, sib. Sidle sinkhwa. Umushwana lokhontile (loncikile), sib. Babe usebenta eJozi, udla khona. Umshwana losandziso (lowandzisako), sib. Sivakasha eThekwini. Umshwana losiphawulo: sib. Umfati lomdzala uphatsekile. Umshwana lolibito: sib. Musa udle angakalambi. Umshwana lonemibandzela: sib.Nangabe utangilekelela, Ngitakunika imali lebukekako. Imisho Lecondzile, lembici nalemagalagala Imphambosi Impambosi yekwentiwa ivame kusebentisa tijobelelo tempambosi nobe telulo tempambosi, sib. yekwentiwa Inja ishaywa ngumkhulu, sinkhwa sidliwa ngumalume. Inkhulumombiko Kubika lokubutiwe, sib. Ungibute kutsi ngitsandza hloboluni lwemculo/ungibute kutsi kungani ngishiye sikhatsi. Sizile utsite angeke aphumelele esikolweni. ‘utsite’ 3.2 LITHEBULI LEKUSATJALALISWA KWEMATHEKSTHI Emaviki Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Ithemu 1 1 ne 2 Indzaba Indzaba Itheksthi lesicukatsilwati – sikhangisi, iphosta. 3 ne 4 Inkondlo Itheksthi lesicukatsilwati Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, lenenkhulumo. tinkondlo 5 ne 6 Inkondlo, Umdlalo Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha Itheksthi lesicukatsilwati – itheksthi yenkontileka 7 ne 8 Indzaba lemfisha, temdzabu Itheksthi lesicukatsilwati sib. Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, I-athikili yeliphephandzaba nobe tinkondlo yeliphephabhuku. 9 ne 10 Indzaba lemfisha, inkondlo Itheksthi yembiko welucwaningo Itheksthi lesicukatsilwati sib. Umbiko weliphephandzaba nobe weliphephabhuku 56 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Emaviki Libanga 7 Libanga 8 Libanga 9 Ithemu 2 1 ne 2 Inovelana, Umdlalo, tinkondlo Itheksthi lesicukatsilwati Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, lanetibonwa, sib. emabalave/ tinkondlo timphawu/tikali/emashadi/titfombe 3 ne 4 Itheksthi lesicukatsilwati Itheksthi lesicukatsilwati, sib. Sihlatiywa setheksthi - inoveli, lenetibonwa sib. Imidvwebo Ematheksthi latimviwa/ematheksthi Umdlalo, indzaba lemfisha, yesikhangisi/titfombe/emagrafu; latibonwa – kulingisa/tingcoco tinkondlo iphosta; kuchazwa kwentfo, tesigungu/tephaneli itheksthi lesibonwa 5 ne 6 Itheksthi lesicukatsilwati sib. Itheksthi lesicukatsilwati, sib. Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, tindlelanchubo, ticondziso, Itheksthi Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu tinkondlo - satiso, i-ajenda lesicukatsilwati lenetibonwa sib nemaminitsi emashadi/emathebula/imidvwebo/ titfombe/emagrafu 7 ne 8 Inoveli/Umdlalo Sihlatiywa sendzaba Itheksthi lesicukatsilwati lenetibonwa, sib. Sihlatiywa sesikhangisi 9 ne 10 SIBUTSETELO SELUHLOLO Ithemu 3 1 ne 2 Itheksthi lesicukatsilwati, sib. Umdlalo Itheksthi lesicukatsilwati – incwadzi luhlolomibuto nobe lifomu yekwabiwa kwelifa Inkondlo 3 ne 4 Umdlalo, inkondlo Itheksthi lesicukatsilwati, Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, i-athikili yeliphephandzaba/ tinkondlo – kubhalwa kwetheksthi yeliphephabhuku yemibhalombiko – incwadzi lehambisana nencwadzisicelo kanye nemlandvomphilo 5 ne 6 Itheksthi ngesatiso, i-ajenda Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, nemaminitsi inkondlo – incwadzi yemtsetfo tinkondlo – kubhalwa kwe-eseyi neyebungani 7 ne 8 I-athikili yeliphephandzaba/ Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, yeliphephabhuku ngetindzaba inkondlo – kubhalwa kwendzaba tinkondlo – kubhalwa kwetheksthi letisematseni yembhalombiko – likhadi lesimemo nelekwamukela simemo 9 ne 10 Itheksthi lesicukatsilwati – Itheksthi lelandzisako – inoveli, Umdlalo – kubhalwa inkhombandlela indzaba lemfisha; tinkondlo kwenkhulumomphendvulwano Ithemu 4 1 ne 2 Umdlalo/inoveli/indzaba lemfisha Itheksthi lesicukatsilwati: Inoveli, indzaba lemfisha – i-athikili yeliphephebhuku/ kubhalwa kwencwadzisicelo yeliphephandzaba 3 ne 4 Itheksthi lesicukatsilwati Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, Inoveli, indzaba lemfisha, tinkondlo lenedayari, i-imeyili, umbikoselula, inkondlo – kubhalwa kwema-imeyili emaflaya. 5 ne 6 Inoveli, Umdlalo, indzaba lemfisha, Umdlalo/umdlalo, inkondlo – Inoveli, indzaba lemfisha, tinkondlo temdzabu umbiko wentsatseli – kubhalwa kwemlandvomufi, kubhalwa kwedayari, likhadi lesimemo 7 ne 8 Kubuyeketa ematheksthi – Kubuyeketa ematheksthi – Kubuyeketa ematheksthi – kulungiselelwa luhlolo kulungiselelwa luhlolo kulungiselelwa luhlolo 9 ne 10 LUHLOLO SIBUTSETELO CAPS 57
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 3.3 TINHLELO TEKUFUNDZISA Kubafundzi labanyenti labehlulekako nobe labaswelako, Sigaba Lesiphakeme sisiphetfo semfundvo lephocelekile. Ngemuva kwelibanga le-9, bafundzi labanyenti bahamba bayofuna umsebenti nobe bayofundzela imisebanti letsite. Kungalesizatfu kutsi lizinga lekwetfulwa kwemfundvo yebafundzi labaseSigabeni Lesiphakeme libe sezingeni lelisetulu. Bafundzi kumele batfole lwati lolubanti lolwahlukahlukene, lolutawubalungiselela kutsi bakwati kumela likusasa labo. Kufundziswa kweLulwimi Lwekucala Lwekwengeta, etilwimini, kucishe kufane naloko kweLulwimi Lwasekhaya. Umehluko uba kujula kwetheksthi lesetjentisiwe/lefundziwe nalekhicitiwe. Bafundzi eSigabeni Lesiphakeme kufanele bafundziswe tinhlobo temibhalo letehlukene kanye netinhlobo tematheksthi lebalindzeleke kutsi batikhicite. Lolwati lebalutfolile lutawenta kutsi bafundzi bakwati kubukana nanobe ngutiphi timo tekukhetsa letibavulekele, lubuye lwelekelele indlela lebabamba ngayo lwati lwalokucuketfwe. Luhlelo lwekufundzisa lukhomba linani lelincane lalokucuketfwe lokungentiwa ngemaviki lamabili ithemu ngayinye. Bothishela abakabopheleki kutsi bakucedze konkhe lokucuketfwe ngemjikeleto wemaviki lamabili. Kulandzelana kwalokucuketfwe akukanikwa/akukashicilelwa kantsi nesikhatsi lesinikwe sisilinganiso sekutsi kungatsatsa sikhatsi lesingakanani kwenta konkhe lokucuketfwe. Akufanelanga lulandzelwe njengobe lunjalo. Bothishela kufanele babhale luhlelo lwemsebenti balususele emabhukwini tifundvo babuye bafundzise loko lokucuketfwe yithemu ngayinye basebentise kulandzelana nesivinini lesifanele. Bothishela bayakhutsatwa kutsi basebentise lokucuketfwe nobe lwati lwetintfo letitfolakala endzaweni yabo. 3.3.1 AHLANGANA NJANI EMATHEKSTHI KULOMJIKELETO WEMAVIKI LAMABILI Ematheksthi lahlukahlukene asetjentiswe njengesisekelo kute kwakhiwe loluhlelo lwekufundzisa lwemjikeleto wemaviki lamabili. Akhetfwe ngekutsi asebentisana njani kute ente intfo yinye lehlangene, sibonelo: umfundzi utawulalela indzaba abuye ngemuva kwaloko afundze indzaba. Bangacelwa kutsi babhale bachaze ngaloko lokwetfulwe ngemlomo lokumayelana nendzawo nobe umuntfu lotsite (lokutawuhambelana nalendzaba) nobe bangacelwa kutsi babhalele umlingisi losendzabeni incwadzi. Khetsa ingcikitsi yemjikeleto wemaviki lamabili ngamunye lotakusita kutsi uhlanganise lemisebenti ngemphumelelo. Inhloso yekusebentisa tingcikitsi kwenta kutsi kuvumeleke kuphindza silulumagama netakhi telulwimi kabusha njalo njalo esimeningcondvo lesifanele. Letakhi telulwimi letiphakanyisiwe emjikeletweni ngamunye tentelwe ematheksthi latawukhicitwa kulomjikeleto. Thishela angabuye angete letinye takhi letitsatseka njengaletilusito kulesikhatsi semjikeleto. 3.3.2 ALANDZELANA NJANI EMATHEKSTHI/IMISEBENTI KULOMJIKELETO WEMAVIKI LAMABILI Ematheksthi akumelanga afundziswe ngekuhleleka lokutsite. Esikhatsini lesinyenti, kufanele kube nemsebenti/ itheksthi yekulalela nekukhuluma kute kulungiselelwe umsebenti wekufundza nekubhala. Ngalesinye sikhatsi, umsebenti wekulalela nekukhuluma kufanele usukele etheksthini lefundvwako. Bafundzi kufanele batibandzakanye kulamatheksthi lehlukene etemlomo babuye bafundze ngembi kwekutsi babhale lamatheksthi. Esikhatsini lesinyenti, ematheksthi lalalelwako, sib. Indzaba nembiko wetindzaba utawehluka ubuye ube sezingeni leliphakeme kunaleyo labatayifundza bafundzi. Loku kwentiwa ngoba emakhono abo ekulalela atfutfuke kakhulu kunemakhono abo ekufundza. 3.3.3 TINHLOBO TEMATHEKSTHI LANIKIWE NALAMISIWE Tinhlobo tematheksthi lanikiwe lekufanele afundziswe emjikeleto ngamumye wemaviki lamabili acacisiwe eluhlelweni 58 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 lwekufundzisa kantsi futsi kumele acukatfwe ebhukwinitifundvo lelimisiwe. Esikhatsini lesinyenti, kute indzaba letsite lephakanyisiwe. Loku kuchazwe kahle ehlelweni lwekuhlola futsi kufanele kutfolakale encwadzini. Kukhetsa kungentiwa etindzabeni letehlukene letikhona, tindzaba tekuticambela/temifanekisomcondvo (Sib. Intfo lejabulisako, isayensi lenemaciniso) tindzaba temlandvo (sib. Imilandvomphilo) netindzaba temdzabu (sib. tinsumansumane, tinganekwane netinsimu) letingatfolakala. Loku kungentiwa ngalokufanako ngetinkondlo nemidlalo. Lawa kutakuba ngematheksthi lakhetfwe encwadzini/etincwadzini tekufundza kuletinye tincwadzi (kufundza lokwengetiwe) kantsi futsi atawusekela ematheksthi lafundziwe esigabeni lesimisiwe.Tingaba luhlobo lwetheksthi lefanako (kute kugcizelelwe kuvisisa sakhiwo setheksthi) nobe luhlobo lolwehlukile lwetheksthi (kute ihehe kakhulu ibuye yengete kukhona kufundza tintfo letinyenti) . Ngaso sonkhe sikhatsi, lokufundza lokwengetiwe kufanele kuhambelane netihloko netingcikitsi letikhetselwe lamatheksthi leniketiwe emjikeletweni wemaviki lamabili. 3.3.4 Kuhlangana kwawo onkhe emakhono elulwimi emjikeletweni wemaviki lamabili. Nanobe emakhono eluhlelweni lwekufundzisa etfulwe ngekwehlukana, kufanele afundziswe ngendlela lehlangene lapho kudzingeke khona, sib. Uma kufundziswa Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu yetemlomo bafundzi bangafundza itheksthi yetemlomo bangabuye balindzeleke kwekutsi bakhicite Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu lebhaliwe. Kukhetfwa kwetakhi telulwimi lekufanele tifundziswe emjikeletweni lotsite kufanele kwelekelele kukhicita nekuvisisa ematheksthi etemlomo nalabhalwako lekufanele akhicitwe nakuchubeka lomjikeleto, sib. tiphawulo, bomcondvofana, bomcondvophika, tandziso nesikhatsi lesengcile tilungiselela bafundzi kute bakwati kubhala i-eseyi lelandzisako nobe lechazako. Indlela lencikile ibaluleke kakhulu uma bafundzi babhala i-eseyi lephatselene nelingemuva lembhali. Emasu etemlomo nekubhala lekufanele afundziswe emjikeletweni ngamunye wemaviki lamabili kufanele uye ngeluhlobo lwetheksthi lekufanele ikhicitwe, sib. Uma kufundziswa indzaba lelandzisako bafundzi kufanele bafundziswe kutsi tibhalwa njani titanza letinemcondvo lolandzelanako, kodvwa uma kubhalwa i-eseyi leveta lokutsite kufanele bafundziswe kutsi ibhalwa njani indzima lelandzela indlelanchubo letsite. 3.3.5 TIFUNDZISWA NJANI TAKHI NETIMISO TELULWIMI Sigaba salokucuketfwe ‘kwetakhi netimiso telulwimi’ esikhatsini lesinyenti sihambelana netinhlobo tematheksthi latfolakala ngaphasi kwetihloko teKulalela neKukhuluma, Kufundza neKwehlwaya, neKubhala neKwetfula, futsi kunakwe ngesikhatsi kuchutjekwa kusetjentwa ngetheksthi nangesikhatsi lesabelwe Kulalela neKukhuluma, Kufundza neKwehlwaya, Kubhala neKwetfula. Sibonelo, nangabe indzaba seyentiwe, kuyatentekela kutsi bafundzi basebentise sikhatsi lesengcile/lesicondzile futsi batawufundza ematheksthi basebentise sona lesikhatsi sesento. Nanobe kunjalo, kubalulekile kutsi imisebenti legcile etakhini telulwimi letitsite yentiwe kusimongcongco, Khetsa tihlokwana letitsite ngaphasi kwesigaba setakhi netimiso telulwimi, kute ufundzise bafundzi lulwimi lolutivelela kuloluhlobo lwetheksthi lokugcilwe kulo. Nange kuhleleka lokuvumela indlelanchubo yekutentakalela nekuhleleka ekutfoleni lulwimi. Akusiko konkhe lokumele kufundziswe kulomjikeleto lonikiwe kodvwa cinisekisa kutsi wonkhe umsebenti lobhalwe esibutsetelweni ube wentiwe nakuphela umnyaka.Leminye imijikeleto yemaviki lamabili ingagcwala kakhulu ngetincenye tetakhi netimiso telulwimi; akusho kutsi tonkhe letincenye tingentiwa kulowomjikeleto. Kungobe kukholelwa letinyenti taletincenye tentiwe Esigabeni Lesisemkhatsini. Esigabeni Lesiphakeme kufundziswa kwaletincenye kutawuba kubuyeketa. Yenta imisebenti levakalako kubafundzi nalehambelana nematheksthi lebawafundza kulomjikeleto wemaviki lamabili. Imisebenti leminyenti yaloluhlobo kufanele yentiwe njengobe bafundzi bachubeka kusukela ebangeni lesi-7 kuye kule-9. Khetsa ngekucikelela kutsi nguyiphi imitsetfo loyichazela bafundzi futsi uyigcine ibe mbalwa. Kufundzisa kufanele kuhlanganise onkhe emakhono elulwimi netakhi telulwimi njengobe kuhlobene. Konkhe loku kufanele kufundziswe kususelwe kusimongcondvo lesitsite. Caphela kutsi kuphindze kube nesikhatsi lesimcoka lesabelwe kufundzisa kweTakhi Netimiso Telulwimi. CAPS 59
3.4 Lithebuli Leluhlelo Lwekufundzisa 60 LIBANGA 7 ITHEMU 1 LOKUCUKETFWE Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo: -indzaba Bhala indzima lelandzisako Lizinga lemagama: lemfisha Kulalela indzaba lemfisha Timiso tendzima: Emabito mvama, emabito ngco, emabito • Timphawu letibalulekile tematheksthi etintfo letibalalekako naletingabaleki, • Tfola umcondvo lobalulekile etemibhalo: njengebalingisi, • Umusho losihloko sendzima emabito simo (kufa, umona, buvila) nalosekelako endzabeni lemfisha. nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, • Tfola umcondvo lobalulekile Lizinga lemisho: • Tsatsa emanotsi ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, nalosekelako umlandzi, ingcikitsi. Umusho locondzile • Kwabelana imibono nelwati babuye • Sebentisa tihlanganisi kuchumanisa bakhombise kuvisisa kwemcondvo . Inchubo yekufundza: titanza . Titatimende, sikhatsi sanyalo, sikhatsi • Ngembi kwekufundza lesengcile. Phindza ucoce indzaba • Chaza tidzingo tematheksthi (ngenisa itheksthi) letinjengekucoca indzaba. Timphawu tekubhala • Phindza ucoce ngetigameko nelupelomagama: ngci, khefana, ngekulandzelana kwato. • Nakufundvwa (timphawu • Sebentisa emagama kanye nesitayela ikholoni, isemikholoni, bofeleba tematheksthi) lesifanele. • Shano balingisi ngalokungiko. netinhlavu letincane. • Emuva kwekufundza (phendvula • Bhala ngesikhatsi lesengcile • Shano kulandzelana kwetikhatsi imibuto, catsanisa, nika umehluko, Gcila kunchubo yekubhala hlola. • Kuhlela Emasu ekulungiselela kufundza 1-2 • Kwakha luhlaka • Bona timphawu tetheksthi letinjenge sihloko, sihlokwana nemifanekiso. • Kubuyeketa SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Bona tincenye tencwadzi • Kuhlela umbhalo kabusha njengelingephandle lencwadzi, likhasi • Kufundza ulungise emaphutsa lesihloko, i-indeksi, tahluko, luhlu nekwetfula lwemagama lachazwako Ubhala indzaba lephatselene netintfo Kufundzela kuvisisa nemasu lahlangabetane nato emphilweni. ekufundza • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa . SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kwakha sitfombe engcondvweni • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe • Liphuzu nembono • Inshokutsi yemagama
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo: tinkondlo Kubhala ngekuticambela: Inkondlo Lizinga lemagama yakho Lalela ucoce ngenkondlo Tindlela tekufundza Emabitombici, emabito lalukhuni, CAPS Timiso tendzima: tindlela tesento tabito, buniyo, • Kwabelana ngemibono nelwati • Kufundza ngekutimela kukhombisa kuvisisa imicondvo • Sakhiwo setitanza Inshokutsi yemagama: Emasu ekulungiselela kufundza • Phendvula imibuto • Sebentisa tihlanganisi kuchumanisa Imphindza, emagama labolekiwe, • Bona timphawu tetheksthi letinjenge titanza tisho, taga, sifutamsindvo, tifaniso, • Chazela umngani kutsi kungani tihloko, tihlokwana nemifanekiso. tifaniso ngco, bomababata/tentakutsi, utsandze inkondlo letsite. • Sebentisa tinhlobo temisho • Bona tincenye tencwadzi bomcondvofana, bomcondvophika leyehlukene, ngebudze netakhiwo Kufundza ngekuphimisela njengelingephandle lencwadzi, likhasi Tiphumuti: lokulungiselelwe lesihloko, i-indeksi, teahluko, luhlu • Kukhetsa nekusebentisa emagama lwemagama lachazwako Kwehlukaniswa kwemagama, ngci, • Liphimbo, kuvakala kwelivi, • Lulwimi lolujulil/lwetinonto tenkhulumo khefana 3-4 imphimiso, kuhleleka, kuhlangana Tinkondlo Gcila kunchubo yekubhala ngemehlo. • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Cikelela tiphumuti • Kuhlela • Sakhiwo sangekhatsi • Sebentisa lulwimi lwemtimba senkondlo, tinongo tenkhulumo/ • Kwakha luhlaka lolufanele. imifanekisomcondvo, Imvumelwano, • Kubuyeketa sigci. • Kuhlela umbhalo kabusha • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula • Inshokutsi lejulile Bhala inkondlo • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 61 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo: umdlalo Bhala inkhulumo mphendvulwano, Lizinga lemagama: 62 (lonkhundlaye) kwenta umdlalo Kucocisana ngemdlalo: Emabitomvama, tindlela tesento, tabito, • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Tidzingo tesakhiwo, sitayela, neluvo. buniyo • Kubamba lichaza etinkhulumiswaneni etemibhalo: njengemlingisi, letingakahleleki ngetihloko letilula nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, • Tetsamelilwati letihlosiwe Lizinga lemisho: • Sebentisa irejista lefanele. ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Kukhetsa emagama Umusho locondzile, sitatimende, sikhatsi umlandzi, ingcikitsi. sanyalo, sikhatsi lesengcile, inhloko, • Gcila kunkhulumiswano • Imphimiso lengiyo emagameni latsite Inchubo yekufundza: sivumelwano senhloko yesento. • Tfola umcondvo lobalulekile • Kusho ngekukhululeka • Ngembi kwekufundza (Ngenisa Inshokutsi yeligama: nalosekelako. itheksthi) Gcila kunchubo yekubhala bomcondvofana, bomcondvophika, taga, • Tsatsa emanotsi • Nakufundvwa (timphawu • Kuhlela tisho • Buta imibuto tematheksthi) • Kwakha luhlaka Timphawu tekubhala: Sebentisa • Emuva kwekufundza (phendvula • Kubuyeketa Ikholoni, bokhulunyiwe, mababata, tinkhulumomphendvulwano imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola. mabuta letingakapheleli • Kuhlela umbhalo kabusha Inkhulumomphendvulwano TInkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Timphawu letibalulekile tenkondlo nekwetfula • Bamba lichaza kunkhulumo mphendvulwano. • Sakhiwo sangekhatsi • Sebentisa lulwimi lolufanele senkondlo, tinongo tenkhulumo/ 5-6 imifanekisomcondvo, imphindza, • Phendvula ngalokufanele sigci. • Cikelela timiso tenkhulumo • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, mphendvulwano, sib. kunikana imigca, titanza, lubhalomagama ematfuba. SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi lejulile • Sebentisa lulwimi lwemtimba • Umoya wenkondlo lolufanele. • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/kwehlwayela kuvisisa (emasu) • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa -- Kucombela SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) -- Kwenta tiphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama. • Kucikelela kusetjentiswa kwelulwimi.
