Skip to content
CAPS document

CAPS SP SAL ISIXHOSA GR 7 9 web

Grades 7, 8, 9 Isixhosa SAL CAPS document, 92 pages. Read online or get the free PDF download.

Subject: Isixhosa SALGrades 7, 8, 992 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe (NKS) ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI INkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola OLONGEZELELWEYO IsiGaba esiPhakathi Ibanga 7-9    
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA YEBANGA 7 - 9 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO IYYN
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0521-0 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION IYYN
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 isiqulatho ISAHLUKO SOKU- 1: INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM KWANOKUHLOLA .....................3 1.1 IMvelaphi  . ........................................................................................................................................3 1.2 AmaGqabantshintshi.......................................................................................................................3 1.3 IiNjongo eziPhangaleleyo zeKharityhulam yoMzantsi Afrika. .....................................................4 1.4 UKwabiwa kweXesha. .....................................................................................................................6 1.4.1IsiGaba esisisiSeko................. ............................... ..................................................................................6 1.4.2IsiGaba esiPhakathi................ ................................................................................................................. 6 1.4.3IsiGaba esiPhezulu................. ................................................................................................................. 7 1.4.4IBanga 10 - 12. .......... ...............................................................................................................................7 ICANDELO 2 Ukwazisa iiLwimi.............................................................................................................8 2.1 Iilwimi ngokweNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola.....................................................8 2.1.1Imigangatho yolwimi. .............. ................................................................................................................. 8 2.1.2Izakhono zolwimi................... ................................................................................................................. 10 2.1.3Iindlela zokufundiswa olwimi.............. .................................................................................................... 10 2.2 Ukwabiwa kwexesha loLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo kwikharityhulam. ..........................13 2.3 Izixhobo zokuxhasa ukufunda nokufundisa. ..............................................................................14 ICANDELO 3 UMxholo neziCwangciso zokuFundisa izaKhono zoLwimi..........................15 3.1 Ukuphulaphula nokuthetha. .........................................................................................................15 3.2 Ukufunda nokubukela. ..................................................................................................................22 3.3 Ukubhala nokunikezela: inkqubo, umxholo, iindlela kunye neetekisi.......................................26 3.4 Izakhi nemigaqo yolwimi - (Uluhlu lokwalathisa). .....................................................................31 3.5 Izicwangciso zokufundisa ezicetyiswayo....................................................................................33 3.5.1IBanga lesi-7.............. .............................................................................................................................37 3.5.2IBanga lesi-8.............. .............................................................................................................................47 3.5.3IBanga le-9................. .............................................................................................................................58 IYYN 1
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ICANDELO LESI-4 UKUHLOLA KULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO . ...............................69 4.1 Intshayelelo....................................................................................................................................69 4.2 Ukuhlola okuNgekho seSikweni okanye kweMihla ngeMihla....................................................69 4.3 Ukuhlola okuseSikweni.................................................................................................................69 4.4 Inkqubo yokuHlola.........................................................................................................................71 4.4.1 Amagqabantshintshi ngeemfuno zokuhlola.................. .........................................................................71 4.4.2 Iimviwo: IBanga lesi-7 -9..................... ...................................................................................................73 4.5 Ukurekhoda nokunika ingxelo ngomsebenzi..............................................................................74 4.6 Uphononongo lokuhlola. ..............................................................................................................74 4.6.1 Ukuhlola okusesikweni okweNziwa eSikolweni (SBA)............... ........................................................... 75 4.6.2 Imisebenzi yokuHlola ye-orali............. ................................................................................................. 75 4.7 Ulwazi Gabalala...............................................................................................................................75 ULUHLU LWAMAGAMA..........................................................................................................................76 2 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ISAHLUKO SOKU-1: INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM KWANOKUHLOLA 1.1 IMvelaphi INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 (NKS) icacisa ipolisi yekharityhulam nokuhlola ezikolweni. Ukuphucula ukusetyenziswa kwayo, iNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe ihlaziyiwe, yaye uhlaziyo luya kuqala ukusebenza ngeyoMqungu/ngoJanyuwari 2012. Isifundo ngasinye senzelwe uxwebhu olunye lwePolisi yeKharityhulam nokuHlola endaweni yala maxwebhu madala angala: INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe, iziKhokelo zeNkqubo yokuFunda kunye neziKhokelo zokuHlola zesiFundo kwiBanga R - 12. 1.2 AmaGqabantshintshi (a) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe (NKS) yeBanga R - 12 (EyoMqungu/Janyuwari 2012) imele inkcazelo yepolisi yokufunda nokufundisa kwizikolo zoMzantsi Afrika yaye iquka oku kulandelayo: (i) INkcazelo yePolisi yeSizwe yeKharityhulam nokuHlola yesifundo ngasinye kwezo zifundo zivunyiweyo zesikolo; (ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12.; kunye (iii) Noxwebhu lwepolisi oluthi, National Protocol for Assessment Grades R - 12 (EyoMqungu/Janyuwari 2010). (b) Uxwebhu oluthi, National Curriculum Statement Grades R - 12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) lungena endaweni yala maxwebhu eNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe mabini alandelayo: (i) iRevised National Curriculum Statement Grades R - 9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002, kunye (ii) neNational Curriculum Statement Grade 10 - 12 Government Gazettes, No 25545 of 6 October 2003 and No. 27594 of 17 May 2005. (c) Amaxwebhu enkcazelo yekharityhulam yesizwe ekuthethwe ngawo kwimihlathana (a) no(b) aquka la maxwebhu epolisi alandelayo, aza kuthi aye eyekiswa ngokuyekiswa, engenelewa yiNational Curriculum Statement Grades R - 12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) ngo2012 - 2014: (i) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yezifundo ngezifundo, isiKhokelo seNkqubo yokuFundisa kunye nesiKhokelo sokuHlola sesiFundo yeBanga R - 9 neyeBanga 10 - 12; (ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General Education and Training Band, olubhengezwe kwiGovernment Notice No. 124 ekwiGovernment Gazette No. 29626 of 12 February 2007; (iii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), olubhengezwe kwiGovernment Gazette No.27819 of 20 July 2005; IYYN 3
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 (iv) Uxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, olupapashwe kwiGovernment Gazette, No.29466 of 11 December 2006, lufakwe kuxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12; kunye (v) Uxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (Grades R - 12), olubhengezwe kwiGovernment Notice No.1267 in Government Gazette No. 29467 of 11 December 2006. (d) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12; kunye namacandelo akwiPolisi yeKharityhulam nokuHlola njengoko ebonisiwe kwisahluko sesi-2, 3 nesesi-4 solu xwebhu aqulethe izithethe nemigangatho yeNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12. Ngoko ke, olu xwebhu luya kuthi, ngokwecandelo 6A leSouth African Schools Act (uMthetho oLawula iZikolo zaseMzantsi Afrika), ka1996 (uMthetho wama-84 ka1996, ) lwenze isiseko sokuxhobisa umPhathiswa weMfundo esisisiSeko ukuba akwazi ukubeka awona manqanaba aphantsi eziphumo nemigangatho, ngokunjalo neenkqubo nemigaqo yokuhlola inkqubela phambili yabafundi, manqanaba lawo za kusebenza kwizikolo zikaRhulumente nezabucala. 1.3 IiNjongo eziPhangaleleyo zeKharityhulam yoMzantsi Afrika (a) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 inika isikhokelo kulwazi, izakhono nezithethe ezinokufundwa ezikolweni zaseMzantsi Afrika. Le kharityhulam ijonge ukuqinisekisa ukuba abafundi bafumana ulwazi nezakhono ngeendlela ezihambelana nobomi babo bemihla ngemihla. Kungoko ke le kharityhulam ikhuthaza uluvo lokusebenzisa kakhulu iimeko zalapha, kodwa ibe ikwayise iso nemiba ebalulekileyo yehlabathi jikelele. (b) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 yenza oku kulandelayo: -- Ixhobisa abafundi ngolwazi, izakhono nezithethe eziya kubanceda ukuba bakwazi ukuzimela nokuthabatha inxaxheba ekuhlaleni njengabemi belizwe elikhululekileyo; nokuba bavela kweyiphi imo yezentlalo, uhlanga, isini, bekhangeleka njani ngokomzimba okanye bekuliphi inqanaba lengqiqo; -- Ivulela abafundi amathuba okuya kwimfundo ephakamileyo; -- Incedisa abafundi ukuba bakwazi ukuphuma kumaziko emfundo baye kumaziko omsebenzi; yaye -- Inika abaqeshi umfanekiso ocacileyo ngobuchule nolwazi abanalo abafundi. (c) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 isekelwe phezu kwale mithetho-siseko ilandelayo: - Ukuphuculwa kwezentlalo: ukuqinisekisa ukuba kuyalungiswa ukungalingani kwezemfundo okwabangelwa lixesha lobandlululo, nokuba bonke abemi banikwa amathuba emfundo alinganayo; - Ukufunda ngokubandakanyeka kusetyenziswa ingqiqo: ukukhuthaza indlela yokufundisa efuna abafundi ukuba bathathe inxaxheba bebonakalisa ingqiqo, endaweni yokufunda ngokubethelela izimvo nokufunda nje bengaziqiqisisi iinyaniso okanye izimvo abazinikwayo; - Ulwazi nezakhono ezikumgangatho ophakamileyo: ukubekwa kweyona migangatho isezantsi yolwazi nezakhono ekufuneka abafundi bezibonakalise kwibanga ngalinye, kananjalo nokumiselwa imigangatho ephezulu enokufikelelwa kuzo zonke izifundo; 4 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 - Ukuqhubela phambili: umxholo wokufundwayo neemeko ekufundwa phantsi kwazo kwibanga ngalinye ubonisa ukuqhubela phambili, ukususela kokulula ukuya koko kuntsonkothileyo; - Amalungelo oluntu, uqukaniso, ukukhathalelwa kokusingqongileyo nobulungisa bezentlalo: ukufakwa kwemithetho-siseko neendlela zokwenza ubulungisa kwezentlalo nokukhathalela indalo esingqongileyo kwanamalungelo oluntu, njengoko ebekiwe kuMgaqo-siseko weRiphablikhi yoMzantsi Afrika. INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga 10 - 12 ibonakalisa uvakalelo kwimiba yeyantlukwano enjengendlala, ukungalingani, uhlanga, isini, ulwimi, ubudala, ukuba nenkubazeko neminye imiba; - Ukuxatyiswa kolwazi lwemveli: ukuthathela ingqalelo ubutyebi bembali kunye nelifa lemveli leli lizwe njengeentsika zokuxhasa izithethe eziqulethwe nguMgaqo-siseko; kunye - Nentembeko, umgangatho ophezulu, kunye negalelo elibonakalayo: ukunika imfundo enokuthelekiseka neyamanye amazwe ngokomgangatho, ukunatyiswa kwanokungena nzulu kwayo kwimiba efundiswayo. (d) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 ijonge ukuphuhlisa abafundi abakwaziyo: -- ukuchonga nokusombulula iingxaki bathabathe izigqibo besebenzisa ingqiqo nokucinga okubonakalisa ubugcisa; -- ukusebenza ngempumelelo bebodwa naxa bekunye nabanye njengamalungu eqela; -- ukuzicwangcisa nokuzilawula bona buqu kunye nemisebenzi yabo ngentembeko nangempumelelo; -- ukuqokelela, ukuhlalutya, ukucwangcisa nokuhlaba amadlala ulwazi; -- ukunxibelelana nabanye ngempumelelo besebenzisa ubuchule bokubonwayo, bemiqondiso kunye/okanye nezinye izakhono zolwimi ngeendlela ezahlukileyo; -- ukusebenzisa inzululwazi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokubonakalisa ukuba noxanduva ngokunengqiqo ekukhathaleleni indalo esingqongileyo nempilo yabanye; kunye -- nokubonisa ukuliqonda ihlabathi ukuba liyiseti yezinto ngezinto ezizalanayo ngokuqaphela ukuba iimeko ezisonjululwa phantsi kwazo iingxaki azizimelanga zodwa geqe. (e) Ukuqukaniswa kwemfundo kufuneka kube ngundoqo ekulungiseleleni, ekucwangciseni nasekufundiseni kwisikolo ngasinye. Oku kunokwenzeka kuphela xa bonke ootitshala benolwazi oluphangaleleyo malunga nendlela yokuqonda nokusombulula izidingo zokufunda kunye nendlela yokucwangcisela abafundi abangafaniyo. Undoqo ekulawuleni ukuqukaniswa kwemfundo kukuqinisekisa ukuba izidingo ziyachongwa zize zisonjululwe ngawo onke amaqela enkxaso efanelekileyo asesikolweni, aquka ootitshala, amagosa esithili, amaQela eNkxaso amaZiko athile, abazali neZikolo zabaFundi abaneeMfuno eZizodwa njengamaZiko aXhobisa ngoLwazi. Ukusombulula izidingo eklasini, ootitshala mabasebenzise iindlela ngeendlela zokujongana neyantlukwano kwikharityhulam ezifana nezo zikuxwebhu lweSebe leMfundo esisisiSeko oluthi Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). IYYN 5
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 1.4 UKwabiwa kweXesha 1.4.1 IsiGaba esisisiSeko (a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esisisiSeko limi ngolu hlobo: IBANGA 1-2 IBANGA 3 ISIFUNDO IBANGA R (IIYURE) (IIYURE) (IIYURE) ULwimi lwaseKhaya 10 7/8 7/8 ULwimi lokuQala 2/3 3/4 oloNgezelelweyo Izibalo 7 7 7 IzaKhono zoBomi 6 6 6 • ULwazi lokuQala (1) (1) (1) • UbuGcisa beZandla (2) (2) (2) • EzemiThambo (2) (2) (2) • UkuziPhatha neNtlalo (1) (1) (1) LILONKE 23 23 25 (b) Ixesha elabelwe ukufundisa leBanga R, 1 nelesi-2 ziiyure ezingama-23. IBanga lesi-3 ziiyure ezingama-25. (c) IBanga R - 2 labelwe iiyure ezilishumi, zize zibe li-11 kwiBanga lesi-3. ULwimi lwaseKhaya lwabelwe ezona lwimi zininzi ezisi-8 nezona zimbalwa ezisi-7; luze uLwmi oLongezelelweyo lwabelwe ezona zimbalwa zibe 2 zize ezona zininzi zibe 3 kwiBanga R - 2. KwiBanga lesi-3 ezona yure zininzi zisi-8, zize zibe si-7 ezona zimbalwa kuLwimi lwaseKhaya; kanti kuLwimi oloNgezelelweyo ezona zimbalwa zi-3, zize ezona zininzi zibe 4. (d) IMathematika yabelwe iiyure ezisi -7. (e) KwizaKhono zoBomi, uLwazi lokuQala lwabelwe iyure e-1 kwiBanga R - 2, zi-2 kwiBanga lesi-3, njengoko kubonisiwe kwizibiyeli kwiBanga. 1.4.2 IsiGaba esiPhakathi (a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhakathi limi ngolu hlobo: ISIFUNDO IIYURE ULwimi lwaseKhaya 6 ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 5 IMathematika 6 INzululwazi nobuChwepheshe (neTeknoloji) beNdalo 3, 5 INzululwazi yezeNtlalo 3 IzaKhono zoBomi 4 • UbuGcisa beZandla (1, 5) • EzemiThambo (1) • UkuziPhatha neNtlalo (1, 5) ZIZONKE 27, 5 1.4.3 IsiGaba esiPhezulu 6 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 (a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhezulu limi ngolu hlobo: ISIFUNDO IIYURE ULwimi lwaseKhaya 5 ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4 IMathematika 4, 5 IiNzululwazi zezeNdalo 3 INzululwazi yezeNtlalo 3 UbuChwepheshe (iTeknoloji) 2 INzululwazi yoLawulo lwezoQoqosho 2 IziFundo ngezoBomi 2 UbuGcisa neNkcubeko 2 ZIZONKE 27, 5 1.4.4 IBanga 10 - 12 (a) Ixesha elabelwe ukufundisa iBanga 10 - 12 limi ngolu hlobo: IZIFUNDO IIYURE 1. ULwimi lwaseKhaya 4.5 2. ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4.5 4.5 3. IMathematika 2 4. IziFundo ngezoBomi 12 (3x4yr) 5. Ubuncinane bazo naziphi izifundo ezithathu ezikhethwe kwiQela B isiHlomelo B, iiTheyibhile B1 – B8 zoxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R – 12, ngokuxhomekeke kwimigaqo ebekwe kumhlathi wama-28 wolu xwebhu lwepolisi. ZIZONKE 27, 5 IxeIxesha elabelwe ukufundisa ngeveki malisetyenziselwe ukufundisa izifundo ngokweemfuno zezifundo zeNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 (NKS) ezichatshazelwe apha ngasentla, hayi ezinye izifundo ezongezelelweyo. Ukuba umfundi ufuna ukongeza izifundo, makongezelwe elinye ixesha lezo zifundo azongezileyo. IYYN 7
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ICANDELO 2 Ukwazisa iiLwimi 2.1 Iilwimi ngokweNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola Ulwimi sisixhobo sokucinga nonxibelelwano. Lukwayindlela yenkcubeko nobugcisa abantu abadla ngokwabelana ngayo ukuze baliqonde ngcono ilizwe abaphila kulo. Ukufunda ukusebenzisa ulwimi ngokuchanekileyo kuxhobisa abafundi ukuze bakwazi ukufumana ulwazi, ukuzivakalisa ukuba bangoobani, iimvakalelo nezimvo zabo, ukunxibelelana ngokukuko nabanye nokuzilawulela ilizwe labo. Le nto yenza abafundi babe noluhlu lwemifanekiso neengcinga ezityebileyo, ezinamandla nezizinzileyo eziya kubanceda ekwenzeni ilizwe labo litshintshe kwinto eliyiyo; libe ngcono; licace ngaphezu kokuba licacile. Ulwimi yindlela yokudandalazisa iinkcubeko ezahlukeneyo nobudlelwane kwezentlalo, obo budlelwane bunokuguqulwa, bandiswe, buphuculwe lulwimi. 2.1.1 Imigangatho yolwimi Ukufunda ngeelwimi kwisiGaba esiPhezulu kuquka zonke iilwimi zaseburhulumenteni zaseMzantsi Afrika, -iAfrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, TshiVenda neXitsonga, kuquka noLwimi loMjeku (Sign Language) nezinye ezingezozaseMzantsi Afrika (Non-Official). Ezi lwimi zingafundiswa kwimigangatho eyahlukeneyo eyile: ULwimi lwaseKhaya lulwimi lokuqala olufundwa ngabafundi emakhayeni abo kuba kuthethwa lona, ngelixa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo ilulwimi olufundwe ukongeza phezu kolwimi lwasekhaya. ULwimi lwesiBini oloNgezelelweyo lolunye ulwimi olunokufundwa ngumfundi esenzela uknxibelelana noluntu gabalala kunye nokwazi iilwimi ezininzi. Olu lwimi lusenokuba luyasetyenziswa apha ekuhlaleni okanye kwinkcubeko yaye luya kwandisa ukwakhiwa kwesizwe kunye nokuqondana kweenkcubeko ngeenkcubeko. Izikolo ezininzi eMzantsi Afrika azilufundisi uLwimi lwaseKhaya lwabafundi abathile okanye lwabafundi bonke abafunda kweso sikolo. Ezi zikolo zikhetha ukufundisa ulwimi olunye okanye iilwimi ezimbini ezikwinqanaba lolwimi lwaseKhaya. Ngenxa yoku amagama athi, uLwimi lwaseKhaya noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo lubhekiselele kwinqanaba lolwazi lolwimi olo luthi lufundiswe hayi ngokubhekiselele kulwimi lokuzalwa (uLwimi lwaseKhaya) okanye ulwimi olufundwayo (njengolwimi olongezelelweyo). Ngokwenjongo yale polisi xa kubhekisa kuLwimi lokuQala oloNgezelelweyo noLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo makwazeke ukuba loo nto imele umgagatho wolwimi hayi ulwimi uqobo. Umgangatho woLwimi lwaseKhaya unika abafundi izakhono ezingundoqo zokunxibelelana nabanye abantu ezifuneka kwimo yasekuhlaleni nezakhono zemfundo zokuqondwa kokusetyenziswa kolwimi ezifunekayo ngokwekharityhulam jikelele. Ugxininiso lusekufundisweni kwezi zakhono: ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda, ukubhala kulo mgangatho. Lo mgangatho ukwanika abafundi amathuba okufunda uncwadi nobugcisa nengqikelelo eya kubenza bakwazi ukuyila, ukuqikelela nokuxhobisa ukuqonda kwabo ilizwe abaphila kulo. Kodwa ugxininiso nomlinganiselo wokuphulaphula nokuthetha ukususela kwibanga lesi-7 ukuya phezulu ungaphantsi kwalowo wezakhono zokufunda nokubhala. ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo lubhekiselele kulwimi olungelulo uLwimi lwaseKhaya kodwa olusetyenziselwa ukunxibelelana nabanye abantu ekuhlaleni, oko kukuthi njengolwimi lokufunda nokufundisa. Ikharityhulam inika inkxaso emandla kwabo bafundi abaya kuthi basebenzise uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo okokuqala njengolwimi lokufunda nokufundisa. Ekupheleni kwebanga lesi-9 aba bafundi baya kuba nako ukusebenzisa ulwimi lwabo lwasekhaya kunye noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo ngendlela efanelekileyo nangokuzithemba kwiimeko ezahlukileyo eziquka ukufunda. EMzantsi Afrika abafundi abaninzi baqala ukusebenzisa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo, isiNgesi, njengolwimi lokufunda nokufundisa. Oku kuthetha ukuba kufuneka bafikelele kwelona zinga liphezulu lobuchule ekusebenziseni isiNgesi. Kufuneka bakwazi ukufunda nokubhala kakuhle ngesiNgesi. 8 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Umgangatho woLwimi lokuQala oloNgezelelweyo uthatha ngokuba abafundi basenokuba abanalwazi kwaphela ngolu lwimi xa befika esikolweni. Kwiminyaka embalwa yokuqala yasesikolweni kugxilwa kakhulu ekukhuliseni izakhono zabafundi zokuqonda nokukwazi ukuluthetha olu lwimi – izakhono ezingundoqo zokunxibelelana nabanye abantu. KwiBanga lesi-2 nelesi-3 abafundi baqala ukukhulisa ulwazi (ilitheresi) kwesi siseko sokunxibelelana ngomlomo. Bakwasebenzisa izakhono zelitheresi abasele bezifunde kuLwimi lwabo lwaseKhaya. KwisiGaba esiPhakathi nesiPhezulu, abafundi bayaqhuba nokuqinisa izakhono zabo zokuphulaphula, ukuthetha, ukufunda nokubhala. Kweli nqanaba uninzi lwabantwana bafunda ngoLwimi lwabo lokuQala oloNgezeleweyo, isiNgesi, yaye kufuneka babekwe kwiimeko apho baza kusisebenzisa nangakumbi. Ugxininiso olukhulu lokusetyenziswa koLwimi lokuQala oloNgezelelweyo lukwinjongo yokucinga nokuqiqa. Le nto yenza ukuba abafundi bakhulise izakhono zabo zemfundo, abanokuzifuna ekufundeni izifundo ezifana neeNzululwazi zezeNdalo, iMathematiki, besebenzisa isiNgesi. Bakwasebenza nangakumbi ngoncwadi baqale ukukhulisa ukukwazi kwabo ukonwabela ubuhle bobugcisa nengqikelelo ngoLwimi lwabo oLongezelelweyo. Ngethuba abafundi befika kwisiGaba esiPhezulu, kufuneka babe sele bekwazi ukulusebenzisa ngokufanelekileyo uLwimi lwabo lokuQala oloNgezelelweyo ngokubhekiselele kwizakhono zokunxibelelana nabantu kunye nezokuqonda izifundo. Kodwa ke kucacile ukuba abafundi abaninzi abakakwazi ukunxibelelana kakuhle ngoLwimi lwabo lokuQala oloNgezelelweyo kweli nqanaba. Ngoko ke, umngeni wesiGaba esiPhezulu kukunika aba bafundi inkxaso kodwa bekwanikwa ikharityhulam evumela ukuba abafundi bafezekise imigangatho efunekayo kumabanga alandelayo. Le migangatho kufuneka yenze ukuba abafundi bakwazi ukusebenzisa ulwimi lwabo olongezelelweyo kwinqanaba lokuqhabalaka belungiselelwa imfundo eyongezelelekileyo okanye ephakamileyo kungenjalo ilizwe lomsebenzi. Ngoko ke, kucetyiswa ukuba apho kunokwenzeka, abafundi besiGaba esiPhezulu bafundiswe imixholo efanayo kumjikelo weeveki ezimbini kuyo yomibini le migangatho yolwimi. Umgangatho woLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo uthatha ngokuba abafundi basenokungabi nalwazi lolu lwimi xa befika esikolweni. Ugxininiso lokufundiswa koLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo lujolise ekuphuhliseni ulwazi lwabafundi lokuqonda nokufunda olu lwimi – izakhono ezingundoqo zokunxibelelana nabanye. KwiBanga lesi- 4, 5 nelesi-6 abafundi baqala ukukhulisa izakhono zabo zokuthetha ngomlomo nezelitheresi. Bakwasebenzisa izakhono zokuthetha ngomlomo nezelitheresi abasele bezifunde kuLwimi lwabo lwaseKhaya noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo. KwiBanga le-7 - 9, abafundi bayaqhuba nokuqinisa ukuphulaphula nokuthetha kwabo ngelixa bekhulisa izakhono zabo zokufunda nokubhala. Ngethuba abafundi bengena kwiBanga le-10, kufuneka babe bekwazi ukunxibelelana ngoLwimi lwabo lokuQala oloNgezelelweyo kwinqanaba lokuncokola nabantu nelasentlalweni. Noko kunjalo, inyaniso kukuba uninzi lwabafundi alukakwazi ukunxibelelana kakuhle ngoLwimi lwabo oloNgezelelweyo. Ngoko ke, umngeni weBanga 10 – 12 kukunika aba bafundi inkxaso kodwa bekwanikwa ikharityhulam evumela ukuba abafundi bafezekise imigangatho efunekayo kwiBanga le-12. Le migangatho kufuneka yenze ukuba abafundi bakwazi ukusebenzisa ulwimi lwabo olongezelelweyo ngokuqhabalaka belungiselelwa imfundo eyongezelelekileyo okanye ephakamileyo kungenjalo ilizwe lomsebenzi. Iinjongo ezicacileyo zokufunda iiLwimi ezoNgezelelweyo Ukufunda uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo makwenze abafundi bakwazi: • Ukufunda izakhono zolwimi eziyimfuneko ukuze banxibelelane ngokuchanekileyo nangokufanelekileyo bethathela ingqalelo abantu abafumana ulwazi/abaphulaphuli, injongo nomxholo. IYYN 9