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi emibhalo: tindzaba Bhala sihlatiywa/incwadzi Lizinga lemagama: letimfisha/temdzabu/ Kulalela indzaba lemfisha/temdzabu • Tidzingo tesakhiwo nesitayela Bunye nebunyenti, siphawulo, tikhuliso CAPS • Timphawu letibalulekile tetheksthi Kulalela sivisiso • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso Lizinga lemisho: yemibhalo: njenge timphawu, kuvetwa nesimongcondvo • Tfola umbono lobalulekile kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, Sikhatsi sanyalo, sikhatsi lesengcile nalosekelako ubuye utsatse emanotsi sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Kubumbana kwendzima. Inshokutsi yemagama: ingcikitsi • Kwabelana imibono nelwati babuye • Kukhetsa lemagama bomabitwafanana, bomcondvomnyenti, bakhombise kuvisisa umcondvo Inchubo yekufundza: Gcila kunchubo yekubhala emabito ladidako, tiphicwaphicwano, • Tfola emasu lahhungako Ngembi kwekufundza (Ngenisa taga, tisho nalaphocelelako lapho kufanele itheksthi) • Kuhlela khona • Kwakha luhlaka • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Phendvula imibuto • Emuva kwekufundza (phendvula • Kubuyeketa Ingcoco licembu/yephaneli imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha hlola) Coca indzaba/inganekwane lebayente • Kufundza ulungise emaphutsa emsebentini lowengcile Tinkondlo nekwetfula Tfola balingisi • Timphawu letibalulekile tenkondlo Bhala incwadzi/sihlatiywa ulandzela inchubo yekubhala 7-8 • Coca ngengcikitsi • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ • Coca ngeluvo lwakho imifanekisomcondvo, imphindza, • Chaza lokucuketfwe ngekubhekisa sigci. emphilweni yakho. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/kwehlwayela kuvisisa • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa. • Kwenta tiphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono 63 ekuhlahlela emagama. SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo: tindzaba Bhala indzaba lechazako Lizinga lemagama: 64 letimfisha Kulalelela sivisiso Timiso tendzima: Ticalo, tijobelelo, umsuka, tindlela • Timphawu letibalulekile tetheksthi tesento • Chaza inchubo yekulalela • Umusho losihloko sendzima yetemibhalo: njengemlingisi, kuvetwa Lizinga lemisho • Tsatsa emanotsi kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Umcondvo lobalulekile nalosekelako sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, Umusho loyinhloko, umshwana • Phendvula imibuto • Kuhleleka kwetitanza ingcikitsi lokhontile Ingcoco yelicembu/phaneli • Sebentisa tihlanganisi kuchumanisa Inchubo yekufundza: Inshokutsi yemagama titanza . • Coca ngelwati lolubalulekile • Ngembi kwekufundza Bomcondvofana, bomcondvophika endzabeni lemfisha • Sebentisa tinhlobo temisho (Ngenisa itheksthi) leyehlukene ngebudze netakhiwo Timphawu tekubhala • Tsatsa indzima ngemibono bese nelupelomagama Kusebentisa ubhekisa etheksthini kusekela • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) Gcila kunchubo yekubhala sichazamagama, emaphethini elupelo, indzima loyikhetsile. • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela imitsetfo yelupelo Chaza lokucuketfwe ubhekise imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka emphilweni yakho. hlola) • Kubuyeketa Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi nekwetfula senkondlo, tinongo tenkhulumo/ 9-10 imifanekisomcondvo, imphindza, Yetfula indzaba kute ihlolwe sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/kwehlwayela kuvisisa (emasu) • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa. SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Liphuzu nembono • Kwenta tiphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama.
Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu ye-1 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 1 Phindza ucoce indzaba/coca ngenkondlo/ Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusebentisa lulwimi. CAPS Inkhulumomphendvulwano/licembu/ingcogco yesigungu Incwadzi yebungani/kwehlwaya/inkhulumomphikiswano 65 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
LIBANGA 7 ITHEMU 2 LOKUCUKETFWE 66 Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo njengenoveli Kubhala: Indzaba lelendzisako Lizinga lemagama: yelusha/umdlalo Kulalelela kuvisisa: Timiso tendzima: Emabito lalukhuni, silandziso namentiwa • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Chaza inchubo yekulalela • Umusho losihloko sendzima Siphawulo: kucatsanisa, tikhuliso yetemibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Tsatsa emanotsi kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Lizinga lemisho: sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Phendvula imibuto • Kuhleleka kwetitanza imisho lecondzile, titatimende, sikhatsi ingcikitsi sanyalo, sikhatsi lesengcile Coca indzaba • Tihlanganisi kute kube nekubumbana Inchubo yekufundza: kwetitanza Inshokutsi yemagama: • Kuvetwa kwebalingisi • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho bomcondvofana, bomcondvophika, • Kukhetsa nekusebentisa emagama itheksthi) letehlukene, ngebudze netakhiwo umcondvo losobala, umcondvo lojulile, • Lulwimi lwemtimba • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) lulwimi loluvusa imiva Gcila kunchubo yekubhala • Kuhumusha umoya, liphimbo, • Emuva kwekufundza (phendvula Tiphumuti: imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela simo sekuhleleka kwetigameko, ngci, khefana, sibabati/mababata, ingwijikhwebu nesiphetfo hlola) • Kwakha luhlaka mabuta 1-2 Kufundza/kwehlwayela kuvisisa • Kubuyeketa (sebentisa ematheksthi labhaliwe nobe latibonwa njengemakhathuni/ • Kuhlela umbhalo kabusha emapheshana) • Kufundza ulungise emaphutsa • Kufundza ngekunyanyalata nekwetfula • Kufundza ukhe etulu ngenhloso SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 yekutfola lwati • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) • Kutfola inshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Kufundza/kwehlwayela kuvisisa Bhala ematheksthi emibhalombiko: Lizinga lemagama: (sebentisa ematheksthi labhaliwe Kulalelela sivisiso (ematheksthi Sikhangisi/emaphosta Emabitongco, bulili, bunye, bunyenti CAPS nobe latibonwa njengesikhangisi) labhaliwe/kwetfulwa kwetindzaba • Tidzingo tesakhiwo Siphawulo: sabito sekukhomba, linani tamabona kudze) • Kufundza ngekunyanyalata • Inhloso tetsamelilwati letihlosiwe Lizinga lemisho: • Chaza inchubo yekulalela • Kufundza ukhe etulu ngenhloso nesimongcondvo yekutfola lwati inkhulumongco nenkhulumombiko, • Tsatsa emanotsi • Kukhetfwa kwemagama nekwakhiwa imisho lecondzile nemisho lemagalagala • Kufundzisisa • Bhala timphendvulo kwemisho Inshokutsi yemagama: • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe Tindlela letehlukene tekuchumana • Tincenye tetibonwa (njengetinhlobo (balingisi, simonhlalo, simondzawo, bomcondvofana, bomcondvophika, ngetemlomo: Inkhulumomphikiswano tefonti nesayizi, tihloko, timphawu, umlayeto) umcondvo losobala, inshokutsi lejulile (ngekukhangisa) umbala) • Kucabangela inshokutsi yemagama Tiphumuti nelupelomagama: • Khetsa sihloko lesifanele langakatayeleki ngekusebentisa • Lulwimi loluhhungako/loluphocelelako ikholoni; isemikholoni • Yetfula impikiswano ngalokuhlelekile emakhono ekuhlahlela emagama Gcila kunchubo yekubhala Kusetjentiswa kwesichazamagama • Sebentisa tinsita tekuchumana • Lulwimi loluhhungako • Kuhlela 3-4 ngalokungiko • Lulwimi loluhlelekile/lolungakahleleki • Kwakha luhlaka • Sebentisa silulumagama lesifanele, Ematheksthi etemibhalo takhi telulwimi • Kubuyeketa njengenovelana • Sebentisa lulwimi loluhhungako/ • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tematheksthi loluvusa imiva • Kufundza ulungise emaphutsa emibhalo: njengemlingisi, kuvetwa nekwetfula • Landzela tindlelanchubo kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, sendlalelo/simonhlalo, umlandzi, ingcikitsi Inchubo yekufundza: • Ngembi kwekufundza (ngenisa itheksthi) • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, hlola) 67 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Kufundza/kwehlweayela kuvisisa Itheksthi yemibhalomibiko lemifisha: Lizinga lemagama: 68 (Sebentisa ematheksthi ne/nobe ticondziso Emacembu/tingcoco teliklasi Sandziso – sandziso sesikhatsi, etibonwa njengetikhangisi) letiphatselene nekunika ticondziso • Tidzingo tesakhiwo nesitayela sandziso sendzawo nobe kulandzela inchubo. • Kufundza ngekunyanyalata • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso Siphawulo: linani • Khetsa sihloko • Kufundza ukhe etulu nesimongcondvo Lizinga lemisho: • Kwabelana ngemibono • Kufundzisisa • Kubumbana kwendzima Inkhulumo lecondzile nempambosi • Kunikana ematfuba nekulalelisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Kukhetfwa kwemagama netakhi yekwentiwa temusho • Gcwalisa tikhala Inchubo yekubhala: Inshokutsi yemagama: Gcila kunchubo yekubhala • Sebentisa timphawu tekugcila • Ngembi kwekufundza (ngenisa tisho netaga esihlokweni kute ingcoco icubeke itheksthi) • Kuhlela Tiphumuti: Inkhulumo lelungiselelwe/ • Nakufundwa (timphawu tetheksthi) • Kwakha luhlaka ihayifeni; i-aphostrofi 5-6 lengakalungiselelwa • Ngemva kwekufundza (buta imibuto, • Kubuyeketa • Kukhetsa emagama lasetjentiswako catsanisa, nika umehluko, hlola) • Kuhlela umbhalo kabusha • Kusetjentiswa kwebuviyoviyo Tinkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa nesivinini • Timphawu letibalulekile tenkondlo nekwetfula • Kusebentisa tinkhomba ngesikhatsi • Sakhiwo sangekhatsi, tinongo Bhala itheksthi yeticondziso sekwetfula inkhulumo tenkhulumo/imfanekisomcondvo, imvumelwano, sigci. • Kusebentisa lulwimi lwemtimba lolufanele • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi lefihlakele • Umoya • Ingcikitsi nemlayeto SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo: Bhala sihlatiywa semdlalo Lizinga lemagama: njengemdlalo Lingisa umdlalo Timiso tendzima: Tento CAPS • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Dlala indzima loniketwe yona • Umusho losihloko sendzima Lizinga lemisho: emibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Sebentisa lulwimi lolufanele kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Impambosi yekwentiwa, sikhatsi sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, sanyalo lesichubekako; inkhulumongco • Cikelela timiso ingcikitsi • Kuhleleka kwetitanza nenkhulumombiko • Sebentisa lulwimi lwemtimba Inchubo yekufundza: • Tihlanganisi nekubumbana kwetitanza Inshokutsi yemagama: lolufanele • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho bomcondvofana, bomcondvophika, 7-8 Lucwaningo lwekulingisa leyehlukene ngebudze netakhiwo itheksthi) umcondvo losobala, inshokutsi lejulile • Yenta imibutoluhlolo Gcila kunchubo yekubhala • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) Tiphumuti: • Cikelela timiso • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela ikholoni; bokhulunyiwe; bomabuta; • Sebentisa lulwimi lolufanele imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka khefana; ngci hlola) • Bika ngalokutfolakele • Kubuyeketa • Kuhlela umbhalo kabusha • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu yesi-2 9-10 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Sivivinyo 2 Umsebenti 3 Kulalelela sivisiso/Inkhulumompikiswano/ Temibhalo: Imibuto legcile kusimongocondvo. Luhlolosibutsetelo lwasemkhatsini wemnyaka inkhulumiswano/(inkhulumo lengakalungiselelwa/ Liphepha lesi- 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi lelungiselelwe/tingcogco telicembu tekunika netemibhalo ticondziso. Liphepha lesi- 3: Kubhala: Indzaba yinye netheksti yemibhalombiko yinye 69 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
LIBANGA 7 ITHEMU 3 LOKUCUKETFWE 70 Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi lephatselene Ematheksthi emibhalomibiko Lizinga lemagama: nekubaluleka kwembutoluhlolo njengekugcwalisa imibutoluhlolo Kulalelela sivisiso lesiphatselene emabitomvama; emabitogcogca; nekutsi ugcwaliswa njani nobe emafomu: nekugcwaliswa kwemafomu/ Tandziso tesimo netesikhatsi; tiphawulo imibutoluhlolo • Lwati loludzingekako • Landzela ticondziso Lizinga lemisho: • Tetayete inchubo yekulalela • Kusetjentiswa kwelulwimi • Niketa lwati lolufanele imishwana lelibito, imishwana • Tsatsa emanotsi • Kusayina • Sebentisa lulwimi lolufanele yesiphawulo, imishwana yesandziso, imisho lemagalagala nemisho lelukhuni • Phendvula imibuto Inchubo yekufundza: Gcila kunchubo yekubhala Inshokutsi yemagama: Tindlela letehlukene tekuchumana • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kuhlela bomcondvofana, bomcondvophika, ngetemlomo letiphatselene itheksthi) • Kwakha luhlaka mabitwafanana nekusetjentiswa kwembutoluhlolo nobe lifomu • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) Tiphumuti: • Kubuyeketa 1-2 • Emuva kwekufundza (phendvula Tingcoco tesigungu/tephaneli • Kuhlela umbhalo kabusha bomabuta; i-aphostrofi; bofeleba; imibuto, catsanisa, nika umehluko, ihayifeni • Khetsa sihloko hlola) • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula Tifinyeto – i-akhronimi, • Kwabelana ngemibono Kufundza/kwehlwayela kuvisisa • Kuniketana ematfuba nekulalelisisa • Kufundza ngekunyanyalata • Gcwalisa tikhala • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Sebentisa timphawu tekugcila esihlokweni kute ingcoco ichubeke • Finyeta SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Kwakha sitfombe engcondvweni • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Inshokutsi yemagama
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengemdlalo Ematheksthi lamadze sib. Lizinga lemagama: welusha/umdlalo wemoya. Inkhulumomphikiswano/inthavyu Lalela umdlalo Emabitongco, bunye nebunyenti. CAPS lebhaliwe. (Inkhulumomphendvulwano/I- • Timphawu letibalulekile tematheksthi Siphawulo: kucatsanisa, tikhuliso inthavyu) etemibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Tidzingo tesakhiwo nesitayela kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, Lizinga lemisho: • Kwenta imibutoluhlolo sendlalelo, simondzawo, umlandzi, • Tetsamelilwati letihlosiwe, injongo nesimongcondvo Imisho lelukhuni lenemishwana • Cikelela timiso ingcikitsi yesibaluli; inkhulumongco Inchubo yekufundza: • Kukhetfwa kwemagama • Sebentisa lulwimi lolufanele nenkhulumombiko. • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kusetjentiswa kwelulwimi lolufanele • Tsatsa emanotsi Inshokutsi yemagama: imisuka itheksthi) Gcila kunchubo yekubhala yemagama. • Bika ngalokutfolakele • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kuhlela Tiphumuti: Tindlela letehlukene tekuchumana ngetemlomo: • Emuva kwekufundza (phendvula • Kwakha luhlaka ikholoni; bokhulunyiwe; khefana; ngci; imibuto, catsanisa, nika umehluko, i-aphostrofi; mabuta. 3-4 Kwenta samdlalo • Kubuyeketa hlola) Kutsatsa luhlobo lolutsite lwembhalo • Kuhlela umbhalo kabusha Tinkondlo uluyise kulolunye luhlobo • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Kulingisa inkhulumomphikiswano nekwetfula lengiyo. • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ • Kwenta uhambisane nemoya imfanekisomcondvo, imvumelwano, nenhloso yalokususelwa kuko. sigci • Kuvetwa kahle kwebalingisi ngetinsita • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, letilula imigca, titanza, lubhalomagama • Kusetjentiswa kwetinsita letifanele • Inshokutsi lejulile kuveta simonhlalo. • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko 71 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi lephatselene Imibhalombiko lemidze sib. Satiso/i- Lizinga lemagama: 72 nekubhala satiso/i-ajenda ajenda nemaminitsi Tindlela letehlukene tekuchumana Tabito: selucobo, sekukhomba, nemaminitsi ngetemlomo: • Tfola tetsamelilwati letihlosiwe sebuniyo. • Balingisi nenjongo yekubhala; Lingisa: inchubo yemhlangano Lizinga lemisho: • Kusetjentiswa kwelulwimi • Tsatsa sincumo ngesitayela, imibono • Kuvula ngendlela lefanele/kwetfulwa Sikhatsi sanyalo; sikhatsi lesengcile; nesakhiwo sekubhala; kwemalunga • Sakhiwo inkhulumongco nenkhulumombiko, • Kukhetsa emagama netakhi telulwimi. • Kusebentisa liphimbo, sivinini, • Kudlalwa kwetitanza inkhulumo lecondzile buviyoviyo. Gcila kunchubo yekubhala Inchubo yekufundza: Imphambosi yekwentiwa • Kusetjentiswa kwelulwimi • Kuhlela • Ngembi kwekufundza (ngenisa Inshokutsi yemagama: • Lulwimi lwemtimba lolufanele itheksthi) • Kwakha luhlaka Timphambosi tesento • Siphetfo lesifanele • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kubuyeketa Tiphumuti: Kulalelela kuvisisa (ematheksthi • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela umbhalo kabusha i-aphostrofi; feleba; khefana; ngci; labhaliwe/kwetfulwa kwetindzaba imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, 5-6 • Kufundza ulungise emaphutsa ikholoni. tamabonakudze) hlola) nekwetfula • Chaza inchubo yekulalela Kufundza/kwehlwayela kuvisisa lokubhaliwe/ematheksthi latibonwa/ • Tsatsa emanotsi ema-grafu. • Phendvula imibuto • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole umcondvo lobalulekile • Kufundza kute utfole imininingwane lesekelako. SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Kucombela. • Kusebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso mcondvo • Imicondvo lesemcoka nalesekelako. • Umbono wakho. SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Kufundza/kwehlwayela kutfola Imibhalombiko lemidze/lemifisha: Lizinga lemagama: lwati (sebentisa ematheksthi i-athikili yeliphephandzaba Ulalela abuye acoce tindzaba emabitosimo; emabitomvama CAPS lanjengemaphephandzaba, letisematseni letiphatselene • Tidzingo tesakhiwo nesitayela emaphephabhuku, tinkhulumo bondzaweni nema-athikili emaphephandzaba letibhaliwe) • Tetsamelilwati letihlosiwe, injongo nemaphephabhuku. Siphawulo: nesimongcondvo • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole • Kusetjentiswa kweliphimbo, sivinini, kucatsanisa, tikhuliso buviyoviyo. • Kufundza ukhe etulu kute utfole • Kukhetfwa kwemagama nesakhiwo selulwimi Lizinga lemisho: umcondvo losekelako • Kusetjentiswa kwelulwimi Gcila kunchubo yekubhala Kuhlela ngekulandzelana; kuhlela loluhhungako/loluvusa imiva/ • Kucombela. ngekubaluleka; indzima lechazako; loluphocelelako • Kuhlela • Emaphuzu nemibono lulwimi loluphocelelako naloluvusa • Kusetjentiswa kwetinkhomba • Kwakha luhlaka imiva; kutsatsa luhlangotsi; kugceka; • Luvo lwembhali tinkholelo; tinsita tekwenta inkhulumo • Kugcila kutimiso • Kubuyeketa • Kusebenta ngenshokutsi ivisiseke (sib.tinongo tenkhulumo, • Lulwimi lwemtimba lolufanele yemagama langakatayeleki • Kuhlela umbhalo kabusha sifanamsindvo njll.) 7-8 nemifanekisomcondvo • Singeniso lesihehako nesiphetfo • Kufundza ulungise emaphutsa Inshokutsi yemagama: lesinemfutfo • Lulwimi loluhlelekile/lolungakahleleki nekwetfula bomcondvofana, bomcondvophika, umcondvo losobala, umcondvo lojulile • Inhloso, tetsamelilwati letihlosiwe • Inshokutsi lecondzile/lebhacile Bhala i-athikili yeliphephandzaba nesimongcondvo Tiphumuti: • Titfo tenkhulumo Kufundza uphimisela bokhulunyiwe; mababata; khefana; ngci; Bhala sivisiso lokulungiselelwe/ mabuta; lokungakalungiselelwa kwe-athikili yeliphephandzaba • Kusetjentiswa kweliphimbo, sivinini, buviyoviyo. • Kucaphela tiphumuti kute utfole umphumela lofanele • Lulwimi lwemtimba lolufanele 73 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengenoveli Bhala indzaba lelandzisako/ Lizinga lemagama: 74 yelusha/tindzaba letimfisha/umdlalo/ lechazako Kulalelela sivisiso lesiphatselene Emabito lalukhuni umdlalo wemoya nekuniketa tinkhombandlela. • Tidzingo tesakhiwo, sitayela nembono Tabito – telucobo, sibaluli, sabito • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Tetayete inchubo yekulalela emibhalo: njengemlingisi, kuvetwa • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso sekutenta (ngiyatidlela, ngiyatitsandza, • Tsatsa emanotsi kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, nesimongcondvo ngiyatimisela) sendlalelo/simonhlalo, umlandzi, • Kukhetfwa kwemagama nesakhiwo Siphawulo: • Bhala timphendvulo ingcikitsi selulwimi kucatsanisa, tikhuliso Tindlela letehlukene tekuchumana Inchubo yekufundza: ngetemlomo sib. kuniketa Gcila kunchubo yekubhala Lizinga lemisho: tinkhombandlela/ticondziso • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kuhlela itheksthi) Indzima yekuhlola; imisho lelula; • Kusetjentiswa kwelulwimi lolufanele • Kwakha luhlaka titatimende; sikhatsi lesengcile; sikhatsi • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) sanyalo • Imisho lemifisha lefanele • Emuva kwekufundza (phendvula • Kubuyeketa Inshokutsi yemagama: • Imininingwane imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha hlola) bomcondvofana, bomcondvophika, • Kufundza ulungise emaphutsa umcondvo losobala, umcondvo lojulile Tinkondlo nekwetfula Tiphumuti: • Timphawu letibalulekile tenkondlo ngci; khefana; ikholoni; isemikholoni • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imfanekisomcondvo, imvumelwano, sigci 9-10 • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lejulile SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza nekwehlwayela kuvisisa sib. lokubhaliwe/tibonwa • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole umcondvo lobalulekile • Kufundza kute utfole imininingwane lesekelako. • Kucombela. • Emaphuzu nemibono • Luvo lwembhali SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kusebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekisomcondvo • Liphuzu nembono • Inshokutsi lecondzile/lebhacile
Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu yesi-3 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 3 Kulalelela sivisiso/Inkhulumompikiswano/ Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi CAPS inkhulumiswano/(inkhulumo lengakalungiselelwa/ I-ajenda nemaminitsi NOBE lelungiselelwe/tingcogco telicembu tekunika ticondziso. Temibhalo 75 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
LIBANGA 7 ITHEMU 4 LOKUCUKETFWE 76 Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo njengenoveli Ematheksthi emibhalombiko Lizinga lemagama: yalabasha/tindzaba letimfisha/ Lemidze/lemifisha sib. Kunika Inkhulumo lengakelungiselelwa Emabito lalukhuni, Siphawulo: tikhuliso; umdlalo tinkhombandlela bondzaweni Kwetfula sikhulumi; emavi ekubonga/ • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Tidzingo tesakhiwo, sitayela. kucoca indzaba Lizinga lemisho: etemibhalo: njengemlingisi, nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso • Khetsa sihloko lesifanele Imisho lecondzile, Imisho lemagalagala, nesimongcondvo ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, umusho lolukhuni locondzile, umshwana • Hlelembisa lwati ngalokubumbene umlandzi, ingcikitsi. • Kukhetfwa kwemagama netakhi wesandziso nemshwana wesiphawulo; • Tfola silulumagama, takhi telulwimi telulwimi Inchubo yekufundza: Inshokutsi yemagama: • Singeniso nesiphetfo lesihehako Gcila kunchubo yekubhala • Ngembi kwekufundza (ngenisa Bomcondvofana, bomcondvophika, Timphawu netimiso (emasu itheksthi) • Kuhlela umcondvo losebaleni; inshokutsi lejulile, ekukhuluma emmangweni, takhi) tiphawulo, tandziso • Nakufundvwa (timphawu • Kwakha luhlaka Kufundza ngekuphimisela tematheksthi) Timphawu tekubhala: • Kubuyeketa • Kusetjentiswa kweliphimbo, sivinini, • Emuva kwekufundza (phendvula Isemikholoni, bokhulunyiwe; ngci; imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha i-aphostrofi buviyoviyo hlola. • Kufundza ulungise emaphutsa 1-2 • Kucikelela timphawu kute kube nekwetfula nemphumela lomuhle Kufundza/Sihlatiywa sekuvisisa (Sebentisa ematheksthi labhaliwe • Lulwimi lwemtimba lolufanele netibonwa) • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kutfola imininingwane lesekelako • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekisomcondvo • Imicondvo lebalulekile nalesekelako • Liphuzu nembono • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Umbono wakho
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi lenedayari/i-imeyili/ Ematheksthi emibhalombiko Lizinga lemagama: emaflaya Lemidze/lemifisha sib.i-imeyili, Kulalelela kuvisisa (itheksthi Tabito, tabito tekukhomba, emabito CAPS emaphosta/kubhalwa kwedayari/ lebhaliwe/kwetfula tindzaba • Sakhiwo gcogca; tindlela tesento emaflaya] tamabonakudze) • Kusetjentiswa kwelulwimi Siphawulo: tikhuliso; • Tidzingo tesakhiwo, sitayela, luvo • Chaza inchubo yekulalela lwakho • Tetsamelilwati letihlosiwe Timpambosi tesento • Tsatsa emanotsi Inchubo yekufundza: • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso Ticalo, tijobelelo nemsuka • Phendvula imibuto nesimongcondvo • Ngembi kwekufundza (ngenisa Lizinga lemisho: Inkhulumomphikiswano/ingcogco itheksthi) • Kukhetfwa kwemagama, inchazelo Inkhulumongco, imibuto, Sivumelwano yelicembu: coca ngekusetjentiswa lecacile • Nakufundvwa (timphawu senhloko nesento, titatimende kwe-imeyli/emaphosta/kubhalwa tematheksthi) • Sakhiwo semusho ngebudze letifinyetiwe, imibuto lengadzingi kwedayari/emaflaya nangetinhlobo timphendvulo • Timphawu tengcogco • Emuva kwekufundza (phendvula 3-4 imibuto, catsanisa, nika umehluko, Gcila kunchubo yekubhala Inshokutsi yeligama: • Kuhlela, kucwaninga, kuhlelembisa hlola • Kuhlela Bomcondvophika, inshokutsi lesebaleni, nekwetfula Tinkondlo/inganekwane inshokutsi lejulile; Inshokutsi ledzinga • Kwakha luhlaka inchazelo lendze • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kubuyeketa Timphawu tekubhala: • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kuhlela umbhalo kabusha tinongo tenkhulumo/imifanekiso Bomabuta, khefana, mababata; ifonti mcondvo, imvumelwano, sigci. • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, stanza, lubhalomagama Khicita munye walamatheksthi lashiwo ngetulu • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 77 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo njengenoveli Kubuyeketa nemalungiselelo Lizinga lemagama: 78 yalabasha/tindzaba letimfisha/ eluhlolo. Kulalelela kuvisisa (itheksthi Tindlela tesento umdlalo lebhaliwe/kwetfula tindzaba Tindzaba Siphawulo: tamabonakudze) • Timphawu letibalulekile tematheksthi Sigaba semalungiselelo: etemibhalo: njenge mlingisi, Kucatsanisa, Tikhuliso • Chaza inchubo yekulalela nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, • Tindzingo tesakhiwo, sitayela, Lizinga lemisho: • Tsatsa emanotsi ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, umbono, umlandzi, ingcikitsi. kukhetsa luhlangotsi; tinkholelo; • Phendvula imibuto • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso kugceka; titatimende letivusa imiva Inkondlo: Tinkondlo letiphakanyisiwe nesimongcondvo Inkhulumo lelungiselelwe naletihhungako; imibuto lenganato • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kukhetsa emagama timphendvulo • Kusetjentiswa kweliphimbo, sivinini, buviyoviyo • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, Gcila kunchubo yekubhala Inshokutsi yemagama: tinongo tenkhulumo/imifanekiso bomcondvofana, bomcondvophika, 5-6 • Kusetjentiswa kwelulwimi mcondvo, imphindza, sigci. • Kuhlela timphendvulo letindze loluhhungako/loluvusa imiva/ loluphocelelako • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Kwakha luhlaka Timphawu tekubhala: imigca, stanza, lubhalomagama • Kubuyeketa • Sebentisa timphawu ngci; khefana; mababata; mabuta • Inshokutsi lejulile • Kuhlela umbhalo kabusha • Gcila kutimiso • Umoya wenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Lulwimi lwemtimba lolungilo nekwetfula • Ingcikitsi nemlayeto • Singeniso lesihehako nesiphetfo lesinemfutfo. Kuhlutwa kwenkondlo: • Inhloso, tetsamelilwati letihlosiwe • Imigca, emagama, titanza, nesimongcondvo luchumano, imphindza, lubhalomagama, tiphumuti. SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi: lesobala nalebhacile SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Kubuyeketa nemalungiselelo Kubuyeketa nemalungiselelo eluhlolo Kubuyeketa nemalungiselelo Lizinga lekusebenta ngemagama: eluhlolo. eluhlolo. emabitogcogca; sabito sekutenta; Kufundza CAPS sicu Kukhuluma: Kubhala: • Kufundza lokulungiselelwe Lizinga lemisho: imisho lecondzile, • Inkhulumo lelungiselelwe/ • Ematheksthi emibhalomibiko lemagalagala nemisho lelukhuni; inkhulumomphikiswano/inthavyu/ • Kufundzela kuvisisa titatimende; imvumelwano yenhloko inkhulumiswano • Sifinyeto 7-8 nesento; tindlela tekubuta; kuphikisa; • Kufundza lokulungiselelwe • Temibhalo: emagama ladidako • Kufundza lokungakalungiselelwa - Inovelil/tindzaba letimfisha/ Inshokutsi yemagama: inganekwane bomcondvofana, bomcondvophika, Kulalela umcondvo losobala, umcondvo lojulile - Umdlalo/kufundza ngemafilimu • Kulalelela kuvisisa Timphawu tekubhala - Tinkondlo Umsebentiluhlolo Lohlelekile neLuhlolo lwekuphela kwemnyaka lwethemu yesi-4 9-10 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Luhlolo Lwekuphela Kwemnyaka Kufundza ngekuphimisela/inkhulumompikiswano/ingcogco yelicembu/ Liphepha 1: Temlomo inkhulumiswano/inkhulumo lengakalungiselelwa Liphepha 2: sivisiso, Lulwimi neTemibhalo (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhala (1 li-awa) 79 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
LIBANGA 8 ITHEMU 1 LOKUCUKETFWE 80 Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetembhalo njengetindzaba Bhala indzaba: lelandzisako/ Lizinga lemagama: letimfisha telusha lesamlandvo Kucoca ngemacembu – kuhlanganisa Sandziso sendzawo nesesimo umcondvo ngalokutsite; khetsa imibono • Kucoca ngetimphawu letibalulekile • Kukhetsa emagama Lizinga lemisho: lefanele; landzelanisa imicondvo letivamile njengebalingisi, nekuvetwa lebalulekile kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Liphimbo lakhe nesitayela Sivumelwano senhloko nesento; takhi sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Kuchaza lokucacile temusho; imisho nemishwana lekhontile; Kulalelela kuvisisa ingcikitsi. titfo tenkhulumo • Kurekhoda imicondvo lebalulekile • Liphimbo Inchubo yekufundza Inshokutsi yemagama: nalesekelako ngekubhala emanotsi • Umcondvo losemcoka nalosekelako bomcondvofana, bomcondvophika, Emasu ekulungiselela kufundza • Kwabelana ngemicondvo nalokwake • Emabalavengcondvo ekuhlela umcondvo losobala, umcondvo lojulile kwabavelela emphilweni bakhombise Yetfulela bafundzi loku: imicondvo lebumbene Tiphumuti: kuvisisa umcondvo • Timphawu tetheksthi – tihloko, • Yetfula indzaba kute ihlolwe ngci; khefana; mabuta; bokhulunyiwe; • Tfola emasu ekuphocelela/ekuhhunga tihlokwana, imibhalotihumusho, Gcila kunchubo yekubhala mababata imidvwebo 1-2 • Phendvula imibuto • Tincenye tencwadzi – likhasi • Kuhlela lesihloko, lokucuketfwe, tahluko, • Kwakha luhlaka luhlu lwemagama lachazwako, i-indeksi, aphendiksi, lwati lolungetiwe • Kubuyeketa lolubhalwe ekugcineni kwelikhasi, njll • Kuhlela umbhalo kabusha Inchubo yekufundza: • Kufundza ulungise emaphutsa • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekwetfula SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 itheksthi) Bhala indzaba ulandzele • Nakufundvwa (timphawu indlelanchubo yekubhala indzaba tematheksthi) • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola. SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma: Fundza inkhulumo Bhala inkhulumo Lizinga lemagama: Kulalela inkhulumo yamongameli/ • Tfola ubuye ucoce ngetimphawu Gcila kunchubo yekubhala Emabitombici, indlela lesalibito, CAPS lilunga lemmango lelikhuluma letibalulekile tinciphiso, Tikhuliso, • Kuhlela kuvakale • Hlatiya kusetjentiswa kwelulwimi Tento: tindlela tesento • Kwakha luhlaka • Coca ngetimphawu tenkhulumo • Tfola ubuye ucoce ngekusetjentiswa Bondzaweni lelungiselelwe • Kubuyeketa kwelulwimi loluvusa imiva nobe Siphawulo: Kucatsanisa, Tikhuliso • Tfola ubuye uchaze kusetjentiswa loluhhungako • Kuhlela umbhalo kabusha kwelulwimi Lizinga lemisho: • Hlatiya singeniso nesiphetfo • Kufundza ulungise emaphutsa • Tfola ubuye ucoce ngetimphawu nekwetfula imisho nemishwana lekhontile; umusho Inchubo yekufundza: letisenkhulumeni losihloko; mushwana losalibito, libito, Bhala inkhulumo: • Ngembi kwekufundza (ngenisa imishwana yesiphawulo nesandziso; Inkhulumo lelungiselelwe itheksthi) • Chaza tindzingo tetheksthi tekubhala tihlanganisi; Lulwimi loluvusa imiva • Khetsa sihloko lesifanele indzaba lelandzisako • Nakufundvwa (timphawu naloluhhungako • Hlelembisa lwati ngalokubumbene tematheksthi) • Tfola tetsamelilwati letihlosiwe Inshokutsi yemagama: • Tfola silulumagama lesifanele netakhi • Emuva kwekufundza (phendvula • Tsatsa sinchumo ngesitayela, inhloso bomcondvofana, bomcondvophika, telulwimi imibuto, catsanisa, nika umehluko, nesakhiwo umcondvo losobala, umcondvo lojulile hlola. • Lungisa singeniso nesiphetfo • Sebentisa emagama lafanele Tiphumuti: lesihehako Emasu ekufundza: • Kungenisa kuye ngekutfutfuka mababata; mabuta; khefana; ngci 3-4 • Tetayete Kufundza basitwa nguthishela, kufundza kwenkhulumo, livutfondzaba ngemacembu, kufundza ngekutimela Tifinyeto – ema-akhronimi • Yetfula • Siphetfo Kufundza/kwehlwaya lokubhaliwe/ sivisiso sematheksthi latibonwa • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu kute utfole lwati • Kufundzisisa • Inhloso netetsamelilwati letihlosiwe • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Tfola lulwimi loluhhungako • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya inshokutsi yetheksthi • Indlela lulwimi nemifanekiso iveta ngayo ibuye ibumbe emagugu nendlela lebacabanga ngayo 81 • Imiphumela yekusetjentiswa kwetinhlobo tefonti nesayizi, tihloko nenshokutsi yemibhalotihumusho SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma: Ematheksthi etemibhalo Ematheksthi emibhalomibiko Lizinga lemagama: 82 njengenoveli/tindzaba letimfisha/ Kucoca ngemacembu ngetibonwa, Incwadzi (yebungani) Tandziso tesimo, tesikhatsi; tindlela umdlalo ngetimviwabukelwa/ tesento, indlela lesabito • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Timphawu tetheksthi Itheksthi yetinhlobo letihlukene Siphawulo: Kucatsanisa, tikhuliso etemibhalo: njenge balingisi, • Kusetjentiswa kwelulwimi tetinsita nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, Lizinga lemisho: • Vuselela sendlalelolwati ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Irejista nesitayela Takhi temusho; imishwana yesiphawulo umlandzi, ingcikitsi. • Singeniso nesiphetfo • Combela inhloso yetheksthi neyesandziso, imisho; kuphikisa; Inchubo yekufundza: Bhala incwadzi lephatselene netintfo sitatimende. • Funa inshokutsi lebatibonako letibagcugcutelako • Ngembi kwekufundza (ngenisa Inshokutsi yemagama: • Visisa itheksthi itheksthi) bomcondvofana, bomcondvophika, Gcila kunchubo yekubhala • Tsatsa emanotsi umcondvo losobala, umcondvo lojulile • Nakufundvwa (timphawu • Kuhlela • Visisa umlayeto tematheksthi) Tiphumuti: • Kwakha luhlaka Kulalelela kuvisisa (kulalela • Emuva kwekufundza (phendvula ngci, khefana umsindvo kuphela) imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kubuyeketa hlola. • Kuhlela umbhalo kabusha • Rekhoda umcondvo lobalulekile nalosekelako ngekwenta emanotsi, Tinkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa luhla lwekuhlola, tifinyeto, kufinyeta nekwetfula 5-6 • Timphawu letibalulekile tenkondlo utfole umcondvo lobalulekile nekuphindze ucoce indzaba. • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/imifanekiso Phindza wakhe tinkhundla: mcondvo, Imvumelwano, sigci. • Vumelana nenshokutsi yendzaba • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, loyibonile SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 imigca, titanza, lubhalomagama • Lingisa lokwentekile etinkhundleni • Inshokutsi lejulile letimbili, njll • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto NOBE Kufundza/kwehlwayela kuvisisa (emasu) • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso • Tfola lulwimi loluhhungako • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya CAPS inshokutsi yetheksthi 5-6 • Kwenta tiphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama. • Liphuzu nemibono Emasu ekulalela nekukhuluma: Fundza liphephandzaba nobe Ematheksthi emibhalomibiko Lizinga lemagama:/Tentakutsi/Tibabato i-athikili yeliphephabhuku Inkhulumo lengakalungiselelwa Umbiko/i-athikili yeliphephabhuku Lizinga lemisho: lephatselene neliphephandzaba nobe • Timphawu letibalulekile tematheksthi • Timphawu tetheksthi umusho locondzile; sikhatsi sanyalo; i-athikili yeliphephabhuku etemibhalo: njengemlingisi, kuvetwa sikhatsi lesengcile, siphawulo kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Kusetjentiswa kwelulwimi • Hlelembisa lwati ngalokubumbene nesandziso; kukhetsa luhlangotsi; sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Irejista nesitayela kugceka; inkholelo lengasilo liciniso/ • Tfola silulumagama lesifanele netakhi ingcikitsi. inkholelolite telulwimi • Singeniso nesiphetfo Inchubo yekufundza: Inshokutsi yemagama: • Phendvula imibuto lephatselene • Ngembi kwekufundza (ngenisa Bhala umbiko/i-athikili netheksthi yeliphephabhuku lephatselene taga; kusimongcondvo; umcondvo itheksthi) nesibonwa lesitsintsa imiva losobala; umcondvo lojulile, inshokutsi • Singeniso nesiphetfo lesihehako • Nakufundvwa (timphawu lesobala nalebhacile Gcila kunchubo yekubhala Ingcoco yesigungu/ingcoco tematheksthi) Timphawu tekubhala: yelicembu lephatselene • Kuhlela • Emuva kwekufundza (phendvula neliphephandzaba nobe i-athikili khefana; ngci; bokhulunyiwe; mababata; 7-8 imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka yeliphephabhuku i-aphostrofi; i- eliphsisi hlola. • Timphawu tetheksthi • Kubuyeketa Tinkondlo • Timiso netakhiwo tetheksthi • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kukhetsa emagama lafanele • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, nekwetfula • Irejista nesitayela tinongo tenkhulumo/imifanekiso mcondvo, Imvumelwano, sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo 83 • Ingcikitsi nemlayeto SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza umbiko welucwaningo Ematheksthi emibhalomibiko, sib. Lizinga lemagama: 84 Umbiko welucwaningo Temlomo: inthavyu/ • Timphawu tembiko letibalulekile Tento • Inhloso, licembu lelihlosiwe kugcwalisa umbiko wembutoluhlolo/ • Sakhiwo Lizinga lemisho: nesakhiwo ingcoco yelicembu • Kusetjentiswa kwelulwimi sitatimende; sakhi semusho; sikhatsi • Timiso tendzima • Cwaninga ngesihloko sanyalo nesikhatsi lesengcile; kukhetsa Inchubo yekufundza: • Tihlanganisi kute kube nelibumbano luhlangotsi; kugceka, inkholelo lengasilo • Hlelembisa tinsita ngalokubumbene, liciniso/inkholelolite utisekele ngetibonelo • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo letihlukene itheksthi) temisho, budze netakhiwo Inshokutsi yemagama: • Tfola silulumagama lesifanele, lulwimi netimiso • Nakufundvwa (timphawu • Sitayela lesihlelekile bomcondvofana, bomcondvophika, tematheksthi) kusimongcondvo; inshokutsi lecondzile; • Lungiselela singeniso nesiphetfo Gcila kunchubo yekubhala • Emuva kwekufundza (phendvula inshokutsi lebhacile lesihehako imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela Tiphumuti 9-10 Kulalelela kuvisisa hlola. • Kwakha luhlaka • Kurekhoda imicondvo lebalulekile Tinkondlo nalesekelako ngekubhala emanotsi • Kubuyeketa • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kwabelana ngemicondvo nalokwake • Kuhlela umbhalo kabusha kwabavelela emphilweni bakhombe • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/imifanekiso • Kufundza ulungise emaphutsa kuvisisa imicondvo nekwetfula mcondvo, Imvumelwano, sigci. • Tfola emasu ekuphocelela/ekuhhunga Bhala umbiko welucwaningo • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Phendvula imibuto imigca, emagama, titanza, lubhalomagama • Inshokutsi lejulile SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu ye-1 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 1 Ingcoco yelicembu/inkhulumo lengakalungiselelwa/ Indzaba lelandzisako/leveta likamuva lembhali Lulwimi nesivisiso ingcoco yesigungu Umbiko ngeliphephandzaba/i-athikili SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
LIBANGA 8 ITHEMU 2 LOKUCUKETFWE Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi CAPS Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza ematheksthi laticukatsilwati Ematheksthi emibhalombiko sib. Lizinga lekusebenta ngemagama: lanetibonwa, sib. emabalave, Tinkhombandlela/ticondziso. Kulalelela kuvisisa: Siphawulo: kucatsanisa, tikhuliso; timphawu, tikali. • Sakhiwo lesifanele emabitomvama nemabitongco; • Lalela ticondziso/tinkhombandlela • Sakhiwo tihlanganisi • Hlelembisa lokucuketfwe • Tsatsa emanotsi • Kusetjentiswa kwelulwimi (libalavengcondvo) Lizinga lemisho: imisho letihloko; • Phendvula imibuto • Timphawu titatimende; tikhatsi tesento; titatimende • Umcondvo lobalulekile nalesekelako letimcoka naletisekelako; imisho Tinhlobo letehlukene tetekuchumana Inchubo yekufundza: • Timiso tendzima lecondzile nemisho lemagalagala. ngetemlomo sib. kwetfula tindzaba letingakalungiselelwa/inkhulumo • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kutfutfuka lokuhlelekile kwetitanza Inshokutsi yemagama: itheksthi) lokukhomba kubumbana bomcondvofana; bomcondvophika; Kunika tinkhombandlela: • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) ngekwesimogcondvo; • Tihlanganisi letiletsa kubumbana • Timphawu tembhalo • Emuva kwekufundza (phendvula Tiphumuti nelupelomagama: imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, • Timiso telulwimi • Lulwimi netimiso Emaphethini elupelo: ngci, khefana hlola) Gcila kunchubo yekubhala • Lulwimi lwemtimba Tinkondlo • Kuhlela • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kwakha luhlaka • Sakhiwo sangekhatsi • Kubuyeketa 1-2 senkondlo, tinongo tenkhulumo/ umfanekisomcondvo, imvumelwano, • Kuhlela umbhalo kabusha sigci • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, nekwetfula imigca, emagama, titanza, Bhala itheksthi yeticondziso lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/kwehlwaya ematheksthi latibonwa • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa 85 • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Yenta sifinyeto (sebentisa emabalavengcondvo) SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo Bhala inkhulumomphendvulwano Lizinga lekusebenta ngemagama: 86 njengesigungu lesirekhodiwe Tingcoco tesigungu/tephaneli Timiso tendzima Tindlela tesento samabonakudze/semsakato/ • Nika tindzima lebatatidlala sekulingisa • Sakhiwo Lizinga lemisho: • Tikhulumi tinikana ematfuba • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Imisho yesingeniso sikhatsi sanyalo; sikhatsi lesengcile; kusebentisa lulwimi loluvusa imiva • Chaza imibono kute ufike • Kusetjentiswa kwelulwimi • Imicondvo lebalulekile nalesekelako naloluhhungako; takhi temusho; esivumelwaneni • Sakhiwo • Kuhleleka nekuchumana kuphika; indlela yekubuta • Sebentisa lulwimi lolungilo, sitayela • Balingisi Inshokutsi yemagama: nerejista • Kukhetfwa kwemagama netimphawu tekubhala Inchubo yekufundza: umcondvo losobala; bomcondvofana; Inkhulumomphikiswano • Timiso telulwimi bomcondvophika; bomabitwafanana • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Nika tindzima lebatatidlala itheksthi) Tiphumuti nelupelomagama: Kugcila kunchubo yekubhala • Fundza timiso tetheksthi • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) Imitsetfo netimiso telupelomagama • Kuhlela • Tikhulumi tinikana ematfuba • Emuva kwekufundza (phendvula • Kwakha luhlaka 3-4 • Chaza imibono kute ufike imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, esivumelwaneni hlola) • Kubuyeketa • Sebentisa lulwimi lolungilo, sitayela Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha nerejista • Kufundza ulungise emaphutsa • Timphawu letibalulekile tenkondlo nekwetfula • Tetayete • Sakhiwo sangekhatsi Bhala inkhulumomphendvulwano senkondlo, tinongo tenkhulumo/ umfanekisomcondvo, imvumelwano, sigci SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Kufundza/kwehlwayela kuvisisa CAPS (sebentisa lokubhaliwe ne/ nobe ematheksthi latibonwa njengemakhathuni/emapheshana • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lokutsite 3-4 • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngekusebentisa lwati loluniketiwe (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) • Sebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa likhono lekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva 87 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengemdlalo Ematheksthi emibhalombiko sib. Lizinga lekusebenta ngemagama: 88 Ema-inthavyu labhaliwe. Kulalelela kuvisisa • Timphawu letibalulekile tetheksthi Sandziso sendzawo • Inchubo yekulalela njengemlingisi, umnyakato, • Sakhiwo netimphawu letifanele Lizinga lemisho: inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Kuphendvula ngekubhala • Hlelembisa lokucuketfwe kuhleleka kahle kwemagama; tindlela ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, (libalavengcondvo) tekubuta; inhlonipho; takhi temusho; Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu umlandzi, ingcikitsi. • Imibono lemcoka nalesekelako umoya wenkondlo; liphimbo • Fundzisa timphawu netimiso Inchubo yekufundza: • Timiso tendzima Inshokutsi yemagama: • Enta luhlelo nelucwaningo • Ngembi kwekufundza (ngenisa itheksthi) • Kutfutfuka lokuhlelekile kwetitanza umcondvo lojulile; umcondvo losobala; • Khetsa sitayela, irejista lokukhomba kubumbana kusimongcondvo; siphukuto nesilulumagama • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Emuva kwekufundza (phendvula • Tihlanganisi nekubumbana kwetitanza Tiphumuti nelupelomagama: • Kuniketana ematfuba imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, • Timiso telulwimi tifinyeto; bomabuta; mababata; ngci; • Emasu ekuphocelela hlola) khefana Kugcila kunchubo yekubhala Tinkondlo • Kuhlela • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kwakha luhlaka • Sakhiwo sangekhatsi • Kubuyeketa senkondlo, tinongo tenkhulumo/ umfanekisomcondvo, imvumelwano, • Kuhlela umbhalo kabusha sigci • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, nekwetfula 5-6 imigca, emagama, titanza Bhala Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Ingcikitsi nembiko Kufundzela kuvisisa: Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe ekhulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa • Kucombela • Sebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso ngekusebentisa likhono lekuhlahlela SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) emagama • Emaphuzu nembono • Luvo lwembhali • Inshokutsi lebhacile