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 • Ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda/ukubukela nokubhala/ukunikezela ngokuzithemba nangokonwaba. Ezi zakhono nezi ndlela zokucinga zisisiseko sokufunda kubomi gabalala. • Ukubeka izimvo neemvakalelo zabo ngomlomo nangokubhaliweyo ngokuzithemba bezixhasa ukwenzela ukuba babe ngantu abacinga ngokukhululekileyo nabaqiqayo. • Ukusebenzisa uLwimi lwabo oloNgezelelweyo nengqikelelo yabo ukuzikhangela nangakumbi nokufunda banzi ngelizwe elibangqongileyo, ngokunjalo nokuvala umsantsa wenkcubeko nolwimi nokukhuthaza ukufunda iilwimi ezininzi. Le nto iya kubenza bakwazi ukuthetha ngamava abo nezinto abazifunde ngobomi, loo nto beyenza ngomlomo nangokubhala. • Ukusebenzisa uLwimi lwabo oloNgezelelweyo njengesixhobo sokuzingela nokusebenzisa ulwazi abalufumeneyo nakwezinye izifundo gabalala. Isakhono sokukwazi ukuqokelela nokucwangcisa ulwazi olufumeneyo sisiseko sokuphila kule mihla ‘yempucuko nolwazi’ sikwasisiseko sokufunda kubomi gabalala • Ukusebenzisa ulwimi njengesixhobo sokucinga nzulu; ukwenzela ukuvakalisa izimvo zabo kwimiba ngemiba; ukufunda ngokuqiqa uluhlu lweetekisi nasekufundeni iitekisi befundela iinjongo ngeenjongo, ezifana nokuzonwabisa nokufumana ulwazi. 2. 1. 2 Izakhono zolwimi Ikharityhulam yoLwimi lwaseKhaya yenziwe ngokwezi zakhono zilandelayo: 1 Ukuphulaphula nokuthetha 2 Ukufunda nokubukela 3 Ukubhala nokunikezela 4 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi 2. 1. 3 Iindlela zokufundiswa kolwimi Iindlela zokufundiswa kolwimi kula maxwebhu zezisekelwe kwiitekisi, ezifundisa ulwimi ngokulusebenzisa nezifundisa ngokwenkqubo. Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi kunye nendlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa zixhomekeke kakhulu ekusetyenzisweni rhoqo nasekuvelisweni kweendidi ngeendidi zeetekisi. Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi ifundisa abafundi ukuba babe ngabafundi, ababhali, abaphononongi nabayili abagqwesileyo, abazithembileyo nabaqiqayo. Oku kubandakanya ukuphulaphula, ukufunda, ukubukela nokuhlalutya iitekisi ukwenzela ukuqonda indlela eziveliswe ngayo nefuthe lazo. Le nto iphuhlisa izakhono zabafundi zokuphengulula nokuphendla iitekisi gabalala. Iitekisi zoqobo ngowona mthombo ekusekelwa kuwo umxholo nemeko yokufundwa nokufundiswa kolwimi ngendlela enxibelelanayo nedibeneyo. Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi ikwabandakanya ukuveliswa kweendidi ngeendidi zeetekisi ezilungiselelwe iinjongo ezithile nabaphulaphuli/abafundi abathile. Le ndlela isekelwe kwingqiqo yokwazi indlela iitekisi ezakhiwe ngayo. Indlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa icebisa ukuba xa efunda ulwimi, umfundi makanikwe ithuba elaneleyo lokulusebenzisa olu lwimi alufundayo kunye namathuba okuziqhelanisa nalo okanye avelise ulwimi ngokuqhagamshelana ngeenjongo zemiba yasekuhlaleni neyokuziqhelanisa esebenzisa lona. Ufundo lolwimi malugxininiswe eklasini apho izakhono zokufunda/ukubukela nokubhala/ukunikezela zifundwa khona ngokufunda nokubhala rhoqo. Ufundiso lolwimi lwenzeka ngendlela enxulumeneyo, utitshala ebonisa indlela eyiyo nefanelekileyo, abafundi beziqhelisa ngezakhono ezifanelekileyo emaqeleni phambi kokuzisebenzisa izakhono eyedwa umfundi. 10 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Ukwakhiwa kwesifundo ngasinye makube koko kwenziwa yiklasi yonke ngaphambi kokuziqhelanisa emaqeleni nokusebenzisa isakhono esitsha ngabanye. Amagama asetyenziswayo ngala: ukuphulaphula nokuthetha, ukufunda nokubhala notitshala, amaqela, ukufunda nokubhala ngoncedo lukatitshala nayedwa. Indlela yokufundisa ngokwenkqubo isetyenziswa xa abafundi befunda ze bavelisa iitekisi zomlomo nezibhaliweyo. Abafundi bathabatha inxaxheba kumanqanaba ahlukeneyo eenkqubo zokuphulaphula, ukuthetha, ukufunda nokubhala. Mabacinge ngababukeli/abaphulaphuli nangenjongo xa besenza ezi nkqubo. Loo nto iya kubenza bakwazi ukuqhagamshelana, ukuthetha nokuveza iimbono zabo ngobuchule. Umzekelo, ukufundiswa kokubhala akugxininisi kwisiphumo kuphela, koko kugxininisa nakwinjongo nenkqubo yokubhala. Ngexesha lenkqubo yokubhala abafundi bafundiswa indlela yokuvelisa izimvo, ukucinga malunga nenjongo, nabantu abaza kufunda umsebenzi wabo, ukubhala iidrafti, ukuhlela umsebenzi wabo nokunikezela ngaloo nto bayibhalileyo bedandalazisa iingcinga zabo. Iindlela zokufundiswa koncwadi Ukufundiswa koncwadi makugxininise ekufundiseni ngenjongo yokuqonda yaye kuquka ubuchule/iindlela zenkqubo yokufunda (phambi kokufunda, ngeli xesha ufundayo, emva kokufunda). Esona sizathu sibalulekileyo sokufunda uncwadi eklasini kukukhulisa uvakalelo lwabafundi kusetyenziso lolwimi ngendlela ecolekileyo, enobuchule, enongiweyo, enemifanekiso-ngqondweni nemiqondiso nenzulileyo kunokuba befunda enye into engelulo uncwadi. Nangona ezinye iitekisi zoncwadi izezokonwabisa, ukuhlekisa, ukwandisa ulwazi, ababhali abazimiseleyo nabazinikezeleyo babhala iinoveli, imidlalo, umbongo kuba beneengcinga, imibono nemiba, imithetho-siseko, iimbono, neenkolelo abafuna ukwabelana ngazo nokuzivezela abafundi beencwadi zabo. Ingqikelelo ekusetyenzisweni kolwimi yenye yeendlela ezongeziweyo zokutyhila, ukomeleza nokugxininisa iingcinga zaba babhali. Ukufundiswa koncwadi akukho lula, kodwa kunzima ngakumbi xa zingekho iingcinga zabafundi eziya kumnceda ekufumaneni intsingiselo nokuphawula okunyanisekileyo okuvela kubafundi ngokwabo. Ngaphandle kokuba bazifundele ngokwabo ukuyazi intsingiselo engqalileyo yetekisi leyo, abayi kube bafunde okuninzi. Ootitshala mabazinxweme ekuchazeni uncwadi ngendlela abayiva ngayo incwadi, koko bavumele abafundi ukuba ibe ngabo abathabatha inxaxheba enkulu xa kuhlalutywa. Uhlalutyo okanye ukuchazwa kwencwadi akukho malunga nokuchaneka okanye ukungachaneki kwezimvo, koko kukukhangela intsingiselo kulowo uyifundayo. Ezona ndlela zingcono zokufundisa uncwadi zinokuquka ezinye zezi okanye zonke ezi zilandelayo: • Zama kangangoko ukuba kufundwe itekisi eklasini ngaphandle kokuphazanyiswa ngomnye umsebenzi. Oku kunokuthatha ngaphezulu kweeveki ezimbini ezabelwe uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo. Kubalulekile ukuba abafundi babe nolwazi olucacileyo ngokuqhubekayo nokungundoqo wetekisi (ukuba ingantoni). Kwiiklasi ezininzi itekisi ifundwa ngaphandle kwenkxaso. Oku makukhuthazwe. Fundisa isihobe gabalala, hayi imibongo. Fundani imibongo emininzi kangangoko ninako eklasini ze uqiniseke ukuba abafundi nabo babhala eyabo imibongo. • Ukuhlalutywa koncwadi kubaluleke kakhulu kwimfundo yaseyunivesithi. Kulo mgangatho abafanelanga kufunda uhlalutyo oluntsonkothileyo. Kodwa ke wonke umsebenzi wokufundisa abafundi uncwadi kukubonisa ukuba uLwimi lwabo lokuQala oloNgezelelweyo lungasetyenziswa mayana, ngobukrelekrele, ngokuqikelela nangokuvulelekileyo. Oku kuthetha ukuqwalaselisisa ukuba itekisi yakhiwe njani, ubuchule obusetyenzisiweyo nokucwangciswa kwayo ngokutsha ukucacisa nokugxininisa loo nto iboniswayo. Lo msebenzi unokufuna uqwalaselo lobukho nokungabikho kwemifanekiso-ngqondweni. Nguwuphi umfanekiso- ngqondweni ophuhliswa ngumbhali? Usetyenziselwe ntoni? Ukwakhiwa kwezivakalisi nemihlathi, okanye ubume bemibongo, amagama akhethiweyo, umxholo kwitekisi jikelele, ukusetyenziswa kwemiqondiso, isandi, umbala, apho kuyimfumeko. Uninzi lwalo msebenzi maluxhomekeke kuloo ncwadi ifundwayo. IYYN 11
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 • Itekisi eyilwayo kufuneka ihambelane ngqo nokufundiswa kwayo nayiphi na itekisi yoncwadi. Imisebenzi ebhalwayo efuna ngamandla ulwazi lwetekisi efundiweyo ifunyaniswa ukuba incedisa ngakumbi ukuseka izinga eliphakamileyo lokuzonwabisa/lokuhluza kwicala labafundi. Iingxoxo zaseklasini zingaba nempumelelo xa wonke ubani enokuthabatha inxaxheba. Kodwa ezo ngxoxo zigqibela ngokuba ngumsebenzi obhaliweyo zezona zifezekisa injongo ecacileyo, yaye zincedisa kokubini, kwizakhono zokuthetha nezokubhala. • Elokugqibela, kubalulekile ukwazi ukuba uncwadi ayizompendulo zichanekileyo. Itekisi xa iyonke icacisa into ngokuzeleyo, hayi ngokweziqendwana zayo; ukufundisiswa kwetekisi okulungileyo kuquka yonke itekisi ekuchazweni kwentsingiselo yayo, isakhiwo, izimvo zakho, nokuphononongwa kwayo. Ezinye iindlela zokufundisa uncwadi ezinokuqukwa xa kufundelwa ukuqonda nokwazi iimpawu eziphambili zoncwadi zezi zilandelayo: Ukucwangcisa ngokwamaxesha eziganeko, ngokombhali, ngokomxholo/umongo nangokohlobo loncwadi. Ezi zakhono zingadityaniswa. Kwindlela yokucwangcisa ngokwamaxesha eziganeko abafundi bangaphanda ze badibanise ixesha eliqhubeka ngalo ibali neziganeko zezembali zelo xesha. Kwindlela yokufundisa ngokombhali, abafundi bangathabatha inxaxheba kufundo olubanzi nolunzulu ngombhali ngakumbi kwisihobe ukuze banxibelelanise isihobe sakhe nembali ethile yelo xesha. Kwindlela yokufundisa ngokomxholo/ngokomongo abafundi bajonga umongo/imixholo efana nezobulungisa, ezempumelelo, ezothando, njalo njalo, kwimibongo ngemibongo okanye kwiindidi ezahlukeneyo zoncwadi ukuze zithelekiswe neziganeko ezenzeka mihla le ebomini. Bangathabatha izigqibo/izigwebo ngezenzo zomdlali ukuze banike izimvo zabo ngomxholo. Malunga nendlela yokufundisa ngokohlobo loncwadi, abafundi bangahlela, bathelekise, ze bachaze umahluko phakathi kweendidi zoncwadi, umzekelo, umahluko phakathi kwezakhiwo zenoveli/ibali elifutshane/idrama/uncwadi lwemveli. Iindlela zokufundiswa kokusetyenziswa kolwimi Ukufundiswa kwezakhi zolwimi makugxininise kwindlela yokusetyenziswa kwazo nento enokwenziwa ngolwimi, oko kukuthi, yenziwa njani intsingiselo, uhlangabezana njani neengxaki nokuxhokonxa umdla, ubakhuthaza njani abahlobo noogxa bakho, ubenza njani ubomi obungcono. Ukufundisa ulwimi makube yindlela yokukwazi ukuqhubela phambili izinto. Ukufundisa izakhi zolwimi makube yindlela esekelwe kwiitekisi kunye nendlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa. Le migaqo ilandelayo mayithathelwe ingqalelo xa kufundiswa izakhi zolwimi: • Igrama mayifundiselwe ukwakha iitekisi kwimo yazo yokusetyenziswa – loo nto ihambelana nolwimi njengoko lunjalo. • Ukusetyenziswa kwegrama makungabi namigqaliselo yokuhlalutya izivakalisi ngokuzimeleyo - makuchazwe indlela ezakhiwe ngayo izivakalisi kwiitekisi ezipheleleyo, umzekelo, amabali amafutshane, izincoko, iileta, iingxelo ezifundiswayo, ezifundwayo nezibhalwa ngabafundi esikolweni. 12 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 • Makukhuthazwe ukusetyenziswa kwezixhobo ezixhasayo zoqobo/zenyani ezifana nencoko yababini nodliwano-ndlebe. • Izakhi zolwimi mazidityaniswe nemisebenzi yolwimi kwiinkalo ezahlukeneyo zasekuhlaleni, umz. Ukuveza iingcinga ngezimvo zomntu, ukwazisa abantu, ukuthetha ngezinto/ukwenza ingxelo ngento, izenzo, iziganeko okanye abantu basekuhlaleni, izinto ezadlulayo okanye neziza kwenzeka: ukwenza izicelo, ukunika iingcebiso, ukudlulisa ukutya okanye izinto eziselwayo, ukwamkela nokwala ngokuphucukileyo, ukunika nokusabela kwimiyalelo, ukuthelekisa nokuchasanisa izinto. Sebenzisa imisebenzi yaseklasini efana neemo zolwimi nemisebenzi yazo, umz. Ukusebenzisa ixesha eladlulayo kunye/okanye nelidlulileyo xa kubhalwa isincoko esibalisayo naxa kubhalwa ingxelo. • Gxininisa kwimisebenzi enentsingiselo. Ukwazi imigaqo yolwimi akuthethi ukuba abafundi bayakwazi ukulusebenzisa ulwimi ngendlela ebumbeneyo/enamatheleyo nenentsingiselo. Eyona nto sinomdla kuyo sisakhi nomsebenzi waso ngaphaya komgangatho wesivakalisi, oko kukuthi, indlela abantu abalusebenzisa ngayo ulwimi oluthethwayo (intetho) okanye ulwimi olubhaliweyo (itekisi) ngendlela ebumbeneyo/enamatheleyo nenentsingiselo. • Akufunekanga abafundi bohlwayelwe umba wendlela yokubizwa kwamagama nemvakalozwi, ngaphandle kokuba ubangela ukuqhawuka konxibelelwano. 2. 2 UKWABIWA KWEXESHA LOLwimi LWESIBINI OLONGEZELELWEYO KWIKHARITYHULAM Kucetyiswa olu lwabiwo lwexesha lokufundisa izakhono ezahlukeneyo zolwimi ngeeveki ezimbini: Ukwabiwa kwexe- Ukwabiwa kwexesha Izakhono sha ngeveki ngeeveki ezimbini I-% (iiyure) (iiyure) Ukuphulaphula nokuthetha 1 25 Ukufunda nokubukela: isicatshulwa noncwadi 2 1 25 Ukubhala nokunikezela 1 25 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi 1 25 Wonke umxholo wolwimi ufundiswa ngomjikelo weeveki ezimbini (iiyure ezili-10 (ezisi-8)). Akunyanzelekanga ukuba ootitshala balandele lo mjikelo ncakasana, koko mabaqiniseke ukuba abafundi bayaqhelaniswa nezakhono zolwimi, ngakumbi ukufunda nokubhala. Ixesha elabelwe izakhono ezahlukeneyo zolwimi kwiBanga 7 - 9 ziiveki ezingama-36 ngonyaka. Iiyure ezine zezeemviwo - iiveki ezimbini zezikaJuni, ezimbini zezikaDisemba. IYYN 13
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 2. 3 IZIXHOBO ZOKUXHASA UKUFUNDA NOKUFUNDISA Abafundi mababe noku kulandelayo kuLwimi lwaseKhaya kwibanga lesi-7 ukuya kwele-9: IBANGA LEsi-7 - 9 Izixhobo ezingundoqo Iincwadi zolwimi ezimiselweyo √ Isichazi-magama √ Olunye kwezi *ntlobo zoncwadi zimiselweyo Inoveli emfutshane √ Amabali amafutshane √ Uncwadi lwemveli √ Idrama emfutshane √ Isihobe √ Ezokusasaza iindaba Amaphephandaba √ Iimagazini √ Iinkqubo zikanomathotholo/iidrama √ Iinkqubo zikamabonakude/iidrama/iidotyhumentari √ *Ekupheleni kwesi sigaba abafundi mababe befunde iintlobo zoncwadi ezintathu, umz. uhlobo olunye kwibanga ngalinye. Ootitshala boLwimi lwaseKhaya mababe nezi zinto zilandelayo: (a) Inkcazelo yepolisi yekharityhulam nokuhlola (b) ILanguage in Education Policy (ipolisi yokufundisa iilwimi) (c) Iincwadi ezimiselwe zolwimi ukusetyenziswa ngabafundi nezo zinguvimba ukongeza kwezo zichongiweyo. (d) Isichazi-magama (esolwimi olunye, eselwimi ezimbini, ezininzi, ithesarasi ne-ensayiklophidiya) (e) Iintlobo zoncwadi ezimiselweyo ezifanelekileyo (f) Iindidi zemathiriyeli yokusasaza iindaba: amaphephandaba, iimagazini, iibrowusha (g) Babe nethuba lokufumana izixhobo eziviwayo/ezibonwayo ukuze zisetyenziswe eklasini (h) Ezinye izixhobo zokusasaza (iintlobo zamaphephandaba, iimagazini neebhrowutsha) Izixhobo zokufundisa eklasini a) Uluhlu lweetekisi ezibandakanya amanqanaba okufunda awohlukileyo umz. iincwadi zokufunda ezikhethiweyo zeklasi ezineekopi ezineetekisi ezaneleyo kwinqanaba ngalinye b) Iintlobo ngeentlobo zeemathiriyeli eneetekisi ezibonwayo umz: amaphephandaba, iimagazini, ibrowutsha, iiflaya, izibhengezo, iipowusta, izaziso, njalo njalo. c) Izixhobo eziviwayo/ezibonwayo 14 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ICANDELO lesi-3: UMxholo neziCwangciso zokuFundisa izakhono zoLwimi Eli candelo lahlula-hlulwe langamacandelo AMABINI: linamagqabantshintshi ngezakhono zolwimi, umxholo iindlela zokwenza kunye neziCwangciso zokuFundisa. 3.1 Ukuphulaphula nokuthetha Ukuphulaphula nokuthetha zizakhono ezahlukeneyo kodwa ezisebenzisanayo. Zozibini zisoloko zikho eklasini xa abafundi bephulaphula naxa bexoxa ngolwazi oluthile. Ukuphulaphula nokuthetha okusesikweni kwiimo ezikhethekileyo, umzekelo, kwingxoxo-mpikiswano, kunyanzelisa ukuba kubekho ukufundiswa okungqalene nomxholo lowo. Ukuphulaphula nokuthetha okusesikweni nokungekho sesikweni kuhlanganiswe nokufunda, ukubhala nokusetyenziswa kolwimi yaye ukuthetha kunokuyenza itekisi ebhaliweyo ibe yeviwayo (umzekelo, ukufunda ngokuvakalayo). UKUPHULAPHULA Inkqubo yokuphulaphhula Ukufundisa ukuphulaphula kubandakanya ukusebenza ngemiba eyinxalenye yenkqubo yokuphulaphula. Lo ngumsebenzi ontlantlu-ntathu obonisa iindlela zokuphulaphula ngokuzimeleyo ukwenzela ukucazulula nokuqonda iintetho nezinye iimo eziviwayo. Akuyi kusoloko kusetyenziswa onke amanyathelo enkqubo yokuphulaphula ngalo lonke ixesha. Umzekelo, xa abafundi bephulaphule ingcaciso eshicilelweyo, bangafunda njengomsebenzi waphambi kokuphulaphula, msebenzi lowo oza kubaxhobisa ngokubaphulaphulisisa ubancedise ukunxulumanisa abakwaziyo namava abo. Imisebenzi yangexesha bephulaphule iza kubanceda ukuba bakhumbule iinkcukacha baphonononge nomyalezo. Emva kokuphulaphula kuza kubandakanya abafundi ekuphenduleni imibuzo elula ngabakuvileyo. Inkqubo yokuphulaphula 1. Inkqubo yaPhambi kokuphulaphula igxininisa ekwaziseni abafundi kwimeko yokuphulaphula. Iya bavumela ukuba bavuselele ulwazi lwabo lwangaphambili ngesihloko eso, baze balungiselele ukuphulaphula. • Ukuvuselela ulwazi asele benalo abafundi phambi kokuphulaphula, ukuze kuvuseleleke ulwazi ngohlobo oluthile lwengxoxo. • Ukuqikelela ukuba itekisi iza kuthetha ngantoni na ngokujonga isihloko/ukuxoxa ngomxholo wetekisi • Ukujongana naso nasiphi na isigama esiphambili abangaqhelananga naso abafundi • Utitshala unokuseta imibuzo yaphambi kokuphulaphula ukutsala umdla wabafundi • Abafundi mabazilungiselele ngokupheleleyo, umzekelo, ipensile, nencwadi yokubhalela, ukuthatha amanqaku. 2. Ngexesha lokuphulaphula abafundi baqwalasela iinjongo ezahlukeneyo. (Qaphela ukuba kulungile ukuba abafundi baphulaphule amatyeli amaninzi, begxininisa kumba owahlukileyo kwixesha ngalinye. IYYN 15
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 2.1 Ukuphulaphulela ukufumana ulwazi oluthile • Ukukhangela intsingiselo; ukhethe iingongoma eziphambili nezixhasayo. • Ukuthi gqolo ukhangela ukuba uyawuva na umyalezo ngokunxibelelanisa, ukwenza nokuqinisekisa iingqikelelo, ukuzigqibela ngento, ukuphonononga nokucamngca. • Ukubhala amanqaku anentsingiselo; amagqabantshintshi, elungelelanisa/dwelisa izimvo, esahlula-hlula, ukushwankathela, ukubalisa ngokutsha, ukulandela imiyalelo. • Ukuqaphela umyalezo odluliswa yintshukumo yomzimba yesithethi nezinye izikhokelo ezibonwayo. 2.2 Ukuphulaphulela ukuqhagamshelana • Ukusebenzisa imigaqo yokunikana amathuba kwincoko okanye kumsebenzi weqela • Ukubuza imibuzo ukuqhubela phambili incoko • Ukuphendula kulwimi, izijekulo, ukunamathelisa iliso nokusebenzisa amalungu omzimba. • Ukubonisa umdla nengqwalasela ngokufanelekileyo ngembonakalo, ngendlela yokuma/yokuhlala, njalo njalo. • Ukusebenzisa imigaqo efanelekileyo yokubonakalisa imbeko nokubonisa intlonipho kwabanye. 2.3 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa/ukuqonda • Ukuphendula kwiimpawu zobugcisa zetekisi eviwayo, umzekelo, isingqisho, isantya, isandi • Ukuphendula kwiimeko ngeemeko zoqhagamshelwano • Ukusebenzisa imigaqo yokunika amathuba xa nincokola • Ukuthethelela icala olikhethileyo • Ukubuza imibuzo ukwenzela ukuqhubela phambili incoko. • Ukuphendula kulwimi, izijekulo, ukunamathelisa iliso nokusebenzisa amalungu omzimba. • Ukuboninsa ukuzalana phakathi kolwimi nenkcubeko ngokubonakalisa intlonipho kwizenzo zenkcubeko. • Ukuphendula kwimigangatho yobuhle beetekisi zomlomo, umzekelo, isingqi, isantya, ii-ifekthi zesandi, umfanekiso- ngqondweni 3. Umsebenzi wasemva kophulaphula ungezinto ozivileyo waziqaphela ngethuba uphulaphule. Abafundi benza oku kulandelayo: • Ukuphendla amanqaku owabhalileyo • Ukushwankathela • Ukuguqula ulwazi lomlomo lube kwimo ebhaliweyo, umzekelo, ukusebenzisa ingcombolo yolwazi ukuleyibhelisha umfanekiso. • Ukuphicotha ulwazi olutsha belusebenzisa ulwazi abasele benalo • Ukufikelela kwizigqibo, ukuvakalisa uluvo lwakho 16 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Ubude beetekisi emazisetyenziselwe ukuphulaphulela ukuqonda Iitekisi Amabanga Ubude bexesha • Iitekisi ze-orali/intetho yomlomo, ezibonwayo, eziviwa-zibonwa iBanga lesi-7 Ebuncinaneni kunye neetekisi zamajelo eendaba ezinolwazi olubekwe imizuzwana engama-30 ngeentlobo ngeentlobo iBanga lesi -8 Ebuncinaneni • Iitekisi eziviwayo imizuzwana engama-45 • Iitekisi zobugcisa iBanga lesi-9 Ebuncinaneni umzuzu • Iitekisa zokwandisa ulwazi om-1 • IItekisi zokuzixhobisa ngolwazi • Iitekisi eziviwa-zibonwa (iifilim, iinkqubo needotyhumentari zikamabonakude, imiboniso yezilayidi, okushicilelweyo (okurekhodiweyo), iinkqubo zerediyo, iifoto, iividiyo zomculo) UKUTHETHA Ukuthetha ngokucacileyo, ngokuqhabalakayo, ngokuthungelelanayo, ngokuzithemba nangokufanelekileyo makube yinjongo yokufundisa ukuthetha. Umyalelo wokuthetha kufuneka uqaphele iimeko zokuthetha ngokusesikweni nangokungekho sesikweni, ukususela kwincoko nje ukuya ekwenzeni intetho ngokusesikweni. Ukufundiswa kokuthetha makuquke ulwazi lwenkqubo neendlela zokuthetha. Inkqubo neendlela zokuthetha Inkqubo yokuthetha ngokusesikweni inala manqanaba alandelayo: • ukucwangcisa: ukuphanda nokulungelelanisa ulwazi • ukuziqhelanisa • nokunikezela (ukwenza intetho) Ukuthetha nokunikezela ngokusesikweni Inkqubo yokuthetha iza nokuba nala manqanaba mathathu angasentla. Iimo zokunikezela ezisesikweni ziquka okubhaliweyo kunye neorali/okuthethwayo okunokuhlolwa ngootitshala. Ukucwangcisa: ukuphanda nokulungelelanisa ulwazi Abafundi babonisa izakhono zokucwangcisa, zokuphanda nokulungelelanisa ulwazi belungiselela intetho yomlomo/ iorali ngolu hlobo: • Ukusebenzisa oovimba neemathiriyeli zokongezelela ulwazi ukufumana nokukhetha ingcombolo yolwazi. • Ukulungelelanisa nokubhala ulwazi; ukubhala amanqaku (iinowuthsi) • Ukusebenzisa intshayelelo nesiphelo esichanekileyo • Ukuvelisa izimvo ngomlomo ngendlela elandelelana ngokufanelekileyo • Ukusebenzisa izinto, izincedisi eziviwayo kunye/okanye nezibonwayo ukuphucula umdla nokuchaneka kwentetho yabo enikezelwayo. IYYN 17