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengenoveli Bhala sihlatiywa sendzaba/senoveli Lizinga lekusebenta ngemagama: yelusha/indzaba lemfisha Kulalelela kuvisisa (Itheksthi • Sakhiwo setheksthi Ticalo netijobelelo CAPS lengemaciniso sib. I-athikili • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Timphawu netimiso Lizinga lemisho: yeliphephandzaba) njengemlingisi, umnyakato, inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Kukhetsa emagama lekungiwo takhi temusho; tinhlobo temisho; tikhatsi • Lalelela kuvisisa ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, tesento; sitatimende; inhlonipho; taga • Tsatsa emanotsi umlandzi, ingcikitsi. • Irejista Inshokutsi yemagama: • Phendvula imibuto Inchubo yekufundza: • Tetsamelilwati bomcondvofana, bomcondvophika; • Liphimbo bomabitwafanana; emagama ladidako Ingcoco yelicembu: • Ngembi kwekufundza (ngenisa itheksthi) Kugcila kunchubo yekubhala Tiphumuti nelupelomagama: • Nika tindzima lebatatidlala • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kuhlela Ema-akhronimi • Tikhulumi tinikana ematfuba • Emuva kwekufundza (phendvula • Kwakha luhlaka • Chaza imibono kute ufike imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, esivumelwaneni • Kubuyeketa hlola) • Sebentisa lulwimi lolungilo, sitayela Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha nerejista • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula • Sakhiwo sangekhatsi 7-8 senkondlo, tinongo tenkhulumo/ umfanekisomcondvo, imvumelwano, sigci • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko Emasu ekufundzela kuvisisa • Inhloso nelicembu lelihlosiwe • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Nika imibono yakho • Yehlukanisa emkhatsini wemaphuzu nemibono 89 • Inshokutsi lecondzile nalebhacile SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu yesi-2 90 Umsebenti 3: Luhlolo lwasemkhatsini 9-10 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala wemnyaka Kulalelela kuvisisa/tinkhombandlela/tingcoco tesigungu/ Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu/itheksthi leneticondziso/ Liphepha 1: Temlomo tephaneli sihlatiywa sendzaba Liphepha 2: Kubhala Liphepha 3: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi netemibhalo SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
LIBANGA 8 ITHEMU 3 LOKUCUKETFWE Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso CAPS Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo Itheksthi yembhalombiko lomudze, Lizinga lekusebenta ngemagama: njengemdlalo wasesiteji/Umdlalo sib.Inkhulumomphendvulwano/ siphawulo: kucatsanisa, Sikhuliso; Kulalelela kuvisisa (sebentisa • Timphawu letibalulekile tematheksthi sihlatiywa mabitomvama nemabitongco inkhulumomphendvulwano lecoshiwe) etemibhalo: njengebalingisi, Timiso tendzima Lizinga lemisho: nekuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, • Lalela inkhulumomphendvulwano ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, Sakhiwo lesifanele sikhatsi sanyalo; tindlela tekubuta; umlandzi, ingcikitsi. sitatimende; • Tsatsa emanotsi • Inhloso nelicembu lelihlosiwe Inchubo yekufundza: Tinsita tekwenta -- Lulwimi nemitsetfo • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile inkhulumomphendvulwano ichubeke; Emasu angembi kwekufundza -- Liphimbo • Sebentisa tihlanganisi kute kube inkhulumongco nenkhulumombiko; • Timphawu tetheksthi – tihloko, nekubumbana sikhatsi lesengcile -- Umoya imibhalotihumusho, imidvwebo • Sebentisa tinhlobo temisho Inshokutsi yemagama: -- Singeniso nesiphetfo • Tincenye tencwadzi – likhasi letehlukene ngebudze nangetakhiwo bomcondvophika; bomcondvofana; • Phendvula imibuto lesihloko, lokucuketfwe, tahluko, emagama ladidako kusimongcondvo; luhlu lwemagama lachazwako, Gcila kunchubo yekubhala umcondvo losobala Ingcoco yelicembu/ i-indeksi, aphendiksi, lwati lolungetiwe • Kuhlela Tiphumuti nelupelomagama: inkhulumomphendvulwano: lolubhalwe ekugcineni kwelikhasi, njll. • Kwakha luhlaka Emaphethini elupelomagama; ngci, • Nika tindzima lebatatidlala Tinkondlo khefana, bokhulunyiwe • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kubuyeketa • Tikhulumi tinikana ematfuba 1-2 • Kuhlela umbhalo kabusha • Chaza imibono kute ufike • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, esivumelwaneni tinongo tenkhulumo/imifanekiso • Kufundza ulungise emaphutsa mcondvo, Imvumelwano, sigci. nekwetfula • Sebentisa lulwimi lolungilo, sitayela nerejista • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza, • Yetfula • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Emasu ekufundzela kuvisisa • Inhloso nelicembu lelihlosiwe • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Nika umbono wakho 91 • Yehlukanisa emkhatsini kwemaphuzu nemibono SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi lecondzile nalebhacile
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza liphephandzaba/i-athikili Itheksthi yembhalombiko: incwadzi Lizinga lekusebenta ngemagama: 92 yeliphephandzaba lephatselene leya kubetindzaba Tandziso tesimo, tendzawo, bondzaweni Kulalelela kuvisisa netindzaba letisematseni/netindzaba • Lalela incwadzi leya kubetindzaba Timiso tendzima Lizinga lemisho: tekuhlalisana • Tsatsa emanotsi • Sakhiwo Sakhiwo lesifanele Imisho lecondzile; imisho lemagalagala; • Inhloso takhi temusho; kusetjentiswa kwelulwimi -- Kusetjentiswa kwelulwimi • Timphawu tetheksthi loluvusa imiva naloluhhungako; liphuzu -- Irejista • Kusetjentiswa kwelulwimi • Umcondvo lobalulekile nalosekelako nembono; kukhetsa luhlangotsi, nelicembu lelihlosiwe kugceka, inkholelo lengasilo liciniso/ -- Timiso • Liphimbo • Kulandzelanisa • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile inkholelolite • Kwabelana ngemanotsi Inchubo yekufundza: • Sebentisa tihlanganisi kute kube Inshokutsi yemagama: Ingcoco yelicembu nekubumbana bomcondvofana; mabitwafanana; • Uhlanganisa naloko lokwake • Ngembi kwekufundza (ngenisa emagama ladidako itheksthi) • Sebentisa tinhlobo temisho kwamehlela emphilweni yakhe letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Nakufundvwa (timphawu Tiphumuti nelupelomagama; • Usebentisa lwati lolutfolakala tematheksthi) Gcila kunchubo yekubhala emaphethini elupelomagama; khefana; kutheksthi kuphendvula imibuto ngci; i- eliphsisi • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela • Ucoca ngetekuhlala, tekutiphatsa imibuto, catsanisa, nika umehluko, nemagugu emasiko kutheksthi hlola. • Kwakha luhlaka • Ubamba lichaza etingcocweni Tinkondlo • Kubuyeketa telicembu • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha -- Kunikana ematfuba • Sakhiwo sangekhatsi • Kufundza ulungise emaphutsa 3-4 nekwetfula -- Ugcila esihlokweni senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, Imvumelwano, Bhala incwadzi iye kubetindzaba -- Ubuta imibuto sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto NOBE Inkhundla yinye yemdlalo Sebentisa lokungenani • Sivisiso sinye lesibuya kumabhukutifundvo • Itheksthi yinye yetemibhalo SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Chaza sakhiwo sendzaba, sakhiwana, kuvetwa kwebalingisi, ludvweshu nekuphendvula ngekwenta samdlalo • Kutfola tingcikitsi, umoya neliphimbo lemdlalo
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetembhalo lenjengenoveli Itheksthi yembhalombiko: incwadzi Lizinga lekusebenta ngemagama CAPS Inkhulumo lengakalungiselelwa yalabasha/indzaba lemfisha/umdlalo yemtsetfo/incwadzi yebungani Tiphawulo; tandziso; tifinyeto; umsuka, • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Sakhiwo lesifanele ticalo netijobelelo • Emakhono ekukhuluma emmangweni yetemibhalo: njengebalingisi, • Inhloso Lizinga lemisho: • Kuhlela, kucwaninga nekuhlelembisa iminyakato, inkhulumphendvulwano, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako imisho lecondzile; Imisho lemagalagala; • Kwetfula: liphimbo, kuvakala kwelivi, sakhiwo, ludvweshu, sendlalelo, sikhatsi lesengcile lesichubekako; imphimiso, kuhlangana ngemehlo, simonhlalo, umlandzi, ingcikitsi. • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile sikhatsi lesitako; sakhi semusho; kunyakata, kunonga inkhulumo Inchubo yekufundza: • Sebentisa tihlanganisi kute kube kusetjentiswa kwelulwimi loluvusa • Kusetjentiswa kwelulwimi: • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekubumbana imiva nelulwimi loluhhungako; liphuzu silulumagama itheksthi) nembono; kukhetsa luhlangotsi, • Sebentisa tinhlobo temisho kugceka, inkholelo lengasilo liciniso/ • Sitayela nerejista • Nakufundvwa (timphawu letehlukene ngebudze nangetakhiwo inkholelolite Inkhulumo lelungiselelwe tematheksthi) Gcila kunchubo yekubhala Tiphumuti nelupelomagama: • Tetayete lamakhono langenhla • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela imibuto, catsanisa, nika umehluko, imitsetfo netimiso telupelomagama • Phawula ngenkhulumo yalowo nalowo • Kwakha luhlaka hlola. • Lalela inkhulumo yelilunga lemmango • Kubuyeketa Tinkondlo lelibalulekile • Kuhlela umbhalo kabusha • Phawula ngalenkhulumo • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, nekwetfula 5-6 tinongo tenkhulumo/imifanekiso mcondvo, imvumelwano, sigci. Bhala incwadzi • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/Kuhlatiyela sivisiso (sebentisa itheksthi lebhaliwe nobe lesibonwa njengemakhathuni/ emapheshana • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe 93 (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso • Yenta siphetfo ngenshokutsi 94 yemagama langakatayeleki 5-6 ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetembhalo lenjengendzaba Bhala itheksthi yetembhalo: indzaba Lizinga lekusebenta ngemagama: CAPS Kulalelela kutfola lwati lemfisha, inoveli lemfisha emabitomvama nemabitongco. • Lalela itheksthi yelwati • Timphawu letibalulekile Sakhiwo lesifanele bondzaweni tetheksthi yetemibhalo: • Inhloso Lizinga lemisho: • Lalela setfulo, kusetjentiswa njengebalingisi, iminyakato, kwelulwimi, sivinini nekuvakala kwelivi inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako tikhatsi tesento; imisho; taga netisho; • Lalela kulandzelana kwetigameko ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile imishwana yesiphawulo nesibaluli; umlandzi, ingcikitsi. Inshokutsi yemagama: • Cocisana natsanga • Sebentisa tihlanganisi kute kube Inchubo yekufundza: nekubumbana bomcondvofana; bomcondvophika; Kucoca indzaba mabitwafanana; • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho • Khetsa indzaba itheksthi) Tiphumuti nelupelomagama: letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Hlela ubuye wente lucwaningo • Nakufundvwa (timphawu emaphethini elupelomagama; Gcila kunchubo yekubhala secamagama, tifinyeto • Khetsa sitayela, irejista tematheksthi) nesilulumagama • Kuhlela • Emuva kwekufundza (phendvula • Yetfula indzaba imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka hlola. • Kubuyeketa Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, nekwetfula tinongo tenkhulumo/imifanekiso Camba indzaba yakho ulandzele 7-8 mcondvo, imvumelwano, sigci. inchubo leniketiwe • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, Indzaba lephuma embili leshicilelwe/ imigca, emagama, titanza lefundvwe eklasini • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa: (itheksthi letfolakala emibhalweni lephakanyisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati, kwakha sitfombe sengcondvo • Kufundzisisa • Kweta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama • Umbono wembhali 95 • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo Bhala indzaba: indzaba Lizinga lekusebenta ngemagama: 96 njengendzaba lemfisha/inoveli lenhlangotsimbili/indzaba lechazako Emabitomvama nemabito lalukhuni, Lalela itheksthi lefundvwe ngekuphimisela endzabeni lemfisha • Timphawu tetheksthi yetemibhalo: • Kukhetsa emagama bondzaweni njenge, sendlalelo, sikhatsi, • Kudlalwa itheksthi lerekhodiwe • Liphimbo lakhe nesitayela Lizinga lemisho: simondzawo, umlandzi, • Bafundzi bavetelwa emakhino • Inchazelo lecacile indzima lesingeniso; indzima lechazako, Inchubo yekufundza: ekufundza lafanele indzima lesiphetfo; takhi temusho; • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Liphimbo tinhlobo temisho • Kusetjentiswa kwetimphawu itheksthi) tekubhala etheksthini lefundziwe • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Inshokutsi yemagama: • Nakufundvwa (timphawu • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa • Singeniso nesiphetfo bomcondvofana; bomcondvophika; tematheksthi) umcondvo lobumbene mabitwafanana; Kufundza ngekuphimisela • Emuva kwekufundza (phendvula • Yetfula indzaba kute ihlolwe lokulungiselelwe Tiphumuti nelupelomagama: imibuto, catsanisa, nika umehluko, Gcila kunchubo yekubhala • Khetsa itheksthi yekufundza hlola. emaphethini elupelomagama; timphawu ngekuphimisela • Kuhlela tekubhala letihlukene Tinkondlo • Sebentisa emakhono ekufundza • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kwakha luhlaka lafanele njengeliphimbo, kuvakala, sivinini, kuvakala kwelivi, imphimiso, • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kubuyeketa kufundza ngekushelela tinongo tenkhulumo/imifanekiso • Kuhlela umbhalo kabusha mcondvo, imvumelwano, sigci. 9-10 • Tetayete • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, nekwetfula • Fundza itheksthi imigca, emagama, titanza Bhala indzaba ulandzele • lubhalomagama indlelanchubo yekubhala SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/Kuhlatiyela kuvisisa (sebentisa itheksthi lebhaliwe nobe lesibonwa njengemakhathuni/ emapheshana • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso • Yenta siphetfo ngenshokutsi CAPS yemagama langakatayeleki 9-10 ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu yesi-3 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 1 Kufundza lokulungiselelwe/inkhulumomphendvulwano/ Indzaba lechazako/indzaba lenhlangotsi lunye Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi inkhulumo lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/kucoca Incwadzi yebungani/inkhulumomphendvulwano indzaba 97 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
LIBANGA 8 ITHEMU 4 LOKUCUKETFWE 98 Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza i-athikili yeliphephandzaba/ Itheksthi yembhalombiko lomudze Lizinga lekusebenta ngemagama: yeliphephabhuku sib. I-athikili yeliphephandzaba/ Kulalelela kuvisisa (njengekulalela Bunye nebunyenti; bulili; tinciphiso yeliphephabhuku. itheksthi lebhaliwe/ • Sakhiwo Lizinga lekusebenta ngemisho: yetimviwabukelwa. • Sakhiwo lesifanele • Kusetjentiswa kwelulwimi Inkhulumongco nenkhulumombiko; • Tfola imicondvo lebalulekile • Inhloso • Timphawu tetheksthi tindlela tekubuta; liphuzu nembono; nalesekelako • Umcondvo lobalulekile nalosekelako takhi temusho; imisho; kungavisiseki; • Bhala emanotsi • Kulandzelana liphimbo; indlela lesalibito • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Inchubo yekufundza: • Kwabelana ngemicondvo nalekwake Inshokutsi yemagama: kwabavelela emphilweni bakhombe • Sebentisa tihlanganisi kute kube • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekubumbana bomcondvofana; bomcondvophika; kuvisisa imicondvo lejulile itheksthi) inhlonipho; bomabitwafanana; • Tfola emasu ekuphocelela/kuhhunga • Sebentisa tinhlobo temisho inshokutsi nenshokutsi lebhacile • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) letehlukene ngebudze nangetakhiwo lapho kuhambelana khona. • Emuva kwekufundza (phendvula Timphawu tekubhala Kugcila kunchubo yekubhala • Phendvula imibuto imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, nelupelomagama: bokhulunyiwe; 1-2 hlola) • Kuhlela emaphethini elupelomagama Kucocisana: Ingcogco lephatselene ne-athikili yeliphephandzaba/ Tinkondlo • Kwakha luhlaka yeliphephabhuku. • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kubuyeketa • Nika tindzima lebatatidlala • Sakhiwo sangekhatsi • Kuhlela umbhalo kabusha • Tikhulumi tinikana ematfuba senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Kufundza ulungise emaphutsa • Chaza imibono kute ufike nekwetfula SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 sigci esivumelwaneni Bhala i-athikili yeliphephandzaba/ • Sebentisa lulwimi lolufanele, sitayela • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, yeliphephabhuku imigca, titanza, nerejista • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Kufundza/kwehlwayela kutfola CAPS lwati ngekusebentisa (ematheksthi labhaliwe/ematheksthi latibonwa/ ematheksthi etinhlobo letehlukene tetinsita) • Kufundzisisa 1-2 • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Combela • Kwakha sitfombe engcondvweni • Inshokutsi yemagama • Liphuzu nembono Bhala sifinyeto 99 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengenoveli/ Bhala itheksthi yembhalombiko: Lizinga lekusebenta ngemagama: 100 indzaba lemfisha/umdlalo kubhalwa kwedayari Inkhulumomphikiswano Tabito – selucobo nesibaluli • Nika tindzima lebatatidlala • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Sakhiwo lesifanele Tindlela tesento: leyamile, lephocako, njengemlingisi, umnyakato, • Fundza timiso tetheksthi • Inhloso lecondzile, yesimo, lesalibito inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Tikhulumi tinikana ematfuba ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Lizinga lekusebenta ngemisho: umlandzi, ingcikitsi. • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Tikhatsi tesento; tinhlobo temisho; • Chaza imibono ubuye ufike esivumelwaneni Inchubo yekufundza: • Sebentisa tihlanganisi kute kube inkhulumo; takhi temusho; • Ngembi kwekufundza (ngenisa nekubumbana inkhulumongco nenkhulumombiko; • Sebentisa lulwimi lolufanele, sitayela tindlela tekubuta; liphuzu nembono; nerejista itheksthi) • Sebentisa tinhlobo temisho kungavisiseki; liphimbo; indlela lesalibito • Tetayete • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) letehlukene ngebudze nangetakhiwo Inshokutsi yemagama: Tingcoco telicembu • Emuva kwekufundza (phendvula Kugcila kunchubo yekubhala imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, Inshokutsi lesobala nalejulile • Nika tindzima lebatatidlala hlola) • Kuhlela Timphawu tekubhala • Tikhulumi tinikana ematfuba Tinkondlo • Kwakha luhlaka nelupelomagama: emaphethini • Chaza imibono kute ufike • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kubuyeketa elupelomagama; timphawu tekubhala esivumelwaneni • Sakhiwo sangekhatsi • Kuhlela umbhalo kabusha • Sebentisa lulwimi lolufanele, sitayela senkondlo, tinongo tenkhulumo/ • Kufundza ulungise emaphutsa nerejista imifanekisomcondvo, imvumelwano, nekwetfula sigci Bhala idayari 3-4 • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nembiko Kufundza sivisiso: (i-theksthi lesuka emabhukwinitifundvo) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu kute utfole lwati nekwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Emaphuzu nembono • Inshokutsi lejulile Bhala indzima nobe sifinyeto ngemaphuzu
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo njengemdlalo Itheksthi yembhalombiko sib. Umbiko Lizinga lekusebenta ngemagama: wentsatseli Lalela itheksthi lefundvwe Inchubo yekufundza: Sibaluli; bunye nebunyenti CAPS ngekuphimisela • Sakhiwo lesifanele • Ngembi kwekufundza (ngenisa Lizinga lekusebenta ngemisho: • Kudlalwa kwetheksthi lerekhodiwe itheksthi) • Inhloso Indlelanchubo; catsanisa/nika • Bafundzi bakhonjiswa emakhono • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kutsatsa luhlangotsi nekugceka umehluko, lafanele ekufundza • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhhunga Indzima lechazako; titanza tesingeniso • Kusetjentiswa kwetiphumuti imibuto, kucatsanisa, nika umehluko, nesiphetfo; imisho; inkhulumo; liphimbo; etheksthini lefundziwe hlola) • Inkholelo lengasilo liciniso/inkholelote kutsatsa luhlangotsi nekugceka • Kuvula nekuvala Tinkondlo • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Inshokutsi yemagama: Inkhulumomphendvulwano • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile bomcondvofana, bomcondvophika lephatselene netheksthi lefundvwe • Sebentisa tihlanganisi kute kube • Sakhiwo sangekhatsi Timphawu tekubhala ngekuphimisela nekubumbeka senkondlo, tinongo tenkhulumo/ nelupelomagama: • Khetsa sihloko imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Sebentisa tinhlobo temisho bokhulunyiwe; emaphethini sigci letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Buyeketa timiso elupelomagama; timphawu tekubhala • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, Kugcila kunchubo yekubhala • Tinsita letenta kutsi imigca, emagama, titanza 5-6 inkhulumomphendvulwano ichubekele • Kuhlela embili • Lubhalomagama • Kwakha luhlaka • Titanza tetikhulumi • Inshokutsi lejulile • Kubuyeketa • Singeniso nesiphetfo • Umoya wenkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Tetayete • Ingcikitsi nembiko • Kufundza ulungise emaphutsa • Setfulo Kufundza sivisiso sib. nekwetfula (Inkhulumomphendvulwano) Bhala umbiko wentsatseli ulandzela • Inhloso, licembu lelihlosiwe, indlelanchubo yenchubo yekubhala simongcondvo • Chaza ingcikitsi/umlayeto • Yenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Nika imibono yakho • Inshokutsi lecondzile nalebhacile • Sendlalelolwati sepolitiki yetekuhlalisana nemasiko etheksthi nembhali 101 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi netimiso telulwimi Lungiselela luhlolo Lungiselela luhlolo Lungiselela luhlolo Lizinga lekusebenta ngemagama: 102 Kukhuluma: Kufundza Kubhala: kubuyeketa • Inkhulumo lelungiselelwe/ • Kufundzela kuvisisa • Tindzaba/ema-eseyi Lizinga lekusebenta ngemisho: inkhulumomphikiswano/ • Sifinyeto • Ematheksthi emibhalombiko lemidze kubuyeketa Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu/ 7-8 inkhulumiswano • Temibhalo: • Ematheksthi emibhalombiko lemifisha Inshokutsi yemagama: • Kufundza lokulungiselelwe -- Inoveli/tindzaba letimfisha/ kubuyeketa temdzabu • Kufundza lokungakalungiselelwa Timphawu tekubhala -- Umdlalo/emafilimu nelupelomagama: Kulalela -- Tinkondlo kubuyeketa • Kulalelela kuvisisa Umsebentiluhlolo Lohlelekile neLuhlolo lwekuphela kwemnyaka lwethemu yesi-4 9-10 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Luhlolo lwekuphela kwemnyaka Inkhulumomphikiswano/Inkhulumphendvulwano/inkhulumiswano/ingcogco Liphepha 1: Temlomo yemacembu Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi netemibhalo (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhalala (1 li-awa) SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
LIBANGA 9 THEMU 1 LOKUCUKETFWE Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso CAPS Emasu ekulalela nekukhuluma Kufundza/kwehlwayela kuvisisa Ematheksthi emibhalombiko: Lizinga lekusebenta ngemagama (ematheksthi etibonwa njenge Sikhangisi/iphosta Ingcogco yelicembu/ • Lupelomagama nemaphethini ekupela sikhangisi/iphosta/emakhathuni/ inkhulumiswano: • Sakhiwo lesifanele emapheshana) • Tifinyeto Lalela lokutsite/bukela sikhangisi ubuye • Inhloso • Kufundza ngekunyanyalata Lizinga lekusebenta ngemisho: ucoce • Kufundza ngekukha etulu kute utfole • Timphawu tematheksthi • Liphimbo • Takhi temisho, emabito, tiphawulo, lwati lolutsite • Kusetjentiswa kwelulwimi tabito. • Sivinini • Kufundzisisa • Irejista • Sivumelwano • Sebentisa lulwimi loluvusa imiva • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe Kugcila kunchubo yekubhala • Tikhatsi sesento lesicondzile naloluhhungako (balingisi, simonhlalo, simondzawo, • Kuhlela Silulumagama lesikusimongcondvo • Isayizi yefonti umlayeto) • Lulwimi lwemtimba • Kwenta siphetfo ngenshokutsi • Kwakha luhlaka 1-2 yemagama langakatayeleki • Kubuyeketa Kulalela Sivisiso: kusetjentiswa kwemakhono Sikhangisi ekuhlahlela emagama • Kuhlela umbhalo kabusha • Kurekhoda umcondvo lobalulekile • Lulwimi loluvusa imiva • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula nalosekelako ngekubhala emanotsi • Lulwimi lwemtimba Bhala sikhangisi/iphosta • Kwabelana imibono nelwati labanalo • Sebentisa tiphumuti nefonti babuye bakhombe kuvisisa nelwati. • Ngembi kwekufundza • Tfola emasu ekuhhunga/ekuphocelela • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Phendvula imibuto • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola) 103 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Ematheksthi etemibhalo lanjenge 104 noveli yelusha/tindzaba letimfisha/ umdlalo • Ngembi kwekufundza (Ngenisa itheksthi -- Titfolele ngetimphawu temibhalo letinjengetihloko tetincwadzi, imifanekiso, isayizi yefonti, luhlobo lwefonti, -- Kutitfolela tincenye tencwadzi, letinjenge lingephandle lencwadzi, likhasi lesihloko, i-indeksi, tahluko, luhla lwemagama. 1-2 • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola) Emasu ekufundza • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Kufinyeta • Kwakha umfanekiso engcondvweni SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kucabangela inshokutsi netiphetfo
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo lenjengenoveli Bhala incwadzi yekubonga lusito/ Lizinga lekusebenta ngemagama: yelusha/tindzaba letimfisha/umdlalo seluleko lesitfoliwe Kulalela itheksthi lefundvwako • Lupelomagama nemagama, CAPS • Kucoca ngetimphawu letibalulekile • Sakhiwo lesifanele emaphethini elupelomagama • Tfola ubuye uphawule ngaloku: letivamile letifana nemlingisi, kuvetwa kwebalingisi, sakhiwo, ludvweshu, • Inhloso • Tifinyeto, ema-akhronimi -- Kusetjentiswa kweliphimbo sendlalelo, simonhlalo, umlandzi, • Umcondvo lobalulekile nalosekelako • Sicu, sicalo nesijobelelo, emagama -- Kusebentisa buviyoviyo nesivinini ingcikitsi lalukhuni nalalula • Kusetjentiswa kwelulwimi -- Tiphumuti ekufundzeni Inchubo yekufundza: Lizinga lekusebenta ngemisho: • Irejista -- Singeniso nesiphetfo • Ngembi kwekufundza (Ngenisa • Libito, siphawulo, netabito itheksthi/Combela tigameko) • Kulandzelana lokuhlelekile kwemisho • Coca ngaletimphawu letingetulu • Tiphumuti -- Sendlalelo/simonhlalo • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa Kulungiselela kufundza kubumbana • Tikhatsi tesento, inkhulumongco ngekuphimisela -- Kuhlanganisa imicondvo nenkhulumombiko, takhi temisho, ngengcikitsi • Sebentisa tinhlobo temisho sivumelwano • Sebentisa emakhono lafanele letehlukene ngebudze nangetakhiwo ekukhuluma lanjengeliphimbo, • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) Kusetjentiswa kwekujula kwelulwimi: kuvakala, sivinini, kuphimisa, Gcila kunchubo yekubhala 3-4 ngalokushelelako • Emva kwekufundza (phendvula Tisho netaga; inhlonipho imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela • Bafundzi bakhetsa itheksthi yabo Silulumagama lesikusimongcondvo hlola) • Kwakha luhlaka yekufundza babuye bayetfule eklasini. Tinkondlo: • Kubuyeketa • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Sakhiwo sangekhatsi • Kufundza ulungise emaphutsa senkondlo, tinongo tenkhulumo/ nekwetfula imifanekisomcondvo, imvumelwano, sigci Bhala incwadzi yekubonga lusito/ teluleko letitfoliwe • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 105 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Kufundza/Kwehlwaya tibonwa/ 106 tinhlobo letehlukene tetinsita tematheksthi (emasu) • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati 3-4 • Lulwimi lwemtimba • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayelekile kanye nemifanekiso (emakhathuni) ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Kucacisa • Kucombela SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza inkontileka emkhatsini Itheksthi yembhalombiko: bhala Lizinga lekusebenta ngemagama: wemtsengisi nemtsengi umbiko mayelana nalokutfoliwe Kulalela inkhulumiswano yelucingo/ tihlanganisi CAPS ngekungavumelani emkhatsini inkhulumomphendvulwano • Sakhiwo wemtsengisi nemtsengi. Lizinga lekusebenta ngemisho: emkhatsini wesisebenti sasesikhungwini setingcingo • Kusetjentiswa kwelulwimi • Sakhiwo lesifanele Takhi temusho; tinhlobo temisho; nelikhasimende ngalokuphatselene • Lokucuketfwe yinkontileka inkhulumongco nenkhulumombiko; nekungavumelani ngenkontileka • Inhloso tinhlobo temibuto; liphimbo (sivumelwano) • Kubaluleka kwekusayina • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Inshokutsi yemagama: • Liphimbo • Tinyatselo letitsatfwako nangabe • Kusetjentiswa kwelulwimi kukhona kungavumelani Tisho netaga • Kusetjentiswa kwelulwimi • Irejista Tinkondlo: Tiphumuti nelupelomagama: • Irejista • Kulandzelana lokuhlelekile kwemisho • Timphawu letibalulekile tenkondlo Emaphethini elupelomagama; tifinyeto – • Timiso • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa luhlavu ngalunye lwekucala lweligama, • Sakhiwo sangekhatsi kubumbana akhronimi Lingisa sivumelwano semlomo senkondlo, tinongo tenkhulumo/ emkhatsini wemtsengisi imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Sebentisa tinhlobo temisho Silulumagama lesikusimongcondvo: nemtsengi nekungavumelani sigci letehlukene ngebudze nangetakhiwo Lulwimi lwetinkontileka emva kwekungahambi kahle • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, Gcila kunchubo yekubhala nemadokhumenti lasemtsetfweni. kwesivumelwano semlomo imigca, emagama, titanza • Kusetjentiswa kwelulwimi • Kuhlela 5-6 • Lubhalomagama • Liphimbo • Kwakha luhlaka • Inshokutsi lejulile • Lulwimi lwemtimba • Kubuyeketa • Umoya wenkondlo • Kufaneleka • Kuhlela umbhalo kabusha • Ingcikitsi nemlayeto Setfulo • Kufundza ulungise emaphutsa Fundza/hlwaya inkontileka kute nekwetfula uvisise (emasu) Bhala umbiko ulandzela • Kufundza ngekunyanyalata indlelanchubo yekubhala • Kufundza ngekukha etulu kutfola lwati lolutsite • Kusetjentiswa kwelulwimi • Lokucuketfwe yinkontileka sib. Imibhalo lemincane, kungavumelani, budze besikhatsi senkontileka. • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayelekile ngekusebentisa emakhono 107 ekuhlahlela emagama SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Itheksthi yetemibhalo lenjengendzaba Bhala indzaba: Indzaba lelandzisako/ Lizinga lekusebena ngemagama: 108 lemfisha, inoveli yelusha/inoveli lechazako/leveta lingemuva lembhali Kulalelela sivisiso Tento. (inkhulumomphendvulwano) • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Kukhetsa emagama Lizinga lekusebenta ngemisho: yetemibhalo: letinjenge mlingisi, tento, • Kulalela inkhulumomphendvulwano inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Liphimbo nesitayela Inkhulumongco nenkhulumombiko • Kutsatsa emanotsi ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Inchazelo lecacile Inshokutsi yemagama: umlandzi, ingcikitsi -- Lulwimi nemfutfo • Liphimbo Tisho netaga Inchubo yekufundza: -- Liphimbo • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Tiphumuti nelupelomagama: • Ngembi kwekufundza (Ngenisa -- Umoya itheksthi) • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa Emaphethini elupelomagama; ema- -- Singeniso nesiphetfo umcondvo lobumbene akhronimi. • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kuphendvula imibuto • Yetfula indzaba kute ihlolwe • Emva kwekufundza (phendvula Temlomo: inkhulumo imibuto, catsanisa, nika umehluko, Gcila kunchubo yekubhala lengakalungiselelwa hlola • Kuhlela Khetsa sihloko lesifanele Tinkondlo: • Kwakha luhlaka • Hlelembisa lwati ngalokubumbene • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kubuyeketa • Tfola silulumagama lokungiso kanye • Sakhiwo sangekhatsi • Kuhlela umbhalo kabusha netakhi telulwimi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, imvumelwano, • Kufundza ulungise emaphutsa • Singeniso nesiphetfo lesifanele sigci nekwetfula 7-8 • Sebentisa tibonwa, tinsita • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, Bhala indzaba ulandzela tetimviwabukelwa lapho kufanele imigca, emagama, titanza indlelanchubo yekubhala khona. • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza sivisiso: (kusukela kulenye itheksthi kuye kulenye itheksthi yemibhalo lephakanyisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lokutsite, kwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali • Emaphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Emasu ekukhuluma nekulalela Fundza umbiko weliphephandzaba/ Itheksthi yembhalombiko lemidze: Lizinga lekusebenta ngemagama: liphephabhuku njengembiko/Inkhulumoluhlolo/I- Lalela umbiko weliphephandzaba Tindlela tesento: leyamile, lephocako, CAPS inthavyu Emasu ekufundza lecondzile, lesalibito, • Sakhiwo • Tidzingo temsebenti neluhlobo • Kufundzisisa Yesimo • Timphawu lwetheksthi • Timphawu tetheksthi sib. sakhiwo, Lizinga lekusebenta ngemisho: • Kusetjentiswa kwelulwimi • Sakhiwo, sitayela, luvo lwakho umlingisi, simonhlalo, umlandzi, Imisho lecondzile; imishombici; imisho • Liphimbo umoya, ingcikitsi, luvo lwemlandzi • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso lemagalagala; nesimongcondvo • Irejista • Kwenta siphetfo ngenshokutsi liphimbo; tikhatsi tesento; yemagama langakatayelekile • Kukhetsa emagama • Singeniso nesiphetfo ngekusebentisa emakhono Inshokutsi yemagama: ekuhlahlela emagama • Sakhiwo semusho, budze netinhlobo Coca ngalokutfoliwe temisho Tisho netaga Kwetfula umbiko ngemlomo • Inshokutsi lecondzile nalebhacile • Timiso tetitanza Inshokutsi lesobala, inshokutsi lejulile, • Kusetjentiswa kwelulwimi Inchubo yekufundza: sifanankhamisa, kumuntfutisa Gcila kunchubo yekubhala • Irejista • Ngembi kwekufundza (Ngenisa Tiphumuti nelupelomagama: itheksthi) • Kuhlela • Liphimbo Emaphethini elupelomagama; • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Kwakha luhlaka 9-10 • Lulwimi lwemtimba bokhulunyiwe; i-aphostrofi • Emuva kwekufundza (phendvula • Kubuyeketa • Singeniso nesiphetfo imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha hlola) • Kufundza ulungise emaphutsa Tinkondlo: nekwetfula • Timphawu letibalulekile tenkondlo Bhala umbiko ulandzela indlelanchubo yekubhala • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, imvumelwano, sigci • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 109 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Kufundza/kwehlwayela 110 kuvisisa (sebentisa umbiko weliphephandzaba) • Kufundza ngekunyanyalata. • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa 9-10 • Kwenta tiphetfo ngekusebentisa lwati lolutfolakele (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) • Sebenta ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa likhono lekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva • Phendvula imibuto Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu ye-1 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 1 Kufundza lokulungiselelwe/inkhulumiswano Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi Incwadzi yebungani/sihlatiywa/ inkhulumomphendvulwano SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
LIBANGA 9 ITHEMU 2 LOKUCUKETFWE Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso CAPS Kulalelela kuvisisa Fundza itheksthi yetembhalo, sib. Ematheksthi emibhalomibiko: Lizinga lekusebenta ngemagama: Umdlalo/indzaba lemfisha/temdzabu Lalela indzaba Kubhala idayari/umtsetfosisekelo/ ticu; ticalo netijobelelo; Tabito (tinganekwane, tibongo, tinganeko njll.) inchubomgomo • Tfola umcondvo lobalulekile Lizinga lekusebenta ngemisho: nalosekelako Emasu ekufundza • Sakhiwo lesifanele Tinhlobo temusho; • Kusetjentiswa kwelulwimi • Kufundzisisa • Inhloso Lokuvamile, • Irejista • Timphawu tetheksthi sib. Sakhiwo, • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Inkhulumongco/inkhulumombiko, • Phendvula imibuto balingisi, simonhlalo, umlandzi, • Kusetjentiswa kwelulwimi liphimbo; tikhatsi tesento umoya, ingcikitsi, luvo lwemlandzi Sigungu/ingcoco yelicembu: • Irejista Inshokutsi yemagama: Temasiko • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Tisho netaga; inshokutsi lesobala • Kunika tindzima letidlalwa sikhulumi nemifanekiso ngekusebentisa nalejulile ngasinye • Sebentisa tihlanganisi kute kube emakhono ekuhlahlela emagama nekubumbana Tiphumuti nelupelomagama: • Tikhulumi tinikana ematfuba • Takhi telulwimi nesitayela bokhulunyiwe; emaphethini ekupela; • Sebentisa tinhlobo temisho tifinyeto • Chaza luvo lwakho ubuye ufinyelele Inchubo yekufundza: letehlukene ngebudze nangetakhiwo esivumelwaneni • Ngembi kwekufundza (ngenisa Gcila kunchubo yekubhala • Sebentisa lulwimi lolufanele, sitayela itheksthi) nerejista • Kuhlela 1-2 • Nakufundvwa (timphawu • Yetfula tematheksthi) • Kwakha luhlaka • Emuva kwekufundza (phendvula • Kubuyeketa imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kuhlela umbhalo kabusha hlola. • Kufundza ulungise emaphutsa Tinkondlo nekwetfula • Timphawu letibalulekile tenkondlo Bhala idayari/umtsetfosisekelo/ • Sakhiwo sangekhatsi inchubomgomo ube ulandzela senkondlo, tinongo tenkhulumo/ indlelanchubo yekubhala imifanekisomcondvo, Imvumelwano, sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile 111 • Umoya wenkondlo SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Ingcikitsi nemlayeto
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Fundza/hlwaya itheksthi kute utfole 112 lwati: incwadzi yekwabiwa kwelifa lesemtsetfweni • Kufundzisisa nekwehlwaya • Inhloso yetheksthi • Kusetjentiswa kwelulwimi • Balingisi ne kharikhetja 1-2 • Sendlalelo nesimonhlalo • Umbiko nengcikitsi • Kufinyeta itheksthi Sifinyeto Sakhiwo Kusetjentiswa kwelulwimi Sakhiwo SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi, sib. Umdlalo/ Kubhala: Kuhlatiya itheksthi Lizinga lekusebenta ngemagama: indzaba lemfisha/temdzabu (itheksthi lengakalungiselelwa Kulalelela kuvisisa: Kurekhodwa Tento CAPS (tinganekwane, tinganeko, tibongo lefundziwe/idokhumenthari kwenkhulumo yekulingisa njll.) Ticu; ticalo netijobelelo • Sakhiwo lesifanele • Chaza emasu enchubo yekulalela • Gcila ngco etimphawini tetheksthi Lizinga lekusebenta ngemisho: yetembhalo • Inhloso • Phendvula imibuto ngekubhala Imisho lemagalagala; • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Kufundza lokungakalungiselelwa • Khomba kuvisisa kwekutfutfuka lokuvamile, kwesakhiwo neludvweshu, kuvetwa • Kusetjentiswa kwelulwimi • Kusetjentiswa kahle kwelivi, liphimbo Inkhulumongco nenkhulumombiko kwebalingisi, ingwijikhwebu, nesivinini • Irejista sendlalelo, simondzawo, indzima Inshokutsi yemagama: • Kucikelela tiphumuti nawufundza ledlalwa ngumlandzi, ingcikitsi, • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile siphetfo Tisho netaga • Lulwimi lwemtimba • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa Inchubo yekufundza: Tiphumuti nelupelomagama: kubumbana • Kuchumana netetsamelilwati bokhulunyiwe; emaphethini ekupela; • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho tifinyeto. itheksthi) letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Nakufundvwa (timphawu Gcila kunchubo yekubhala 3-4 tematheksthi) • Kuhlela • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka hlola. • Kubuyeketa Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, nekwetfula tinongo tenkhulumo/imifanekiso Bhala sihlatiywa//idokhumenthari mcondvo, Imvumelwano, sigci. ulandzele indlelanchubo yekubhala • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 113 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Fundza/hlwaya itheksthi, sib. Ema- 114 athikili eliphephandzaba/ema-athikili eliphephabhuku kute utfole lwati ubuye uvisise Emasu ekufundza: Sicephu sekuvisisa lesisebhukwinitifundvo • Kufundza ngekunyanyalata nekufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati 3-4 • Kufundzisisa. • Inhloso nelicembu lelihlosiwe • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama laniketiwe • Liphuzu nembono • Nika umbono wakho • Inshokutsi yemagama langakatayeleki • Tfola lulwimi loluhhungako Finyeta itheksthi SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo, sib. Bhala itheksthi yembhalombiko: Lizinga lekusebenta ngemagama: Umdlalo/indzaba lemfisha/temdzabu satiso, i-ajenda nemaminitsi Lalela itheksthi yetemlomo njenge- ticu; ticalo netijobelelo; CAPS (tinganekwane, tinganeko, tibongo inthavyu/inkhulumo/kucoca indzaba • Kukhetsa emagama njll.) Tiphawulo; kute bavisise • Liphimbo nesitayela • Gcila ngco etimphawini tetheksthi bondzaweni • Tsatsa emanotsi ngesikhatsi yetembhalo sekulalela • Inchazelo lecacile Lizinga lekusebenta ngemisho: • Khomba kuvisisa kwekutfutfuka • Liphimbo • Lalelisisa Indzima lechazako, indzima lesingeniso; kwesakhiwo neludvweshu, kuvetwa • Imicondvo lebalulekile nalesekelako indzima lephetsako; Ingcoco yelicembu/ingcoco kwebalingisi, ingwijikhwebu, yesigungu sendlalelo, simondzawo, indzima • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa tikhatsi tesento; sakhi semusho, tinhlobo ledlawla ngumlandzi, ingcikitsi, umcondvo lobumbene temisho • Kwenta tingcoco letiphatselene siphetfo netheksthi yetemlomo • Kwetfula indzaba kute ihlolwe Inshokutsi yemagama: Inchubo yekufundza: • Kunikana ematfuba Gcila kunchubo yekubhala Tisho netaga • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Timphawu letenta inkhulumo itheksthi) • Kuhlela Tiphumuti nelupelomagama: ichubekele embili • Nakufundvwa (timphawu • Kwakha luhlaka Emaphethini ekupela 5-6 • Timiso tematheksthi) • Kubuyeketa • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela umbhalo kabusha imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola. • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula Tinkondlo Bhala satiso, i-ajenda nemaminitsi • Timphawu letibalulekile tenkondlo ulandzele indlelanchubo yekubhala • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/imifanekiso mcondvo, imvumelwano, sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto 115 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Kufundza/kwehlwayela kuvisisa 116 (sebentisa itheksthi lebhaliwe na/ nobe lesibonwa njengemakhathuni/ emapheshana) • Kufundza ngekunyanyalata • Kufundza ukhe etulu ngenhloso yekutfola lwati • Kufundzisisa. 