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Ukuziqhelanisa kunye nokwenza intetho/nokunikezela Abafundi babonakalisa izakhono zokuziqhelanisa nokwenza intetho yomlomo ngolu hlobo: • Ukusebenzisa iindlela ezifanelekileyo zokuthetha nabantu • Ukubonakalisa ukubazi abaphulaphuli • Ukubonakalisa ukuyazi imeko-bume: esesikweni okanye engekho sesikweni • Ukuvakalisa uluvo lwakho • Ukusebenzisa izakhi nemigaqo yolwimi yolwimi ngokuchanekileyo • Ukusebenzisa ubugcisa obuchanekileyo bokuthetha ngomlomo nangeentshukumo zomzimba ukugxininisa intsingiselo, umzekelo: imvakalozwi, ukunyuka nokuhla kwelizwi, isantya, ukubekelela izimvo, ukunamathelisa amehlo, inkangeleko yobuso, izijekulo neentshukumo zomzimba • Ukuthetha ngokuvakalayo, ngelizwi elicacileyo nokuphimisela (ukubiza amagama) kakuhle ngokwentsingiselo Ukuthetha okungekho sesikweni kunye nomsebenzi weqela (jonga “Iimpawu kunye nemigaqo yokunxibelelana ngomlomo” apha ngasezantsi) • Ukuqala nokuqhuba incoko • Ukubuza nokuphendula imibuzo usenzela ukuqhuba incoko • Ukusebenzisa imigaqo yokunikana amathuba • Ukucacisa intsingiselo apho kufanelekileyo • Ukukhuthaza iinjongo zomsebenzi weqela ngobunkokeli nezinye iindima • Ukuphendula kulwimi, izijekulo, ukunamathelisa iliso neentshukumo zomzimba • Ukubonisa umdla nengqwalasela ngokufanelekileyo ngembonakalo, indlela yokuma/yokuhlala nezijekulo Iimpawu nemigaqo yeetekisi zokunxibelelana ngomlomo 18 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 1. Ukuthetha okungekho sesikweni kunye nomsebenzi weqela Imo oyetekisi etheth- Injongo Iimpawu wayo/ye-orali Incoko engekho sesikweni/ Ukuxoxa ngezihloko • Ukuqala nokuqhuba incoko ingxoxo yababini/umsebenzi ezinikiweyo • Ukusebenzisa imigaqo yokunikana amathuba xa nithetha weqela • Ukuvala izikhewu nokukhuthaza isithethi. Jonga: Iintetho ezisetyenziswa kwincoko – • Ukucacisa intsingiselo apho kufanelekileyo Uluhlu olubonisayo lulapha • Ukunika uluvo lwakho ngasezantsi • Ukubuza nokuphendula imibuzo usenzela ukuqhuba incoko • Ukujongana nolwimi, izijekulo, unamatheliso lwamehlo nentshukumo yomzimba. • Ukubonisa umdla nengqwalaselo ngokufanelekileyo ngembonakalo, indlela yokuma/yokuhlala nezijekulo. Ukufunda ngokuvakalayo Ukwabelana ngetekisi • Ukufunda ngokuqhabalaka nangokuvakalayo okungalungiselelwanga • Ukubiza amagama ngendlela engatshintshi ntsingiselo 2. Ukuthetha nokunikezela ngokusesikweni Jonga nakwiingcaciso gabalala malunga nokucwangcisa nokunikezela apha ngasentla. Imo yetekisi etheth- Injongo Iimpawu wayo/ye-orali Intetho elungiselelweyo Ezahlukeneyo: • Ukuqhuba uphando/ukulungiselela zokuxhobisa/ Le mo ibonakalisa • Ukucwangcisa imathiriyeli ngokundindeneyo. Ukuchonga zokwabelana ubungqina bophando nokuphuhlisa iingongoma eziphambili nemizekelo exhasayo kunye/namalungiselelo • Ukusebenzisa isakhiwo, isigama, ulwimi nemigaqo yolwimi • Ukusebenzisa imvakalozwi, ukunyuswa nokuhliswa kwelizwi, isantya, unamatheliso lwamehlo, indlela yokuma nezijekulo • Ukusebenzisa intshayelelo nesiphelo esidlwengul’ umxhelo • Ukusebenzisa isimbo nerejista efanelekileyo • Ukubandakanya izincedisi ezibonwayo, eziviwayo kunye/ okanye neziviwa-zibonwa, umzekelo, iitshathi, iipowusta, izinto eziboniswayo, imifanekiso Ukufunda Ukwabelana ngetekisi • Ukufunda ngokuqhabalaka nangokuqiqa ngokwenjongo ngokuvakalayo oyibhale ngokwakho nomsebenzi okulungiselelweyo okanye ebhalwe • Ukubiza amagama ngokungatshintshi ntsingiselo ngabanye, umz. ibhalelwa ukonwabisa • Ukuphucula intsingiselo ngokwemvakalozwi, ukunyuswa nokuhliswa kwelizwi, isantya, unamatheliso lwamehlo, indlela yokuma nezijekulo. IYYN 19
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 3. Ukuthethela iinjongo ezithile/imixholo ethile Imo yetekisi etheth- Injongo Iimpawu wayo/ye-orali Ukwalathisa Ukubonisa umntu indlela • Ukusebenzisa imo eyalelayo yokuya endaweni • Ukusebenzisa izivakalisi ezicacileyo nezivakalayo • Ukulandelelanise ingcaciso yakho • Ukukhomba kwicala elithile • Ukunika umgama oqikelelwayo • Ukunika ingcombolo yolwazi malunga neendawo eziqaphelekayo nezaziwayo apha endleleni Imiyalelo Ukucacisa indlela • Ukucacisa indlela yokwenza into ethile yokwenza umsebenzi • Ukuchaza iimathiriyeli ezifunekayo othile/ukupheka ukutya • Ukunika ulandelelaniso lwemiyalelo olucacileyo, oluchanekileyo nolufanelekileyo • Ukusebenzisa isigama esifanelekileyo Ubude obucetywayo bexesha leetekisi zokunxibelelana ngomlomo Iitekisi Ixesha Ibanga 7-9 Iincoko Imizuzu emi-5 -10 kwiqela/iklasi Iingxoxo zababini Umzuzu om-1 - 2 kwisibini ngasinye Izalathiso nemiyalelo Umzuzu om-1 Ukufunda okulungiselelweyo Umzuzu om-1 Iintetho ezilungiselelweyo Umzuzu om-1 Ukubalisa into Ukuya kutsho kwimizuzu emi-2 Intetho yenziwa imihla ngemihla, umzekelo ukucela uncedo, Umzuzu om-1 - 2 ukuxolisa, njalo njalo. Iintetho ezisetyenziswayo kwincoko – Uluhlu olubonisayo UKUCELA IMVUME/UKWENZA IZICELO UKUPHAZAMISA • Ndinga........... ? • Ndicela uxolo, ndinga................ ? • Kungenzeka ukuba ndi.......... ? • Uxolo, ndinga................. ? • Ingaba kulungile ukuba............. ? • Uxolo, uyazi ukuba........... ? • Kungakuhle ukuba............ ? • Ndicela uxolo ngokukuphazamisa, ungandinceda? (esesikweni). • Ungakhathazeka ukuba ndinga............ ? • Ndicela undivumele ndi............... • Ungavuma uku.......... ? UKUNIKA UNCEDO UKUFUNA UNCEDO • Ndingakunceda? • Ndingancedisa nge............. ? • Kukho into oyikhangelayo? • Ungandinceda ukuba ndi............. ? • Ingaba ufuna uncedo kusini na? • Ndifuna uncedo............... • Ungathanda ukuncediswa? • Nceda undincedise.............. (esesikweni). • Ndingakwenzela ntoni namhlanje? • Nceda undincedise nge................ 20 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 UKUXOLISA UKUKHALAZA • Uxolo. • Ndicela uxolo ngokuthetha oku kodwa............. • Ndicela uxolo ngoku........... • Ndicela uxolo ngokukuphazamisa, kodwa................. • Ndiyaxolisa.......... • Mhlawumbi ulibele uku............................ • Ndicela undixolele ngoku................... • Ndicinga unokuba ulibele uku................... • Ndiyaxolisa ngoku................. • Ndicela uxolo bekungafanelekanga ukuba nditsho, kodwa.......................... • Ndicela uxolo. • Ndicinga ukuba asiqondananga ngokuba...................... • Ndixolele. • Ungandivi kakubi, kodwa.............. • Ndicela undixolele. UKUNIKA INGCEBISO UKUXELA OKUTHANDAYO • Andiqondi ukuba kufanele ukuba u.......... • Ndingathanda ukuba u...................... • Kufanele ukuba u.................. • Kungangcono ndi..................... • Akufanelekanga ukuba u.................. • Kutheni singa............ ? • Ukuba bendinguwe, bendinga................ • Ngoko ke, ndingathanda............ Ucinga ntoni? • Ukuba bendikule ndawo ukuyo, bendinga................ • Ucinga ukuba sifanele senze ntoni? • Ukuba bendisezihlangwini zakho, bendinga................ • Ukuba bekuya ngokwam bendinga......................... • Kungangcono ukuba u............ • Ndicinga ukuba kufanele ukuba si................ • Akufanelekanga ukuba u............... • Nokuba wenzani, musa uku............ UKUQIKELELA, UKUZIGQIBELA NGENTO UKUNIKA INGCOMBOLO YOLWAZI ENGACACANGA • Ndingathi sele eza kulungela uku............ • Zimalunga.................. • Ingafuna i............... • Ziqikeleleka ukuba zimalunga.................. • Ingangu............... • Zininzi kakhulu ii............. Kuqikeleleka ukuya kutsho kwezi....... • Ibonakala ngokungathi............... • Ithande ukufana ne.............. • Mhlawumbi ufuna............. • Ludidi lwe................... • Mhlawumbi bafuna.............. • Zithande ukufana................................ • Kunzima ukutsho, kodwa ndingathi.......... • Kunzima ukutsho, kodwa ndingaqikelela ndithi.......... • Andiqinisekanga ncam, kodwa ndicinga ukuba...... • Andiqinisekanga ncam, kodwa ndicinga ukuba...... UKUVALELISA UKUZIPHONONONGA Iihambo ezinde, iiholide, iihambo ezimfutshane • Oku kusebenze kakuhle kakhulu kuba........... • Uhambe kakuhle. • Ndikwenze kakuhle oku kuba.............. • Uyonwabele iholide yakho. • Bekuya kuba ngcono ukuba bendi................... • Uzonwabele iiholide zakho. • Oku kungaphucuka ngoku..................... • Wonwabe! • Ikhona inkqubela phambili kuba.......... • Ube nexesha elimnandi e (indawo efana nendawo • Oku kuyaphumelela kuba....... yokutyela) • Ube nexesha elimnandi e (igama ledolophu) UKUBULISA EMVA KOHAMBO • Ibinjani iholide yakho...... ? • Ubulonwabele ixesha lakho e (kuloo ndawo) ? • Belunjani uhambo lwakho? IYYN 21
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 3.2 Ukufunda nokubukela Ukufunda/ukubukela kudibanisa imiba emibini: 1) ukufunda nokusebenzisa iindlela zokucazulula nokuqonda itekisi 2) ukufunda nokusebenzisa ulwazi lweempawu zeetekisi. Yomibini le miba mayenziwe xa kufundiswa ukufunda/ ukubukela kwiitekisi zoncwadi nezingezozoncwadi. Umxholo wokufunda/wokubukela wenziwe ngolu hlobo: 1) ukufundela ukuqonda kunye 2) nokuzifundela ngokuzimeleyo okwandisiweyo. Inkqubo yokufunda Ukufundisa ngokufunda kubandakanya ukusebenza ngezinto eziyinxalenye yenkqubo yokufunda. Lo ngumsebenzi ontlantlu-ntathu obonisa izicwangciso zokufunda ngokuzimeleyo ukwenzela ukucazulula nokuqonda itekisi. Akuyi kusetyenziswa onke amanyathelo ale nkqubo ngalo lonke ixesha. Umzekelo, xa abafundi befunda uhlobo lwetekisi okanye loncwadi abangaluqhelanga, kufuneka benze umsebenzi waphambi kokufunda obaxhobisa ngeempawu ezicacileyo zolu hlobo lwetekisi, nokubanceda ukunxibelelanisa namava abo abanawo. Imisebenzi yangeli xesha kufundwayo iza kubanceda ukuhlalutya isakhiwo sayo neempawu zolwimi ngokunzulu. Imisebenzi yasemva kokufunda inokuxhobisa abafundi bakwazi ukuzibhalela ngokutsha olu hlobo loncwadi. Inkqubo yokufunda 1. Phambi kokufunda kwazisa abafundi kwitekisi. Kuvuselelwa unxulumaniso lolwazi olutsha nolwangaphambili. • Ukukrwaqula nokubalekisa amehlo (skimming and scanning) kwiimpawu zetekisi: Izihloko zeencwadi, izihloko, izihlokwana, ingcaciso ngemifanekiso, izinto ezibonwayo neengcaciso ezibhaliweyo, umzekelo, inkangeleko, ii-ayikhoni, imizobo, iigrafu, iitshathi, imizobo, iimephu, iimenyu zekhompyutha, ukhangelo lwamagama angundoqo, njalo njalo • Ukuqikelela usebenzisa ingcombolo yolwazi olufunyenwe kukrwaqulo nobalekiso lwamehlo kwitekisi • Ukujongana naso nasiphi isigama esiphambili esinokuba sitsha kubafundi 2. Okwenzeka ngelixa ufunda kuquka ukufumana intsingiselo ngetekisi nokuqaphela iimpawu zayo zolwimi • Ukuqiqisisa malunga netekisi • Ukukhangela intsingiselo yamagama angaqhelekanga nemifanekiso yetekisi usebenzisa izakhono zokuthelekelela intsingiselo yamamagama ngokwendlela asetyenziswe ngayo (word attach skills) nezikhokelo ngokusemxholweni. • Ukusebenzisa iindlela zokuqonda itekisi: ukwenza unxibelelaniso, ukubeka esweni ukuqonda, ukulungelelanisa isantya sokufunda nobunzima betekisi, ukufunda kwakhona xa kukho imfuneko, ukukhangela kwitekisi ulwazi oluthile olunokuba luncedo, ukubuza nokuphendula imibuzo (ukusukela kwekwizinga elisezantsi ukuya kweliphezulu), ukuzenzela umfanekiso-ngqondweni, ukuzigqibela ngento, ukufundela ukukhangela iingongoma eziphambili, ukuchonga isigama esisetyenzisiweyo nezakhi zolwimi, ukuqaphela uhlobo lwetekisi ngokwesakhiwo sayo neempawu zolwimi. • Ukuthabatha amanqaku okanye ukushwankathela iingongoma eziphambili. 22 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 3. Okwenziwa emva kokufunda kuxhobisa abafundi malunga nokuqwalasela kunye nokuphendula malunga netekisi xa iyonke. • Ukuphendula kwitekisi imibuzo ekwizinga eliphantsi ukuya kweliphezulu. • Ukuthelekisa nokuchasanisa; ukulungelelanisa. • Ukufikelela kwizigqibo nokuvakalisa uluvo lwakho. • Ukuvelisa ngokutsha olu hlobo loncwadi kwiimbhalo zabo (apho kufanelekileyo). Imizekelo yeendidi zemibuzo Imibuzo engolwazi Ngubani …? Intoni……..? Phi…….? Imibuzo yokuvavanya ukuqonda Ngubani uyise…….? Imibuzo engokusebenzisa ulwazi Khawenze isivakalisi ngesi senzi. Khawenze isivakalisi esifana nesi singentla ngeli gama . Imibuzo yokuhlalutya Ngaba le ifana ne…..? Ngaba le yohlukile kwi…….? Kutheni lo mlinganiswa ethanda……? Yinyani/asiyonyani Imibuzo yokuphonononga Yiyiphi kwezi oyikhethayo? Ukukhetha uhlobo lwetekisi Ootitshala mabaqinisekise ukuba abafundi bafunda uluhlu lweetekisi neentlobo zoncwadi apha enyakeni. Kufanele ukuba kubekho ulungelelwano phakathi kweetekisi zokufundela ukuqonda, ukunxibelelana kunye nokuzonwabisa. UKUFUNDA NGOKUNZULU 1.1 Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane ezibhaliweyo usenzela UKUQONDA kwinqanaba legama Abafundi basebenzisa iindidi ngeendidi zeendlela zokucazulula iitekisi. Bakha isigama ngokusebenzisa isakhono sokuthelekelela intsingiselo ymagama ngokwendlela asetyenziswe ngayo kunye nokuwasebenzisa. • Ukusebenzisa izichazi-magama, iithesarasi neminye imithombo yokwandisa ulwazi ukuqaphela intsingiselo, upelo nokuphinyiselwa kwamagama nezigaba zentetho zamagama angaqhelekanga • Ukuchonga intsingiselo yezimaphambili nezimamva • Ukuqaphela intsingiselo yamagama neempawu eziwafaka kumaqela athile amagama usebenzisa ulwazi lweengcambu, izimamva nezimaphambili eziqhelekileyo • Ukusebenzisa umxholo wetekisi (umzekelo, iintsingiselo zezivakalisi), iimpawu zokubhala (umzekelo, iziphumlisi, iimpawu zocaphulo) iimpawu zokubhala ezibhalwe ekhompyutheni (umzekelo, ukubhala ngqindilili) ukukhangela intsingiselo yamagama angaqhelekanga • Ukusebenzisa izaci namaqhalo aqhelekileyo (ikati ilele eziko). • Ukuchonga imvelaphi yamagama nokusetyenziswa kwamagama amatsha umz. iziyelelane, isitsotsi, amagama emboleko • Ukwahlula phakathi kwamagama ekulula ukuwabhidanisa: Oomabizwahluke, oomabizwafane, izithethantonye • Ukuqaphela izishunqulelo ezithile • Ukusebenzisa ulwazi lwegrama ukucazulula intsingiselo. IYYN 23
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 1.2 Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane usenzela UKUQONDA kwinqanaba lesivakalisi nelomhlathi Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo lwegrama ukuqonda isakhiwo sesivakalisi nokucwangciswa kweetekisi. Ukufunda itekisi kweli zinga kunika ithuba lokufundisa izakhi zolwimi ngokuhlangeneyo. • Ukuchonga, ukucacisa nokuhlalutya intsingiselo nemisebenzi yezakhi nemigaqo yolwimi kwiitekisi. 1.3 Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane ezibhaliweyo usenzela UKUQONDA kwinqanaba letekisi epheleleyo Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngeentlobo zoncwadi nakufundo lwetekisi esesikweni ukwenzela ukuqonda intsingiselo, injongo nefuthe lwetekisi yonke. • Ukuzalanisa itekisi namava abo. • Ukufikelela esigqibeni; ukuveza nokuxhasa uluvo lwakho. 1.4 Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane usenzela UKUSHWANKATHELA NOKUTHABATHA AMANQAKU Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngeempawu zetekisi ukushwankathela itekisi. Jonga ezi ndlela zokufunda zingasentla. • Ukukrwaqula nokubalekisa amehlo kwiingongoma eziphambili nomxholo. • Ukudwelisa iingongoma eziiphambili 1.5 Ukufunda ngokunzulu IITEKISI EZINEEMO EZAHLUKENEYO KUNYE NEETEKISI EZIBONWAYO (Iitekisi ezineemo ezahlukeneyo zisebenzisa imathiriyeli ebonwayo nebhaliweyo kwitekisi enye, umz. izibhengezo, iikhathuni. Oku kungadityaniswa nolwimi oluthethwayo nezijekulo). Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngemifanekiso nezinto ezibonwayo ukuqonda indlela ezo zinto ezincedisa ngayo ekubhaleni iitekisi ezineemo ezahlukeneyo. • Ukuchonga nokuxoxa ngenjongo nomyalezo weetekisi ezibonwayo eziyilelwe ukonwabisa, umz. ifilim, iikhathuni, iividiyo zomculo, izicwaili ezihlekisayo. UKUFUNDA IINTLOBO ZONCWADI/ZEETEKISI Abafundi bafunda bonwabele iitekisi zoncwadi baphendule imibuzo ebonakalisa ukuqonda. Baqonda iimpawu eziphambili zeendidi zeetekisi, umz. umbongo uneempawu ezahlukileyo kwezebali elifutshane. UKUFUNDA/UKUBUKELA NGOKUZIMELEYO OKONGEZELELWEYO Abafundi baziqhelanisa neendlela ebebeziboniswe ngexesha befunda ngokunzulu ngenjongo yokuzonwabisa. Kubalulekile kakhulu ukuba utitshala abancedise abafundi ukuba bafumane ulwazi olukwizinga labo ngezi ndlela zikulandelayo: • Ukufikelela kwiilayibrari nokwazi ngemigaqo yokugcina iincwadi • Ukufunda/ukubukela uluhlu olubanzi lweetekisi ezipheleleyo, umzekelo, iincwadi, iimagazini, amaphephandaba, iiwebhusayithi, iifilim loo nto beyenza ukuphuma kwesikolo. 24 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 IITEKISI EZISETYENZISIWEYO KUHLANGANISO LOKUFUNDISA IZAKHONO ZOLWIMI KWISIGABA ESIPHEZULU Ukongeza kwiitekisi zoncwadi ezifundwayo ngokusesikweni, iitekisi eziza kwenziwa kwiBanga lesi-7 - 9 ziquka iitekisi ezibhaliweyo, ezibonwayo nezemalthimidiya ezineenjongo ezahlukeneyo. Ezinye iitekisi ziza kufundwa ngokweempawu zobugcisa; ezinye iitekisi ziza kufundwa njengemizekelo neemodeli ezinokusetyenzisa ekubhaleni. Iitekisi zoncwadi ezifundwayo. Iitekisi ezibhaliweyo Imalthimidiya/iitekisi ezibonwayo Uluhlu oluza kufundwa kwisiGaba ezinengcombolo yolwazi ezinengcombolo yolwazi esiPhezulu Izichazi-magama Iitshathi, iimephu Iintlobo zoNcwadi I-ensayiklophidiya Iigrafu, iitheyibhile, iiphayi-tshathi ezinokusetyenziswa Iishedyuli Isazobe sokucinga/ubungqina boyilo, Ezi ntlobo zoncwadi zilandelayo imizobo zinokusetyenziswa ezifakwe Iidayrektri zefowni kwiKhathalogu yeSizwe yoNcwadi: Iipowusta Iincwadi zegrama Iiflaya, iphamflethi, iibrowutsha Iithesarasi INoveli emfutshane Izalathisi neesimboli Iithayimtheyibhile Iidotyhumentari zikamabonakude Amabali amafutshane/uncwadi Izikhokelo zikamabonakude lwemveli Iiwebhupheyiji, Iitekisi ezibhaliweyo zemidiya IBanga 7 – li-1 ibali) iisayithi ze-intanethi, Amanqaku emagazini (IBanga 8 – li-1 ibali) iiblogu Amanqaku amaphepha-ndaba (IBanga 9 – ma-2 amabali) ifacebook nezinye iinetwekhi Iileta eziya kumhleli zokudibana kwi-intanethi Idrama emfutshane Izibhengezo Ukusebenzisa idatha projektha Isihobe Iitransparensi (IBanga 7 – mi-2 imibongo) Iimo ezibhalwayo zeetekisi eziviwayo Imalthimidiya/iitekisi ezibonwayo (IBanga 8 – mi-2 imibongo ) zeenjongo zobugcisa Incoko yababini (IBanga 9 – mi-3 imibongo) Iifilim Iintetho Iifoto Iingoma Ukwandisa ulwazi Imifanekiso Iifilim Iitekisi ezibhaliweyo zokunxibelelana Imalthimidiya/iitekisi ezibonwayo Ibali eliqhubekayo/iidotyhumentari neziyimihlathi zokuzonwabisa nokuziyolisa zikamabonakude Iileta Iifilim Idrama yerediyo Iidayari Iinkqubo zikamabonakude Izincoko Izimemo Iividiyo zomculo Inoveli engobomi bomntu othile I-imeyile Iikhathuni, (Ibhayografi) Ii-sms Izihlekiso Igrafithi I-twitter Amanqaku Iingxelo Inoveli ebhalwe ngumbhali ngobomi Iitekisi zonxibelelwano loshishino Iitekisi eziviwayo/ukuvakal bakhe (iothobhayografi). ezibhalwayo nokungavakali kakuhle kwezandi Amabali emveli (kuquka iindidi Iileta ezisesikweni Iinkqubo zerediyo zeentsomi , amabali angembali Ukufundwa kwedrama nangamaqhawe Ukufundwa kweenoveli okanye amabali amafutshane Iintetho ezishicilelweyo Izibhengezo kwirediyo, kumabonakude, amaphephanda neemagazini IYYN 25
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Ubude beetekisi ezibhaliweyo eziza kufundwa xa kufundwayo/isicatshulwa nesishwankathelo Amabanga Inani lamagama Iitekisi zokufunda ngokuvakalayo 7 Amagama angama-40 – 70 8 Amagama angama-70 – 90 9 Amagama angama-90 – 110 Isicatshulwa 7 Amagama angama-40 – 70 8 Amagama angama-70 – 90 9 Amagama angama-90 – 110 7 Amagama angama-80 Isishwankathelo 8 Amagama ali-100 9 Amagama ali-120 3.3 Ukubhala nokunikezela: inkqubo, umxholo, iindlela kunye neetekisi Ukubhala nokunikezela kuquka imiba emithathu: 1) ukusebenzisa inkqubo yokubhala 2) ukufunda nokusebenzisa ulwazi ngesakhiwo neempawu zeentlobo zeetekisi ezahlukeneyo 3) ukufunda nokusebenzisa ulwazi ngesakhiwo somhlathi nesesivakalisi kunye neempawu zokubhala. Inkqubo yokubhala Ukufundisa ukubhala kudla ngokuquka ukusebenza ngokwenkqubo yokubhala. Nangona kunjalo, akunyanzelekanga ukuba asetyenziswe onke amanyathelo ale nkqubo ngamaxesha onke. Umzekelo, xa abafundi bebhala uhlobo lwetekisi oluqhelekileyo, kuza kufuneka bahlalutye isakhiwo salo kunye neempawu zolwimi ngokunabileyo. Kungakho amaxesha apho kunokufuneka ukuba ootitshala bagxininise kwisakhiwo sesivakalisi okanye ekubhalweni komhlathi, okanye abafundi babhale iitekisi ezingenadrafti xa belungiselela uviwo. Ukukhetha uhlobo lwetekisi Ootitshala mabaqinisekise ukuba abafundi babhale uluhlu lweetekisi ngonyaka. Makubekho ulungelelwano phakathi kweetekisi ezimfutshane nezinde kwaye kubhalelwe iinjongo ezahlukeneyo: ingqiqo, ubugcisa, umsebenzi ongomntu/ wokunxibelelana nabantu. Ootitshala mabakhethe uhlobo lwetekisi kunye nesihloko esichanekileyo ekuza kubhalwa ngaso, umzekelo, umhlathi oxoxayo/ochazayo, onokuthi mhlawumbi, ‘Ukutya endikuthandayo.’ Amanyathelo enkqubo yokubhala Phambi kokubhala • Ukufundisa abafundi isigama esifanelekileyo kunye nohlobo olufanayo lwetekisi • Ukuqokelela izimvo ngesihloko Ukucwangcisa • Ukwenza isicwangciso setekisi usebenzisa isakhiwo nezimvo ekuxoxwe ngazo kwisigaba samalungiselelo okubhala • Ukuchonga izimvo eziphambili nezixhasayo, usebenzisa isazobe sokucinga • Ukulandelelanisa izimvo ngokwesicwangciso ukwenzela ukuba zivakale. 26 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Ukwenza iidrafti • Ukubhala idrafti yokuqala uthathela ingqalelo injongo, abafundi bayo, isihloko nohlobo lwetekisi • Ukukhetha amagama afanelekileyo • Ukucwangcisa izimvo ngokulandelelana okuvakalayo ukwenzela ukuba ibali livakale • Ukucwangcisa izimvo kunye/okanye nemifanekiso • Ukufundisisa iidrafti ufundele notitshala noogxa bakho basesikolweni baze bakunike ingxelo Ukuhlaziya, ukuhlela, ukulungisa iziphene nokunikezela • Ukuphonononga izinto azibhalileyo nezibhalwe ngabanye elungiselela ukuziphucula esebenzisa imilinganiselo emiselweyo (iikhrayitheriya). • Ukuphucula isigama, isakhiwo sesivakalisi nomhlathi. • Ukulandelelanisa nokunxibelelanisa imihlathi. • Ukusebenzisa igrama, upelo neempawu zokubhala ngokuchanekileyo. • Ukulungisa idrafti yokugqibela kuquka inkangeleko, umzekelo, izihloko neefonti. • Ukunikezela ngetekisi. Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngezakhi nemigaqo yolwimi ukubhala iitekisi Ukuchonga isigama • Ukwazi nokusebenzisa uluhlu lwesigama. • Ukwazi ngesigaba sentetho segama nendlela yokusetyenziswa kwaso kwisivakalisi. • Ukwazi ukuba igama lisesikweni, alikho sesikweni okanye liyaxhokonkxa (okanye alithandeki kulowo libhekisa kuye) nokulisebenzisa ngokufanelekileyo (okanye ukungalisebenzisi kwaphela). • Ukupela amagama ngokuchanekileyo. • Ukusebenzisa izichazi-magama neethesarasi ukwandisa isigama. • Ukugcina isichazi-magama okanye incwadi yesigama usenzela ukwandisa isigama. Ukwakhiwa kwesivakalisi • Ukubhala izivakalisi ezilula nezimbaxa. • Ukusebenzisa izibandakanyi ukudibanisa amagatya kwizivakalisi ezimbaxa, umzekelo, yaye, kodwa, ngoko ke, emva koko. IYYN 27
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Iimpawu zokubhala • Ukwazi uze usebenzise ezi impawu zokubhala zilandelayo ngokufanelekileyo nangokuchanekileyo: Isingxi, isiphumlisi, ikholoni, isemi-kholoni, iqhagamshela, isimeli-nobumba, uphawu lombuzo, uphawu lwesikhuzo, izibiyeli, iimpawu zocaphulo. Ukubhala umhlathi • Ukubhala imihlathi elandelelana ngendlela efanelekileyo. Irejista (uhlobo lolwimi olusetyenziswa kwimeko ethile) • Ukusebenzisa irejista efanelekileyo. Iintlobo zeetekisi – isakhiwo neempawu zolwimi Ezi theyibhile zingasezantsi zichaza uluhlu lweentlobo zeetekisi ekufuneka abafundi bafundiswe ukuba bazibhale kumaBanga 7 -9; kusenokubandakanywa nezinye iitekisi xa kufanelekile. Iitekisi zobugcisa Uhlobo lwetekisi Injongo Isakhiwo setekisi Iimpawu zolwimi Ebalisayo Ukonwabisa Ukwakheka Ibhalwa ngokomntu wokuqala okanye wesithathu. komhlathi ngokuthungelanayo. Kusetyenziswa ixesha langoku okanye eladlulayo. Iziganeko zichazwa ngokulandelelana kwazo. Izidibanisi ezibonisa ixesha. ukusetyenziswa intetho yababini. Echazayo Ukuchaza Inkcazelo: umz. Chaza Inokubhalwa ngokwexesha langoku. into ngendlela okwenzeka emfanekisweni Kusetyenziswa amagama ukudala umfanekiso evakalayo Kusetyenziswa izichazi, izihlomelo. 28 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Iitekisi zemihlathi/iitekisi zonxibelelwano ezinde nezimfutshane Uhlobo Injongo Isakhiwo setekisi Iimpawu zolwimi lwetekisi Idayari Ukubhala Idla ngokubhalwa kwincwadi ekhethekileyo Kudla ngokubhalwa kusetyenziswa nokubonisa (idayari okanye ijenali) ixesha langoku/elizayo/eladlulayo amva akho buqu/ Izingeniso zedayari ezibhalwa rhoqo Ibhalwa ngokungekho sesikweni ukucwangcisela (umzekelo, ezeveki okanye ezemihla kodwa hayi ngendlela exhokonxayo okuza kwenziwa ngemihla). Umbhali uyazbhalela. Izingeniso ezibhalwe umhla. Ileta Ukugqithisa Idilesi, umhla nesibuliso. Idla ngokuba yengekho sesikweni yobuhlobo ulwazi nokugcina ngokwesimbo Isakhiwo somyalezo sohluka ngokwenjongo. ubudlelwane. (umz. ukuchaza usapho/indlu yakho). Iimpawu zolwimi ziyahluka ngokwenjongo yomyalezo Amazwi ombuliso, utyikityo. Ingxoxo Ukunxibelelana Intshayelelo nesiphelo Iimpawu zokubhala yababini Iimpawu ezithile zengxoxo yababini Intetho ngqo Ixesha langoku okanye elizayo Isimemo Ukumemela Sinokuba yimo yeleta eya emntwini okanye Sinokuba sesikweni okanye (nempendulo) umntu kusetyenziswe ikhadi lesimemo. Siquka: singabikho sesikweni ngesimbo. kumnyhadala Uhlobo lomnyhadala Sidla ngokucaca gca – sibe okanye kwinto sifutshane kwaye sithi ngqo. ethile eyenziwayo Indawo oza kuqhubeka kuyo (nokusamkela Umhla nexesha okanye ukusilandula). Sinokuquka nendlela yokunxiba Igama lommemi Sinokuquka noRSVP othetha umntu omawuphendule kuye Sinokuba nemilo ebonakalyo yoyilo Iposikhadi/ Ukwazisa Isibuliso, idilesi okanye isakhiwo Kusetyenziswa ixesha langoku/ Umyalezo/ nokunxibelelana elizayo/eladlulayo i-imeyile IYYN 29