5-6 • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe (balingisi, simonhlalo, simondzawo, umlayeto) • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki ngekusebentisa emakhono ekuhlahlela emagama • Lulwimi loluvusa imiva Buyeketa sakhiwo sesifinyeto SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza/hlatiya itheksthi yetibonwa Ematheksthi emibhalomibiko Lizinga lekusebenta ngemagama: sib. sikhangisi/ikhathuni/emagrafu lamafisha/latibonwa, sib. Kuhlatiya Emabito – emabitosimo emabito etintfo Lalela sikhangisi lesicoshiwe/ CAPS sikhangisi longeke watibona; emabitombici, sikhangisi lesisemsakatweni Sebentisa emasu ekufundza/ekuhlatiya emabito lalukhuni wentele kuvisisa ubuye utfole lwati • Sakhiwo lesifanele • Kusetjentiswa kwelulwimi Tabito – kutenta, sibaluli, • Kufundza ngekunyanyalata • Inhloso • Liphimbo nekufundza ukhe etulu kute utfole Lizinga lekusebenta ngemisho: lwati • Umcondvo lobalulekile nalosekelako • Sivinini Tikhatsi tesento; titanza; • Kufundzisisa • Kusetjentiswa kwelulwimi • Timiso Tivumelwano; sakhi semusho; liphimbo; • Inhloso netetsamelilwati letihlosiwe • Irejista inkhulumo • Tsatsa emanotsi • Kwenta siphetfo ngelwati loluniketiwe • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Inshokutsi yemagama: Kwetfula ngemlomo: Kuhlatiya sikhangisi • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa • Tfola lulwimi loluhhungako Emagama ladidako; kubumbana • Chaza tinkhomba letifana nefonti, • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya bomcondvofana; bomcondvophika 7-8 isayizi yembhalo, kutfwebula titfombe • Sebentisa tinhlobo temisho lokuphatselene nenshokutsi letehlukene ngebudze nangetakhiwo Tiphumuti nelupelomagama: • Chaza kusetjentiswa kwelulwimi yetheksthi emaphethini elupelomagama; tifinyeto ngendlela lengamukeleki Gcila kunchubo yekubhala • Indlela lulwimi nemifanekiso loluveta • Chaza kutsi kweca, tifinyeto ngayo lubuye lwakhe emagugu • Kuhlela nekusetjentiswa kwelulwimi nendlela lokucatjangwa ngayo kusetjentiswa njani kuhhunga • Kwakha luhlaka • Imiphumela yekusetjentiswa tetsamelilwati letihlosiwe • Kubuyeketa kwetinhlobo tefonti nesayizi, tihloko nenshokutsi yemibhalotihumusho • Kuhlela umbhalo kabusha Sifinyeto: • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula Kubuyeketa Bhala sihlatiywa sesikhangisi Temibhalo: Kubuyeketa Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu yesi-2 Umsebenti 3: Luhlolo lwasemkhatsini 9-10 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala wemnyaka Kufundza lokungakalungiselelwa/ingcogco yesigungu/ Sihlatiywa/idokhumenthari/satiso/i-ajenda nemaminitsi Liphepha 1: Temlomo ingcogco yelicembu Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhala (1 li- awa) Liphepha 4: Temibhalo (1 li-awa 30 emaminithi) 117 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
LIBANGA 9 ITHEMU 3 LOKUCUKETFWE 118 Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Inkhulumomphendvulwano/ Fundza incwadzi yekwabiwa kwelifa Itheksthi yemibhalombiko: Bhala Lizinga lekusebenta ngemagama: tinkhulumiswano lefinyentiwe incwadzi yekwabiwa kwelifa Nemabito etintfo longeke watibona Lalela inkhundla yetinkhulumiswano • Labadlala indzima • Sakhiwo lesifanele ngemehlo nemabitosimo emkhatsini webantfu lababili • Lusuku • Inhloso Tiphawulo; (inkhulumomphendvulwano) • Lifa • Umcondvo lobalulekile nalosekelako Tihlanganisi • Takhi nekutfutfuka kwemibono • Tindlalifa • Kusetjentiswa kwelulwimi Lizinga lekusebenta ngemisho: • Kusebentisa emakhono etinkhulumiswano kufinyelela • Lulwimi lwedokhumenthi • Irejista Inkhulumo; tikhatsi tesento; tinhlobo esivumelwaneni temisho; tinhlobo tetitanza; liphimbo; • Kusebenta kwencwadzi yekwabiwa • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile imisho nemishwana. Ingcoco lephatselene nekuvisisa kwelifa incwadzi yekwabiwa kwelifa • Sebentisa tihlanganisi kucinisekisa Inshokutsi yemagama: Inchubo yekufundza: kubumbana • Kusetjentiswa kwelulwimi Emagama ladidako, bomcondvomnyenti; • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Sebentisa tinhlobo temisho bomabitwafanana • Kusebentisa lulwimi loluhhungako itheksthi) letehlukene ngebudze nangetakhiwo Tiphumuti nelupelomagama: • Kunikana ematfuba • Nakufundvwa (timphawu Gcila kunchubo yekubhala Emaphethini elupelo tematheksthi) • Kuvulwa kwemhlangano nekuvalwa • Kuhlela 1-2 kwawo • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka • Kutsatsa tincumo hlola. • Kubuyeketa Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa nekwetfula • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Bhala incwadzi yekwabiwa kwelifa imifanekisomcondvo, imvumelwano, sigci. • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Kufundzela kuvisisa nemasu CAPS ekufundza: Itheksthi lesibonwa - ikhathuni • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kute utfole imininingwane lesekelako • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi 1-2 yemagama langakatayeleki nemifanekiso • Kuhlatiya kute utfutfukise kuvisisa • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya lokuphatselene nenshokutsi yetheksthi • Imiphumela yemcondvo lojulile netinsita tekubeka kahle inkhulumo ivisiseke • Imiphumela yemasu etibonwa 119 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo, sib. Itheksthi yemibhalombiko: Lizinga lekusebenta ngemagama: 120 Inoveli/inoveli yelusha/indzaba Sib. Incwadzi lehambisana Lalela Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu Tiphawulo lemfisha nencwadzisicelo nemlandvomphilo • Cacisa titanza letidlalwako Lizinga lekusebenta ngemisho: • Gcila ngco kutimphawu tetheksthi • Tidzingo tesakhiwo, sitayela • Kusetjentiswa kwelulwimi yetemibhalo Inkhulumo; tikhatsi tesento; tinhlobo • Tetsamelilwati letihlosiwe, inhloso temisho; tinhlobo tetitanza; liphimbo; • Lulwimi nemfutfo • Khombisa kuvisisa kwekutfutfuka nesimongcondvo imisho nemishwana lekhontile kwesakhiwo neludvweshu, kuvetwa Coca ngemlandvomphilo kwebalingisi, ingwijikhwebu, • Kukhetsa emagama, lulwimi Inshokutsi yemagama: (CV) njengalesinye setidzingo lolujulile, timphawu, umbala, sikhala sendlalelo, simondzawo, indzima tekucashwa/kwamukelwa semsebenti Bomcondvofana; yemlandzi, ingcikitsi, siphetfo • Lwati • Sakhi semusho, budze netinhlobo Bomcondvomnyenti Inchubo yekufundza: temisho • Kuhambisana Tiphumuti nelupelomagama: • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kukhetfwa kwetibonwa netincenye Emaphethini elupelomagama • Lokungabutwa kubo itheksthi) tesakhiwo • Kuchumana emkhatsini wencwadzi • Nakufundvwa (timphawu Gcila kunchubo yekubhala lehambisana nencwadzisicelo kanye tematheksthi) nemlandvomphilo • Kuhlela • Emuva kwekufundza (phendvula imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka 3-4 hlola. • Kubuyeketa Tinkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi nekwetfula senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Bhala incwadzi lehambisana SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 imifanekisomcondvo, imvumelwano, nencwadzisicelo kanye sigci. nemlandvomphilo • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa (emasu) SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) (Sebentisa ematheksthi latibonwa nalabhaliwe)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole CAPS umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kute utfole imininingwane lesekelako • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi 3-4 yemagama langakatayeleki nemifanekiso • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya lokuphatselene nenshokutsi yetheksthi • Imiphumela yemcondvo lojulile netinsita tekubeka kahle inkhulumo ivisiseke • Imiphumela yemasu etibonwa 121 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Fundza itheksthi yetemibhalo, sib. Bhala indzaba: lelandzisako/ Lizinga lekusebenta ngemagama: 122 Inoveli/indzaba lemfisha/Temdzabu, lechazako/leveta lingemuva lembhali Lalela inkhulumomphikiswano Tihlanganisi sib. Tinganeko netinganekwane emsakatweni/kumabonakhashane • Kukhetsa emagama Lizinga lekusebenta ngemisho: • Timphawu tetheksthi yetemibhalo • Tikhulumi njengesakhiwo, umlingisi, • Liphimbo nesitayela Inkhulumo; tikhatsi tesento; tinhlobo • Kusetjentiswa kweliphimbo simondzawo, sakhiwo sendzaba, • Inchazelo lecacile temisho; tinhlobo tetitanza; takhi ludvweshu, luphawu, kunotsa temusho, liphimbo • Sivinini kwemsindvo, umfanekisomcondvo, • Ithoni Inshokutsi yemagama: • Kwetfula nekusekela liphuzu ngembikwekuhlatiya, buyeketa • Imicondvo lebalulekile nalesekelako tigameko letengcile Umcondvo losobala, umcondvo • Kwetfula emaphuzu lahlelekile • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa lojulile, sifanangwaca sifanankhamisa, laphikisako Inchubo yekufundza: umcondvo lobumbene kumuntfutisa, sifutamsindvo, • Tincumo • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kwetfula indzaba kute ihlolwe sidlalangemagama itheksthi) • Tsatsa emanotsi Gcila kunchubo yekubhala Tiphumuti nelupelomagama: • Nakufundvwa (timphawu emaphethini elupelomagama • Cocani nabelane emanotsi tematheksthi) • Kuhlela Bamba lichaza • Emuva kwekufundza (phendvula • Kwakha luhlaka kunkhulumomphikiswano imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kubuyeketa 5-6 • Timiso tenkhulumomphikiswano hlola. • Kuhlela umbhalo kabusha • Kusetjentiswa kwelulwimi Tinkondlo • Kufundza ulungise emaphutsa • Kwetfula nekusekela liphuzu • Timphawu letibalulekile tenkondlo nekwetfula • Kwetfula emaphuzu lahlelekile • Sakhiwo sangekhatsi Bhala indzaba ulandzele laphikisako senkondlo, tinongo tenkhulumo/ indlelanchubo yekubhala imifanekisomcondvo, imvumelwano, SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Tikhulumi sigci. • Sisombululo • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundza/Kwehlwayela kuvisisa (Ematheksthi latibonwa nalabhaliwe) SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole CAPS umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kute utfole imininingwane lesekelako • Kufundzisisa • Kucombela • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso 5-6 • Imicondvo lebalulekile nalosekelako • Kuba nemandla ekukhetsa nekushiya lokuphatselene nenshokutsi yetheksthi • Imiphumela yemcondvo lojulile netinsita tekubeka kahle inkhulumo ivisiseke • Tiphetso letentiwe ngumbhali ngelwati lalutfolile Kufinyeta itheksthi 123 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekulalela nekukhuluma Ematheksthi etemibhalo Itheksthi yembhalombiko, sib. Lizinga lekusebenta ngemagama: 124 njengendzaba lemfisha/inoveli Likhadi lesimemo, kwamukela Kulalela inkhulumo yelilunga Tiphawulo (netincenye taso) yelusha/inoveli simemo lemmango lelibalulekile Lizinga lekusebenta ngemisho: • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Tidzingo tesakhiwo, sitayela, luvo • Kusetjentiswa kwelulwimi yetemibhalo: njengebalingisi, tento, lwakho Indzima lechazako, • Kukhetsa luhlangotsi nekugceka inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Tetsameli letihlosiwe, inhloso Indzima yelukhetselo ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Inkholelo nesimongcondvo umlandzi, ingcikitsi. Inshokutsi yemagama: • Liphimbo Inchubo yekufundza: • Kukhetfwa kwemagama, kuchaza Ligama linye esikhundleni selibintana lokucacile • Lulwimi nemfutfo • Ngembi kwekufundza (ngenisa Tiphumuti nelupelomagama: itheksthi) • Sakhi semusho, budze netinhlobo • Phendvula imibuto emaphethini elupelomagama temisho Inkhulumo lelungiselelwe • Nakufundvwa (timphawu Gcila kunchubo yekubhala tematheksthi) Bafundzi batawenta lucwaningo • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela nobe luphenyo njengemalungiselelo 7-8 emsebenti imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Kwakha luhlaka hlola. • Timiso tekwetfula • Kubuyeketa Tinkondlo • Lulwimi lwemtimba • Kuhlela umbhalo kabusha • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Singeniso nesiphetfo • Kufundza ulungise emaphutsa • Sakhiwo sangekhatsi nekwetfula • Kusetjentiswa kwelulwimi senkondlo, tinongo tenkhulumo/ Yenta likhadisimemo nelekwamukela imifanekisomcondvo, Imvumelwano, simemo sigci. SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • lubhalomagama • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Kufundza/Kwehlwayela kuvisisa (Ematheksthi latibonwa nalabhaliwe) CAPS • Kufundza ngekunyanyalata kute utfole umcondvo lobalulekile • Kufundza ukhe etulu kute utfole imininingwane lesekelako • Kufundzisisa • Kucombela 7-8 • Kwenta siphetfo ngenshokutsi yemagama langakatayeleki nemifanekiso • Umcondvo lobalulekile nalosekelako • Imiphumela yekukhetfwa nekushiywa kwenshokutsi • Imiphumela yemcondvo lojulile netinsita tekubeka kahle inkhulumo ivisiseke • Tiphetso letentiwe ngumbhali ngelwati lalutfolile 125 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela neKukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi neTimiso Emasu ekukhuluma nekulalela Fundza itheksthi yetemibhalo Itheksthi yembhalombiko sib. Inkhu- Lizinga lekusebenta ngemagama: 126 njengemdlalo lumomphendvulwano Kucoca indzaba Tento, sabito selucobo nesekukhomba • Cikelela loku: emakhono ekukhuluma, • Timphawu letibalulekile • Kukhetsa emagama Lizinga lekusebenta ngemisho: tetheksthi yetemibhalo: liphimbo, imphimiso, sivinini, njengebalingisi, iminyakato, • Liphimbo nesitayela Indlelanchubo, kulandzelana kwemisho, buviyoviyo, kuhlangana ngemehlo, inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Inchazelo lecacile kulandzelanisa ngekubaluleka, indzima indlela yekuma, timphawu temtimba ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, lephetsako • Ithoni • Timiso netimphawu tendzaba umlandzi, ingcikitsi. • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Inshokutsi yemagama: Inkhulumomphendvulwano: Lingisa Inchubo yekufundza: • Emabalavengcondvo ekuhlelembisa Ligama linye esikhundleni selibintana inkhulumomphendvulwano • Ngembi kwekufundza (ngenisa itheksthi) umcondvo lobumbene Tiphumuti nelupelomagama: • Kusetjentiswa kwelulwimi • Nakufundvwa (timphawu • Kwetfula indzaba kute ihlolwe emaphethini elupelomagama • Kuniketana ematfuba tematheksthi) Gcila kunchubo yekubhala • Lulwimi lwemtimba • Emuva kwekufundza (phendvula • Kuhlela • Timphawu tetheksthi imibuto, catsanisa, nika umehluko, hlola) • Kwakha luhlaka Tinkondlo • Kubuyeketa • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela umbhalo kabusha • Sakhiwo sangekhatsi • Kufundza ulungise emaphutsa senkondlo, tinongo tenkhulumo/ nekwetfula imifanekisomcondvo, imvumelwano, Bhala i-ajenda nemaminitsi ulandzele 9-10 sigci. indlelanchubo yekubhala • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, imigca, emagama, titanza • Lubhalomagama SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Inshokutsi lejulile • Umoya wenkondlo Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa: (itheksthi letsetfwe kutheksthi yetemibhalo lephakanyisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, Kufundza ukhe etulu, Kwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa • Kwenta siphetfo ngelwati loniketwe lona SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile
Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu yesi-3 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 2 Inkhulumo lelungiselelwe/kucocisana Indzaba lechazako/lelandzisako/leveta lingemuva Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi CAPS lembhali/lenhlangotsitimbili Incwadzi lehambisana nemlandvomphilo 127 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
LIBANGA 9 ITHEMU 4 LOKUCUKETFWE 128 Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Kulalelela kuvisisa Ematheksthi etemibhalo Itheksthi yembhalombiko lomudze Lizinga lekusebenta ngemagama: lanjengendzaba lemfisha, inoveli sib. Incwadzisicelo (yemtsetfo) • Kuphendvula ngalokujulile yelusha/inoveli Tento ematheksthini lahlukene • Sakhiwo lesifanele • Timphawu letibalulekile tematheksthi Lizinga lekusebenta ngemisho: • Lalela kute utfole lwati lolutsite etemibhalo: letinjenge mlingisi, tento, • Inhloso inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, Inkhulumongco nenkhulumombiko • Lalela ubuye ujabulele temdzabu ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Inkhulumo lecondzile netihloko umlandzi, lngcikitsi • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Inchubo yekufundza: Impambosi yekwentiwa • Phendvula imibuto • Sebentisa tihlanganisi kute kube • Ngembi kwekufundza (ngenisa Inshokutsi yemagama: Inchubo yemhlangano nekuchumana itheksthi) Kungacacisi, kuphindza emagama • Balingisi • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Sebentisa tinhlobo temisho lokungenasidzingo, emagama letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Timiso temhlangano • Ngemuva kwekufundza (phendvula lasetjentiswa bontsanga, emajagoni imibuto, catsanisa, nika umehluko, Gcila kunchubo yekubhala • Kunikana ematfuba hlola) Tiphumuti nelupelomagama: • Kuhlela • Kusetjentiswa kwelulwimi Tinkondlo Emaphethini elupelomagama • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kwakha luhlaka • Kungavumelani emhlanganweni • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kubuyeketa • Kuvula nekuvalwa kwemhlangano tinongo tenkhulumo/imifanekiso mcondvo, Imvumelwano, sigci. • Kuhlela umbhalo kabusha 1-2 • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Kufundza ulungise emaphutsa imigca, emagama, titanza nekwetfula • Lubhalomagama SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Bhala incwadzisicelo • Inshokutsi lefihlakele • Umoya wenkondlo • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa: (itheksthi lesuselwa etheksthini yetemibhalo lemisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu, kwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Emasu ekukhuluma nekulalela Ematheksthi etemibhalo Ematheksthi emibhalombiko sib.ema- Lizinga lekusebenta ngemagama: njengetindzaba letimfisha, inoveli imeyili: Kulalelela kuvisisa (sebentisa Emabito ngco, indlela lesalibito, CAPS yelusha/inoveli inkhulumomphendvulwano • Sakhiwo lesifanele emabitombici lecoshiwe) • Timphawu letibalulekile tetheksthi tiyetemibhalo : • Inhloso Lizinga lekusebenta ngemisho: • Kulalela inkhulumomphendvulwano letinjengemlingisi, tento, inkhulumomphendvulwano, sakhiwo, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Indlelanchubo, kulandzelana kwemisho, • Kutsatsa emanotsi ludvweshu, sendlalelo, simonhlalo, kulandzelanisa ngekubaluleka, indzima • Kusetjentiswa kwelulwimi lephetsako -- Lulwimi nemfutfo umlandzi, ingcikitsi • Irejista Inshokutsi yemagama: Inchubo yekufundza: -- Liphimbo • Ngembi kwekufundza (ngenisa • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile Inkholelo lengasilo liciniso, kugceka, -- Umoya itheksthi) kutsatsa luhlangotsi, kuvusa imiva • Sebentisa tihlanganisi kute kube -- Singeniso nesiphetfo • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) nekuchumana Tiphumuti nelupelomagama: • Phendvula imibuto • Ngemuva kwekufundza (phendvula • Sebentisa tinhlobo temisho imibuto, catsanisa, nika umehluko, Emaphethini elupelomagama letehlukene ngebudze nangetakhiwo Ingcogco yesigungu/Ingcogco hlola) Tifinyeto, luhlavu lwekucala lweligama yephaneli/ingcogco yelicembu Gcila kunchubo yekubhala Tinkondlo ngalinye ema-akhronimi, • Tikhulumi • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela • Timiso tesigungu/tengcogco • Sakhiwo sangekhatsi senkondlo, • Kwakha luhlaka • Kuniketana ematfuba tinongo tenkhulumo/imifanekiso • Kubuyeketa 3-4 mcondvo, Imvumelwano, sigci. • Kusetjentiswa kwelulwimi • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Kuhlela umbhalo kabusha • Kungavumelani engcocweni imigca, emagama, titanza • Kufundza ulungise emaphutsa • Lubhalomagama nekwetfula • Singeniso nesiphetfo • Inshokutsi lefihlakele Bhala i-imeyili ulandzele Emacembu akhuluma ngetihloko • Umoya wenkondlo inchubomgomo yekubhala letitsandvwako • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela/Kwehlwayela kuvisisa: (itheksthi lesibonwa nobe ematheksthi lahlukene etekuchumana lanjengekhathuni nobe sikhangisi) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe, kwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama 129 • Luvo lwembhali • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Emasu ekukhuluma nekulalela Itheksthi yetemibhalo lenjenge Itheksthi yembhalombiko Lizinga lekusebenta ngemagama: 130 ndzaba lemfisha, inoveli yelusha/ Lingisa simongcondvo lesitsite Sib.umlandvomufi/kubhalwa Tento, emabito inoveli kwedayari//likhadisimemo • Simongcondvo sivetwe kahle Lizinga lekusebenta ngemisho • Timphawu letibalulekile tetheksthi • Sakhiwo lesifanele • Balingisi bahlukaniswe ngalokucacile yetemibhalo: letinjenge mlingisi, Inchazelo: imbangela nemphumela • Lulwimi lufanele simongcongcondvo tento, inkhulumomphendvulwano, • Inhloso Inshokutsi yemagama: lesetfuliwe sakhiwo, ludvweshu, sendlalelo, • Imicondvo lebalulekile nalesekelako Kugucuka kwenshokutsi, kusebentisa simonhlalo, umlandzi, ingcikitsi • Kulingisa kuveta imbangela yetento • Kusetjentiswa kwelulwimi lulwimi ngenjongo letsite, ligama linye kusimongcondvo lesitsite. Inchubo yekufundza: esikhundleni selibintana • Irejista Inkhulumiswano • Ngembi kwekufundza (ngenisa Tiphumuti nelupelomagama itheksthi) • Kulandzelana kwemisho lokuhlelekile • Khetsa simongcondvo lesifanelekile • Nakufundvwa (timphawu tetheksthi) • Sebentisa tihlanganisi kute kube Emaphethini elupelomagama netihloko nekuchumana • Ngemuva kwekufundza (phendvula • Timiso tekukhuluma imibuto, catsanisa, nika umehluko, • Sebentisa tinhlobo temisho • Lulwimi nemfutfo hlola) letehlukene ngebudze nangetakhiwo • Tinsita tekunonga Tinkondlo Gcila kunchubo yekubhala inkhulumomphikiswano • Timphawu letibalulekile tenkondlo • Kuhlela • Sakhiwo sangekhatsi • Kwakha luhlaka senkondlo, tinongo tenkhulumo/ imifanekisomcondvo, Imvumelwano, • Kubuyeketa sigci. • Kuhlela umbhalo kabusha 5-6 • Sakhiwo sangaphandle senkondlo, • Kufundza ulungise emaphutsa imigca, emagama, titanza nekwetfula • Lubhalomagama Bhala umlamdvomufi/idayari/ • Inshokutsi lefihlakele likhadisimemo ulandzele • Umoya wenkondlo inchubomgomo yekubhala SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 • Ingcikitsi nemlayeto Kufundzela kuvisisa: (itheksthi letsetfwe kutheksthi yetemibhalo lemisiwe) • Kufundza ngekunyanyalata, kufundza ukhe etulu, kwakha sitfombe engcondvweni • Kufundzisisa • Kwenta tiphetfo ngelwati loluniketiwe • Inshokutsi yemagama • Luvo lwembhali SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE) • Liphuzu nembono • Inshokutsi lebhacile Bhala liphuzu nobe sifinyeto sendzima