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Iitekisi zokwandisa ulwazi Uhlobo Injongo Isakhiwo setekisi Iimpawu zolwimi lwetekisi Eyokwandisa Iifomu ezahlukeneyo, Ziza kwahluka ngokwenjongo yefomu Umntu ozalisa ifomu kufuneka ulwazi: umzekelo, ukufaka leyo umzekelo, Igama, Idilesi, Ubudala, icace, ichaneke, ibe yesesikweni, Ukuzalisa isicelo sekhadi lethala Isikolo, njalo njalo. icocoke (okubhaliweyo kufundeke). iifomu leencwadi Iflaya Ukutsala nokulukuhla Isayizi encinane, umzekelo iphepha Ithetha kanye nomfundi lowo umntu ukuba athenge elingu-A5 into okanye inkonzo umz. isebenzisa ethile Isihloko esitsala umdla, isilogani okanye ilogo izihlomelo, izichazi, izafobe njengemfanozandi, isikweko. Inkcazelo emfutshane ngemveliso Isebenzisa iimpawu zokubhala Dwelisa amaqithiqithi ehamba nawo Iinkcukacha zoqhagamshelwano, umzekelo, iwebhusayithi. Inokuba nemilo ebonakalyo yoyilo. Isibhengezo Ukutsala nokulukuhla Sinokuba ziimo ezahlukeneyo Ifuthe kumfundi umz. izihlomelo, umntu ukuba athenge izichazi imveliso okanye inkonzo Sebenzisa ubungcaphephe bokwenza ethile. izibhengezo. Ukusebenzisa iimpawu zokubhala Sebenzisa uyilo ukwenza isibhengezo esitsala iliso nesingalibalekiyo engqondweni. Ukunika Ukuchaza okanye Amanyathelo alandelelanisiwe kakuhle Kubhalwa ikwisiyaleli, umz. Jika imiyalelo, ukuyalela ngendlela ukufezekisa injongo ethile. kwicala lasekunene kwevenkile izalathiso ekufanele yenziwe nemiqathango ngayo into kulandelwa Kunokubekwa ngokokulandelelana uthotho lwamanyathelo kwazo , umz. qala ... emva koko .... alandelelanisiwe kakuhle. Kusetyenziswa amanani neembumbulwana eziziingongoma ukubonisa ucwangco. Ubude beetekisi eziveliswayo Ibanga Inani lamagama Imihlathi: obalisayo nochazayo 7 Amagama angama-30 -50 8 Amagama angama-50 -70 9 Amagama angama-70 -90 Iitekisi zonxibelelwano ezinde/imihlathi emide: Iileta zobuhlobo/ingxoxo yababini 7-9 Amagama angama-50-70 (umxholo kuphela) Imihlathi emifutshane/iitekisi zonxibelelwano ezimfutshane: Izibhengezo/izingeniso zedayari/ 7-9 Amagama angama-30 – 40 (umxholo kuphela) iiposikhadi/amakhadi ezimemo/ukuzalisa iifomu/ izalathiso/Imiyalelo/iiflaya/iipowusta/ii-imeyile 30 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 3.4 Izakhi nemigaqo yolwimi - (Uluhlu lokwalathisa) Ezi zakhi zolwimi zilandelayo zifundisa ngokusemxholweni ukufunda nokubhala, yaye ziyinxalenye yenkqubo yegrama elandelelaniswe ngokufanelekileyo. Ezinye izakhi ziya kuba bezifundiswe kwakumabanga aphantsi kodwa zibe zifuna ukuhlaziywa: Izakhi zolwimi Iindidi nezakhi Izakhi zamagama Izimaphambili, iingcambu nezimamva Izibizo Izibizo ezakhiwe kwizenzi Izibizo ezakhiwe kwezinye izibizo Izibizo ezakhiwe kwizichazi Izibizo ezakhiwe kwizifanekisozwi Izibizo ezakhiwe kwizikhuzo Izibizo ezimbaxa Intloko nenjongosenzi Isini Isininzi Izinciphiso Isandiso Izibizo ezakhiwe kwezinye izigaba zentetho Izimelabizo Isimelabizo soqobo Isimelabizo soqobo sokugxininisa Isimelabizo sokukhomba Isimelabizo soquko Isimelabizo sochazo Isimelabizo sokukumbi Isimelabizo sokunye Izenzi Izenzi namaxesha azo Izixando zezenzi Iintlobo zezenzi Izichazi Isiphawuli Isibaluli Isimnini Esoquko Esokukumbi/esobalo Izihlomelo Iindidi zezihlomelo Iimo Imo evumayo Imo elandulayo Izalathandawo Iindidi zezalathandawo IYYN 31
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Izakhi zolwimi Iindidi nezakhi Amagatya nezivakalisi igatya elimbaxa nelongezelelweyo igatya elimbaxa, elihamba nelibalulayo intetho-ngqo nengxelo-ntetho igatya elibalulayo igatya eliyintloko isivakalisi esilula isivakalisi esimbaxa ucwangciso lwamagama ngokukuko uvumelwano/isivumelanisi isilanduli Imihlathi (usebenzisa Ukulandelelana kweziganeko: okokuqala, okwesibini, okwesithathu, phambi, emva, nini, de, izihlanganisi) ekugqibeleni, ngaphambili, okulandelayo, emva koko, kutshanje. Ingcaciso/unobangela nefuthe: ngoko ke, ngenxa yesi sizathu, emva koko, ukusukela, ngenxa, kungenxa, ngoko ke, kulandela, ukuba kuthe… kuya kuthi…. Umgaqo olandelwayo: okokuqala, okwesibini, okwesithathu. Ukuthelekisa/ukuchasanisa: iyafana, yahlukile, incinci kune, inkulu kune, nangona, kodwa Ngokokubaluleka: rhoqo, ekugqibeleni. Ucwangciso ngokobume bendawo: ngaphezulu, ngaphantsi, ngasekhohlo, ngasekunene, njalo njalo. Ukubhala ngokuthe gabalala: gabalala, ukugqiba. Umhlathi okhethekileyo: ngokoluvo lwam, inkolo, uluvo, ingqiqo, ndicinga ukuba, ndithathela ingqalelo, ndikholelwa ukuba, ndithanda, ndithemba. Ukuhlela imihlathi: inokwahlulwa, inxulumane, ihambelane, izalane, iyinxalenye. Umhlathi ochazayo: ngasentla, ngasezantsi, ecaleni, kufuphi, emntla/empuma/emazantsi/ entshona, isayizi, ibala, isakhelo, injongo, ubude, ububanzi, ubunzima/umthamo, isantya, ifana. Umhlathi wokuphonononga: entle/embi, echanekileyo/engachanekanga, evumelekileyo/ engavumelekanga, ebalulekileyo/engabalulekanga, ukucebisa/ukundulula, ukubonisa, ukuxoxa. Umhlathi ocacisayo: inokucaciswa, ludidi oluthile. Umhlathi wokuvala: ukuququmbela, ukushwankathela, ushwankathelo, ngokufutshane, njengoko ubona. Izifanekisozwi Umz. dyumpu, ngqu, pam Izikhuzo Umz. Kwekhu! Kowu! Awu! Yhooo! Ukuphuhliswa Izifanokuthi/izithethantonye kwesigama nezigaba Izichasi zentetho zolwimi Amagama angcambu-nye Oomabizwahluke Oomabizwafane Igama elinye endaweni yebinzana Izigaba zentetho (isifaniso, isihlonipho, isimntwiso, oksimoroni, isinxulumaniso, isifanodumo, ubaxo/ubabazo/ugqithiso, uchasaniso, isigqebelo, isihlekiso, ukuphela kovuthondaba, isimboli, isihlonipho, uvumephika, iparadoksi, ukudlala ngamagama antsingiselo imbaxa, intetho engenabuzaza, igama elimele elinye.) Izaci namaqhalo, amagama emboleko, amagama amatsha nemvelaphi yamagama. 32 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Izakhi zolwimi Iindidi nezakhi Iimpawu zokubhala Iqhagamshela (-) Iikholoni (: ) Isimeli-nobumba (’) Iimpawu zocaphulo (“…”) Izibiyeli () Uphawu loshiyelelo lwamagama okanye amabinzana kwisivakalisi (…) Upelo lwamagama Iindlela zokupela amagama Imigaqo nemiqathango yopelo lwamagama Ufinyezo lwamagama Ushunqulo lwamagama 3.5. IZICWANGCISO ZOKUFUNDISA EZICETYISWAYO Olu xwembu lucebisa ukuba umjikelo ngamnye uza kuquka iyunithi enye nangaphezulu ugxininisa kwezi zakhono: ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda, ukubukela, ukubhala, ukunikezela nolwimi. Umjikelo ngamnye uza kunika imisebenzi yabafundi ukuze bafunde okanye babukele/baqwalasele uluhlu lweetekisi zeorali, zokubhala kunye nezibonwayo. Kumjikelo ngamnye imisebenzi iza kutsala umdla wabafundi ekulungiseni ulwimi neendidi zoncwadi. Ngonyaka, malunga ne-18 lale mijikelo liza kuqulatha yonke imibandela yekharityhulam kwiveki ezingama-36. Ukongeza, umgangatho wobunzima kwiinkalo zonke uza kukhula ukusuka kwikota ukuya kwenye ikota nokusuka kunyaka kuye komnye kwisiGaba esiPhezelu. Ukuqhubela phambili kukwayinxalanye yokulungisa iinkqubo zokufunda. Esi sakhiwo sinika abafundi nootitshala ithuba lokwakha imeko/umxholo, ukuqinisa isigama, ukuze babe nakho ukuziqhelanisa nezakhi zolwimi ngeeveki ezimbini phambi kokuba badlulele kwezinye izakhono. Kwangaxeshanye sinika iintlobo ngeentlobo zazo kwaye singatshintshwa ukulungiselela iimfuno zeqela elithile. Umzekelo “Iimpahla” ngumxholo oqhelekileyo wokufundisa, kodwa ungalandelwa ngumjikelo omalunga nomxholo othi “Imozulu”. Ukufundiswa kolwimi ngokunxulumanisa: umjikelo wokufundisa Xa ufundisa, unxulumaniso lucebisa intlobo ngentlobo: intlobo ngentlobo zeemilo, imisebenzi, iitekisi nemixholo (jonga imixholo ecetyisiweyo – khangela kolu luhlu lungezantsi). Xa uyila umjikelo unxulunyanisiweyo weeveki ezimbini, utitshala angadibanisa imisebenzi emalunga nesihloko esithile umz. ezemidlalo. Ukuyondelelana kwizifundo ngomjikelo weeveki ezimbini kungalandelelana nangaluphi na uhlobo, umz. umjikelo ungaqala ngokufunda, udlulele kumdlalo wokulinganisa (ukuthetha) kulandele ngokubhala. Kungasetyenziswa naluphi na udidi lwetekisi kule misebenzi idweliswe ngezantsi. Utitshala makakhethe uncwadi xa kusenziwa itekisi yofundo loncwadi. Isenokuba sisihobe okanye amabali amafutshane okanye idrama emfutshane. (jonga “iitekisi ezisetyenzisiweyo kufundiso lwezakhono zolwimi ngokunxulumanisa”). Utitshala angazilandelelanisa nanjani na iitekisi xa efundisa. Ukuba utitshala ukhethe itekisi ende eqhubekayo enjengenoveli emfutshane okanye idrama emfutshane kucetyiswa ukuba ayifundise ngokuqhubekayo ukuze abafundi bangalahlekwa ziinkcukacha zomyalezo. Ukuba kukhethwe inoveli emfutshane okanye umdlalo omfutshane, utitshala kuya kufuneka ayahlulahlule itekisi ibe ziziqwentshu ngokwexesha elabiweyo. Amacandelo awongezelelweyo alo msebenzi angafundwa njengomsebenzi wasekhaya okanye inxalenye yomsebenzi wokufunda owongezelelweyo. Le kharityhulam ibonisa ugxininiso olucacileyo lolwimi. Xa ufundisa ulwimi luya kuthabatha malunga neyure kumjikelo ngamnye weeveki ezimbini, yaye malufundiswe ngokusemxholweni nesakhono sokubhala nokufunda luze luphinde lufundiswe luzimele poqo. Ukongeza kufundiso lolwimi olucangcwisiweyo kuya kubakho nokufundiswa okulungisa iimpazamo okanye uhlaziyo lolwimi oluvela kwiimpazama ezivela kokubhalwe ngabafundi. IYYN 33
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Imixholo ecetyiswayo – Uluhlu oluBonisayo • Usapho • Izinto ozithandayo • Umzimba • Izilwanyana • Impahla • Imibala • Imozulu namaxesha onyaka • Iindawo • Ezothutho • Ixesha • Indlu • Iintsuku neeNyanga • Ukutya • Indalo/okusingqongileyo • Ezemidlalo • Imibuliso • Umculo • Izinto ozithandayo nongazithandiyo • Isikolo • Iimvakalelo Ukuyila imisebenzi yokufunda nokufundisa usebenzisa isiCwangciso sokuFundisa Umzekelo osekelwe kwiSICWANGCISO SOKUFUNDISA seBanga lesi-7, iKota yoku-1, iVeki yoku-1 neyesi-2 (izifundo zemizuzu engama-40 x 6 = ukufundisa kweeyure ezi-4 GRADE 7 Izakhi nemigaqo Ukuphulaphula Ukufunda yokusetyenziswa kolwimi Ukubhala nokunikezela (ifundiswa Iiveki nokuthetha nokubukela Iyure e-1 ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e -1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela Ukufundela Itekisi eyilwayo: Izichazi ezimbalwa ezilula ukufumana ulwazi ukuqiqa Umhlathi ochazayo Ukusebenzisa ixesha langoku oluthile: nokuqonda kwinqanaba Umz. Ukubhala umhlathi ochazayo Isigama ngokusemxholweni Ukufundisa iimpawu zokuphulaphulela legama Ukwazisa amanqanaba enkqubo ukufumana ulwazi nezinga yokubhala:     oluthile lesivakalisi: • Ukucwangcisa Abafundi Umz. Incoko • Ukubhala iidrafti baphulaphula yababini umz. Ingxoxo abaqala • Ukulungisa iziphene 1 -2 yentlanganiso ukudibana nemibuliso bebuzana • Ukuhlela nokubhala ngokutsha eshicilelweyo amagama • Ukunikezela nempilo Ukuthetha Ukubhala umz. Izivakalisi okungekho uziqhelanisa nendlela yokwazisa sesikweni: nokuchaza umntu kwabanye Umfundi nomlingane – bhala umhlathi ochazayo bayaziqhelanisa usebenzisa ezi zivakalisi nendlela uzilandelelanise kakuhle. yokubulisana Umxholo womjikelo: Ukudibana nokubulisana Isifundo 1: (Ubukhulu becala kuyaphulaphulwa kuthethwe) • Intshayelelo: Bulisa iklasi uzazise. Fundisa abafundi ngendlela yokuzazisa. • Isigama esihambelana nomxholo. • Ukufundisa iimpawu zokuphulaphulela ulwazi 34 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Isifundo 2: (Ubukhulu becala kuyaphulaphulwa kuthethwe) • Phulaphula amaxesha amaninzi abantu ababini bebulisana. • Abafundi baziqhelanisa bengababini nokudibana babulisane. Isifundo 3: (Ubukhulu becala kuyafundwa) • Babukela imifanekiso, izihloko nezihlokwana zeencoko. • Abafundi bafunda ngokuthe cwaka, emva koko utitshala uphinda ukufunda ngokuvakalayo, abafundi bona bazama ukuqonda ingxoxo yababini. • Utitshala ucacisa igrama nesigama. • Umsebenzi wasekhaya: Abafundi bafunda kwakho ingxoxo yababini baphendule imibuzo, umz. yinyani/ bubuxoki. Isifundo 4: (Sixubile) • Ezinye iimpawu zolwimi zifunyanwa kwitekisi. • Cacisa inkqubo yokubhala. • Abafundi bafunda imizekelo yemihlathi echazayo • Umsebenzi wasekhaya: Abafundi baziqhelanisa nokubhala izivakalisi ezilula besazisa bechaza umntu, basebenzisa igrama ngendlela ebicaciswe ngayo. Isifundo 5: (Ubukhulu becala kuyabalwa) • Abafundi babhala umhlathi ochazayo Isifundo 6: (Ukubhala) • Abafundi bahlela babhale ngokutsha idrafti yokuqala yomhlathi abawubhalileyo Kumaphepha alandeleyo kufumaneka isiCwangciso sokuFundisa sebanga lesi-7, 8 nele-9. Nceda qaphela ukuba liyiMIZEKELO yendlela onokucwangcisa ngayo izifundo kuLwimi lwesiBini olongezelelweyo ngonyaka. IYYN 35
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Itheyibhile yokunatyiswa kwetekisi Iiveki IBanga lesi-7 IBanga lesi-8 IBanga le-9 Ikota yoku-1 Itekisi yolwazi Ingxoxo Itekisi yolwazi umz. Ingxoxo Ingxoxo yababini 1-2 yababini yababini 3-4 Ingoma okanye umbongo Isicengcelezo, ingoma, umbongo Isicengcelezo, umbongo/ingoma Itekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi umz. imifanekiso Itekisi enika ulwazi – ukugcwalisa ifomu 5-6 enokubonwayo: umz ikhalenda Itekisi enika ulwazi Itekisi ebonwayo, umz. Itekisi ebonwayo - imifanekiso 7-8 Ingxoxo yababini imifanekiso, iikhathuni Itekisi efundwayo Itekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi – ingxoxo yababini/ 9-10 intetho Ikota yesi-2 Itekisi enika ulwazi Ingxoxo Itekisi enika ulwazi umz. imifanekiso Imiyalelo, umz ukunika izalathisi 1-2 yababini Ibali elifutshane/intsomi Itekisi enika ulwazi, umz. Itekisi enika ulwazi umz. ishedyuli/ Itekisi enika ulwazi, umz.ukunika 3-4 imephu idayari/isicwangciso sexesha izalathisi Itekekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi Imifanekiso Itekisi enika ulwazi– ingxelo yemozulu, 5-6 imephu, Imibongo, ingoma Imifanekiso Umbongo okanye Ingoma Itekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi – Ingxelo yemozulu, 7-8 imephu, umbongo, ingoma Imidlalo nengxoxo yababini 9-10 Uviwo lwaphakathi enyakeni Ikota yesi-3 Itekisi yonxibelelwano umz Itekisi yesigama Itekisi yokufundela ukuqonda 1-2 ileta Itekisi ebonwayo, umz. Itekisi enika imiyalelo, umz.iresipi Itekisi ebonwayo 3-4 umfanekiso Ingxoxo yababini Itekisi enika ulwazi, Itekisi enika ulwazi umz. Inkqubo Itekisi ebonwayo 5- 6 kanomathotholo/ Ingxoxo yababini kamabonakude Itekisi enika ulwazi umz. Itekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi, ingxoxo yababini, Imephu, imifanekiso 7-8 Ingxoxo yababini umbongo, ibalana, inoveli okanye umdlalo Ibali, imibongo, iingoma, Ibalana/imibongo/iingoma/umdlalo Ibalana/ingoma/umdlalo/inoveli/ 9-10 iikhathuni, umdlalo nenoveli omfutshane/inoveli emfutshane umbongo Ikota yesi-4 1-2 Itekesi ebonwayo Itekisi yesigama Itekisi ebonwayo Itekisi enika ulwazi Umbongo/ingoma/ibali Itekisi enika ulwazi 3-4 Ingxoxo yababini 5-6 Itekisi enika ulwazi Itekisi ebonwayo, umbongo Itekisi yesigama Ingoma, umbongo Iitekisi eziyilwayo neetekisi Ingoma , umbongo 7-8 zonxibelelwano 9-10 UVIWO LOKUPHELA KONYAKA 36 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
3.5.1 IBanga lesi-7 IYYN IBANGA LESI-7 IKOTA YOKU-1 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e -1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda Itekisi eyilwayo: Izichazi ezimbalwa ezilula kwinqanaba legama Ukufundisa iimpawu Umhlathi ochazayo Ukusetyenziswa kwexesha langoku nesivakalisi: zokuphulaphulela ulwazi. Ukulandela amanqanaba okubhala: Isigama ngokusemxholweni Umz. Ingxoxo phakathi kwabantu Iklasi iphulaphula umz. Ingxoxo bebulisana okokuqala, bebuzana • Ukucwangcisa erekhodiweyo yababini bedibana amagama abo kwanempilo . baze babulisane. • Ukuyila/ukudrafta Ukuthetha okungekho seSikweni: • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala 1-2 Iklasi iziqhelanisa nendlela • Ukuhlela nokubhala kwakhona yokudibana kuze kubuliswane • Ukunikezela ngababini. Ukubhala umhlathi ochazayo Ukubhala umz. Izivakalisi ukuziqhelanisa nendlela yokwazisa baze bachaze omnye kwabanye – emva koko kwenziwe umhlathi ochazayo kusetyenziswa ezi zivakalisi ngokulandelelana kwazo. Ukuphulaphula umz.ingoma/ Itekisi yoncwadi yoku-1: Itekisi yomhlathi omde: Intetho-ngqo umbongo olula Ukufunda umbongo/ingoma Ukulandela amanqanaba okuBhala ngobugcisa: Iimpawu zokubhala Sebenzisa oku ukupela amagama umz. Le ibisetyenziselwe • Ukucwangcisa Ukulandela izenzi ezitsha athile abangawarekhoda ukuphulaphulela ukuqonda njengokuphulaphulela ukuqonda. nokuzonwabisa. • Ukuyila/ukudrafta Umsebenzi wokulungisa iimpazamo 3-4 zegrama kumsebenzi wabafundi Ukuthetha okuseSikweni: • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Isigama ngokusemxholweni Umz. Ukulinganisa okwenzayo xa • Ukuhlela nokubhala kwakhona udibana nomntu nize nibulisane. • Ukunikezela Umz. Ukubhala ingxoxo yababini 37 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 38 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi Ukufundela ukuqonda Iteki yobuGcisa bokubhala: Izibizo nokuqonda: kwinqanaba legama Umz. Ukwenza esakho isicwangciso sexesha soLwimi/ Izenzi nelesivakalisi: Umz. Iintsuku zeveki, iinyanga ukugcwalisa ifomu ngokomsebenzi wokuphulaphula. Ukuxela ixesha zonyaka namanani. Ukulandela iimpawu zetekisi ebonwayo Isigama ngokusemxholweni Ulwazi olubhalwa kwifomu umz. Ikhalenda, iintsuku zeveki, iinyanga Ukuqwalasela uze uxoxe zonyaka ngeetekisi ezahlukeneyo 5-6 ezibonwayo umz. Umfanekiso, Ukuthetha okungekho seSikweni ifoto. nomsebenzi weqela: Umz. Ukuqwalasela isicwangciso Amaqela ayabuzana imibuzo sexesha sesikolo. neempendulo esebenzisa umz. Itekisi ebonwayo njengekhalenda. kunye Umz. Nokufunda itekisi engomxholo “Isikolo”. Ukuphulaphulela ukuqonda Ukufundela ukuqonda: Itekisi eyilwayo: Izenzi Umz. Ukuphulaphula ingxoxo Umz. Ukufunda itekisi yabafundi Umz. Ukubhala izivakalisi usebenzisa isigama Izichazi yabafundi bexela ukuba bexela izifundo abazithandayo. ngokusemxholweni. Bhala izifundo abazikhethayo. Umsebenzi wokulungisa iimpazamo ziziphi izifundo abazithandayo kunye zegrama kumsebenzi wabafundi 7-8 nabangazithandiyo. Umz. Ukuphendula imibuzo Isigama ngokusemxholweni. Ukuthetha nokunikezela yokuqonda ngetekisi. okuseSikweni. INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA Umz. Abafundi bayazazisa baxele nezifundo abazithandayo. ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukonwabela/ Ukufundela ukuqonda: Itekisi eyilwayo/Itekisi yomhlathi omfutshane Izenzi, izichazi ulwazi oluthile. Umz. Ukufunda itekisi ngomxholo Umz. Ukubhalwa kwesivakalisi/ukuleyibhela Izihlanganisi ezilula Umz. Ukuphulaphulela ukuqonda okhethiweyo. imifanekiso kumxholo okhethiweyo. Ukugxininiswa kwegrama efundwe umxholo okhethiweyo. kwikota yoku-1. Ukuthetha okuseSikweni Umsebenzi wokulungisa iimpazamo nomsebenzi weqela: zegrama kumsebenzi wabafundi 9 - 10 Umz. Ukuxela ukuba kutheni Igrama elungisa iziphene kokubhalwe bethanda izifundo ezithile. ngabafundi. okanye Isigama ngokusemxholweni. Ukufunda ngokuvakalayo kwetekisi okulungiselelweyo umz. Umxholo okhethiweyo. Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwikota yoku-1 Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3 Ukubhala: Itekisi eyilwayo (Ebalisayo/echazayo) Imihlathi/ Uvavanyo loku-1: Isicatshulwa kunye nokusetyenziswa kolwimi I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/Intetho Iitekisi zonxibelelwano (ezimfutshane okanye ezinde) elungiselelweyo/Ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo 39 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-7 IKOTA YESI- 2 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa 40 kolwimi Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Ukufundela ukuqonda Imihlathi emifutshane/iitekisi zonxibelelwano Izalathandawo kwinqanaba lesivakalisi ezimfutshane Umz. Ukuphulaphula ingxoxo Iimpawu zokubhala yabafundi bexela apho bavela Umz. Ukufunda iingxoxo yababini Ukulandela amanqanaba okuBhala ngobugcisa: Izihlanganisi ezisisiseko/eziqhelekileyo khona. yabantu abaphuma kwiindawo/ • Ukucwangcisa amazwe awohlukeneyo. Izilanduli Ukuthethela iinjongo • Ukuyila/ukudrafta 1-2 ezithile/Ukuthetha Isigama ngokusemxholweni nokunikezela okusesikweni • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala (Ukufunda ngokuvakalayo • Ukuhlela nokubhala kwakhona okulungiselelweyo) • Ukunikezela Umz. Ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo umxholo Umz. Ukubhala umhlathi obalisayo, bexela apho okhethiweyo. bavela khona. Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Ukufundela ukuqonda Iitekisi zemihlathi emifutshane: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo kwinqanaba legama zegrama kumsebenzi wabafundi Umz. Ukusebenzisa itekisi Umz. Ukubhalela injongo ethile. nesivakalisi. ebonwayo enjengemephu Izichazi Inkqubo yokubhala intetho elungiselelweyo. ukuphulaphula, ukubuza uze Umz. Ukufunda itekisi apho Iimpawu zokubhala uphendule imibuzo. ubuzwe babantu abohlukeneyo Amanqanaba okuBhala ngobugcisa: bubonakalayo. Izihlanganisi ezisisiseko/eziqhelekileyo Ukuthetha nokunikezela • Ukucwangcisa 3-4 okuseSikweni. Izilanduli • Ukuyila/ukudrafta Ukuxoxa ngeempawu zentetho Isigama ngokusemxholweni INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala elungiselelweyo. • Ukuhlela nokubhala kwakhona • Ukunikezela Intetho elungiselelweyo. Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufunda ngamandla iitekisi Itekisi eyilwayo: Isiyaleli ezibonwayo: Ukuphulaphulela ukuqonda. Umz. Ukuyila umhlathi ochazayo belandela inkqubo Ixesha langoku ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Ukubukela uze ucacise iimpawu yokubhala - umsebenzi weqela Ukuthetha okungekho seSikweni. Izenzi ezitsha 5-6 umz. Umfanekiso weklasi. Ukuthetha okungekho seSikweni: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo Umz. Ingxoxo yaseklasini malunga zegrama kumsebenzi wabafundi nokucacisa imifanekiso Isigama ngokusemxholweni
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufundela ukuqonda: Itekisi emhlathi umfutshane: Isilanduli Umz. Ukuphulaphula umbongo/ Ukufunda itekisi umz. ngosapho. Umz. Ukubhala umhlathi ochazayo ngosapho lwabo. Izimaphambili ingoma umz. eculelwa usapho Amanqanaba okuBhala ngobugcisa: Izininzi Ukuthetha okungekho seSikweni • Ukucwangcisa Izifinyezo nomsebenzi weqela. • Ukuyila/ukudrafta Izimnini 7-8 Umz. Ukwenza ingxoxo ngosapho lwakho. • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Ukuchonga uze ugxininise izakhi ezahlukileyo nemigaqo yokusetyenziswa • Ukuhlela nokubhala kwakhona kolwimi. • Ukunikezela Umsebenzi wokulungisa iimpazamo zegrama kumsebenzi wabafundi Isigama ngokusemxholweni. Iimviwo zaphakathi enyakeni (Juni) 9 - 10 Imisebenzi yokuhlola okuseSikweni kwikota yesi-2 Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5 Umsebenzi wesi-6 I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/Intetho Ukubhala: Itekisi eyilwayo (Ebalisayo/echazayo), imihlathi/ Iimviwo zaphakathi konyaka (Juni): Isicatshulwa, elungiselelweyo/Ukufunda ngokuvakalayo Itekisi yomhlathi omfutshane okanye omde ukusetyenziswa kolwimi, uncwadi nokubhala okulungiselelweyo 41 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-7 IKOTA YESI -3 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa 42 kolwimi Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iiyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu Umhlathi omde/itekisi yonxibelelwano ende: Ulandelelaniso lwamagama itekisi ufundela ukuqonda Ukulandela uze uxoxe ngeempawu zokubhala ileta Umz. Ukuphulaphula izandi Izalathandawo kwinqanaba lomhlathi: yobuhlobo/inowuthi/i-imeyile/umhlathi obalisayo/ ngokomxholo othile umz. ezothutho ochazayo Ixesha langoku Umz. Ukufunda itekisi ngomxholo Ukuthetha nokunikezela othile uze uphendule imibuzo Ukubhala ileta yobuhlobo/inowuthi/i-imeyile/umhlathi Isibuliso kwileta yobuhlobo/inowuthi/i- okuseSikweni: yemfuna-lwazi obalisayo/ochazayo nge-umz. Apho ndiya khona imeyile Ukufunda ngokuvakalayo namhlanje nomzekelo weleta yobuhlobo Isigama ngokusemxholweni 1-2 okulungiselelweyo kugqaliswe okanye umhlathi Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: kutyibiliko, ukubizwa kwamagama nethoni umz. Itekisi engomxholo • Ukucwangcisa • Ukuyila/ukudrafta • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala • Ukuhlela nokubhala kwakhona • Ukunikezela Ukuphulaphulela Ukufundela ukuqonda: Itekisi yomhlathi omde (iyaqhubeka) Izimnini ukuqhagamshelana: Ukufundisa nokuxoxa ngeempawu zokubhala ileta Umz. Ukubukelela ukuqonda Ulandelelaniso lwamagama. Umz. Ukuphulaphula itekisi/imibuzo itekisi ebonwayo esekelwe yobuhlobo/inowuthi/i-imeyile/umhlathi obalisayo/ ochazayo Ixesha langoku esekelwe kwitekisi ebonwayo (Iphi kumxholo othile, nokuphendula inja?) imibuzo. Ukubhala ileta yobuhlobo/inowuthi/i-imeyile/ Isibuliso kwileta yobuhlobo/inowuthi/i- umhlathi obalisayo/ochazayo umz. Apho ndiya khona imeyile Ukuthetha okungekho seSikweni INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA nomsebenzi weqela: namhlanje Isigama ngokusemxholweni 3-4 Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: Umz. Ukuphendula imibuzo ye-orali esekelwe kwitekisi ebonwayo • Ukucwangcisa • Ukuyila/ukudrafta • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala • Ukuhlela nokubhala kwakhona • Ukunikezela ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iiyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuqonda: Ukufunda nzulu iitekisi Itekisi eyilwayo: Izichazi Umz. Ukuphulaphula isandi ezibonwayo: Ukwakha izivakalisi ngesigama esitsha Izenzi nezibizo ezitsha Kunye Ukubukela umifanekiso Kunye Upelo kumxholo okhethiweyo - umz. Nokuphulaphula ingxoxo yababini Idolophu enkulu Nokubhala umhlathi ochazayo umz. Umfanekiso Umsebenzi wokulungisa iimpazamo ngomxholo omtsha umz. Apho osekelwe kumxholo zegrama kumsebenzi wabafundi ndihlala khona. Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: Isigama ngokusemxholweni 5-6 Ukuthetha okungekho sesikweni nomsebenzi weqela: • Ukucwangcisa Umz. Ukusebenzisa isigama • Ukuyila/ukudrafta somxholo omtsha, ukuthetha • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala ngesandi nokuziqhelanisa ngokuthi utsho oko ukuvileyo usebenzisa • Ukuhlela nokubhala kwakhona ngezivakalisi • Ukunikezela Ukuphulaphulela ulwazi: Ukufundela ukuqonda Itekisi eyilwayo: Izenzi nezibizo ezitsha kwinqanaba lomhlathi: Umz. Ukuphulaphulela ukuchonga Ukuleyibhelisha imephu kuze kubhalwe izivakalisi Amanani amazwe ahlukeneyo omhlaba/ Umz. Ukufunda nabalingane kusetyenziswa isigama esitsha Upelo amaphondo oMzantsi Afrika. imihlathi echazayo ebibhalwe Ukuchaza indawo anomdla kuyo kwimephu kumjikelo odlulileyo Isininzi Ukuthetha okungekho seSikweni nokuba angafikelela njani kuyo. umz. isithuthi (ukuzonwabisa) esinokusetyenziswa, iindawo ezinokusetyenziswa Izalathandawo Ukulinganisa ngokomxholo umz. 7-8 njengezikhokelo, iindawo ezinomtsalane Amazwe ahlukeneyo omhlaba/ okanye Umsebenzi wokulungisa iimpazamo amaphondo oMzantsi Afrika zegrama kumsebenzi wabafundi Itekisi yoNcwadi Isigama ngokusemxholweni Umz. Ukufundela ukuzonwabisa umz. Umbongo/ibali elifutshane/ idrama emfutshane/inoveli emfutshane 43 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 44 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iiyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Itekisi yoncwadi Itekisi eyilwayo: Ukubethelela yonke igrama eyenziweyo kule kota. Umz. Ukuphulaphula indawana Umz. Ukufunda amabali/ Umz. Ukubhala izihloko zebali lemifanekiso kwibali elipheleleyo/imibongo/ imibongo/iingoma/iikhathuni/ ezingomxholo kunye nolwimi olusele lwenziwe Isigama ngokusemxholweni iingoma/ikhathuni/idrama idrama emfutshane/inoveli ukwenzela ukubethelela igrama esele ifundwe ebudeni emfutshane/inoveli emfutshane emfutshane baze baphendule bekota. 9 - 10 imibuzo ekhangela ukuqonda Ukufunda ngokuvakalayo Ukusebenza umz ukubizwa kwamagama, imvakalozwi, ukuthetha ngokuqhabalaka nentshukumo yomzimba. Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwikota yesi-3 Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi we-9 I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/Intetho Ukubhala: Ukuyila um(imi)hlathi (obalisayo/ochazayo)/Itekisi Uvavanyo lwesi-2: Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi elungiselelweyo/Ukufunda ngokuvakalayo yonxibelelwano emfutshane/ende OKANYE okulungiselelweyo INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA Uncwadi: Imibuzo engomxholo ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI – 7 IKOTA YESI -4 Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Iiveki koLwimi Iyure e-1(ifundiswa ngo- IYYN Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 kunxulumanisa nangokuzimela poqo) Ukuphulaphulela ukuqonda Ukufunda ngamandl iitekisi Itekisi eyilwayo: Isilanduli ezibonwayo: Ukuphulaphula ingxoxo yababini Ukuziqhelanisa nemibuzo kunye neempendulo Izichazi umz. ngesihloko esitsha-Umzimba Ukubukela nokufunda ngezivakalisi kwimixholo ekhethiweyo. Zihlomelo wam imifanekiso kumxholo umz. Ukuleyibhelisha imifanekiso esetyenziswayo. Amalungu ahlukeneyo omzimba Izimnini Ukuthetha okungekho seSikweni Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Upelo Ukuphendula imibuzo emva Ukubhalela umhlobo wakho ileta malunga nesifundo kokubukela nokufunda itekisi Isininzi obusifundile, umz. ukukhathalela umzimba wam 1-2 ebonwayo Isigama ngokusemxholweni Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: • Ukucwangcisa • Ukuyila/ukudrafta • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala • Ukuhlela nokubhala kwakhona • Ukunikezela Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda: Itekisi yomhlathi omfutshane: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo zegrama kumsebenzi wabafundi Umz. Ukuphulaphulela ukuqonda Umz. Ukufunda izicatshulwa Ukubhala umz. Intetho elungiselelweyo esihloko sithi ngezihloko ezikhethwe kumjikelo ezibhaliweyo zabafundi. “Umzimba wam” Isilanduli odlulileyo Okanye Izihlanganisi Ukuthetha nokunikezela Umz. Itekisi ekhethiweyo Izimaphambili okuseSikweni: ngokomxholo Izichazi 3-4 Umz. Intetho elungiselelweyo ebhalwe kulo mjikelo nakodlulileyo. Izihlomelo Izimnini Upelo Isininzi Isigama ngokusemxholweni 45 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 46 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufunda ngamandla iitekisi Itekisi eyilwayo: Izichazi ezibonwayo: Umz. Abafundi baphulaphulela Umz. Abafundi bazoba eyabo imifanekiso ngemibala Upelo isigama esitsha ngokusebenzisa Abafundi babukela baze eyahlukileyo, bayileyibhelishe, baze emva koko itekisi ebonwayo - Ukufundisa bafunde itekisi umz. Umfanekiso baziqhelanise nezivakalisi ezichaza imifanekiso Isininzi isihloko esitsha umz. Imibala. wemibala eyahlukeneyo Ixesha langoku kwanengxoxo yababini ngesi Kunye noku: Ukuthetha okungekho seSikweni. sihloko sinye. Isilanduli Umz. bhala umhlathi ochazayo ukuchaza into Ukuziqhelanisa nokubuza kunye emibalabala. Izikhombisi 5-6 nokuphendula umz. Unjani umbala wencwadi? Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: Izimnini • Ukucwangcisa Isigama ngokusemxholweni • Ukuyila/ukudrafta Umsebenzi wokulungisa iimpazamo • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala zegrama kumsebenzi wabafundi • Ukuhlela nokubhala kwakhona • Ukunikezela Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufundela ukuqonda Amalungiselelo oviwo: Ukuhlaziya ulwakhiwo lwezivakalisi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi Umz. Ukuphulaphula ingoma/ Umz. Itekisi ekhethiweyo Ukugxininisa kwinkqubo yokubhalwa kweentlobo efundiweyo. umbongo/imihlathi echazayo ngokomxholo onemibuzo ezahlukeneyo zeetekisi njengengxoxo yababini, ebhalwe ngabafundi kumjikelo yokuqonda ema iphendulwe. imihlathi echazayo/ebalisayo. Umsebenzi wokulungisa iimpazamo 7-8 odlulileyo. zegrama kumsebenzi wabafundi Ukuthetha okungekho seSikweni Isigama ngokusemxholweni Umz. Ukugxininisa kwimibuzo INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA nezivakalisi ezenziwe ngomlomo kumjikelo ongaphambili 9 - 10 Iimviwo zokuphela konyaka Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-4 Umsebenzi we-10 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Iimviwo zokuphela konyaka: IPhepha loku-1: ULwimi ngokusemxholweni noNcwadi, Ukubhala IPhepha lesi-2: *I-Orali *Amanqaku onyaka e-Orali athathelwe kwimisebenzi yokuthetha, ukuphulaphula nokufunda eyenziweyo apha phakathi enyakeni. Amanqaku okugqibela makaquke ubuncinane umsebenzi omnye wokuthetha olungiselelweyo, omnye wokuphulaphula kunye nomnye wokufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo.
3.5.2 Ibanga lesi -8 IYYN IBANGA LESI-8 IKOTA YOKU-1 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela Ukufundela kuqonda: Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Ukwakhiwa kwezivakalisi (intloko- ukuqhagamshelana kunye omfutshane: isivisa– injongosenzi), amabinzana Ulwazi nengxoxo yababini entetho eqhelekileyo. Ukufundisa iindlela zokugcwalisa iifomu Umz. ukufunda ingxoxo yababini Ukubonisa iimvakalelo Umz. Ukuphulaphula ingxoxo nokuphendula imibuzo esisiseko Umz. Ukugcwalisa ifomu ngolwazi oluvela kumsebenzi yababini Ukusebenzisa ixesha langoku yokuqonda wokuphulaphula Ukuthetha okungalungiselelwanga Isigama esivela kwiitekisi. Ukusebenzisa isichazi-magama Ukongeza kwizichazi magama ngokubhala izibizo nomsebenzi weqela ukukhangela amagama amatsha kunye nezenzi ezitsha. Isimelabizo soqobo 1-2 Abafundi bachonga imibuzo Imo evumayo/elandulayo neempendulo kwincoko yababini baze baziqhelise nayo ngababini. Upelo Iimpawu zokubhala Isinye/isininzi Izibizo nezenzi Ukusetyenziswa kwesichazi magama Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Itekisi yoNcwadi yoku-1: Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Ukwakhiwa kwezivakalisi (intloko-isivisa – injongosenzi), amabinzana entetho Ukuphulaphula isicengcelezo/ Umz. Ukufunda isicengcelezo/ Ukuhlaziya iimpawu zengxoxo yababini/umhlathi eqhelekileyo ingoma/umbongo izicengcelezo, umbongo/ ochazayo/obalisayo imibongo/, ingoma/ Ukubonakalisa iimvakalelo Ukuthetha okungekho sesikweni Ukubhala ingxoxo yababini/umhlathi ochazayo/ iingoma ufundela ukuqonda Ukusebenzisa ixesha langoku kunye nomsebenzi weqela: obalisayo ngolwazi olunikiweyo.Umz. Iinkcukacha nokuzonwabisa zabantu ababini Isigama esivela kwiitekisi ekusetyenzwe Umz.ukufunda ngentloko Ukuphendula imibuzo esisiseko ngaso isicengcelezo/ingoma ize yenziwe (umsebenzi ungahlolwa) kwiitekisi ezingasentla. ngamaqela okanye ngababini Isimelabizo soqobo Ukufundisa amanqanaba enkqubo yokubhala 3-4 Ukusebenzisa isichazi-magama Imo evumayo/Imo elandulayo Abafundi basebenza ngophimiselo esilwimi-mbini ukukhangela • Ukucwangcisa lwamagama, ithoni, isingqisho, njl. izivumelanisi amagama amatsha • Ukuyila/ukudrafta Upelo • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Iimpawu zokubhala • Ukuhlela nokubhala kwakhona Umsebenzi wokulungisa iimpazamo 47 • Ukunikezela zegrama kumsebenzi wabafundi/ kugcwaliso lweefomu ukongeza kwizichazi magama izibizo ezitsha kunye nezenzi ezintsha Abafundi basebenzisa isichazi -magama ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 48 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Ukwaziswa kwesigama esitsha: umz. nokuqhagamshelana: kwinqanaba legama omfutshane/Itekisi eyilwayo iimvakalelo nelesivakalisi. Umz. Abafundi baphulaphula Umz. Abafundi bagqibezela ingxoxo yababini Ukusetyenziswa kwezimelabizo zoqobo iitekisi eziviwayo okanye utitshala Umz. Ukufunda izivakalisi ngokuvala izikhewu. Ukugxininisa ekusetyenzisweni Ixesha langoku uchaza iimvakakalelo zabantu ezinxulumene novakalelo kolwimi nesigama esitsha esifundiweyo ukubonakalisa abohlukileyo.Abafundi baphulaphula, uvakalelo imo evumayo Ukusebenzisa isichazi-magama balinge baze batshatise inkcazo esilwimi-mbini ukukhangela Ukugxininisa kwiimpawu zengxoxo yababini imo elandulayo nengqokelela yemifanekiso ebonisa amagama amatsha. iimvakalelo ezahlukeneyo (lusizi, Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama Upelo chwayitileyo, xakekileyo) Iimpawu zokubhala 5 -6 (umsebenzi ungahlolwa) Igrama elungisa iziphene kubhalo Ukuthetha okungekho sesikweni lwabafundi/ingxoxo yababini/umhlathi kunye nomsebenzi weqela: ochazayo okanye obalisayo Abafundi basebenzisa imifanekiso ukubuzana ngendlela abavakalelwa ngayo. Abafundi basebenzisa isigama esitsha xa bephendula ukuziqhelanisa nokubonakalisa uvakalelo. INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu iitekisi Itekisi eyilwayo: Iimpawu zokubhala Abafundi baphulaphula ingoma/ ezibonwayo: Ukufundisa iimpawu zomhlathi ochazayo okanye Izalathandawo umbongo okanye isicengcelezo Ukufundisa iimpawu zetekisi obalisayo Upelo esisekwe kumxholo omtsha. ebonwayo Umz. Abafundi babhala umhlathi osekelwe kwitekisi Ukufundisa isigama esitsha. Izihlanganisi Umz. Umfanekiso/ikhathuni ebonwayo. Ukuthetha okungekho sesikweni: ehamba netekisi ebhaliweyo. Ixesha langoku Amanqanaba enkqubo yokubhala Abafundi bafunda ngokuvakalayo Ukuphendula imibuzo yokuqonda Imo evumayo nelandulayo • Ukucwangcisa amagama amatsha baze ngekhathuni/umfanekiso. Isigama ngokusemxholweni baziqhelanisa nawo kunye • Ukuyila/ukudrafta (umsebenzi ungahlolwa) 7 -8 nabalingane babo • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Ukusebenzisa isichazi -magama Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: esilwimi-mbini ukukhangela • Ukuhlela nokubhala kwakhona Abafundi baphulaphula isicatshulwa amagama amatsha. • Ukunikezela bephulaphulela ulwazi oluthile.Umz. Ukubhala amagama amatsha kwizivakalisi/ukutshatisa baphulaphula amagama abonakalisa izivakalisi nesivuseleli esibonwayo/ukubhala izihloko/ indawo ethile. ukuleyibhelisha imifanekiso/iphazili yamagama/ Ukuthetha okungekho sesikweni: ukubhala isigama esitsha kwisichazi-magama Abafundi baphendula imibuzo (umsebenzi ungahlolwa) efuna “baxele indawo” esekelwe ekuphulaphuleni isicatshulwa. Ukuphulaphulela ukuzonwabisa/ Ukufunda ngokunzulu Itekisi yonxibelelwano/umhlathi: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo ulwazi oluthile: kufundelwa ukuqonda Umz. Umsebenzi obhalwayo osekelwe kumxholo zegrama kumsebenzi wabafundi Umz. Ukuphulaphula ngababini kwinqanaba lomhlathi: owenziweyo ofuna abafundi basebenzise isigama Ukuhlaziya igrama kunye nesigama kwakunye neklasi yonke imihlathi Umz. Abafundi bafunda imihlathi kunye negrama efundisiweyo ekoteni. esifundisiweyo. eyiliweyo. ebhalwe ngabanye/itekisi Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama 9 - 10 Ukuthetha nokunikezela eyongezelelweyo esekelwe okulungiselelweyo: kumxholo okhethiweyo. Umz. Abafundi bafunda ngokuvakalayo eyabo imihlathi (umsebenzi ungahlolwa) ukuHlola okuseSikweni kwiKota yoku-1 Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3 49 I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/ingxoxo Ukubhala: U(imi)mhlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/Itekisi Uvavanyo loku-1: Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi yababini/intetho elungiselelweyo/incoko/ yonxibelelwano ende/emfutshane. ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo. ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-8 IKOTA YESI-2 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa 50 kolwimi Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa Itekisi yoncwadi Itekisi yomhlathi omfutshane: Iimpawu zokubhala Umz. Ukuphulaphula amabali alula/ Ukufunda amabali amafutshane Ukubhalela injongo ethile Iziyaleli iintsomi alula/iintsomi Umz. Ukuphinda ubalise kwakhona ibali usebenzisa Izihlanganisi ezisisiseko/eziqhelekileyo Ukuthetha okungekho sesikweni Ukufundisa iimpawu ezisisiseko imifanekiso njengesivuseleli. izalathandawo kunye nomsebenzi weqela: zamabali amafutshane/iintsomi. Amanqanaba enkqubo yokubhala Ixesha langoku Abafundi banika iimpendulo • Phambi kokufunda • Ukucwangcisa zomlomo kumabali emifanekiso/ Imo evumayo nelandulayo • Ukufunda 1-2 imibuzo enxulumene • Ukuyila/ukudrafta Isigama ngokusemxholweni nokuphulalphulweyo. • Emva kokufunda • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Upelo Abafundi bangaziqhelanisa Ukuphendula imibuzo ngebali • Ukuhlela nokubhala kwakhona nokufunda ngokuvakalayo. Izivumelanisi (umsebenzi ungahlolwa) • Ukunikezela Ukufunda okongezelelweyo (umsebenzi ungahlolwa) (abafundi bazifundela ngokuzimeleyo elinye ibali Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama elifutshane) (umsebenzi unokuhlolwa) Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufunda ngokunzulu itekisi Itekisi yomhlathi omfutshane: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo ebonwayo kunye nebhaliweyo: zegrama kumsebenzi wabafundi/ ukuphulaphula isigama esitsha Abafundi bafundiswa iimpawu zeetekisi ezinemihlathi nokubalisa kwakhona nokuphulaphula itekisi uphulaphulela Abafundi bafunda iitekisi emifutshane injongo ethile ezibonwayo umz. Isicwangciso Iimpawu zokubhala INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA Umz. Abafundi bangabhala idayari/uluhlu sexesha. Umz. Ishedyuli yeveki/idayari oluqulethe isicwangciso semisebenzi yeveki ezayo. Iziyaleli yomntu othile – umxholo Baze baphendule imibuzo Kungasetyenziswa ixesha langoku okanye elizayo 3-4 Isigama ngokusemxholweni ongesisikolo (umsebenzi ungahlolwa) (umsebenzi ungahlolwa) Ukuthetha okungekho sesikweni. Abafundi banika iimpendulo zomlomo ezisekelwe kwisicatshulwa esiphulaphulwayo kunye nemibuzo ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 enxulumene nabo
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi olulodwa: Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano/umhlathi: Ukuxela izinto azithandayo Isicatshulwa esiphulaphulwayo kwinqanaba lezivakalisi kunye Umz. Umsebenzi obhalwayo osekelwe kumxholo nangazithandiyo ngokunxulumene nemihlathi: ofundwayo ofuna abafundi basebenzise isigama nomxholo omtsha (umsebenzi ungahlolwa) Ukusetyenziswa esitsha kunye negrama efundisiweyo Umsebenzi wokulungisa iimpazamo Ukuthetha nokunikezela kwetekisi ebonwayo/ (Igrama ebandakanywe nokubhala) zegrama kubhalo lwabafundi okusesikweni: umhlathi njengomsebenzi oluyidayari/uluhlu 5-6 Intetho elungiselelweyo. Abafundi (umsebenzi ungahlolwa) wokuziqhelanisa nofunda Ixesha langoku/elizayo baxoxa ngezinto abaza kuzenza umxholo omtsha. Ukuphendula Ukongeza isigama esitsha kwisichazi -magama kwiveki ezayo. Amagama amatsha anxulumene imibuzo esekelwe kumhlathi. nokubuza ixesha (umsebenzi ungahlolwa) Imibuzo Isigama ngokusemxholweni Ukuphulaphulela Ukufundela ukuqonda: Itekisi eyilwayo: Amabinzana abonisa/olatha indawo ukuzonwabisa/ulwazi oluthile/ Umz. Ukufunda ingxoxo yababini Abafundi babhala umhlathi ochazayo osekelwe afana nala – phakathi, ngaphakathi, ukuqhagamshelana: ngokusekelwe kumxholo kwitekisi ebonwayo. Umz. Ifoto/umfanekiso. ekhohlo, ekunene, emva kwe-njl. Umz. Abafundi baphulaphula ingoma ofundwayo kunye nengqiqo Amanqanaba enkqubo yokubhala Izininzi efundisa ngesigama esitsha/badlala yegrama entsha. Ukuphendula Imibuzo • Ukucwangcisa umdlalo ngokuphulaphula imiyalelo imibuzo esekelwe kwisicatshulwa • Ukuyila/ukudrafta Iimpawu zokubhala nokwenza ngokwemiyalelo equka (umsebenzi ungahlolwa) amabinzana abonisa/olatha indawo. • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Isigama ngokusemxholweni 7-8 Ukusebenzisa isichazi -magama Ukuthetha okungekho sesikweni esilwimi-mbini ukukhangela • Ukuhlela nokubhala kwakhona kunye nomsebenzi weqela: amagama amatsha. • Ukunikezela Abafundi banika iimpendulo (umsebenzi ungahlolwa) zomlomo ezinxulumene Uhlaziyo – ukubhalwa kwezivakalisi eziquka isigama netekisi ebonwayo.Umsebenzi esitsha kunye negrama. wababini kunye noweklasi yonke kusetyenziswa isibandawo (igrama ebendakanywe nokubhala) 9 - 10 Iimviwo zaphakathi enyakeni(Juni) Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-2 Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5 Umsebenzi wesi-6 I-Orali: intetho elungiselelweyo esesikweni/ Uncwadi: Imibuzo ngokusemxholweni Iimviwo zaphakathi konyaka: Ulwimi ngokusemxholweni, 51 ingxoxo yababini/ukufunda ngokuvakalayo ukufundela ukuqonda, uncwadi nokubhala okusesikweni. ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-8 IKOTA YESI -3 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa 52 kolwimi Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Izikhankanyi kufundelwa ukuqonda Ukuphulaphula amagama amatsha Ukuxoxa ngeempawu zengxoxo yababini Iimpawu zokubhala kwinqanaba lomhlathi kunye nezandi ezinxulumene Abafundi babhala ingxoxo yababini besebenzisa Ukuxela izinto ezithandayo nesihloko esitsha umz. ukutya Umz. Ukufunda itekisi ngomxholo isigama esitsha kunye negrama. nezingathandwayo othile kunye nokuphendula Ukuthetha okungekho sesikweni imibuzo ekhangela ukuqonda. Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala Upelo emaqeleni: (umsebenzi ungahlolwa) • Ukucwangcisa Amagama athanda ukubhidaniswa Ukuziqhelanisa namagama amatsha 1-2 (oomabizwafane kunye nokusebenzisa izivakalisi Ukusetyenziswa kwesichazi- • Ukuyila/ukudrafta ezilula ukuchaza imifanekiso magama esilwimi-mbini Isigama ngokusemxholweni • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala enxulumene nomxholo omtsha. • Ukuhlela nokubhala kwakhona Ukugxininisa kubizo lwamagama kunye nethoni. • Ukunikezela (umsebenzi ungahlolwa) Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Umsebenzi wokulungisa iimpazamo kufundelwa ukuqonda omfutshane: zegrama kubhalo lwabafundi lwengxoxo Umz. Ukuphulaphula iingxoxo kwinqanaba lesivakalisi kunye yababini zababini ezifundwa ngabalingane/ Ukufundisa kunye nokuxoxa ngeempawu zokubhala nomhlathi: ngezibini itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Amagama abonisa ulandelelwano Ukufunda imiyalelo eyodwa omfutshane ngenjongo ethile. lwezinto, afana nala: Okokuqala, Ukuthetha nokunikezela INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA enxulumene nesihloko esitsha okwesibini, elokugqibela, emva koko, okusesikweni Ukubhala imiyalelo umz. ukwenza okwakho ukutya umz. Indlela yokwenza ukutya okuthandayo okanye isiselo osithandayo Isiyaleli Umz. Abafundi bafunda okuthile okanye isiselo. ngokuvakalayo iingxoxo zababini. Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala Imiyalelo elandelelanayo 3-4 (umsebenzi ungahlolwa) • Ukucwangcisa Uhlobo lokukhanya • Ukuyila/ukudrafta Iimpawu zokubhala • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Upelo ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 • Ukuhlela nokubhala kwakhona Amagama adla ngokubhidaniswa (oomabizwa afane • Ukunikezela Ukusetyenziswa kwezivumelanisi (umsebenzi ungahlolwa) ngokuchanekileyo Isigama ngokusemxholweni.