Emaviki Kulalela nekukhuluma Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula Takhi telulwimi netimiso Emasu ekukhuluma nekulalela Kufundza nekwehlwaya: Kubhala: Lizinga lekusebenta ngemagama: Kubuyeketa Kubuyeketwa kwetimphawu Kubuyeketa kwematheksthi Kubuyeketa CAPS letibalulekile, timiso nesakhiwo labhalwako Lizinga lekusebenta ngemusho: Kubuyeketwa kwenchubomgomo Kubuyeketa 7-8 yekubhala Inshokutsi yemagama: Ligama linye esikhundleni selibintana Tiphumuti neLupelomagama Emaphethini elupelomagama Umsebentiluhlolo Lohlelekile neLuhlolo lwekuphela kwemnyaka lwethemu yesi-4 9-10 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Luhlolo Lwekuphela kwemnyaka Inkhulumomphikiswano/inthavyu/inkhulumiswano/inkhulumo lelungiselelwe/ Liphepha 1: Temlomo inkhulumo lengakalungiselelwa/ingcogco yesigungu/yephaneli/yelicembu/kulalela Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi (2 ema-awa) sivisiso/tinchubomgomo temhlangano Liphepha 3: Kubhala (1 li-awa) Liphepha 4: Timphendvulo temibhalo (1 li-awa 30 emaminithi) 131 SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 SIGABA 4: LUHLOLO ELULWIMINI LWASEKHAYA 4.1 SINGENISO Luhlolo luyinchubo lechubekako nalehleliwe yekubona, kubutsela ndzawonye nekuhumusha lwati ngemphumelelo yebafundzi. Kufaka ekhatsi tinyatselo letine: kwenta ubuye ugcogce bufakazi bemphumelelo; kuhlola lobufakazi; kurekhoda lobufakazi ngekusebentisa lolwati kuvisisa nekusita kutfutfuka kwebafundzi kute kwentiwe ncono inchubo yekufundza nekufundzisa. Luhlolo kumele lube ngulolungakahleleki (Luhlolo lwalokufundvwako) lubuye lube nguloluhlelekile (Luhlolo lwekufundza) . Kuto totimbili letindlela tekuhlola bafundzi kufanele banikwe umbiko kute batfutfukise lwati lwabo lwekufundza. Luhlolo etilwimini luyintfo lechubekako futsi lusekela kukhula nekutfutfuka kwebafundzi. Luyincenye lebalulekile yekufundzisa nekufundza njengobe luletsa umbiko wekufundzisa nekufundza. Kufanele luhlanganiswe nekufundzisa nekufundza kunekutsi lwentiwe njengentfo lehlukile. Ngalokunjalo, luhlolo loluhlangene lwetincenye letehlukene telulwimi kufanele lwentiwe. Sibonelo, singacala ngesiceshana sekufundza bese senta sivisiso. Imibuto yelwati lwelulwimi nayo ingabutwa isukela etheksthini lefanako. Ngemuva kwekufundza letheksthi bafundzi bangacelwa kutsi baphendvule/bakhulumise letheksthi nge-, sib.kubhala incwadzi ngetintfo letibhalwe/letivetwe kuletheksthi nobe kubhala ngekuticambela lokusukela kuletheksthi. Kuphetsa lomsebenti, tingcoco letimayelana nalesihloko tingabanjwa ngaleyondlela onkhe emakhono elulwimi entiwa ngemsebenti munye lolula nalohlangene. Kuhlola emakhono elulwimi lehlukene akufanelanga kutsatfwe njengemisebenti leyehlukile kodvwa akutsatfwe njengemsebenti munye lohlangene. Emarubrikhi eluhlolo kufanele kutsi atsintse onkhe emakhono elulwimi latfolakala kulowo msebentiluhlolo. Emakhono ebafundzi ekulalela, ekukwati kukhuluma, ekukwati kuphendvula imibuto, kuhlanganyela etingcocweni nemakhono ekurekhoda lokubhaliwe lapho kufanele khona, kufanele abukwe malanga onkhe. Kubalulekile futsi kutsi kuhlolwe kutsi loko lebakufundzako bafundzi bayakuvisisa kungabi nje likhono lekubona nobe kutfola inshokutsi yemagama. Luhlolo lwekufundza kufanele kutsi lwenteke njalo njalo kungabi luhlolo loluvela kanye kwendlule. Luhlolo loluhlelekile lwekufundza kufanele lugcile ekufundzeni ngekuphimisa nasemisebentini yekusita kutsi ukwati kutfola kutsi umfundzi uvisise kangakanani, sibonelo: kuphindza acoce indzaba nobe kuphendvula imibuto. Luhlolo lwemsebenti lobhaliwe lutawugcila kakhulukati ekukwatini kwebafundzi kuletsa inshokutsi, nekutsi babhale lokukahle/lokungiko kangakanani, sibonelo, takhi tekusetjentiswa kwelulwimi letifanele, lupelomagama netimphawu tekubhala. Lonkhe luhlolo kufanele lubone kutsi kufundza lulwimi kuyintfo lechubekako nekutsi bafundzi angeke baletse umsetjentana lokahle kakhulu/lophelele nje ekucaleni. Ngako-ke tigaba letehlukene tenchubo yekubhala kufanele nato tihlolwe. Uma kuniketwa umsebentiluhlolo lohlelekile, kutawugcilwa kulikhono lelitsite, sibonelo: Kulalela neKukhuluma, Kufundza nobe Kubhala. Njengobe lulwimi luyintfo lechubekako lehlangene, kutawusetjentiswa emakhono langetulu kwalinye. Takhi telulwimi kufanele tihlolwe kusimongcondvo. Thishela kumele aciniseke kutsi luhlolo alwentiwa nje ngemsebenti lobhalwako kuphela, kodvwa luvumele umsebenti lowentiwako nalokhulunywako. Kubalulekile kutsi uhlole loko bafundzi labakuvisisako hhayi loko lebangakubamba ngenhloko kuphela, ngako-ke thishela kumele ahlele lamakhono asebentisa simongcondvo lesitsite, sib. Bafundzi bangawapela kahle onkhe emagama ngesikhatsi sesivivinyo ngaLwesihlanu, kodvwa ngabe bayakwati yini kusebentisa wona lawo magama labawapele kahle uma babhala/barekhoda tindzaba letiphatselene nabo nobe indzaba? 132 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Kufundzisa neluhlolo lwetilwimi kumele kufake bonkhe bafundzi. Kumele kutfolwe emasu ekusita bonkhe bafundzi kutsi batfole nobe bakhicite ematheksthi elulwimi. Luhlelo lwekuhlola luvumela luhlolosibutselo, lesitakuba sivivinyo nobe luhlolo, ekugcineni kwethemu ngayinye. Umsebenti lohlolwako kumele kube ngulowentiwe ngesikhatsi sethemu nobe kuleyothemu. Imisebentiluhlolo kumele ibekwe emazingeni lahlukene ekubamba ngengcondvo kute ikhombe kwetsembeka. 4.2 LUHLOLO LOLUNGAKAHLELEKI NOBE LUHLOLO LWAMALANGA ONKHE Inhloso yekuhlolwa kwalokufundziswako kugcogca ngalokuchubekako lwati ngemiphumela yebafundzi.Lolwati lungasetjentiswa kwenta ncono kufundza kwabo. Kuhlola lolungakahleleki kulithulusi lekuhlola inchubo yebafundzi yemalanga onkhe. Loku kwentiwa ngekubuka, kucocisana, kukhonjiswa kwalokwentiwako, imihlangano yekushiyelana lwati emkhatsini wabothsihela nebafundzi, kuchumana ngalokungakahleleki emaklasini, njll. Kuhlola lokungakahleleki kungaba lula kufane nekuma emkhatsini wesifundvo kubuka nobe kucocisana nebafundzi ngekuchubeka kwekufundza. Kuhlolwa kwelulwimi kutawuba ngendlela yekubuka, imisebenti lebhaliwe, imisebenti yetemlomo, kwetfula, tivivinyo letibhaliwe, kufundza ngekuphimisa naletinye tindlela tekufundza. Luhlolo lokungakahleleki kumele lusetjentiselwe kubikela bafundzi nekusita kuhlelela kufundzisa. Kumele kungarekhodwa. Akufanelanga kutsi kubukeke ngatsi kwehlukile kulemisebenti leyentiwa eklasini. Ngalesinye sikhatsi, ungafuna kuhlela luhlolo lwemsebenti lolutsite kute ukhutsate bafundzi bakho kutsi bafundze, njengematheksthi lane lupelomagama lolwetayelekile. Kuphakanyiswe kutsi thishela angasebentisa emaviki lamabili ekucala kwethemu kute ente luhlolo lolusisekelo lwebafundzi. Thishela kumele asebentise imisebenti leniketwe emavikini ekucala lamabili latfolakala eluhlelweni lwekufundzisa kute kwentiwe loluhlolo. Kutihlola nekuhlolana kwabontsanga kwenta bafundzi batibandzakanye ngekutimisela eluhlolweni. Loku kubalulekile ngobe kwenta bafundzi bafundze kulabanye babuye bakhulume ngekusebenta kwabo. Imiphumela yeluhlolo lolungakahleleki lwemalanga onkhe akumelanga irekhodwe ngephandle-ke uma thishela afisa kwenta njalo. Thishela angafisa kutigcinela emarekhodi emsebenti longakahleleki kukhomba kutsi umfundzi ngamunye uchubeka njani emikhakheni leyehlukene yesifundvo kute kusite nakuhlelwa kubuye kucinisekiswe kutsi umfundzi ngamunye utfola emakhono nekuvisisa lokudzingekile. Imiphumela yemisebentiluhlolo lwemalanga onkhe ayisiyo incenye yetinhloso tekudlulisela emabangeni lalandzelako nobe kunikwa kwetitifiketi. 4.3 LUHLOLO LOLUHLELEKILE Yonkhe imisebenti yekuhlola leyakha luhlelo lwekuhlola loluhlelekile lwemnyaka itsatfwa njengeLuhlolo Loluhlelekile. Imisebenti yekuhlola lehlelekile iyamakwa ibuye irekhodwe ngalokuhlelekile nguthishela ngetinhloso tekundlulisela umfundzi ebangeni lelilandzelako.Luhlolokulinganisa lwentiwa kuyo yonkhe imisebenti yekuhlola lehlelekile ngenhloso yekucinisekisa lizinga lelifanele nekunika siciniseko sekutsi imigomo lefanele iyagcinwa. Kuhlola lokuhlelekile kunika bothishela indlela lemisiwe yekuhlola kutsi bafundzi bachubeka kahle yini ebangeni nobe esifundvweni lesitsite.Tibonelo teluhlolo loluhlelekile tifaka ekhatsi tivivinyo, kuhlola imisebenti leyentiwako, imiklamo, tetfulwe ngetemlomo, lokubukiswako, (njengekuphindza ucoce indzaba, kumatanisa), kwenta (lokufana nekulingisa), tindzaba, kuhlanganyela emisebentini yetemlomo (njengenkhulumomphendvulwano, tinkhulumiswano, tingcoco), imisebenti lebhalwako (njengekucedzela liphepha lekusebentela, kubhala titanza nobe letinye tinhlobo tematheksthi), njll. CAPS 133
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Inhloso yekwenta Luhlelo Lwekuhlola kucinisekisa kwemukeleka, kwenetisa, kwetsembeka kanye ngalokwenele kweluhlolo ngekunika lusito ngetinhlobo temisebenti nemaphesenti labekelwe likhono lelulwimi ngalunye kulowo msebenti. Ibuye inike kutsi luhlolo lugcile kuphi, njengekutsi imisebenti ingentiwa ngayiphi indlela. Uma uhlola luhlolo loluhlelekile, sebentisa imemorandamu, emarubrikhi, luhla lwekuhlola, nemazinga ekuhlola, kanye nalamanye emathulusi ekuhlola lafanele kute ukwati kubuka, kuhlola nekurekhoda emazinga ekuvisisa kwebafundzi nelikhono lebafundzi. Khetsa lithulusi lekuhlola lelifanele leyo nhlobo yemsebenti. Sibonelo: irubrikhi ngiyo lefanele kusetjentiswa nakuhlolwa siceshana sekuticambela lesibhalwako kunememorandamu. Imemorandamu ifanelekile kusetjentiselwa sivivinyo selupelomagama nobe umsebenti wesifundvo sekuvisisa. 4.3.1 Tidzingo teluhlolo loluhlelekile teLulwimi Lwasekhaya Imisebentiluhlolo lehlelekile kumele ihlole tincenye letitinhlobonhlobo temakhono elulwimi kute kutsi tincenye letibalulekile tihlolwe ekuchubekeni kwethemu nemnyaka. Bothishela kumele bente siciniseko sekutsi letincenye tihloliwe ngalokungakahleleki kucala kwabuye kwanikwa umfundzi umbiko ngembikwekuba tihlolwe ngalokuhlelekile. Lonkhe luhlolo eSigabeni Lesiphakeme lwenteka ngekhatsi esikolweni. Luhlelo loluhlelekile lwekuhlola lwemabanga 7 - 9 lucuketse imisebentiluhlolo lehlelekile lelishumi nakunye (11), leyenta ema -100%. Luhlolo lolwenteka esikolweni lunge – 40% kantsi Luhlolo lwekuphela kwemnyaka lunge – 60% Luhlolo Lolwenteka Esikolweni (40%) Sigaba Lesiphakeme sinemisebentiluhlolo lehlelekile leli -10 yeluhlolo lolwenteka esikolweni. Imisebentiluhlolo lehlelekile ingalendlela lelandzelako: • Libanga 7 – Imisebentiluhlolo yetemlomo lemi -4, Imisebentiluhlolo yekubhala lemi-2, tivivinyo leti -3 neluhlolo lunye lwasemkhatsini wemnyaka • Libanga 8 - Imisebentiluhlolo yetemlomo lemi -4, Imisebentiluhlolo yekubhala lemi-3, tivivinyo leti -2 neluhlolo lunye lwasemkhatsini wemnyaka • Libanga 9 Imisebentiluhlolo yetemlomo lemi -4, Imisebentiluhlolo yekubhala lemi-3, tivivinyo leti -2 neluhlolo lunye lwasemkhatsini wemnyaka Sivivinyo sekuphela kwemnyaka (60%) Sivivinyo sekuphela kwemnyaka sakhiwe imisebentiluhlolo yetemlomo nalebhalwako. Umsebentiluhlolo wetemlomo, lekuliphepha leku -1 li -20.8%. Lamaphesenti kumele akhiwe imisebentiluhlolo yetemlomo lemine leyentiwe ngekuchubeka kwemnyaka. Imisebentiluhlolo lebhalwako, lekufanele yentiwe ngaphansi kwetimo leticashelwe, inemaphepha lamabili (2) nalamatsatfu (3) ngekulandzelana emabangeni 7 & 8 na 9. Emabanga 7 na 8 • Liphepha 2 – Sivisiso nelulwimi kusimongcondvo nekuphendvula ngetemibhalo • Liphepha 3 – Kubhala (Temibhalo, i-eseyi nematheksthi emibhalombiko) 134 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Libanga 9 • Liphepha 2 – Sivisiso nelulwimi kusimongcondvo nekuphendvula ngetemibhalo • Liphepha 3 – Kubhala (Temibhalo, i-eseyi nematheksthi emibhalombiko) • Liphepha 4 – Kuphendvula ngetemibhalo 4.3.2 TINHLOBO TEMISEBENTI TETHEMU NGAYINYE Tinhlobo tekuhlola letisetjentisiwe kufanele tilungele umnyaka nekutfutfuka kwelizinga lokufanele. Kwakheka kwalemisebenti kufanele kufake lokucuketfwe ngulesifundvo kubuye kufake tinhlobonhlobo temisebenti letentelwe kuphumelelisa tinhloso talesifundvo. Kufanele igcile elwatini nemakhono lentiwe ngekuchubeka kwethemu. Sebentisa tinhlelo tethemu ebangeni ngalinye kute ukhetse tinhlobo letitsite temisebenti kanye nelinani lemakhono ladzingeka encenyeni yemsebentiluhlolo ngayinye. Sibonelo: uma uhlela kubhalwa kwetindzaba tekuticambela eBangeni 7, iThemu 1, ufuna kutsi bafundzi babhale inkondlo, ungalindzela kutsi “babhale imisho” lenebudze lobulinganako lenemvumelwano’, njengobe kuyobe kunguloko lokufundzisile. Nangabe uhlela itheksthi lesicukatsilwati eThemini 1, kufanele babhale basebentise luhlaka lolufanele. Ngalokufanako bafundzi abakalindzeleki kutsi bente inkhulumo lemfisha eBangeni 7 iThemu 1, nangabe kungumsebenti weKulalela neKukhuluma, njengobe loko kutawufundziswa ngekuhamba kwesikhatsi. Luhlolo loluhlelekile kumele lufake emazinga ekubamba kwengcondvo lehlukahlukene njengobe kukhonjisiwe ngentasi. Tinhlobo nhlobo letinyenti temibuto letifana nekukhetsa imphendvulo, kugcwalisa emagama lashiyiwe, kucatsanisa nemibuto lecondzile kufanele isetjentiswe. Lithebuli 1 Emazinga ekubamba Emaphesenti Umsebenti kwengcondvo emsebenti Lasebaleni Imibuto lemacondzana nelwati lolubekwe ebaleni kutheksthi. (Lizinga 1) • Nika tintfo/bantfu/tindzawo/timphawu … • Nika emaciniso/tizatfu/emaphuzu/imibono… • Tfola tizatfu/bantfu/imbangela… • Bhala luhla/emaciniso/emagama/tizatfu … Kuhlelembisa • Chaza indzawo/bantfu/bunjalo bemlingisi ... (Lizinga 2) • Landza sigameko/senteko/lwatinchanti … Emazinga 1 na 2: 40% ne Imibuto ledzinga kuhlatiywa, kuhluta nekuhlelembisa lwati loluvetwa ngalokucacile kutheksthi. • Finyeta emaphuzu lamcoka/imicondvo/buhle/nebubi… • Butsela ndzawonye timphawu letifanako/tincenye … • Nika kufanana/umehluko … • Nika kuhleleka kwe … CAPS 135
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Emazinga ekubamba Emaphesenti Umsebenti kwengcondvo emsebenti Kutsatsa tincumo Imibuto ledzinga kutibandzakanya kwemfundzi ngelwati loluvetwe (Kucabangela kutheksthi abe asebentisa lwati lwakhe lanalo. … inshokutsi) • Chaza umcondvo lomcoka … (Lizinga 3) • Catsanisa imicondvo/indlela lokutsatfwa ngayo tintfo/lokwentekako … • Yini inhloso yembhali (umlingisi)/indlela latsatsa ngayo tintfo/ lokukhutsatako/tizatfu tembhali/(nobe temlingisi) … • Chaza imbangela/umphumela walokutsite… Lizinga 3: 40% • Ngabe lokwentekako/kubeka umbono/indlela lokutsatfwa ngayo tintfo (njll.) kuvetani ngemlandzi/umbhali/umlingisi… • Sifanisongco/sifaniso/umfanekisomcondvo kukutsintsa njani kuvisisa kwakho … • Ucabanga kutsi utawuba yini umphumela/(njll.) wesimo/wekwenteka kwalokutsite … Kuhlola Lemibuto iphatselene netincumo letimayelana nebungako nelizinga lekubaluleka. Loku kufaka ekhatsi tincumo mayelana, nekwemukeleka, (Lizinga 4) bunjalo nekukholweka kwetsembeka, kwemibono, emaciniso, kuhleleka, nekunoma, kanye netintfo letifana nenshisekelo nekwemukeleka kwetincumo netento ngekwemagugu ekuphila nekutiphatsa. • Ucabanga kutsi lokwentekako kuyetsembeka/kungiko/kungenteka? … • Ngabe umbono wembhali uyemukeleka yini/uhlelekile nekutsi uphetsa ngalokufanele yini ?… • Coca/phawula ngalokujulile ngalokwentekako/lokuhlosiwe/indlela yekwenta tintfo/tiphakamiso/umtselela … • Uyavumelana yini nembono/sitatimende/kubuka/nekuhumusha lokutsi ?… Kuncoma • Ngekubona kwakho, ngabe umbhali/umlandzi/umlingisi uvikelekile ngekwenta siphakamiso/kuvumelana/kumela kutsi… (sekela (Lizinga 5) imphendvulo yakho/nika tizatfu temphendvulo yakho. • Ngabe indlela latsatsa ngayo tintfo umlingisi/kutiphatsa kwakhe/kwenta kwakhe/kuyemukeleka yini kuwe? Nika tizatfu temphendvulo yakho. Emazinga 4 ne 5: 20% • Tento/indlela yekutiphatsa yemlingisi imveta anjani kusimongcondvo semagugu jikelele? • Coca kabanti/phawula ngekubaluleka kwetincumo lokwentiwe kutheksthi. Lemibuto yentelwe kuhlola lokusengcondvweni kanye nekusebentisa buciko lobuletfwa yitheksthi kumfundzi. Igcile ekutsintsekeni kwemiva lokucondziswe kulokucuketfwe, kutisondzeta kubalingisi nobe tigameko kanye nekwenta lokukhomba umtselela losetjentiswe ngumbhali ekusetjentisweni kwelulwimi (lokungaba kukhetfwa kwemagama kanye nemifanekisomcondvo) . • Coca ngetimphendvulo takho ngaletheksthi/sigameko/simo setintfo/ kushayisana ngemicondvo/inkinga lengaba khona • Uyavelana yini nemlingisi? Ngusiphi sento/sincumo lebewungasitsatsa uma bewungatitfola ukuleso simo lakuso umlingisi? • Coca/Phawula ngekutsi umbhali ulusebentise njani lulwimi… • Coca ngeligalelo leliletfwa sitayela sembhali/singeniso/siphetfo/ imifanekisomcondvo/tifanisongco/kusetjentiswa kwemasu ebunkondlo/ tintfo tekuveta bunjalo betintfo… 136 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 4.4 LUHLELO LWEKUHLOLA Luhlelo lwekuhlola lwakhelwe kwaba imisebenti yeluhlolo lehlelekile kuto tonkhe tifundvo letitawentiwa ngethemu yonkhe esikolweni. Luhlelo lwekuhlola kufanele lwentiwe sikolo, luvete tinsuku lekutawentiwa ngato imisebenti. Tidzingo tesifundvo Tidzingo tekuhlelwa kwemisebenti tinikwe ngemaphesenti. Uma luhlelo lukhomba emaphesenti lange-20 elikhono lelulwimi, loko kuchaza kutsi kwabiwa kwemamaki ekugcina alelo likhono lelulwimi kumele kube samba lesingemaphesenti lange-20 hhayi emamaki langemashumi lamabili. Tikolo atibekelwa umkhawulo wemamaki labelwe likhono lelulwimi, ingce nje nangabe silinganiso selikhono ngalinye silandzelwa ngekwemaphesenti lanikwe/ lavetwe eluhlelweni lwekuhlola. Sibonelo, Ebangeni-8 sivivinyo selwati lwelulwimi singanikwa emamaki la-50 nobe langetulu, ingce nje nangabe singengci silinganiso lesinikwe eluhlelweni lwekuhlola. Lamathebuli lalandzelako anika tidzingo teluhlolo lohlelekile eLulwimini Lwasekhaya: Emathebuli eLuhlelo Lwemisebentiluhlolo Lehlelekile LIBANGA 7 Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu 1 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 1 Kuphindza ucoce indzaba/kucoca Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi ngenkondlo/inkhulumomphendvulwano/ Incwadzi yebungani/sihlatiywa/ tingcogco telicemba/tesigungu inkhulumomphendvulwano Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu 2 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: sivivinyo 2 Umsebenti 3 Kulalelela sivisiso/ Temibhalo: Imibuto ledzinga Luhlolo lwasemkhatsini wemnyaka inkhulumomphikiswano/ timphendvulo letikusimongcondvo Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa inkhulumiswano/inkhulumo kwelulwimi netemibhalo lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/ tingcogco telicembu ngekunika Liphepha 3: Kubhala: Indzaba yinye ticondziso netheksthi yembhalombiko yinye Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu 3 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: kubhala Umsebenti 3: sivivinyo 3 Kulingisa- indlelanchubo Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi yemhlangano/inkhulumo I-Ajenda nemaminitsi NOBE lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/ kunika inkhombadlela/tingcogco Temibhalo tesigungu/tephaneli Imisebentiluhlolo lehlelekile neyekuphela kwemnyaka YEthemu 4 Umsebenti 2: Luhlolo lwasekupheleni Umsebenti 1: Temlomo kwemnyaka Kufundza ngekuphimisela/inkhulumomphikiswano/tingcogco Liphepha 1: Temlomo telicembu/inkhulumo lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/ Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi netemibhalo (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhala: Indzaba yinye netheksthi yemibhalambiko yinye (1 li-awa) CAPS 137