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 IYYN nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu iitekisi Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Umsebenzi wokulungisa iimpazamo ezibonwayo: omfutshane: zegrama kumsebenzi wabafundi Abafundi baphulaphula kubalingane wokubhalela injongo ethile xa benikezela ngolwazi. Umz. indlela Ukubukela iitekisi eziviwa Ukuleyibhelisha umfanekiso wendawo yokuphekela. yokwenza ukutya okuthandwayo zibonwa ezisekelwe kumxholo Amagama abonisa ulandelelwano Ukubhala uluhlu lokuthenga izithako zokupheka lwezinto, afana nala: Okokuqala, osematheni. Umz. Inkqubo Ukuthetha nokunikezela okwesibini, elokugqibela, emva koko, yokupheka ekumabonakude Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala okusesikweni: Isiyaleli Ukuphendula imibuzo emva • Ukucwangcisa Abafundi benza intetho kokubukela Imiyalelo elandelelanayo 5-6 elungiselelweyo. Umz.ukunika • Ukuyila/ukudrafta imiyalelo ukugqibezela umsebenzi Isikhankanyi • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala owodwa Iimpawu zokubhala • Ukuhlela nokubhala kwakhona (umsebenzi ungahlolwa) Upelo • Ukunikezela Amagama adla ngokubhidaniswa Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama Ukusetyenziswa kwezivumelanisi ngokuchanekileyo Isigama ngokusemxholweni Ukuphulaphulela ulwazi/ Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Iindlela zokuthetha nokuzonwabisa kwinqanaba lomhlathi omfutshane: Izicelo ezichubekileyo Ukuphulaphula ingxoxo yababini. Umz. Ukufunda umhlathi Ukuvala izikhewu okusekelwe ekuphulaphuleni Izalathandawo Umz. Umthengi nomthengisi ochazayo ngomxholo ofundwayo ingxoxo. Umz. Izinto ezithengwe ngumthengi kunye kunye nokuphendula imibuzo namaxabiso. Imibuzo efana nale: Phi? Ngaba unayo? Ukuthetha okungekho sesikweni Zingaphi? Yimalini? njl. njl. kunye nomsebenzi weqela. (kungahlolwa ukufundela Ukubhala izivakalisi/izihloko zomfanekiso osekelwe ngokuqonda) kumxholo kunye nolwimi olufundisiweyo. Izenzi ezitsha kunye nezibizo Ukuphendula imibuzo enxulumene 7-8 nokuphulaphula Amanani izincedisi Isifinyezo Upelo izininzi Iisigama ngokusemxholweni 53 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 54 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa Itekisi yoNcwadi Itekisi eyilwayo: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo zegrama kumsebenzi wabafundi. Umz. Ukuphulaphula inxenye yebali/ Umz. Ukufunda ibali/imibongo/ Umz. Ukubhala izihloko zebali lemifanekiso ibali lonke/umbongo/ingoma/idrama iingoma/idrama emfutshane/ ezisekelwe kumxholo kunye nolwimi olufundisiweyo Ukugxininisa kuyo yonke igrama esele emfutshane/inoveli emfutshane inoveli emfutshane kunye ukugxininisa kulwimi olufundiweyo kwikota yonke ifundisiwe. nokuphendula imibuzo Ukuthetha okungekho sesikweni (Umsebenzi ungahlolwa) Isigama ngokusemxholweni ekhangela ukuqonda. kunye nomsebenzi weqela (Umsebenzi ungahlolwa) Umz. Ukuphendula ngomlomo/ 9 - 10 ukwenza uqikelelo usebenzisa isihloko/imifanekiso. nokuthetha nokunikezela okusesikweni Ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo. Umz. Ibali/ umbongo, ingoma njl. Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-3 Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi wesi-9 I-Orali: Ukufunda okulungiselelweyo/ingxoxo Ukubhala: Um(imi)hlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/itekisi Uvavanyo lwesi-2: sicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi yababini/isicatshulwa/intetho elungiselelweyo yonxibelelwano (emfutshane okanye ende) OKANYE Uncwadi: Imibuzo ngokusemxholweni INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-8 IKOTA YESI-4 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi IYYN Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuqonda: Ukufunda ngokunzulu iitekisi Itekisi yomhlathi omfutshane Iindlela zokuthetha ezikwinqanaba legama: Ukwazisa isigama esitsha Ukuziqhelanisa nokubhala amagama amatsha Izicelo ngokusemxholweni ngokuphulaphula Ukubukela kunye nokufunda kwizichazi magama/ukwenza uqashi-qashi wephazili/ Isiyaleli izandi ezenziwa ziintlobo zezithuthi amagama amatsha ukuleyibhelisha imifanekiso/ukubhala izihloko ngokusemxholweni. zemifanekiso. Izihlanganisi Ukuthetha okungekho sesikweni Kunye Upelo Ukuphendula imibuzo emva kokuphulaphula izandi. Umz. Ukufunda ngokunzulu iitekisi Izininzi zeentlobo zezithuthi ezahlukeneyo ezikwinqanaba lesivakalisi Izifinyezo 1-2 kunye nomhlathi: Izichazi kunye nezihlomelo Ukufunda ingxoxo yababini kumxholo okhethiweyo. Ixesha langoku Umz. Umntu ofuna ukuya kwenye indawo esuka kwenye Ixesha elizayo esebenzisa uhlobo oluthile Amaxesha kunye neentsuku zeveki lwesithuthi. Isigama ngokusemxholweni Ukuphendula imibuzo yesishwankathelo kwingxoxo yababini Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufundela ukuqonda: Itekisi yobugcisa bokubhala: Iziphumlisi Ukuphulaphula umbongo/ibali Itekisi yoncwadi Abafundi babhala itekisi yobugcisa bokubhala Upelo elisekelwe kumxholo esekelwe kwisivuseleli esibonwayo. Umz. Indawo Abafundi bangafunda imibongo Izalathandawo ethile edolophini Ukuthetha okungekho sesikweni eyongezelelweyo/itekisi Ixesha langoku nelizayo kunye nomsebenzi weqela kwisihloko esikhethiweyo. Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala Imo evumayo nelandulayo 3-4 Abafundi bafunda baphinde bacule Ukuphendula imibuzo • Ukucwangcisa iculo okanye benze umbongo yokuvavanya ukuyiqonda itekisi izibandawo • Ukuyila/ukudrafta Ukugxininisa ekuphimiseleni Ukukhangela isigama esitsha Izichazi kunye nezihlomelo • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala amagama, isingqisho, ulwimi kwisichazi-magama esilwimi- Isigama ngokusemxholweni lokusebenzisa intshukumo mbini. • Ukuhlela nokubhala kwakhona yamalungu omzimba kunye • Ukunikezela nezijekulo. 55 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 56 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa Ukufunda ngokunzulu iitekisi Itekisi yobugcisa bokubhala Umsebenzi wokulungisa iimpazamo ezibonwayo: zegrama kumsebenzi wobugcisa Abafundi baphulaphula Abafundi babhala izihloko zebali lemifanekiso bokubhala imisetyenzana eyiliweyo efundwa Abafundi bangabukela iitekisi Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala ngabalingane ezibonwayo baze batshatise Ukwenza imisebenzi kiwimiba yolwimi izivakalisi neetekisi ezibonwayo • Ukucwangcisa efundisiweyo. Ukuthetha nokunikezela okusesikweni • Ukuyila/ukudrafta Izichazi Umfundi ufunda itekisi • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Imibala elungiselelweyo eyiliweyo okanye • Ukuhlela nokubhala kwakhona Izicelo 5-6 umbongo. • Ukunikezela Upelo Izininzi Ixesha langoku Isilanduli Izalathandawo izimnini Isigama ngokusemxholweni Ukuphulaphulela ulwazi/ Ukufundela ukuqonda Iitekisi eziyiliweyo neetekisi zonxibelelwano/ Uhlaziyo lwezakhi nemigaqo ukuqhagamshelana imihlathi yokusetyenziswa kolwimi kunye Itekisi ezikhethiweyo zokuhlaziya nesigama Uhlaziyo kusetyenziswa ingxoxo ubuchule bokufundela ukuqonda Ukuhlaziya nokugxininisa inkqubo yokubhala iintlobo INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA 7-8 yezihloko ezifundisiweyo enyakeni. ezahlukeneyo zeetekisi ezifana nezi-iingxoxo zababini/ Umsebenzi wokulungisa iimpazamo Uhlaziyo lweetekisi zoncwadi umhlathi obalisayo kunye neetekisi zemihlathi zegarama kumsebenzi wabafundi Ukuthetha okungekho sesikweni emifutshane Izihloko zebali lemifanekiso. Abafundi baphendula imibuzo esekelwe kumsebenzi ofundisiweyo 9 - 10 Iimviwo zokuphela konyaka ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 IYYN nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni yeKota yesi-4 Umsebenzi we-10 Uviwo lokuphela konyaka: Iphepha loku-1: *I-Orali Iphepha lesi-2: Ulwimi ngokusemxholweni, uncwadi nokubhala *Amanqaku onyaka le-orali athathelwa kwimisebenzi yokuthetha, ukuphulaphula nokufunda eyenziwe apha phakathi enyakeni. Amanqaku okugqibela makaquke ubuncinane umsebenzi omnye wokuthetha okulungiselelweyo, omnye wokuphulaphula kunye nomnye wokufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo. 57 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
3.5.3 IBanga le-9 58 IBANGA LE-9 IKOTA YOKU-1 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokuBukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukunxibelelana Ukufundela ukuqonda: Itekisi eziyiliweyo/Itekisi yonxibelelwano ende/ Isakhiwo sesivakalisi nabanye kunye nengxoxo umhlathi omde: Ulwazi (Intloko-isivisa-injongosenzi) yababini: Umhlathi/Ingxoxo yababini Umz. Inkcazo ngomntu othile/ Ukusebenzisa ixesha langoku Ngababini kunye neklasi yonke: umfanekiso womntu othile Umz. Ukubhala umhlathi ochazayo/ingxoxo yababini Isigama kwiitekisi ezifundiweyo Ukwazisa umlingane usebenzisa Ukunika ulwazi ngendlela olulandelelana ngayo ulwazi olunikiweyo: umz. Amanqanaba enkqubo yokubhala: Ubuzwe • Ukucwangcisa 1-2 Igama • Ukuyila/ukudrafta Iminyaka • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Ibanga • Ukuhlela nokubhala kwakhona Imvelaphi • Ukunikezela Ukuthetha nokunikezela okuseSikweni: Ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Itekisi yoNcwadi yoku-1: Itekisi yobuGcisa bokubhala: Ukufundisa izenzi ezitsha INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA Ukuthetha okungekho seSikweni Umz. Ukufundela ukuqonda Ukubhala umhlathi obalisayo Umsebenzi wokulungisa iimpazamo kunye nomsebenzi weqela: nokonwabela izicengcelezo/ zegrama kumsebenzi wabafundi Ukulandela amanqanaba enkqubo yokubhala: imibongo/imibongo/iingoma Umz. Ukufunda ngentloko Isigama ngokusemxholweni • Ukucwangcisa 3-4 isicengcelezo/ingoma baze bayenze Ukuxoxa ngetekisi ngamaqela • Ukuyila/ukudrafta • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala • Ukuhlela nokubhala kwakhona ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 • Ukunikezela
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 IYYN nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Izibizo nokuqonda: kwinqanaba legama omfutshane/Itekisi eyiliweyo: Izenzi nesivakalisi: Ukuthetha okungekho seSikweni Umz. Ukugcwalisa ifomu ngokomsebenzi Isigama ngokusemxholweni kunye nomsebenzi weqela: Umz. Ukuqala isihloko esitsha: ophulaphuliweyo. Ukufundisa iimpawu Ukufunda itekisi “ Ikhaya lam” Umz. Ukubhala umhlathi ngekhaya lakhe umfundi. zokuphulaphulela ulwazi Amanqanaba enkqubo yokubhala: 5-6 Umz. Ulwazi olugcwaliswa kwifomu: • Ukucwangcisa Inani lamagumbi okulala. • Ukuyila/ukudrafta Igadi • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Ikhitshi • Ukuhlela nokubhala kwakhona Igumbi lokuhlambela • Ukunikezela Ukuphulaphulela Ukufunda nzulu itekisi Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Iimpawu zokubhala ukuqhagamshelana nolwazi: ezibonwayo: omfutshane: Izalathandawo UkuThethela injongo eyodwa/ Ukulandela iimpawu zetekisi Umz. Ukufundisa iimpawu zengxoxo yababini/intetho Intetho-ngqo Ukuthetha okungekho seSikweni: ebonwayo. elungiselelweyo Umsebenzi wokulungisa iimpazamo Umz. Umfanekiso wekhaya Umz. Umfanekiso wekhaya Ukubhala ingxoxo yababini/intetho elungiselelweyo zegrama kumsebenzi wabafundi obusetyenziswe ngexesha ohamba netekisi Amanqanaba enkqubo yokubhala: 7 -8 lokufunda: Isigama ngokusemxholweni • Ukucwangcisa Ukubuza imibuzo ngomfanekiso kuze kuphendulwe • Ukuyila/ukudrafta • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala • Ukuhlela nokubhala kwakhona • Ukunikezela 59 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 60 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa/ Ukufundela ukuqonda: Itekisi eyilwayo/Itekisi yonxibelelwano/umhlathi: Izenzi, izichazi nezibizo-Ukuhlaziya ulwazi oluthile: kubandakanya ukufunda nokubhala Umz. Ukufunda umhlathi Umz. Ukubhalwa kwezivakalisi/Ukuleyibhelisha Umz. Ukuphulaphulela ukuqonda imifanekiso Ukuguqulwa kwezivakalisi ukuhlola Ukubukela nokuxoxa ngeetekisi igrama efundisiweyo Ukuthetha nokunikezela ezibonwayo ezahlukeneyo umz. okulungiselelweyo: Umfanekiso, ifoto Ukuchaza intsingiselo yezenzi, izichazi nezibizo ezisetyenziswayo Umz. Ingxoxo yababini okanye 9 - 10 Intetho elungiselelweyo Ukugxininiswa kwegrama efundiswe kwikota yoku-1 Umsebenzi wokulungisa iimpazamo zegrama kumsebenzi wabafundi Isigama ngokusemxholweni Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwikota yoku-1 Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3 I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/ingxoxo yababini/ Ukubhala: Um(imi)hlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/ Uvavanyo loku-1: Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi Intetho elungiselelweyo/Incoko/Ukufunda ngokuvakalayo Itekisi yonxibelelwano (emfutshane okanye ende) okulungiselelweyo INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LE-9 IKOTA YESI -2 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi IYYN Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Iimpawu zokubhala kwinqanaba lesivakalisi: omfutshane: Umz. Ukuphulaphula imiyalelo/ Isiyaleli izalathisio ezinikiweyo Ukufunda imizekelo yemiyalelo Amanqanaba enkqubo yokubhala: Izihlanganisi eziqhelekileyo okanye izalathiso Ukuthethela injongo ethile/ • Ukucwangcisa Izihlanganisi ezibonisa unobangela Ukuthetha nokunikezela • Ukuyila/ukudrafta (Umz. kuba, ngoko ke) nexesha (Umz.. okuseSikweni ngoko, okulandelayo, emva koko) • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala (Ukufunda ngokuvakalayo Izalathandawo (uhlaziyo) 1-2 okulungiselelweyo) • Ukuhlela nokubhala kwakhona Izilandulo Umz. Ukunika imiyalelo okanye • Ukunikezela izalathisi(ukusuka kwindawo ethile Isigama ngokusemxholweni Umz. Ukubhala amacala okanye imiyalelo usiya kwenye) okanye Ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo-imizekelo yemiyalelo nezalathisi. Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Umsebenzi wokulungisa iimpazamo kwinqanaba legama omfutshane: zegrama kumsebenzi wabafundi Umz. Ukuphulaphula nesivakalisi: imiyalelo/izalathiso ezinikelwe Umz. Ukubhalela injongo ethile. Iimpawu zokubhala ukuphulaphulela ukuqonda/iintetho Ukufundela ukuchonga kunye INkqubo yokubhala intetho elungiselelweyo. Isiyaleli ezilungiselelweyo nokuxoxa ngemisebenzi ye-umz. Amanqanaba enkqubo yokubhala: Izihlanganisi eziqhelekileyo. Ukuthetha nokunikezela Isiyaleli, okusesikweni: • Ukucwangcisa Izihlanganisi ezibonisa unobangela 3-4 Izalathandawo ezifundisiweyo (Umz. kuba, ngoko ke) nexesha (Umz.. Ukuxoxa ngeempawu zentetho • Ukuyila/ukudrafta ngoko, okulandelayo, emva koko) elungiselelweyo • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Izalathandawo(uhlaziyo) Intetho elungiselelweyo Umz. • Ukuhlela nokubhala kwakhona Ukunika izalathiso/ukwenza into Izilandulo (imiyalelo) • Ukunikezela Isigama ngokusemxholweni Intetho elungiselelweyo (ukutyebisa ulwazi) 61 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 62 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Izakhi nemigaqo yokwakhiwa kwinqanaba lesivakalisi omfutshane: kwezivakalisi kunye namabinzana. Ukuphulaphulela ukuqonda nomhlathi: Umz. Ukuleyibhelisha ingxelo yemozulu/iisimboli Ixesha langoku/elizayo Ukuthetha okungekho sesikweni Ukufunda nokucacisa iimpawu zemozulu/imifanekiso Izenzi ezitsha 5-6 Ukuthetha okungekho seSikweni: umz. Iikhathuni, imephu Umz. imozulu yemozulu/ingxelo yemozulu/ Izaci umbongo/ingoma Umsebenzi wokulungisa iimpazamo zegrama kumsebenzi wabafundi Isigama ngokusemxholweni Ukuthetha nokunikezela Ukufundela ukuqonda: Itekisi yonxibelelwano emifutshane/umhlathi Ukuchonga uze ugxininise izakhi okuseSikweni: omfutshane: ezahlukileyo zolwimi nemigaqo Ukufunda iingxelo zemozulu yokusetyenziswa kwalo Umz. nabalingane/iingxoxo zababini Umz. Ukubhala ingxelo yemozulu/ingxoxo yababini Izininzi Ukulinganisa/ingxelo yemozulu Amanqanaba enkqubo yokubhala: Izifinyezo 7-8 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: • Ukucwangcisa Umsebenzi wokulungisa iimpazamo Umz. Ukuphulaphula ingxelo • Ukuyila/ukudrafta zegrama kumsebenzi wabafundi yemozulu/ukulinganisa. • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Isigama ngokusemxholweni • Ukuhlela nokubhala kwakhona • Ukunikezela INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA 9 - 10 Iimviwo zaphakathi enyakeni (Juni) Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-2 Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5 Umsebenzi wesi-6 I-Orali: Intetho elungiselelweyo Uncwadi: Imibuzo ngokomxholo Iimviwo zaphakathi konyaka (Juni): Isicatshulwa, ulwimi, ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ngokusesikweni/imozulu/ingxoxo yababini/ uncwadi nokubhala Ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo
IBANGA 9 IKota yesi-3 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi IYYN Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuncoma Ufundo-nzulu ufundela Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Izakathandawo ukuqonda imihlathi: Umz. Ukuphulaphula izandi Ukufundisa uxoxe ngeempawu zokubhalwa kweleta Ukulandelelana kwamagama ezibhekisele kumxholo othile umz. Umz. Ukufunda itekisi yobuhlobo/umhlathi obalisayo/ochazayo Isimnini efama engomxholo othile uphendule Ukubhala ileta yobuhlobo/umhlathi obalisayo/ imibuzi yokuqonda Isichazi nezihlomelo Intetho elungiselelweyo ochazayo umz. Ukutyelela efama nonikezelo Ukuthelekisa Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: 1-2 Ukufunda ngokuvakalayo Iimpawu zokubhala • Ukucwangcisa okulungiselelweyo kugxininiswa Izivumelanisi zezenzi esentloko/ kutyibiliko, indlela yokubiza • Ukubhala idrafti esenjongosenzi amagama nethoni • Ukuhlela Ixesha langoku/elidlulileyo Umz. itekisi engomxholo othile • Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha Isibuliso seleta yobuhlobo • Ukunikezela Isigama ngokusemxholweni Ukuphulaphulela ukusebenzisana: Ukufundela ukuqonda: Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Izalathandawo Umz. Phulaphula imibuzo ebhekisele Ukufunda itekisi yoncwadi (uyaqhubeka) Ukulandelelana kwamagama kwinto ebonwayo (umfanekiso ufundela ulwazi nokuqonda kwisivakalisi Ukufundisa uxoxe ngeempawu zokubhalwa kweleta wefama) Okanye yobuhlobo/umhlathi obalisayo/ochazayo Isimnini Intetho engalungiselelwanga Umzekelo weleta yobuhlobo Ukubhala ileta yobuhlobo/umhlathi obalisayo/ Izichazi nezihlomelo nomsebenzi weqela okanye umhlathi ochazayo umz. Ukutyelela efama Ukuthelekisa Umz. Ukuphendula imibuzo 3-4 Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: ngomlomo ebhekisele kwinto Iimpawu zokubhala abayibonayo • Ukucwangcisa Isivumelanisi • Ukubhala idrafti Izivumelanisi zezenzi esentloko/ • Ukuhlela esenjongosenzi • Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha Ixesha langoku/elidlulileyo • Ukunikezela Isigama ngokusemxholweni 63 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 64 Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuqonda Ukufundwa ngokunzulu itekisi Itekisi eyilwayo: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo ebonwayo: zegrama kumsebenzi wabafundi Umz. Ukuphulaphula isandi Ukuleyibhelisha umfanekiso umz. owegaraji Ukubukela imifanekiso Ukwenza isicelo Kunye Okanye ebhekisele kumxholo Kuhlaziywa isiyaleli Nokuphulaphula incoko yababini okhethiweyo – umz. igaraji Itekisi yonxibelelwano/Umhlathi: engomxholo omtsha umz. Evenkileni Izihlomelo Ukufakela ulwazi olushiyiweyo olubhekisele kwincoko okanye egaraji yababini ebiphulaphulwe Izenzi nezibizo ezitsha Intetho engalungiselelwanga Ukubhala umhlathi ochazayo umz. ngomfanekiso Iintlobo zezenzi nomsebenzi weqela: 5-6 obhekisele kumxholo Upelo Umz. Ukusebenzisa isigama Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: somxholo omtsha, ukuthetha Isigama ngokusemxholweni ngezinto azivayo aziqhelanise • Ukucwangcisa nokubiza izivakalisi • Ukubhala idrafti • Ukuhlela • Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha • Ukunikezela Ukuphulaphulela ukuncoma Ukufundela ukuqonda Itekisi eyilwayo: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo umhlathi zegrama kumsebenzi wabafundi Ukuphulaphula abanye abafundi Ukubhala izivakalisi/izihloko zemifanekiso ebhekisele besenza umdlalo wokulinganisa Umz. Umlingane ufunda kumxholo othile nolwimi olufundiweyo. Ukwenza isicelo umhlathi ochazayo obubhalwe Intetho elungiselelweyo Ukuhlaziya isiyaleli INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA kwiveki engaphambili (ufundela nokunikezela ukuzonwabisa) Izihlomelo Umdlalo wokulinganisa umz. Egaraji okanye Izenzi nezibizo ezitsha 7-8 Itekisi yoncwadi Amanani Umz. Ukufundela ukuzonwabisa Iintlobo zezenzi umz. umbongo/ibali elifutshane/ Izifinyezo umdlalo omfutshane/inoveli emfutshane ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Upelo Isininzi Isigama ngokusemxholweni
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 IYYN nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuncoma Itekisi yoncwadi Itekisi eyilwayo: Ukubethelela yonke igrama efundwe kule kota Umz. Ukuphulaphula iindawana Umz. Ukufunda ibali/imibongo/ Umz. Ukubhala izihloko kwibali lemifanekiso kwibali elipheleleyo/kwimibongo/ iingoma/imidlalo emifutshane/ ebhekisele kumxholo othile nolwimi olufundiweyo Isigama ngokusemxholweni kwiingoma/kumdlalo omfutshane/ inoveli emfutshane uphendule ukubethelela igrama efundwe kule kota kwinoveli emfutshane imibuzo yokuqonda Incoko nomsebenzi weqela 9 - 10 Umz. Ukuphendula ngomlomo/ ukwenza uqikelelo ngesihloko/ umfanekiso Ukufunda ngokuvakalayo Ukuqwalasela umz. indlela yokubiza amagama nakutyibiliko Imisebenzi yoHlolo oluseSikweni lweKota yesi-3 Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi we-9 I-orali: Ukufunda ngokuvakalayo Ukubhala: Um(imi)hlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/Itekisi Uvavanyo lwesi-2: Isicatshulwa nolwimi OKANYE okulungiselelweyo/Isicatshulwa yonxibelelwano (emfutshane okanye ende) Uncwadi: Imibuzo ngokomxholo esiphulaphulwayo/Intetho elungiselelweyo/ 65 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA 9 IKota yesi-4 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa 66 Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ukuqonda Ufundo-nzulu lweTekisi Itekisi eyilwayo: Isilanduli ebonwayo Ukuphulaphula incoko yababini umz. Ukuziqhelanisa nemibuzo ebhekisele kumxholo othile Ukwenza izicelo ngomxholo omtsha – umntu u-odola Ukubukela ufunde imifanekiso/ uphendule ngezivakalisi. Izinto azithandayo nangazithandiyo ukutya kwivenkile yokutya imenyu ehambelana nomxholo Ukuleyibhelisha imifanekiso esetyenzisiweyo. umz. iindidi ezahlukileyo zokutya Izihlanganisi Intetho elungiselelweyo Umhlathi: Ukufunda incoko yababini Iindidi zeedilesi Ukuphendula imibuzo emva engomxholo okhethiweyo umz. Ukubhala incoko yababini umz. Ukulinganisa kokubukela nokufunda itekisi Amanqaku Imeko yasevenkileni ethengisa ukuthenga ukutya evenkileni yokutya ebonwayo ukutya okanye ukuthenga ukutya Iintlobo zezenzi Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: 1-2 Phendula imibuzo yokuqonda Ukubonisa umlinganiselo • Ukucwangcisa ebhekisele. Izichazi nezihlomelo • Ukubhala idrafti Isimnini • Ukuhlela Isimelabizo sokwalatha • Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha Upelo • Ukunikezela Isininzi Izifinyezo Isigama ngokusemxholweni INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 IYYN nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Ukufundela ukuqonda Itekisi eyilwayo/umhlathi: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo zegrama kumsebenzi wabafundi Umz. Ukuphulaphulela ukuqonda Umz. Ukufunda iincoko Ukubhala umz. ingxoxo yabathathu besevenkileni umxholo obukhethwe kwiiveki zabafundi ezibhaliweyo yokutya – iweyitara nabathengi ababini Isilanduli ezingaphambili. Okanye Izihlomelo Intetho elungiselelweyo Umz. Itekisi ngomxholo Ukwenza izicelo nokunikezela: okhethiweyo Izinto azithandayo nangazithandiyo Umz. Incoko yababini/umdlalo wokulinganisa njengoko ibhaliwe Izihlanganisi kwiveki engentla Iindlela zokuthetha (umz. Manenekazi nani manene) 3-4 Iintlobo zezenzi Ukubonisa umlinganiselo Izichazi nezihlomelo Isimnini Isimelabizo sokwalatha Upelo Isininzi Izifinyezo Isigama ngokusemxholweni 67 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi 68 Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo) Iyure e-1 Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Ufundo-nzulu lweTekisi Itekisi eyilwayo: Izichazi ebonwayo: Umz. Abafundi baphulaphula Umz. Ukuleyibhelisha imifanekiso; Isiphawuli isigama esitsha besenzisa itekisi Abafundi babukela bafunde Ukuziqhelanisa nokubhala izivakalisi ezichazayo Imibala ebonwayo – Ukufundisa umxholo itekisi umz. Umfanekiso wabantu omtsha abohlukileyo benxibe impahla Ukuziqhelanise nokubhala imibuzo neempendulo Ukwenza izicelo engafaniyo. Umz. Bangatshatisa Umz. Unxibe ntoni? Yimalini laa ilokhwe? Intetho engalungiselelwanga itekisi nomfanekiso. Upelo Umz. Ukubhala umhlathi ochazayo uchaze into Ukuziqhelanisa nokufunda imibuzo enxitywe okanye ethengwe ngomnye Isininzi 5-6 uze uyiphendule umz. Unxibe ntoni? Yimalini le ilokhwe? Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: Ixesha langoku • Ukucwangcisa Isilanduli • Ukubhala idrafti Isimelabizo sokwalatha • Ukuhlela Isimnini • Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha Isigama ngokusemxholweni • Ukunikezela Ukuphulaphulela ukuncoma Ukufundela ukuqonda Amalungiselelo oviwo Ukuhlaziya ukwakhiwa kwezivakalisi nemigaqo yolwimi olufundiweyo Umz. Ukuphulaphula ingoma/ Umz. Itekisi ekhethwe kumxholo Ukubethelela inkqubo yokubhala iindidi ezahlukeneyo umbongo/umhlathi ochazayo othile kuze kuphendulwe imibuzo zeetekisi ezinjengencoko yababini, umhlathi ochazayo/ Umsebenzi wokulungisa iimpazamo obhalwe ngabafundi kwiveki yokuqonda obalisayo zegrama kumsebenzi wabafundi 7-8 engentla Isigama ngokusemxholweni Intetho elungiselelweyo Umz.Ukubethelelwa kwemibuzo INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA nezivakalisi ezenziwe ngomlomo kule kota. 9 - 10 Uviwo lokuphela konyaka Umsebenzi woHlolo oluselikweni lweKota yesi-4 Umsebenzi 10 ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Uviwo lokuphela konyaka: Iphepha loku-1: *I-orali Iphepha lesi-2: Ulwimi ngokusemxholweni, uncwadi, ukubhala *Amanqaku onyaka le-orali athathelwa kwimisebenzi yokuthetha, ukuphulaphula nokufunda eyenziwe apha phakathi enyakeni. Amanqaku okugqibela makaquke ubuncinane umsebenzi omnye wokuthetha okulungiselelweyo, omnye wokuphulaphula kunye nomnye wokufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo.