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 LIBANGA 8 Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu 1 Umsebenti 1: temlomo Umsebenti 2: kubhala Umsebenti 3: sivivinyo 1 Tingcoco telicembu - ematheksthi I-eseyi lelandzisako/leveta lingemuva Lulwimi nesivisiso latibonwa/kulalela sivisiso/inkhulumo lemblhali/umbiko weliphephandzaba/i- lelungiselelwa/lengakalungiselelwa/ athikili yeliphephandzaba tingcoco tesigungu/telicembu/i-inthavyu Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu 2 Umsebenti 3: Luhlolo Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Lwasemkhatsini Wemnyaka Kulalelela kuvisisa/tinkhombandlela/ Inkhulumoluhlolo/I-inthavyu/itheksthi Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa tingcoco tesigungu/tephaneli yeticondziso/sihlatiywa sendzaba kwelulwimi netemibhalo Liphepha 3: Kubhala: Indzaba/i-eseyi yinye netheksthi yemibhalombiko yinye Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu 3 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 1 Inkhulumomphendvulwano/inkhulumo Indzaba/i-eseyi/lechazako/ Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/ lehlangotsilunye kucoca indzaba/kufundza Incwadzi yebungani/ lokulungiselelwe inkhulumomphendvulwano Imisebentiluhlolo lehlelekile neyekuphela kwemnyaka YEthemu 4 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Luhlolo Lwekuphela Kwemnyaka Inkhulumomphikiswano/inkhulumiswano/tingcoco telicembu/ Liphepha 1: Temlomo inkhulumomphendvulwano Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi netemibhalo (2 ema-awa) Liphepha 3: Kubhala: I-eseyi yinye netheksthi yembhalombiko yinye (1 li-awa) 138 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 LIBANGA 9 Imisebentiluhlolo lehlelekile yeThemu 1 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 1 Kufundza lokulungiselelwe/ Indzaba lechazako/lelandzisako Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi inkhulumiswano Incwadzi yebungani/sihlatiywa/ inkhulumomphendvulwano Imisebentiluhlolo lehlelekile YEthemu 2 Umsebenti 3: Luhlolo Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Lwasemkhatsini Kwemnyaka Kufundza lokulungiselelwa/tingcogco Sihlatiywa/idokhumenthari/satiso/i- Liphepha 1: Temlomo tesigungu/telicembu ajenda nemaminitsi Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi (2 ema- awa) Liphepha 3: Kubhala (1 li-awa) Liphepha 4: Kuphendvula ngetemibhalo (1 li-awa 30 emaminithi) Imisebentiluhlolo lehlelekile YEthemu 3 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Kubhala Umsebenti 3: Sivivinyo 2 Inkhulumo lelungiselelwe/kulingisa/ Indzaba lechazako/lelandzisako/leveta Sivisiso nekusetjentiswa kwelulwimi inkhulumomphikiswano/tingcoco lingemuva lembhali/lehlangotsilunye ngemlandvomphilo/incwadzi yekwabiwa Incwadzi lehambisana nencwadzisicelo kwelifa nemlandvomphilo Imisebentiluhlolo lEhlelekile yekuphela kwemnyaka YEthemu 4 Umsebenti 1: Temlomo Umsebenti 2: Luhlolo Lwekuphela Kwemnyaka Inkhulumompikiswano/I-inthavyu/inkhulumiswano/inkhulumo Liphepha 1: Temlomo lelungiselelwe/lengakalungiselelwa/tingcogco tesigungu/ Liphepha 2: Sivisiso, Lulwimi (2 ema-awa) telicembu/tephaneli/kulalela sivisiso/indlelanchubo yemhlangano Liphepha 3: Kubhala (1 li-awa) Liphepha 4: Kuphendvula ngetemibhalo (1 li-awa 30 emaminithi) Imisebentiluhlolo lehlelekile yelibanga ngalinye Lithebuli 1: Libanga 7 Luhlolo loluhlelekile Ngekuchubeka kwemnyaka Luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 60% Luhlolo lolwenteka esikolweni (LLE) Emaphepha eluhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 39.2% 20.8% 10 Imisebentiluhlolo lehlelekile Luhlolo lolubhalwako Imisebentiluhlolo yetemlomo: Liphepha 1 • 4 imisebenti yetemlomo Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi netemibhalo Kulalela • 2 imisebenti lebhalwako Liphepha 3: Kubhala Kukhuluma • 3 tivivinyo Kufundza • 1 luhlolo (lwasemkhatsini wemnyaka) Imisebenti yetemlomo leyentiwa ngekuchubeka kwemnyaka yenta luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka CAPS 139
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Lithebuli2: Libanga 8 Luhlolo loluhlelekile Ngekuchubeka kwemnyaka Luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 60% Luhlolo lolwenteka esikolweni (LLE) Emaphepha eluhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 39.2% 20.8% 10 Imisebentiluhlolo lehlelekile Luhlolo lolubhalwako Imisebentiluhlolo yetemlomo: Liphepha 1 • 4 imisebenti yetemlomo Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi netemibhalo Kulalela • 3 imisebenti lebhalwako Liphepha 3: Kubhala Kukhuluma • 2 tivivinyo Kufundza • 1 luhlolo (lwasemkhatsini wemnyaka) Imisebenti yetemlomo leyentiwa ngekuchubeka kwemnyaka yenta luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka Lithebuli 3: Libanga 9 Luhlolo loluhlelekile Ngekuchubeka kwemnyaka Luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 40% 60% Luhlolo Lolwenteka Esikolweni (LLE) Emaphepha Eluhlolo Lwasekupheleni Kwemnyaka 40% 39.2% 20.8% 10 Imisebentiluhlolo lehlelekile Luhlolo lolubhalwako Imisebentiluhlolo yetemlomo: Liphepha 1 • 4 imisebenti yetemlomo Liphepha 2: Sivisiso, kusetjentiswa kwelulwimi Kulalela • 3 imisebenti lebhalwako Liphepha 3: Kubhala Kukhuluma • 2 tivivinyo Liphepha 4: Kuphendvula ngetemibhalo Kufundza • 1 luhlolo (lwasemkhatsini wemnyaka) Imisebenti yetemlomo leyentiwa ngekuchubeka kwemnyaka yenta luhlolo lwasekupheleni kwemnyaka 140 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 Sakhiwo semaphepha eluhlolo – Emabanga 7-9 Sakhiwo semaphepha eluhlolo (luhlolo lwasemkhatsini wemnyaka nelwasekupheleni kwemnyaka) Libanga 7 % Libanga 8 % Libanga 9 % Liphepha 1: Temlomo: Liphepha 1: Temlomo: Liphepha 1: Temlomo: Kufundza ngekuphimisela, 30 Kufundza ngekuphimisela, 30 Kufundza ngekuphimisela, 30 kulalela nekukhuluma kulalela nekukhuluma kulalela nekukhuluma Liphepha 2: Lokubhalwako Liphepha 2: Lokubhalwako Liphepha 2: Kufundza sivisiso (15) Kufundza sivisiso (15) Lokubhalwako Lulwimi kusimongcondvo (15) Lulwimi kusimongcondvo (15) Kufundza sivisiso (10) 40 40 30 Kuphendvula ngetemibhalo (10) Kuphendvula ngetemibhalo (10) Lulwimi kusimongcondvo (15) Sifinyeto (10 emamaki laguculwa abe ngema- 5%) Liphepha 3: Lokubhalwako Liphepha 3: Lokubhalwako Liphepha 3: Lokubhalwako Kubhala – Indzaba/I-eseyi (20) 30 Kubhala – Indzaba/I-eseyi (20) 30 Kubhala – Indzaba/I-eseyi (20) 30 nematheksthi emibhalombiko nematheksthi emibhalombiko nematheksthi emibhalombiko (10) (10) (10) Liphepha 4: Kuphendvula ngetemibhalo (10) • Tinkondlo • Temdzabu • Indzaba lemfisha 10 • Inoveli • Umdlalo (20 emamaki umbhalo ngamunye laguculwa abe ngema- 10%) Tindlela tekuhlola letisisetjentisiwe kumele tibe sezingeni lelifanele ngekwemnyaka nekutfutfuka kwemfundzi. Kuhleleka kwalemisebenti kumele kufake lokucuketfwe sifundvo kubuye kufake imisebenti leyehlukene leyakhelwe kufeza tinhloso tesifundvo. 4.5 KUREKHODA NEKUBIKA Kurekhoda inchubo lapho thishela arekhoda khona lizinga lekusebenta kwebafundzi emsebentiniluhlolo lotsite. Kuveta kutfutfuka kwelwati lwebafundzi ngemphumelelo njengobe kunikiwe eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu nekuhlola. Emarekhodi ekusebenta kwebafundzi kufanele avete bufakazi bekutfutfuka kwelwati lwemfundzi kulelo banga nekutsi ukulungele yini kuchubekela ebangeni lelilandzelako. Emarekhodi ekusebenta kwemfundzi kufanele futsi asetjentiswe kutfola imphumelelo leyentiwe bothishela nebafundzi enchubeni yekufundza nekufundzisa. Kubika kuyinchubo yekwatisa ngemphumelelo yemfundzi, kubafundzi, batali, tikolo nalabanye bantfu labanenshisekelo kutemfundvo. Kusebenta kwemfundzi kungetfulwa ngetindlela letinyeti. Loku kufaka ekhatsi emakhadimbiko, imihlangano yebatali, tinsuku tekuvakasha esikolweni, tinkhulumiswano emkhatsini wemtali nathishela, kushaya tincingo, tincwadzi, tincwadzi tetindzaba teliklasi nobe tesikolo njll. Bothishela babika ngemaphesenti lahambisana nesifundvo kuwo onkhe emabanga. Emazinga lehlukene emphumelelo nemaphesenti lahambelana nawo anjengobe akhonjisiwe kuleliThebule lelingentasi. CAPS 141
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 EMAKHODI NEMAPHESENTI EKUREKHODA NEKUBIKA EMAKHODI TINCHAZELO TEMPHUMELELO EMAPHESENTI EKULINGANISA 7 Imphumelelo ngemalengiso 80 – 100 6 Imphumelelo ngelicophelo lelisetulu 70 – 79 kakhulu 5 Imphumelelo ngelicophelo lelisetulu 60 – 69 4 Imphumelelo ngalokwenetisako 50 – 59 3 Imphumelelo ngalokulingene 40 – 49 2 Imphumelelo ngelicophelo leliphasi 30 – 39 1 Akunamphumelelo 0 – 29 Bothishela batawurekhoda emamaki lekunguwona wona lahambisana nemsebenti lowentiwe, basebentise liphepha lekurekhoda; babuye babike ngemaphesenti lahambisana nesifundvo emakhadinimbiko ebafundzi. 4.6 LUHLOLOKULINGANISA Luhlolokulinganisa lucondziswe enchubeni lecinisekisa kutsi imisebentiluhlolo iyenetisa, iyemukeleka futsi yetsembekile. Luhlolokulinganisa lufanele lwenteke ezingeni lesikolo, lesigodzi, lesifundza nelavelonkhe. Kumele kube neluhlolokulinganisa loluphelele nalolufanele kucinisekisa lizinga leluhlolo lwato tonkhe tifundvo. 4.6.1 Luhlolo Loluhlelekile (LLE) • Luhlolokulinganisa lwetivivinyo neluhlolo lweLibanga 7 na 8 lwentiwa ngekhatsi esikolweni. Umeluleki wesifundvo kumele ente luhlolokulinganisa lwesampuli yalomsebenti ngesikhatsi lavakashela ngaso sikolo kute acinisekise lizinga lemisebenti kanye neluhlolokulinganisa lolwentiwe esikolweni. • Luhlolokulinganisa lwetivivinyo neluhlolo kweLibanga 9 kumele lwentiwe ezingeni lesigodzi nesifundza. Lenchubo ifanele kutsi ilawulwe ngumnyango wetemfundvo ezingeni lesifundza. • Beluleki betifundvo kumele bente luhlolokulinganisa lwesampuli yemaphepha etivivinyo neluhlolo ngembi kwekutsi bafundzi bawabhale kute bacinisekise kutsi asezingeni babuye beluleke bothishela ngekusetha lemisebenti. 4.6.2 Imisebentiluhlolo yeTemlomo • Libanga 7 - 9: Lowo nalowo msebenti wetemlomo lotawusetjentiswa njengencenye yeLuhlelo Lwekuhlola kufanele uyiswe kumphatsi wesifundvo kuleso sikolo kute ente luhlolokulinganisa ngembi kwekutsi bafundzi bawente. Emva kwaloko bothishela bangawuhlola lomsenenti wetemlomo. • Umeluleki wesifundvo nobe imodaretha yesifundza kumele yente luhlolokulinganisa lwesampuli yemisebenti yeluhlolo lwetemlomo ngalesikhatsi lavakashela ngaso sikolo kute acinisekise lizinga lemisebenti kanye neluhlolokulinganisa lolwentiwe esikolweni. • Imodaretha letfunyelwe litiko letemfundvo lesisekelo kumele yente luhlolokulinganisa lwesampuli yemisebentiluhlolo yetemlomo eBangeni 9 142 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 4.7 Lokunye lokuvamile Lomculu kufanele ufundvwe kanye nalena lelandzelako: 4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kufaka ekhatsi – 4.7.2 Umculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12. CAPS 143
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 LUHLU LWEMAGAMA LACHAZWAKO bafundzi labanetidzingo telikhetselo – bafundzi labanetihibe ekufundzeni ngenca yemvelo yabo labakhubatekile. bomabitomfutiselo – emabito lanemicondvo lehambelanako (sib. emafutsa (i-oyili, - ekugcobisa, - ekupheka, -phethilomu, njll.) emaCophelo ekuHlola – lujulolwati, (lulwimi, lwati, emakhono, emagugu indlela lekutsatfwa ngayo tintfo) lokufanele kwatiwe kuwo onkhe emabanga emafloshadi – tibonwa letikhombisa umnyakato emagugu esive – loko lokungumgogodla nemihambo yesive emakhathuni – titfombe letikhishwe emaphephabhukwini/emaphephandzabeni nasetincwadzini njengeticashunwa letiphukutako emaphephatatiso – emaphepha lacuketse tatiso avame kufakwa emaposini nasemakhaya. emasikonhlalo – inhlalo lelandzela emasiko hlatiya – kubukisisa nekucubungula libintana (i-akhronimi) – ligama lelifinyetiwe ngekusebentisa tinhlavu talo kwakha ligama lelibiteka njengeligama leliphelele, sib. SADTU = South African Democratic Teachers Union inhlonipho – kusebentisa ligama lelitfokotisako endzaweni yeligama lelibuhlungu imibhalo lengemaciniso – imibhalo lesetjentiswa etimphilweni tetfu, njengeticashunwa temaphephandzaba imibhalotihumusho – imibhalo lesetjentiswa emidlalweni yabomabonakudze lechaza lulwimi lolutsite imibhalo – lokubhalwe ngetinhlavu, tinombolo kumbe ngemidvwebo imfundvo yemphilo yonkhe – imfundvo letfolakala emphilweni yonkhe yemuntfu kuze kulamule kufa imitsetfo lemisiwe – indlela lelandzelwako uma kunikwa imigomo yelulwimi kuklomelisa/emarubhriki – imiklomelo ngekubaluleka kwetincenye temsebenti imvumelwano – kuvumelana kwetinhlavu temagama emibhalweni njengasenkondlweni. incwadzibufakazi – incwadzi lefakazela bunjalo bemuntfu indlela lekutsatfwa ngayo tintfo – simo lekwemukelwa ngaso lokutsite ingcikitsi – umongo longumgogodla wendzaba inkhombamcondvo – umusho/ligama lelicuketse umongo wenshokutsi irejista – kusetjentiswa kwemagama lafanele, endzaweni lefanele ngesikhatsi lesifanele 144 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 isintheksi – kuhleleka kwemagama emshweni nalokuphinyiswa ngemlomo inchubomgomo – imigomo lemiselwe indlela lekufanele kuchutjwe ngayo lokutsite inkhulumiswano – ingcoco emkhatsini webantfu lababili nobe ngetulu inkhulumo lehlelekile – inkhulumo lelungiselelwe, letfulwa ngekulandzela imigomo yekwetfulwa kwenkhulumo inkhulumo lengakahleleki – inkhulumo letfulwa nje ngaphandle kwekulungiselelwa nekulandzela imigomo yekwetfulwa kwenkhulumo. itheserasi – sigcogcamagama semagama labomcondvofana kanye nalaphikisanako kubumbana/kuhlangana – kuhlanganisa imisho nobe titanza ngetihlanganisi, tabito, nobe imphindza kuhambelana – kuhambelana kwemibono/kutselelana emanti kuhhunga – kusebentisa lulwimi lolukwenta utsenge umcondvo wemuntfu kucatsanisa – kubeka emavi abukane kute kuvele umehluko emkhatsini wawo kugceka – kubeka emavi ngendlela legcekako ngenhloso yekulungisa lapho kungahambi kahle khona kuhluta – kuhlahlela ngalokujulile kuphumelela incenye yemsebenti – uma umfundzi angaphumelelanga kuyo yonkhe imiphumela yekufundza kumuntfutisa – tintfo letingasibo bantfu tinikwa timphawu tebantfu kunyanyalata – kwenta lokutsite lokunebudlabha kucopha/kurekhoda – kubhala phansi yonkhe imiphumela yemfundzi yemnyaka wonkhe kuhlola ngalokuphelele – kuhlola umsebenti lotsite ngalokuphelele kuhlola ngekucaphelisisa – kuhlola ngekulandzela nekubuka konkhe lokwentiwa ngumfundzi etifundvweni takhe kuhlola ngekuhlahlela – kuhlola umsebenti ngekufuna kutsi uhlahlelwe kukhishwe tincenye tawo. kuchumana ngekuphimisa – kuchumana ngekuphimisa ngemlomo kuchumana ngekungaphimisi ngemlomo – kuchumana ngetitfo temtimba nobe ngetimphawu kuphumelela ngekubonelelwa – kwendluliselwa embili kwemfundzi longakaphumeleli ngalokufanele. kutsatsa luhlangotsi – inkhulumo levunako kwehlwaya – kutfungatsa/kufuna lwati ngekubukisisa libalavemcondvo – luhlelo lolwenteka engcondvweni libhukutinhlelomalangonkhe – libhuku lekubhalwa kulo tonkhe tehlekalo netinhlelo tamalangonkhe (idayari) likhadimbiko – likhadi lemininingwane yemiphumela yemfundzi CAPS 145
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 lizinga lekuhlola – licophelo lesimo selizinga lekuhlola Luhlolo loluchubekako – luhlolo lolwentiwa njalo kubona inchubo yemfundzi etifundvweni takhe lulwimi lwasekhaya – lulwimi umntfwana lacala ngalo kukhuluma ekhaya lalumunya ebeleni lenina/lulwimi umntfwana lalushiyelwa bokhokho bakhe lulwimi lwekwengeta – lulwimi lolufundvwa ngumntfwana lube lungasilo lwasekhaya, angalufundza emmangweni nobe esikolweni luphawu – yintfo letsatsa indzawo yalenye intfo; lupholavutfondzaba; lubohlo, kwehla kwemfutfo wendzaba ludvweshu – kwehlukana kwembono, kulwa emkhatsini webalingisi luteku – indlela lokungabekwa ngayo inkhulumo kute ivete kuteketisa nobe lomunye nje umcondvo luhlakasimo – indlela letsite lokume ngayo-idizayini luhlolosibutselo/gcogca – luhlolo lwasemkhatsini nasekupheleni kwemnyaka lolusonga konkhe lokufundvwe ngumfundzi luhlolonchanti lwebafundzi – luhlolo lolusetjentiswa ekutfoleni lwatinchanti ekucaleni kwesifundvo luhlolokucilonga – luhlolo lolusetjentiswa ekutfoleni bulukhuni bafundzi labahlangabetana nabo etifundvweni tabo luhlololuphenyo – lusetjentiswa ekutfoleni emasu ekwesekela nobe kutfola tidzingo letiphatselene nelusito ekufundziseni nobe ekulungiseni emaphutsa luhlolosibutselo – lunika sitfombe lesigcwele semsebenti nenchubo yemfundzi nganobe ngusiphi sikhatsi lesidzingeka ngaso luhlolosibutselo lungentiwa ekupheleni kwemsebenti, ithemu semsebenti, umsebenti welithemu, wesimista nobe umnyaka luhlolotidzingo – luhlolo lolucondze incenye letsite yebutsakatsaka bemfundzi emsebentini lotsite kubona kutsi usenayo yini inkinga ngalowo msebenti. luHlaka lweNchubomgomo yetiCu nekuHlola – umkhandlu lomiselwe kulawula imigomo yekukhishwa kweticu nekuhlola (Qualification and Assessment Policy Framework) lujulolwati – bulukhuni nobe bulula baloko lokufanele kufundvwe luvelomagama – lulwimi loluvusa imiva lwatinchanti – lwati lababanalo ngembi kwekucala sikolo mabitwafanana – nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako mcondvofana – ligama lelinenshokutsi lefanako nalelinye ligama makhalekhukhwini – luhlobo lwelucingo lekuhanjwa nalo nobe kuphi futsi lusetjentiswa nobe kuphi nobe ngasiphi sikhatsi 146 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 sakhiwo (semdlalo) kwakheka kwetigameko umdlalo ngekulandzelana kwato. sakhiwo senkondlo – sifaka ekhatsi tinhlobo tetinkondlo, luchumano, sifanamisindvo, sicedzelelamcondvo, imphindza, imphindvwa, emaphethini sifanamsindvo – sifaka ekhatsi sifanangwaca nesifana bonkhamisa silutfo – intfo lofuna kuyisho ngendlela lesikako nobe lehlabako sendlalelolwati – lwati lolusisekelo sicashunwa – sicephu sembhalo lesikhokhwe encwadzini nobe ephephandzabeni nobe enkhulumeni sicatsaniso – emagama lacophisanako, agcizelele sisindvo salawo magama lacophisanako, sib. batsi bangemadlabha babe badvumisa bunono sifaniso – lapha kufaniswa tintfo letimbili nobe letingetulu letehlukene kute kutfolakale kufana emkhatsini wato sifanamsindvo – kufanana kwemisindvo egameni/emshweni sifanankhamisa – kufanana kwabonkhamisa egameni/emshweni sifanangwaca – kufanana kwabongwaca egameni/emshweni sifutamsindvo – umsindvo lofute umsindvo lowentiwa ngulenye intfo siga senkhulumo – yinkhulumo lenongiwe, lesasisho sib. utakukhandza kugcwele, Ungakhotsa ingcoza; utawukhomba umuti lonetjwala sigcogcamagama – incwadzi legcogcele ndzawonye emagama lahambelanako kanye netinchazelo tawo sihabiso – kuchaza intfo ngendlela leyandzisako sihlanganiso – ligama lelihlanganisa imisho ibe ngumusho munye sikhangisi – tekuchumana letisebentisa lulwimi lwekuhhunga tetsamelilwati silinganisi/sikali – bungako bemamaki etifundvo silinganisoncane (iminimamu) – samba sebuncane bemamaki lekulindzeleke kutsi bafundzi bangatfoli ngaphansi kwaso silinganisozinga (ibhentjimaki) – lizinga lelisincumo lekulindzeleke kutsi bafundzi bafike kulo ngemamaki kute kutsiwe baphumelele kahle simongcondvo – umcondvo lekukhulunywa ngawo ekuchumaneni SiTatimende seKharikhulamu saVelonkhe – incwadzi yeNchubomgomo yeMfundvo yaseNingizimu Afrika siphukuto – sisho lesiphambene nalesikushoko takhi telulwimi – tinhlangotsi telulwimi (titfo tenkhulumo, tisho, taga,) CAPS 147
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 tifundvosisekelo – tifundvo letiphocelelekile kutsi batifundze badzimate bafike ebangeni le-12 tifundvo tekutikhetsela – tifundvo umfundzi latikhetsela tona kwengeta kuleto letiphocelelwe nakuleto letingumgogodla ematheksthi – imibhalo yetincwadzi njengemanoveli, imidlalo, ema-eseyi, tinkhulumo, tibonwa, njll tetsamelilwati – balaleli, tibukeli, bafundzi bemibhalo (bonkhe labemukela lwati ngetindlela letehlukene) ticondzisomgomo – imigomo lelandzelwako uma kwentiwa lokutsite ticukatsilwati – tincwadzi letisetjentiswa uma kufunwa lwati tihlatiywa – ematheksthi lahlatiywako timviwa – tekuchumana letilalelwako kodvwa tingabonwa sib. umsakato timviwabukelwa – tibonwa letibukelwa tibuye tilalelwe njengakumabonakudze tinchazelo temakhonosifundvo – emakhono lalindzelwe kulowo nalowo mfundzi kutsi abe nawo kulelo nalelo banga tincenye telulwimi – tinhlangotsi letentiwa elulwimini sib. taga, tisho, luhlelo tincingoluhla – incwadzi yentihla tetinombolo tetincingo tincwadzimsindvo – tincwadzi letihambisana nalokucoshiwe tinkhombaluhlelo – incwadzi lecuketse tinhlelo tamabonakudze/temsakato tinsita – lokusetjentiswa ekulekeleleni kuvisisa lokufundvwako tiTatimende tesiFundvo – luhla lwemakhono lamiselwe kutsi umfundzi akwati kuwakhombisa ekupheleni kwalelo nalelo banga titfombemnyakato – emafloshadi – titfombe letikhombisa umnyakato lotsite umbhalo – nobe yini lebhaliwe nalekhulunywako umbhalombiko – umbhalo wetincwadzi, emaminitsi, imibiko umbhalomdvwebo – umbhalo lowetfulwa ngemidvwebo umbhalotibonwa – umbhalo lowetfulwa ngetibonwa umbhalobondza – umbhalo lowentiwa etindvongeni/emabondzeni umbiko – kwetfulwa kwemiphumela yemfundzi ngemsebenti wakhe wetifundvo takhe umbikoselula – luhlobo lwemlayeto lotfunyelwa ngeselula, uvame kuba mfishane (SMS) umbiti – lapha kubitwa umuntfu longasekho nobe kubitwe intfo lengaphili shangatsi itawuphendvula 148 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 umchumanisi – umfundzisi ungumchumanisi – uchumanisa lokufundziswako nemfundzi umdvweboludvonga – umdvwebo lodvwetjwa etindvongeni/elubondzeni umdvwebongcwengcwe – umdvwebo lowentiwa etingcwengcweni nasebucwebeni umlingisi/umdlali – umuntfu lotfolakala enovelini alingisa imphilo nobe tento talowo lekukhulunywa ngaye kuleyo noveli/umdlali yena ulingisa emdlalweni umphumelamcoka – umphumela lobalulekile lekufanele wonkhe umfundzi awuzuze umphumela lotfutfukisako – umphumela losita bafundzi ekutitfutfukiseni umsebentisabelo – umsebenti lowabelwe umfundzi kutsi awente ngesikhatsi sakhe nangesivinini sakhe kodvwa abe ancunyelwe sikhatsi sekuwucedza (i-asayinimenti) CAPS 149
SISWATI LULWIMI LWASEKHAYA EMABANGA 7-9 150 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Siswati HL.