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ICANDELO LESI-4: UKUHLOLA KULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO 4.1 INTSHAYELELO UkuHlola yinkqubo eqhubekayo ecwangcisiweyo yokuchonga, ukuqokelela nokucacisa ulwazi malunga nendlela abaqhuba ngayo abafundi. Oku kubandakanya amanyathelo amane: ukuqokelela ubungqina bokuphumelela komfundi; ukuphonononga obu bungqina; ukurekhoda okufunyanisiweyo kubo nokusebenzisa olo lwazi ukuqondisisa nokuncedisa uphuhliso lwabafundi ukuphucula inkqubo yokufunda nokufundisa. UkuHlola kufuneka kube ngokungekho sesikweni (UkuHlola kokufunda) nokusesikweni (UkuHlola kokufunda). Kwiimeko zombini kunikwa ingxelo rhoqo ekufuneka abafundi bayazi ukuze baphucule ukufunda kwabo. UkuHlolwa kwezakhono zoLwimi makuhlanganiswe. Ukuhlolwa kwesicatshulwa makunxulumaniswe nokusetyenziswa koLwimi.UkuHlolwa kokubhala makusebenzise izinto ezenzeka kubomi bemihla ngemihla. 4.2 UKUHLOLA OKUNGEKHO SESIKWENI OKANYE KWEMIHLA NGEMIHLA UkuHlola ulungiselela ukufunda kunenjongo yokuthi gqolo ukuqokelela ulwazi malunga nokuphumelela komfundi ukwenzela ukuba akwazi ukuphucula umsebenzi wakhe wokufunda uthi xhaxhe kunoko enzile. UkuHlola okungekho seSikweni kusekelwe ekubekeni esweni inkqubela yabafundi yemihla ngemihla. Oku kwenziwa ngokubonisa, ngokuxoxa, ngokwenza imisebenzi eboniswayo(yeprakthikali), ngeenkomfa zabafundi nootitshala, ukufundisa eklasini, njalo-njalo. UkuHlola okungekho seSikweni kungathetha ukumana unqumamisa isifundo ukuqwalasela indlela abaqhuba ngayo abafundi okanye ukuxoxa nabafundi malunga nendlela ukufunda okuqhubeka ngayo. UkuHlola okungekho seSikweni kufuneka kusetyenziselwe ukunika ingxelo kubafundi nokuxhobisa kucwangciselo lokufundisa, kodwa akukho mfuneko yokuba oku kubhalwe phantsi. Makungabonwa oku njengokwahlukileyo koko kwaseklasini. Le misebenzi yokuHlola inokumakishwa ngabafundi okanye ootitshala. UkuziHlola nokuHlola umlingane wakho kubandakanya abafundi. Oku kubaluleke kakhulu kuba kuvumela abafundi bakwazi ukufunda nokuqaphela indlela abasebenza ngayo. Iziphumo zemisebenzi yemihla ngemihla yokuHlola ngokungekho seSikweni azirekhodishwa ngokuseSikweni, ngaphandle kokuba utitshala ufuna ukwenza njalo. Iziphumo zemisebenzi yemihla ngemihla yokuHlola azithathelwa ngqalelo ekupasisweni nasekukhutshelweni isatifikethi. 4.3 UKUHLOLA OKUSESIKWENI Yonke imisebenzi yokuHlola eyenza inkqubo yokuHlola okuseSikweni yonyaka, ithathwa njengokuHlola okuseSikweni. Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni iyamakishwa ize irekhodwe ngokuseSikweni ngutitshala elungiselela ukudluliselwa phambili komfundi nokukhutshwa kwesetifikethi. Yonke imisebenzi yokuHlola okuseSikweni ifumana uqwalaselisiso (kwimodareyshini) olujoliswe ekuqinisekiseni ngomgangatho kunye nokuqinisekisa ngokumiselwa kwemigangatho efanelekileyo. UkuHlola okuseSikweni kunika ootitshala indlela eyondeleleneyo yokuphonononga inkqubela phambili yabafundi kwiBanga, ngakumbi kwisifundo esithile. Imizekelo yokuHlola ngokuseSikweni iquka uvavanyo, iimviwo, imisebenzi yeprekthikhali, iiprojekthi, imisebenzi ye-orali/yentetho yomlomo, imiboniso njalo-njalo. Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni iyinxalenye yeNkqubo yokuHlola yonyaka eseSikweni kwiBanga ngalinye nakwisifundo ngasinye. IYYN 69
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Itheyibhile 1: IBanga lesi-7 - 9 UkuHlola okuseSikweni Enyakeni Uviwo lokuphela konyaka 40% 60% UkuHlola okwenziwa esikolweni Amaphepha oviwo lokuphela konyaka (SBA) 40% 35% 25% Iimvavanyo ezi-2 Iimviwo ezibhalwayo Imisebenzi yokuHlola ye-orali: Iphepha loku-1 Imisebenzi emi-6 Iphepha lesi-2: ULwimi ngokusemxholweni, ukubhala kunye UkuPhulaphula Uviwo lwaphakathi enyakeni (Juni) noncwadi (Iyure e-1½) UkuThetha okulungiselelweyo UkuFunda okulungiselelweyo Imisebenzi ye-orali eyenziwe enyakeni iyinxalenye yokuHlola kwangaphakathi kwasekupheleni konyaka. Iindidi zokuHlola ezisetyenziswayo mazihambelane nobudala kwanezinga lophuhliseko lwabafundi.Uyilo lwalo msebenzi kufuneka lubandakanye umxholo wesifundo kunye neendidi zemisebenzi ezenzelwe ukufezekisa iinjongo zesifundo. Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni mayilungiselele uludwe lwamazinga okuqonda njengokuba kubonisiwe ngasezantsi. ITheyibhile yesi-3 Amazinga IPesenti Umsebenzi okuQonda yomsebenzi Izinga lokuqonda Imibuzo ejoliswe kwingcombolo yolwazi ecaciswe gca kwitekisi. usebenzisa • Nika amagama ezinto/abantu/eendawo intsingiselo yentsusa/ • Chonga abantu engqalileyo/ • Dwelisa imiba/amagama elisisiseko (izinga loku-1) • Chaza indawo/umntu Ukucwangcisa • Yayingubani lo mntu....? ngokutsha • Lo mntu wa...........................? Izinga loku-1 (Izinga lesi-2) nelesi-2 • Kwakutheni lo mntu ............? • Yenzeka nini........................? 80% • Yenzeka phi.........................? Imibuzo efuna ulungelelwaniso lolwazi olucaciswe gca kwitekisi. • Dwelisa amanqaku amabini/izimvo ezimbini ezingundoqo. • Chonga umntu/abantu………….. • Cacisa okwenzekayo…………….. • Chaza imeko/okusingqongileyo/abantu……….. 70 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Amazinga IPesenti Umsebenzi okuQonda yomsebenzi Ukuthabatha Le mibuzo ibonisa uluvo/intelekelelo malunga nokuzonwabisa. Oku kuquka izigqibo uluvo malunga nobunyani, ukukholisa, imiba eyinyani nemibono, ukunyaniseka, usebenzisa ubuchule bokuqiqisa, nemicimbi enjengokunqweneleka nokwamkeleka kwezigqibo ubungqina nezenzo ngokwemeko yokuziphatha kakuhle. (Izinga lesi-3) • Ngaba uyavumelana na nendlela umlinganiswa aziphethe ngayo/athetha Izinga lesi-3: ngayo? 20% • Ingaba uluvo/ukuziphatha/ukwenza komlinganiswa kwamkelekile kuwe? Nika isizathu sempendulo yakho. • Gxeka uncome ukuziphatha komlinganiswa. • Khetha amagama amchaza ngokwanelisayo umlinganiswa. 4.4 INKQUBO YOKUHLOLA Inkqubo yokuHlola iyilwe ngenjongo yokunabisa imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kuzo zonke izifundo esikolweni kwiKota nganye. 4.4.1 Amagqabantshintshi ngeemfuno zokuhlola Le theyibhile ilandelayo inika iimfuno zokuHlola okuseSikweni zoLwimi lwesibini oLongezelelweyo: ITheyibhile 4.1: IBanga lesi-7 - 9 INkqubo yokuHlola Iimviwo zokuphela IBanga UkuHlola okwenziwa esikolweni(SBA) ngeKota konyaka IKota yoku-1 IKota yesi-2 IKota yesi-3 IKota yesi-4 7-9 Uvavanyo IMsebenzi emi-2 + Uvavanyo olubhalwayo + Uviwo lokuphela olubhalwayo + uviwo lwaPhakathi iMisebenzi emi-2 konyaka lwangaphakathi iMisebenzi emi-2 konyaka(Juni) (olusetwa esikolweni) IBanga Ifomathi yamaphepha oViwo Iphepha eli-1 Uviwo lokuphela konyaka lwangaphakathi IPhepha loku-1: ULwimi oluqulethe amaPhepha ngokusemxholweni- ama-2: Isicatshulwa, uLwimi, 7-9 uNcwadi nokuBhala IPhepha loku-1: i-Orali IPhepha lesi-2: ULwimi ngokusemxholweni- Isicatshulwa, uLwimi, uNcwadi nokuBhala. AmaBanga elesi-7-9 INqaku leKota (IiKota yoku-1-3): • Ikota nganye, dibanisa amanqaku neetotali uze uziguqulele kwipesenti endaweni yenqaku lekota. INqaku lokuPhumelela: • Dibanisa amanqaku ngobunjalo bawo kunye neetotali zemisebenzi yasesikolweni (SBA) ukusukela kwikota yoku-1 ukuya kwikota yesi-3 uze uwaguqulele kuma-40%. • Guqula inqaku le-Orali (iPhepha loku-1) libe ngama-25%. • Guqula iPhepha lesi-2 libe ngama-35%. IYYN 71
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ITheyibhile 4.2: IBanga lesi-7-9 Inkqubo yokuHlola Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yoku-1 Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3 I-Orali: UkuPhulaphulela ukuqonda/ UkuBhala: Um(imi)hlathi oyilwayo Uvavanyo loku-1: Isicatshulwa kunye Intetho elungiseleweyo/Ukufunda (obalisayo/ochazayo)/Itekisi nokusetyenziswa kolwimi ngokuvakalayo okulungiselelweyo yonxibelelwano emfutshane okanye ende. Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-2 Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5: Umsebenzi wesi 6 I-Orali: UkuPhulaphulela ukuqonda/ Uncwadi: Imibuzo ngokomxholo Iimviwo zaphakathi enyakeni: INtetho elungiseleweyo/UkuFunda ULwimi ngokusemxholweni – ngokuvakalayo okulungiselelweyo isicatshulwa, ulwimi, uncwadi nokubhala Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-3 Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi we-9 I-Orali: UkuPhulaphulela ukuqonda/ UkuBhala: Um(imi)hlathi oyilwayo INtetho elungiseleweyo/UkuFunda (obalisayo/ochazayo)/Itekisi Uvavanyo lwesi-2: Isicatshulwa ngokuvakalayo okulungiselelweyo yonxibelelwano emfutshane okanye nokusetyenziswa kolwimi OKANYE ende. Uncwadi: Imibuzo ngokomxholo Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-4 Iimviwo zokuPhela konyaka IPhepha loku-1: *IiOrali IPhepha lesi-2: ULwimi ngokusemxholweni-isicatshulwa, ULwimi, uNcwadi nokuBhala *IiOrali: Abafundi mabenze umsebenzi omnye wokuthetha okulungiselelweyo, umsebenzi omnye wokufunda ngokuvakalayo apha phakathi enyakeni. Qaphela: Uvavanyo lweNkqubo yokuHlola malube lunye, hayi uthotho lweemvavanyo ezininzi ezimfutshane. Uvavanyo ngalunye kufanele luquke isixa esikhulu somxholo kwaye luthabathe imizuzu engama-30 – 60, lubonise amazinga ohlukeneyo engqiqo kanye okwamaphepha eemviwo. 72 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 4.4.2 Iimviwo: IBanga lesi-7 -9 IFomathi yePhepha loViwo: Iphepha lesi-2 IPHEPHA ICANDELO IXESHA A: isiCatshulwa (Uludwe lweetekisi lunokusetyenziswa kuquka iitekisi ezibonwayo okanye ezizotyiweyo) ULwmi ngokusemxholweni, uNcwadi B: ULwimi Izakhi nokusetyenziswa koLwimi (amagama nezivakalisi) maziHlolwe ngokusemxholweni kusetyenziswa iitekisi eziziintlobo ngeentlobo. Ulwazi olunzulu ngoLwimi. AmaBanga elesi-7 – 9 nokuBhala C: UNcwadi Iyure e-1½ Naluphi kwezi zilandelayo: Isihobe/amabali amafutshane/inoveli emfutshane/idrama emfutshane (imibuzo ngokusemxholweni) D: UkuBhala Um(imi)hlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/Itekisi yonxibelelwano (emfutshane okanye ende) UMxholo omawufundiswe UkuHlola kujoliswe kanye kowona mxholo ufundiswayo ofumaneka kolu xwebhu. Ngenxa yokuthungelana komxholo kumaBanga elesi-7 – 9 jikelele, lo umxholo nezakhono uza kuHlolwa ngokupheleleyo kumaphepha okuphela konyaka ngamnye. ImiSebenzi yokuHlolwa ye-orali: IPhepha loku-1 kwiBanga lesi-7 – 9 Imisebenzi yokuHlolwa ye-orali eyenziwe enyakeni iyinxalenye yokuHlolwa kwangaphakathi ekupheleni konyaka. Iinkcukacha ngemisebenzi ye-orali, eyenziwa enyakeni zimi ngolu hlobo lulandelayo: IPhepha lolu-1 IINKCUKACHA *Yonke imisebenzi ye-orali isetwa, iHlolwe esikolweni ize iphononongwe(imodareyithwe) ngaphandle. • UkuFunda UkuFunda okuLungiselelweyo UkuHlola: UkuQonda itekisi, ukunika intsingiselo, ukusetyenziswa kwelizwi, ukubiza amagama ngokufanelekileyo. • UkuThetha Ii-orali Intetho eLungiselelweyo UkuHlola: Ukucwangcisa nokulungisa umxholo, ithoni, ukuthetha nezakhono zokunikezela, izincedisi eziviwa-zibonwa, ulwimi olufanelekileyo. • UkuPhulaphula IsiCatshulwa esiPhulaphulwayo UkuHlola: Ukuphulaphulela ukuqonda nolwazi *Amanqaku onyaka eeorali athathwa kwimisebenzi yokuthetha, ukuphulaphula nokufunda eyenziwe apha phakathi enyakeni. Amanqaku okugqibela makaquke ubuncinane umsebenzi wokuthetha okulungiselelweyo, umsebenzi wokuphulaphula kunye nomsebenzi wokufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo. Imisebenzi eyenzelwe ukuHlola okuseSikweni iyarekhodwa ukubonisa ukuba umfundi angaqhubeka okanye aphumelele ukuya kwiBanga elilandelayo. IYYN 73
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 Utitshala makacwangcise aze anikezele inkqubo yokuHlola okuseSikweni kwiQumrhu elilawula isikolo(SMT) phambi kokuba uqale unyaka wokufunda. Oku kuza kunceda ukwenza inkqubo yokuHlola yesikolo kwiBanga ngalinye. Isicwangciso sokuHlola sesikolo masinikwe abafundi nabazali kwiveki yokuqala yekota yokuqala. 4.5 UKUREKHODA NOKUNIKA INGXELO NGOMSEBENZI Ukurekhoda yinkqubo apho utitshala abhala phantsi izinga lokusebenza lomfundi ngamnye kumsebenzi othile ohlolwayo.Oku kubonisa inkqubela-phambili yomfundi ekuzixhobiseni ngolwazi oluxeliweyo ngokweeNkcazelo zePolisi yeKharityhulam nokuHlola. Iirekhodi zomsebenzi womfundi kufanele zinike ubungqina ngenkqubela-phambili yomfundi ngokweBanga kunye nokulungela kwakhe ukuqhubela phambili xa epasile ukuya kwiBanga elilandelayo. Iirekhodi zomsebenzi womfundi mazisetyenziswe ukungqinisisa inkqubela-phambili eyenziwe ngootitshala nabafundi kwinkqubo yokufundisa nokufunda. Ukukhupha iripoti okanye ingxelo yinkqubo yokwazisa abafundi, abazali babo, isikolo nabanye abathathi-nxaxheba malunga nendlela asebenza ngayo umfundi ezifundweni zakhe gabalala. Zininzi iindlela ezisetyenziswayo ukunika ingxelo ngomsebenzi womfundi. Ziquka amakhadi eripoti okanye engxelo, ukubiza iintlanganiso nabazali, iintsuku zokutyelela esikolweni, iinkomfa zabazali nootitshala, ukufownela abazali, ukuthumela iileta kubazali, ukuthumela iphetshana leendaba lasesikolweni, njalo-njalo. Ootitshala kumabanga onke banika ingxelo ngokweepesenti ngesifundo ngasinye. Amazinga ohlukeneyo okuphumelela kunye neepesenti ahambelana nazo adweliswe kule Theyibhile ingasezantsi. IIKHOWUDI NEEPESENTI ZOKUREKHODA NOKUNIKA INGXELO NGOMSEBENZI INKCAZELO NGENDLELA AQHUBE IKHOWUDI NGAYO KUMSEBENZI WAKHE IPESENTI UMFUNDI 7 Uphumelele emagqabini 80 – 100 6 Uphumelele ngokugqwesileyo 70 – 79 5 Uphumelele ngokuqaqambileyo 60 – 69 4 Uphumelele ngokwanelisayo 50 – 59 3 Uphumelele ngokufanelekileyo 40 – 49 2 Uphumelele ngokuyinxalenye 30 – 39 1 Akaphumelelanga 0 -29 Ootitshala besiXhosa mabarekhode amanqaku achanekileyo kumsebenzi ngamnye ohlolwayo besebenzisa iphepha lokurekhoda elisemthethweni; banike iripoti ngokweepesenti kwisiXhosa kwiripoti yomfundi. 4.6 UPHONONONGO LOKUHLOLA Uphononongo okanye imodareyshini yinkqubo yokuqinisekisa ukuba imisebenzi ehlolwayo ichanekile, yamkelekile kwaye isemgangathweni ochanekileyo. Uphononongo lwenziwa esikolweni, esithilini, kwiphondo nakwandlunkulu. Zonke iinkqubo ezichanekileyo neziqingqiweyo zokuphonononga okanye zokumodareytha kufuneka zimiliselwe ukungqinisisa yonke imisebenzi yesiXhosa ehlolwayo. 4.6.1 UkuHlola okuseSikweni Iimvavanyo noviwo lweBanga lesi-7 nelesi-8 ziphononongwa okanye zimodareythwe ngaphakathi. Umcebisi wesithili/ iphondo unoxanduva olusemthethweni lokuphonononga/ukumodareytha isampuli yemisebenzi ehlolwayo ye-orali 74 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 kanye xa endwendwele okanye etyelele esikolweni ukungqinisisa umgangatho owamkelekileyo wemisebenzi ye- orali kunye nophononongo/imodareyshini eyenziwe ngaphakathi. Iimvavanyo kunye neemviwo zeBanga le-9 kufuneka ziphononongwe okanye zimodareythwe kwinqanaba lesithili nelephondo. Le nkqubo isingathwa lisebe lemfundo kwiphondo. Abacebisi besiXhosa kufuneka baphonononge okanye bamodareythe iisampuli zeemvavanyo namaphepha eemviwo phambi kokuba abhalwe ngabafundi ukungqinisisa imigangatho nokunika ootitshala besiXhosa isikhokelo sokuseta ngokusemgangathweni le misebenzi yokuhlolwa imiselweyo. 4.6.2 Imisebenzi yokuHlola ye-orali IBanga lesi-7-9: Umsebenzi ngamnye we-orali oyinxalenye yeNkqubo yokuHlola kufuneka ungeniswe ngutitshala kwintloko yeSebe okanye intloko yesifundo ukuze iwuphonononge (iwumodareythe) phambi kokuba wenziwe ngabafundi. Ngumsebenzi katitshala ukuhlola imisebenzi ehlolwayo ye-orali. Umcebisi wesithili okanye wephondo unoxanduva olusemthethweni lokuphonononga/ukumodareytha isampuli yemisebenzi ehlolwayo ye-orali kanye xa endwendwele okanye etyelele esikolweni ukungqinisisa umgangatho owamkelekileyo wemisebenzi ye-orali kunye nophononongo/imodareyshini yangaphakathi. Imodareytha egunyaziswe lisebenze lemfundo esisiseko(DBE) kufuneka iphonononge/imodareythe isampuli yemisebenzi yokuhlola ye-orali kwiBanga le-9. 4.7 ULWAZI GABALALA Olu xwebhu malusetyenziswe nala alandelayo: 4.7.1 National Protocol for Assessment Grades R -12 4.7.2 Izikhokelo zoviwo zesifundo eziqulethwe kuxwebhu lwepolisi esayilwayo oluthi: National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement, Grades R – 12. IYYN 75
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ULUHLU LWAMAGAMA abantu abafumana ulwazi (abaphulaphuli, ababukeli) - aba ngabantu ekujoliswe kubo xa benikwa ulwazi oluthile; xa beza kuphulaphula okuthethwayo, babuke oku kwisicatshulwa ke ngoko, ababhali kufuneka basoloko becinga ngenjongo kwanabantu abamkela ulwazi abazakufunda, babuke ezo zinxibelelanisi. amagama ahamba kunye: ngamagama asoloko ehamba kunye esetyenziswa kunye umz intlaka nexolo, amathe nolwimi. amagama antsingiselo zichaseneyo - apha kudla ngokudibanisa amagama antsingiselo zichaseneyongabom, kusenzelwa isiphumo esithile. Xa kusenziwa le nto kusetyenziswa isichazi sihambelane nesibizo esichasene naso. amagama asetyenziswa ngempazamo - kuxa ubani esebenzisa amagama antsonkothileyo ngelizama ukubonisa abantu ukuba uyalwazi yena ulwimi olo; nangona la magama enokubonakala ngathi afanelekile, kodwa ngendlela asetyenziswe ngayo aye abangeleukuhlekisa. enabileyo - xa into ibhalwe ngendlela ngendlela enabileyo, kuxa kunikwe iinkcukacha. exhalabisayo - apha eli gama lisetyenziselwe ukubonakalisa indlela ekuthi xa umfundi esenza iziphene ezininzi xa ebhala, lowo ufunda into ayibhalileyo atsho anxube, angonwabi, ngenxa yezo ziphene.; kutsho ke kufuneke xa kunjalo utitshala oza kuba neliso kuloo mfundi, amncede ezibhidanisiweyo - kubhekiselwe kwizimvo ezingabhalekanga kakuhle kwaphela, de athi ubani ofunda loo nto ibhalwe ngolo hlobo angayiva. ezizezabo (izicatshulwa) - Xa umfundi eyila isicatshulwa kubalulekile ukuba aze nezakhe izimvo, angazinyibi ndawo, zivele kuye buqu. fanelekileyo - kuxa kusetyenziswe ulwimi olufanelekileyo ngokwemo leyo, umz: xa uthetha nomntu omdala okanye umntu ohloniphekileyo kwimeko yomsebenzi, uchonga ulwimi olufanele loo meko. iakhronim - igama elakhiwe ngoonobumba bokuqala egameni xa lifinyeziwe, umz: iNkcazelo yeKharityhulam kaZwelonke (NKS). iindidi zoncwadi - apha kubhekiswa kwindlela uncwadi oluhlelwa ngayo (umz: inoveli, amabalana amafutshane, izincoko/amavo, izibongo, idrama okanye ifilim). ilizwi likaNobalisa/lombalisi - eli lilizwi lomntu obalisa ibali;ungahlula phakathi kombalisi osebenzisa umntu wokuqala(umz: Ndi- usoloko engumlinganiswa ebalini, owenza izinto ngokwakhe - lifumaneka kakhulu kwizincoko/ kumavo) okanye umntu wesithathu, apho umbalisi abhekisa kubalinganiswa ngokuthi uThemba u ….okanye ooThemba ba…… imbali - emfutshane enoburharha- le yimbali yeziganeko ezincinane ezibaliswa ngenjongo yokonwabisa, yokuchwayitisa, kwanokuveza ubunjani bomlinganiswa othile. imbali - kubhekiswa kwibali elibaliswa ngomlomo okanye elibhaliweyo, elinezimvo ezilandelelana kakuhle ngokwendlela iziganeko ezenzeke ngayo. 76 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 imbeko - apha kuthethwa ngolwimi olusetyenziswa ngembeko; oku kubonisa ubuchule bokukhetha amagama afanelekileyo, umz: - ulwimi olusebenzisa xa uthetha nabantu abahloniphekileyo, nabadala alufani nolusetyenziswa ngoontanga bakho imeko (yetekisi) – itekisi isoloko isetyenziswa, yakhiwe ikwimo; imo ke ibandakanya iimeko ezifana nokusebenzisa izicatshulwa ezingqamene nezentlalo, ezenkcubeko nezepolitiki, umz; xa utitshala efundisa igrama, kufuneka angafundisi amagama ezimele koko ekwitekisi imfanozandi- kukusetyenziswa kwezandi ezifanayo. Esi sangotshe sibaluleke kakhulu ekutyebiseni ulwimi nakuvuselelo-mizwa. Siwuzoba ngokupheleleyo umfanekiso waloo nto kuthethwa ngayo. imibhalo yoqhagamshelwano - ezi ziitekisi ezifana neeleta, imizuzu yentlanganiso, ingxelo, iifeksi imizobo – kubhekiswa kwimveliso yezokubonwa ngeliso lenyama, nezobugcisa ezizotywe ngesandla okanye ngekhompyutha, eziyiliweyo, njalo njalo imo yokunxibelelanisa - zininzi iindlela zokunxibelelanisa, umz: ngokubhala, ngokuthetha okanye incoko yomlomo, ngokwenza imifanekiso ebonwa ngeliso lenyama (ibandakanya imizobo enjengeetshati); lwazi ke lungaguquguqulwa lususwe kwenye imo, luye kwenye (njengokusuka ekusebenziseni igrafu uye ekubhaleni umhlathi, usebenzise ulwazi ulususa kwi-orali/kwintetho yomlomo uye kumfanekiso ophawuliweyo) imo yomphefumlo - apha kuthethwa ngendlela umbhali woncwadi aziva ngayo xa ebhala incwadi, nokuba libali okanye isibongo; le mo ke idla ngokudizwa ngamagama asetyenziswayo (umz: ‘Yayiziinyembezi zodwa ecaleni kwaloo bhasi yayiqungquluzile’ la magama mabini anomgca ngaphantsi abonisa ukuba akonwatywanga apha impazamo yokusebenzisa amagama amade ngendlela engafanelekanga - abanye abantu bayathanda nje ukusebenzisa amagama amade nantsonkothileyo, bezama nje ukutsala amehlo, de loo magama bawasebenzise ngendlela engafanelekanga, nedala intsini kophulaphuleyo impixano – yimeko apho abalinganiswa baphikisana ngezimvo; lungquzulwano lwezimvo olubakho phakathi komlinganiswa nakubalinganiswa ababini nangaphezulu, umlinganiswa nendalo okanye abantu nje; ungquzulwano olu lungenzeka ngenxa yeemfuno zabo okanye into abayixabisileyo (isenokuba yeyangaphakathi/yeyangaphandle). impoxo – kusetyenziswa esi sagwelo kuthi kubekho ukuncoma okuphoxayo/yintetho eveza into echasene nale nto ubani ayithethayo; apha kuphoxiswa ngomntu umz: - xa usithi kumntu ofike mva kunani: ‘Ndiva kakubi ukuba sifike phambi kwakho’, ube wena umphoxela le nto efike emva kwexesha; sukube apha uphoxisa ngomntu. (umz: Xa usithi kumntu ofike mva kunani: ‘Ndiva kakubi ukuba sifike phambi kwakho’. – ube wena umphoxela le nto efike emva kwexesha inkcaso-vuthondaba - Kuxa bekulindeleke ukuba kufikelelwe kwinqanaba eliphezulu ebalini, sele kulindelwe ukuhla kwesiganeko esibalulekileyo okanye esonwabisayo, suke kungade kufikelelwe kuso;okusuke kwenzeke kukuba kwisakhiwo sebali kuvela iziyolisi, kungenjalo isiganekwana nje esingabalulekanga kuyaphi, okanye kuphambukwe kwisiganeko ebesiphethwe, kuvezwe esitsha. inkqubo yolongezelelo lweelwimi ezininzi - xa umntu efunda ulwimi (iilwimi) ukongeza kulwimi lwakhe lwasekhaya; oku akuthethi ukuba olu lwimi luthatha indawo yolwimi lwasekhaya, koko lufundwa kunye nalo intetho edidekisayo – kuxa kusetyenziswe ulwimi oludidekisayo ngabom ukwenzela ukufihla izinto eziyinyaniso ezenzekileyo, zifihlelwa umfundi okanye umphulaphuli IYYN 77
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 intetho eqhelekileyo enokufaka amagama angekho sesikweni – olu lulwimi olusetyenziswa xa kuncokolwa nje ngabantu, lube lona lungekho sesikweni intetho esebenzisa amagama angenasongo – kukusebenzisa amagama athile okanye uluvo oluthile, de kuphele nesongo sawo kuba esetyenziswa njalo; kude kulahleke nentsingiselo yawo intetho esetyenziswa ngabantu bomsebenzi othile (ijagoni) - kukho amagama asetyenziswa ngabantu baloo msebenzi, wena mntu ungasebenzi apho ongenakuyilandela intsingiselo yawo, ngaphandle kokuba ude ucaciselwe umz: - ulwimi olusetyenziswa ngootithala, oonesi, oogqirha njalo njalo intsingiselo eziwe ngecala - intsingiselo eziwe nje ngecala kwitekisi, engavezwanga ngendlela ethe ngqo intsingiselo yentsusa/eqhelekileyo - yile ntsingiselo icacileyo yegama kuloo meko likuyo. umz: - Eli bhastile lam lihle. uthetha ngebhastile eli lihle liligungqu lokudlala, kanti xa intsingiselo ibifihlakele ngesithetha ngobuhle mhlawumbi bomfazi. intsingiselo-mbini - indlela amagama asetyenziswa ngayo, ndlela leyo enokwenza athi ofundayo angaziqondi ncam ukuba elo gama lisetyenziswe kuyiphi kanye kanye imeko; le ndlela ke ingayijika intsingiselo intsusa - kubhekiswa kuloo nto esukela kuyo intshukumo okanye imeko irejista – amagama asetyenziswa kwimiba neemeko ezahlukeneyo. Umz. amagama asetyenziswa ngumfundi xa ethetha nomnye umfundi ongumhlobo wakhe ahlukile kumagama awasebenzisa xa ethetha notitshala amhloniphileyo. isafobe – eli ligama okanye ibinzana elisetyenziswe ngendlela ezekelisayo, ukuphumeza loo ntsingiselo; imizekelo yezafobe zizifaniso, isimntwiso, isikweko njl. isakhiwana sebali - yintshukumo encedisayo, ehamba calanye nesakhiwo esiphambili kwinoveli okanye umdlalo isakhiwo sebali - esi sisicwangciso somsebenzi woncwadi ngakumbi kwiidrama neenoveli; isakhiwo sebali sibandakanya indlela le ilula yokulandelelana kweziganeko, ebonisa uzalwano phakathi kweziganeko, kubonakale futhi ukuba le into yenzeka ngenxa yaleya isichasaniso- kusetyenziswa amagama achaseneyo ukucacisa imeko ethile isichasi - ligama elibonisa into echaseneyo nelinye igama kwakolu lwimi lunye, umz: - ubhityile>utyebile isifaniso - kuxa ufanisa into ethile nenye; apha kusetyenziswa amagama afana noo “njenge-”, “nqwa ne-”, “oku kwe- ”, umz: - Uhambisa oku kukanina isihlanganisi - ligama elimsebenzi walo ikukwenza ukuba izivakalisi mazinxibelelane kakuhle zenze imihlathi elandelelanayo, mihlathi leyo enokuphela isakha izicatshulwa; umz. xa, kodwa. isihloko esigqamileyo - isihloko senqaku elithile, somfanekiso, ifoto njalo njalo, esidla ngokunceda ukutsala umdla ngendlela esikhethwe ngayo - ukubonisa inqaku elo ukuba lingantoni na isihlonipho – yintetho emnandi esetyenziselwa ukuquma isenzo esibi, esilinyala okanye esilihlazo emehlweni abantu/kuxa intetho ekhangeleka ngathi ibiza into ngqo, icezelwa ngokusebenzisa intetho evakala kamnandi umz: - uqhuba amatakane, endaweni yokuthi unxilile isikweko – sisafobe apho kuthi kusetyenziswa enye into xa kuchazwa enye into, oko kusenziwa kuba ezo zinto 78 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 zineempawu ezifanayo, umz: - UThemba lo yinyoka (kuba enobungozi njengenyoka) isimntwiso –sisafobe esithi sifanise into engemntu siyifanisa nomntu; kuxa kuthathwe iimpawu zomntu zanikwa izinto ezingengobantu, umz: - Tywala ungumlahlekisi (utywala apha benziwe baneempawu zobuntu kwathiwa buyalahlekisa) isingqisho - kukubizeka kwamagama, izandi, okanye amabinzana kwivesi ngendlela evakala kamnandi; le nto idla ngokufumaneka kwizibongo isinxibelelanisi - kubhekiswa kuzo zonke iitekisi zonxibelelana, ezizezi: ezomlomo, ezibhalwayo, ezibonwayo, eziviwa-zibonwa isiphumo - kuthethwa isiphumo sentshukumo/sesenzo okanye imeko isiqalelo - eli gama lisetyenziswe apha kwimo yokubonisa uhlobo lwetekisi eyakhiwe ngumfundi, tekisi leyo ebonisa umgangatho osezantsi wokuyila; umfundi ololu hlobo usafuna ukuncediswa aqeqeshwe isiqulatho - eli ligama elisetyenziselwa ukubonisa izinto ezibandakanyiweyo kwizinto ezifana amaxwebhu njl. njl. isithetha-ntonye/isifanokuthi - ngamagama athetha into enye umz: - ukurhala/ukubawa, umtshakazi/umakoti isixhobo esibonakalisa ubuciko - esi sisixhobo esifana naxa isithethi sinqumama, sisebenzisa uphindaphindo xa sithetha, sisenzela ukucenga okanye ukuqinisekisa lowo uphulaphuleyo isizathu - yinto engunobangela wento eqhubekayo, okanye imeko ekhoyo itekisi efundeka ngeendlela ngeendlela - apha kubandakanywa izicatshulwa, izixhobo ezibonwa ngeliso lenyama, eziviwa ngeendlebe, umz. iividiyo, njl. ; xa umfundi enika intetho elungiselelweyo angasebenzisa izilayidi, imifanekiso, iividiyo njl. itekisi enobunyani – luhlobo lwetekisi olusetyenziselwa ukuba ubani awubone umfanekiso wento ekuthethwa ngayo; ayiveli kuncwadi yona (umz: -isenokuyivela kwimagazini nakwimanqaku elivela kwiphephandaba, okushicilelwe kuvela koonomathotholo kunye noomabonakude, izibhengezo/iintengiso, iileyibhelishe zezinto ezithengiswayo, iibrowutsha ezinika iinkcukacha ezimalunga nomakwaziwe ngabatyeleli, amaphepha avela kurhulumente ekufuneka ezalisiwe, kwakunye nemizekelo yeeleta eziyinyani) ithoni/imvakalo-zwi - apha kunokubhekiswa kuqala kwindlela ubani abiza ngayo igama; eli gama “ithoni” xa lisetyenziswe nzulu likwabhekisa kwindlela igama elithile elisetyenziswe nzulu ngayo kwisivakalisi; kwisicatshulwa ithoni yegama ibhekisa kwindlela igama elisetyenziswe ngayo kuloo mo, nentsingiselo eliyizisayo; kwifilim ithoni ingaphunyezwa ngohlobo lomculo odlalwayo, kungenjalo imo-ntlalo izandi ezahlukeneyo - kuthethwa izandi ezahlukeneyo ezifana neqabane l elahlukileyo kwiqabane imfanozandi – ipateni yesandi equka ukuphinda-phindwa kwezandi ezingamaqabane. Olu phinda-phindo lungafumaneka ekuqaleni okanye phakathi kumagama alandelelanayo indlela ngeendlela zokusebenzisa ulwimi - ezi ndlela ngeendlela zibakho xa kukho ukulungelelaniswa okukhoyo kwisigama, kwiimo zezivakalisi namagama kunye nendlela igama elibizwa ngayo; oku ke kuyahluka kwingingqi nengingqi IYYN 79
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ithoni/imvakalo-zwi - apha kunokubhekiswa kuqala kwindlela ubani abiza ngayo igama; eli gama “ithoni” xa lisetyenziswe nzulu likwabhekisa kwindlela igama elithile elisetyenziswe nzulu ngayo kwisivakalisi; kwisicatshulwa ithoni yegama ibhekisa kwindlela igama elisetyenziswe ngayo kuloo mo, nentsingiselo eliyizisayo; kwifilim ithoni ingaphunyezwa ngohlobo lomculo odlalwayo, kungenjalo imo-ntlalo okuqukwayo - kule mfundo yale mihla kufuneka imfundo ifikeleleke kuye wonke ubani; bubakho ubuncinane bokufuneka kuphunyelelwe, obucaciswayo, bubhekisa kubo bonke abafundi, khon’ukuze abo bafundi baneemfuno ezizodwa ngokwasemzimbeni nasengqondweni babe nabo bayabandakanyeka; yaye kule mfundo kugxininiswa ekubeni bangacalucalulwa bafundiswe bodwa ubuhle – 1. ukukwazi ukububona ubuncwane bolwimi ngokwenjenjalo unika ingqwalasela usonwabela ixabiso elinzulu leetekisi 2. ingcali yobuhle bobugcisa ngumntu okwaziyo ukuqaphela ubuhle bobugcisa. “Ubuhle” buthetha ubuhle obufumaneka kumsebenzi wobugcisa. Ubani angaxoxa ngobuhle bomsebenzi, okanye enze isigqibo malunga nobuhle bobugcisa ukungacaci kwentetho – untsingiselo-mbini obangelwa yindlela asetyenziswe ngayo amagama ukuphulaphula ngenyameko – xa umntu ezama ukuzibeka ezihlangwini zesithethi aze aphulaphule loo nto siyithethayo kangangoko. ukusetyenziswa kweelwimi ezininzi okongezelela kolwasekhaya – xa umntu efunda ulwimi (okanye iilwimi esongezelela kulwimi lwakhe lwasekhaya. Olu lwimi aluthathi ndawo yolwimi lwasekhaya koko lufundwa kunye nalo. Kwinkqubo esebenzisa iilwimi ezininzi ezongezelela kolwasekhaya ulwimi lwasekhaya luyomelezwa luqiniswe ngelixa naluphi olunye ulwimi olufundwayo lusongezelela phezu kwalo (umz. Zonke iiLwimi ezoNgezelelweyo, kuquka uLwimi lokuFunda nokuFundisa, zifundwa zihamba kunye nolwimi lwasekhaya kodwa zingangeni endaweni yalo) ubabazo/ugqithiso/ubaxo – sisafobe esibonisa ukubaxa xa umntu ethetha ngento ethile, umz: - ‘Wandiphakela intaba yokutya’, apha kuthethwa ukutya okuninzi ubabazo/ugqithiso/ubaxo – sisafobe esibonisa ukubaxa xa umntu ethetha ngento ethile, umz: - ‘Wandiphakela intaba yokutya’, apha kuthethwa ukutya okuninzi ubuchule bokuqiqisisa - kuxa umfundi esebenzise izimvo zakhe xa, mhlawumbi ebhala okanye esenza intetho, ngendlela apha ebonisa ukuba unobuchule bokuyicingisisisa into phambi kokuba ayithethe okanye ayibhale phantsi; loo nto ke itsho ngento evakala okanye efundeka kamnandi ubuchule bokusebenzisa amagama ngendlela yokuhlasela - obu bubuchule obusetyenziswayo xa umfundi efunda igama angalaziyo; uye aliqhawu-qhawule libe ngamalungu okanye ajonge intsingiselo eziswa zizimaphambili, kungenjalo izimamva, esenzela ukude ayive kakuhle intsingiselo yalo ubumbo zivakalisi (isinteksi) - yindlela amagama alungelelaniswa ngayo ukwakha izakhiwo zegrama, umz: - amabinzana, amagatya, izivakalisi njl. njl; apha kujongwa nemithetho elawula ubumbo-zivakalisi ubungakanani boonobumba - apha kujongwe koonobumba abasetyenziswa xa kuchwethezwa ngekhompyutha, le nto kuthiwa yifonti, ubunono/ubuchule - eli gama lisetyenziselwe ukubonisa ukuba xa usebenzisa ulwimi ngobunono kuxa uchula ukunyathela ekukhetheni amagama, ukhethe igama elifanele loo meko 80 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 uchasaniso - ngamagama achaseneyo kwisivakalisi/umqolo umz: Bangena bephuma ukuba neliso kwindlela amagama asetyenziswa ngayo - apha kuthethwa ngokwazi ukucazulula indlela intsingiselo evezwe ngayo, ukwazi ukugqala amandla ulwimi olunawo; xa umfundi eyiqaphela indlela amagama asetyenziswa ngayo, nentsingiselo ayinikwayo kuloo mo, umfundi uya kukwazi ukumelana neendlela zokuqhathwa ezinokuvezwa lulwimi olo, akwazi kananjalo ukusebenzisa ulwimi ngononophelo ukucazulula - xa ufunda, mhlawumbi itekisi, uze uchaze ukuba igama elithile libonakalisa ntoni, lisetyenziswe njani, kuba kutheni, liza nafuthe lini - sithi uyalucazulula ulwimi okanye uyawacazulula amagama ukuchaza into ngamanye amazwi - kuxa uluvo okanye okuqulethwe kwisicatshulwa kuphinda kubhalwa ngamazwi alowo ubhala eso sicatshulwa kwakhona, oko kukuthi, usebenzise awakho amagama endaweni yalawo ebekwisicatshulwa. ukucikoza - kubonakalisa ubuchule bokuthi ubani xa ethetha okanye ebhala asebenzise ulwimi olunezimvo ezilandelelanayo, nezinamatheleneyo, ngale ndlela ke ulwimi luye luvakale kamnandi, kananjalo luchazeke kakuhle ukucinga ngendlela eyilayo - le yinkqubo yokucinga ngezimvo okanye iimeko ngeendlela zokuziqambela, okanye ngendlela engaqhelekanga, nto leyo ebonisa ubuchule balowo ucingayo ukudlala ngamagama- ukusetyenziswa kobumbolo-mbini begama. ukufumana inxalenye -kubhekiswa kumfundi ongaphumelelanga ncam, ofumene ezinye iziphumo, ingezizo zonke ukufunda ngokukhawuleza ungacoseleli - kukufunda isinxibelelanisi ukhawulezisa, usenzela nje ukufumana ukuba singantoni na umz: - ukufunda izihloko kwiphepha-ndaba ukhangela ukuba zithini iindaba eziphambili ukugqibelela - eli gama lisetyenziswe kwimo yokubonisa umntu ocingayo phambi kokuba asebenzise ulwimi, alusebenzise ngokufezekileyo ukuhlekisa ngokusebenzisa ulinganiso - xa kuhlekiswa ngomntu othile ngendlela yokusebenzisaindlela ebhanxayo; kunokusetyenziswa umfanekiso obonisa iimpawu zakhe eziphuhlileyo, ngendlela ebaxayo, kuba kufunwa ukuhlekisa okanye ukubhanxa ngaye ukuhlela - kukulungisa iziphene zegrama, zosetyenziso lolwimi, ukulungisa iziphene kupelo njalo njalo, kusenzelwa ukuba okubhaliweyo kufundeke kakuhle; xa kuhlelwa ke, umhleli kufuneka ajonge nolandelelwano lwezimvo, nesimo sezivakalisi, kunye nemihlathi ukuhlola - yinkqubo yokuqokelela ulwazi oluthile malunga nesakhono somfundi kumsebenzi awenzayo; oku kungenziwa rhoqo, kusetyenziswa iindlela ngeendlela ezahlukeneyo zokuhlola ukuhlola kwezidingo - olu hlobo lokuhlola lwenzelwa ukujonga ukuba ziintoni na iingxaki ezisendleleni yokuphumelela komfundi; akube ke utitshala ezifumene ezi ngxaki, uyakwazi ukuza namacebo afanelekileyo ukuhlola okushwankathelayo - olu ke lona uhlobo lokuhlola lunika ingxelo eshwankathelweyo, nebonisa ubuchule obugqibeleleyo asele enabo umfundi, kumsebenzi aselewunikiwe, emva kwekota, isiqingatha sonyaka okanye ekupheleni konyaka; okubalulekileyo kukuba akufuneki kunikwe uhlobo olunye lwendlela yokuhlola, aze ke abe selegwetywa ngalo umfundi ukuhlola okusisiseko - kubalulekile ukuba phambi kokuba abafundi bafundiswe khe kuhlolwe ukuba yintoni na asele beyazi, beyazi kangakanani na loo nto; utitshala ke emva koku uyakwazi ukuqhuba nezifundo zakhe IYYN 81
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ukuhlola okwakhayo - xa kumane kusenziwa olu hlobo lokuhlola ngutitshala, sukube ejonge ekufumaneni inkqubela phambili yomfundi; akulindwa de ube mninzi umsebenzi, ze kunikwe uvavanyo emva koko; kuye kunikwe nengxelo ngohlobo olwakhayo, nolungamtyhafisiyo umfundi ukukrwaqula ukhawulezisa - kuxa ubani ebalekisa amehlo xa efunda nokuba sisinxibelelanisi mhlawumbi, esenzela nje ukufumana ulwazi oluthile, umz: - ukubalekisa nje amehlo ujonga igama elithile nenombolo yemfonomfono yomntu, okanye ukufumana ixesha emka ngalo ibhasi okanye uloliwe, xa ukrwaqula isicwangcisi-maxesha senkampani yeebhasi ukulandelelana nonxibelelwano olusetyenziswe ngobuchule - kubhekiswa kwindlela enokuthiimihlathi ilandelelane ngobuchule bokuqiqisisa; obo buchule bunento yokwenza nokulandelelana kwezimvo, nto leyo yenza intsingiselo evakala kamnandi kofundayo, nophulaphuleyo; imihlathi enjalo ibonisa ulandelelwano lwezimvo, apho izivakalisi zilandelelana ngobuchule obukhulu ukulawula ulwimi - kuxa umfundi esebenzisa ubuchule bokwazi ukuba makasebenzise liphina igama, nini, njani, kuba kutheni ukulungelelanisa (intetho) - kukumisa kakuhle intetho yakho ngokulandelelanisa izimvo ukunamathelana/ukuyondelelana- kukho izixhobo ezisetyenziswayo ukuphuhlisa uyondelelwano phakathi kwezivakalisi, xa kusakhiwa imihlathi okanye iziqwenga; ezi zizixhobo ezifana nezimelabizo okanye amagama anokuphindaphinda into ethethwayo ngeendlela ngeendlela, umz: - Umntwana wesikolo uwenze kakuhle umsebenzi wakhe. Lo mntwana kucacile ukuba uzimisele.u-‘lo mntwana’ usabhekisa kwisibizo esisekuqaleni u umntwana, encedisa ukwenza olu nxibelelwano ngesiya sikhombisi u-‘lo’ ukunkqenkqezisa phambili ngabom - xa sijonge umdlalo kamabonakude, siye sibone kukho abantu kuloo mboniso abavezwe mfiliba, ze kubekho aba bagqamileyo; aba bacacileyo ke ngabo umbhali abankqenkqezisa (ababalekisa) phambili ngabom kuba kufuneka amehlo ethu abone bona, kuba iziganeko sukube zingqamene (zijonge) nabo ukuphaphamisa into engaphefumliyo - kuxa kusenziwa abantu kunye nezilwanyana ezisemfanekisweni zibe ngathi ziyashukuma ukuqalisa- -kuxa ubani inguye oqala into, njengencoko, baze abanye babhekise phambili ukuqonda okunzulu - yindlela athi ubani acazulule ngayo indlela intsingiselo yegama eyakhiwe ngayo;apha kufuneka umfundi aqonde indlela ulwimi olusetyenziswe ngayo, kwakunye namandla alo; obu bunzulu bolwimi bumenza ukuba umfundi amelane nokuqhathwa, ingakumbi kwizinto ezifana nezibhengezo/iintengiso; ude ke umfundi ajonge indlela ulwimi olusetyenziswe ngononophelo ngayo ukuthelekelela - kukufunda into, uze uzakhele olwakho uluvo usebenzisa intelekelelo ukuthelekisa - kuxa uthelekisa izinto ezimbini ngeenjongo zokufumana umahluko ukuthetha ngezandla/ngentloko - luhlobo lokuthetha/lokuqhakamshelana nomntu othile ngokusebenzisa izandla okanye unqwale nje intloko xa ubonisa ukuba uyavuma ukuyimela (into) - kuxa ubonakalisa ukungajiki xa uxoxa ngento ethile, futhi uzixhase uluvo lwakho - yindlela ubani azithatha/azibona ngayo izinto 82 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 ulwimi lwasekhaya (jonga nakulwimi olongezelelweyo) - olu lulwimi abantwana abalufunda ekhaya besakhula, belufunda ngokulinganisa; olu lulwimi abafunda ngalo ukucinga; ulwimi lwasekhaya lomfundi ongumXhosa sisiXhosa ulwimi lwesizwana - olu luhlobo lolwimi olulungiselelwa isizwana esithile; olu lwimi lwahlukile kwezinye iimo zolo lwimi lusukela kulo, malunga namagama asetyenziswayo, ukwakhiwa kunye nendlela abizwa ngayo ulwimi olongezelelweyo - kuthethwa ngolwimi olunokufundwa ngumfundi esongeza kolo lwakhe lwasekhaya, umz: - umfundi olwimi lwakhe lusisiXhosa afunde isiNgesi esongeza kwisiXhosa. ulwimi oluchukumisayo - lulwimi olusetyenziswe ngendlela apha ebanga usizi deubani athi azive enosizi efuna ukulila, abe novakalelo ulwimi oluqhathayo - kuxa ubani esebenzisa ulwimi oluthile ngendlela yokuqhatha umntu, ezama mhlawumbi ukumphembelela ukuba makawele kweli lakhe icala; umzekelo uyafumaneka kwizibhengezo/iintengiso, apho kusetyenziswa ulwimi olunobuqhetseba ngamanye amaxesha; umz: - Thenga nazi izisulu, zikho namhlanje kuphela. ulwimi olusetyenziselwa ukuthetha ngolunye ulwimi - kukho isigama esisetyenziswayo xa sithetha ngolwimi;oku kubandakanya isigama esifana nala magama asetyenziswa ngabantu abafundisa ulwimi: “imeko”, “isimbo sombhali”, “isakhiwo sebali”, “incoko yababini” nesinye isigama. ulwimi oluthethwa ngabantu abathile - la ngamagama, okanye isimbo, igrama okanye indlela ubani alinyusa ngayo ilizwi; la magama asetyenziswa ngabantu abathile, okanye ababhali abathile kwiimo okanye iimeko ezahlukeneyo, umz: - xa kubhalwa ileta yobuhlobo okanye yasebuRhulumenteni, ulwimi olusetyenziswayo alufani; kanti naxa uthetha nomntu omdala kunawe, awusebenzisi lwimi lunye njengaxa uthetha nontanga wakho umabizwafane - ligama elibizwa, lipelwe ngokufana nelinye, kodwa libe lahlukile ngentsingiselo umz: - idolo, eli siguqa ngalo; idolo eliligobe kwindlela yemoto umatshini wokubonisa umboniso bhanya-bhanya - izixhobo ezisetyenziswa xa kusenziwa umboniso bhanya- bhanya, njengokukhanya okanye uhlobo lokufota oluthile umbuzo-buciko - luhlobo lombuzo olungalindeli mpendulo xa lubuzwa; kwenzelwa nje ukugxininisa. umz: -Nithi ndihlalele ni ndingafi nje? umfanekiso-ntelekelelo - kuxa kusetyenziswa amagama adala imifanekiso ezingqondweni zethu njengokusebenzisa izifaniso, izikweko, izimntwisi namanye amagama adala umfanekiso engqondweni yomntu. umgqalisela - xa kusithiwa unomgqalisela wento kuthethwa ukuba uyijonge ngemehlo elibukhali neliqaphelayo, umz: - umfundi kufuneka xa efunda abe nomgqalisela wezinto ezithile ukuze akulandele akufundayo, aze athi naxa ehlolwa akukhumbule abekufundile nabekubonile; makaqwalasele, aqaphele ke lilonke umlinganiselo - esi sisikali esibonisa ukuba umfundi uphumelele kangakanani na ngokwemilinganiselo ebekiweyo, nevunyiweyo, milinganiselo leyo echazwe kakuhle, ngaphantsi kwesahluko sesine kwinqanaba ngalinye umongo - kukujonga ukuba incwadi leyo uyifundayo, isicatshulwa okanye umbongo ungantoni . umqobo - yinto ethintela ukuba ubani akwazi ukwenza into, umz: - ulwimi lungangumqobo osendleleni yomntu xa abantu bolo lwimi bethetha wena ungeva, okanye umfundi ongalulandeliyo ulwimi lokufunda nokufundisa angazibona engaqhubi kakuhle kwizifundo zakhe, ngaloo ndlela lungumqobo endleni yakhe eya kwimpumeleloU umqondiso/isimboli - yinto esetyenziswa imele into ethile, umz: - ihobe ngumqondiso woxolo IYYN 83
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 umtsalane - yinto eyenza umdla kulowo ubukeleyo, iyakutsala ke ngamanye amazwi umtsalane othambekele ecaleni - le yindlela athi ubani abonakalise ukuba nomkhethe wento ethile, yingcingane, kungenjalo uluvo oluthile, nto leyo enokukwenza ubunzima ukuveza isigqibo esifanelekileyo nesanelisayo ngento ethile umxholo – yeyona mbono ingundoqo kubhalo loncwadi; isicatshulwa singanemixholwana emininzi, eminye kuyo ingacaci gca ibe selubala unxibelelwano ngeendlela ngeendlela - zezi zinxibelelanisi ziyimizobo ziqulethe imiyalezo, ezifana neefilim, imifanekiso, iikhathuni, imizobo, njalo njalo uphindaphindo lwezandi ezifanayo - kwizibongo kunokuphindaphindwa izandi ezifanayo, nokuba ngamaqabane okanye izikhamiso, umz: - Iqaqa liziqikaqika kuqaqaqa. usetyenziso lwamagama amaninzi angeyomfuneko -kuxa kusetyenziswa amagama, iziqwengana okanye izivakalisi ebezinokushiywa, ukuze ke naxa sezide zashiywa, kuye kungabikho nto ivakalayo uvumephika - kukusetyenziswa kwezimvo ezimbini ezichaseneyo uvuthondaba - kuxa kufikelelwe kwelona nqanaba liphezulu ebalini, nqanaba elo lonwabisayo, liphuhlisayo, nelibalulekileyo; apha sukube kungekho kubuya ngamva ebalini. 84 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 IYYN 85
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9 86 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA

Study this subject

Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isixhosa SAL.