INkcazelo yeKharityhulam
yeSizwe (NKS)
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI
INkcazelo yePolisi
yeKharityhulam nokuHlola
OLONGEZELELWEYO
IsiGaba esiPhakathi
Ibanga 7-9
Skip to contentCAPS document
CAPS SP SAL ISIXHOSA GR 7 9 web
Grades 7, 8, 9 Isixhosa SAL CAPS document, 92 pages. Read online or get the free PDF download.
Isixhosa SAL · Grades 7, 8, 9 · xh. CAPS document, 92 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isixhosa SAL
- Grade
- Grades 7, 8, 9
- Language
- Xh
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 92
- File size
- 1.5 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 92
Document textSearch extracted text and jump to a page.
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
YEBANGA 7 - 9
ISIXHOSA
ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO
IYYN
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and
layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said
documents placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which
have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African
Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four
school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0521-0
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
IYYN
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
isiqulatho
ISAHLUKO SOKU- 1: INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM KWANOKUHLOLA .....................3
1.1 IMvelaphi
. ........................................................................................................................................3
1.2 AmaGqabantshintshi.......................................................................................................................3
1.3 IiNjongo eziPhangaleleyo zeKharityhulam yoMzantsi Afrika. .....................................................4
1.4 UKwabiwa kweXesha. .....................................................................................................................6
1.4.1IsiGaba esisisiSeko................. ............................... ..................................................................................6
1.4.2IsiGaba esiPhakathi................ ................................................................................................................. 6
1.4.3IsiGaba esiPhezulu................. ................................................................................................................. 7
1.4.4IBanga 10 - 12. .......... ...............................................................................................................................7
ICANDELO 2 Ukwazisa iiLwimi.............................................................................................................8
2.1 Iilwimi ngokweNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola.....................................................8
2.1.1Imigangatho yolwimi. .............. ................................................................................................................. 8
2.1.2Izakhono zolwimi................... ................................................................................................................. 10
2.1.3Iindlela zokufundiswa olwimi.............. .................................................................................................... 10
2.2 Ukwabiwa kwexesha loLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo kwikharityhulam. ..........................13
2.3 Izixhobo zokuxhasa ukufunda nokufundisa. ..............................................................................14
ICANDELO 3 UMxholo neziCwangciso zokuFundisa izaKhono zoLwimi..........................15
3.1 Ukuphulaphula nokuthetha. .........................................................................................................15
3.2 Ukufunda nokubukela. ..................................................................................................................22
3.3 Ukubhala nokunikezela: inkqubo, umxholo, iindlela kunye neetekisi.......................................26
3.4 Izakhi nemigaqo yolwimi - (Uluhlu lokwalathisa). .....................................................................31
3.5 Izicwangciso zokufundisa ezicetyiswayo....................................................................................33
3.5.1IBanga lesi-7.............. .............................................................................................................................37
3.5.2IBanga lesi-8.............. .............................................................................................................................47
3.5.3IBanga le-9................. .............................................................................................................................58
IYYN 1
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ICANDELO LESI-4 UKUHLOLA KULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO . ...............................69
4.1 Intshayelelo....................................................................................................................................69
4.2 Ukuhlola okuNgekho seSikweni okanye kweMihla ngeMihla....................................................69
4.3 Ukuhlola okuseSikweni.................................................................................................................69
4.4 Inkqubo yokuHlola.........................................................................................................................71
4.4.1 Amagqabantshintshi ngeemfuno zokuhlola.................. .........................................................................71
4.4.2 Iimviwo: IBanga lesi-7 -9..................... ...................................................................................................73
4.5 Ukurekhoda nokunika ingxelo ngomsebenzi..............................................................................74
4.6 Uphononongo lokuhlola. ..............................................................................................................74
4.6.1 Ukuhlola okusesikweni okweNziwa eSikolweni (SBA)............... ........................................................... 75
4.6.2 Imisebenzi yokuHlola ye-orali............. ................................................................................................. 75
4.7 Ulwazi Gabalala...............................................................................................................................75
ULUHLU LWAMAGAMA..........................................................................................................................76
2 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ISAHLUKO SOKU-1: INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM
KWANOKUHLOLA
1.1 IMvelaphi
INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 (NKS) icacisa ipolisi yekharityhulam nokuhlola ezikolweni.
Ukuphucula ukusetyenziswa kwayo, iNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe ihlaziyiwe, yaye uhlaziyo luya kuqala
ukusebenza ngeyoMqungu/ngoJanyuwari 2012. Isifundo ngasinye senzelwe uxwebhu olunye lwePolisi
yeKharityhulam nokuHlola endaweni yala maxwebhu madala angala: INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe, iziKhokelo
zeNkqubo yokuFunda kunye neziKhokelo zokuHlola zesiFundo kwiBanga R - 12.
1.2 AmaGqabantshintshi
(a) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe (NKS) yeBanga R - 12 (EyoMqungu/Janyuwari 2012) imele inkcazelo
yepolisi yokufunda nokufundisa kwizikolo zoMzantsi Afrika yaye iquka oku kulandelayo:
(i) INkcazelo yePolisi yeSizwe yeKharityhulam nokuHlola yesifundo ngasinye kwezo zifundo zivunyiweyo
zesikolo;
(ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R - 12.; kunye
(iii) Noxwebhu lwepolisi oluthi, National Protocol for Assessment Grades R - 12 (EyoMqungu/Janyuwari
2010).
(b) Uxwebhu oluthi, National Curriculum Statement Grades R - 12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) lungena
endaweni yala maxwebhu eNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe mabini alandelayo:
(i) iRevised National Curriculum Statement Grades R - 9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
kunye
(ii) neNational Curriculum Statement Grade 10 - 12 Government Gazettes, No 25545 of 6 October 2003
and No. 27594 of 17 May 2005.
(c) Amaxwebhu enkcazelo yekharityhulam yesizwe ekuthethwe ngawo kwimihlathana (a) no(b) aquka la
maxwebhu epolisi alandelayo, aza kuthi aye eyekiswa ngokuyekiswa, engenelewa yiNational Curriculum
Statement Grades R - 12 (eyoMqungu/Janyuwari 2012) ngo2012 - 2014:
(i) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yezifundo ngezifundo, isiKhokelo seNkqubo yokuFundisa kunye
nesiKhokelo sokuHlola sesiFundo yeBanga R - 9 neyeBanga 10 - 12;
(ii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band, olubhengezwe kwiGovernment Notice No. 124 ekwiGovernment Gazette
No. 29626 of 12 February 2007;
(iii) Uxwebhu lwepolisi oluthi, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), olubhengezwe kwiGovernment Gazette No.27819 of 20 July 2005;
IYYN 3
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
(iv) Uxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, olupapashwe kwiGovernment Gazette, No.29466 of 11 December 2006, lufakwe kuxwebhu
lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R - 12; kunye
(v) Uxwebhu lwepolisi oluthi, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol
for Assessment (Grades R - 12), olubhengezwe kwiGovernment Notice No.1267 in Government Gazette
No. 29467 of 11 December 2006.
(d) Uxwebhu lwepolisi oluthi, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R - 12; kunye namacandelo akwiPolisi yeKharityhulam nokuHlola
njengoko ebonisiwe kwisahluko sesi-2, 3 nesesi-4 solu xwebhu aqulethe izithethe nemigangatho yeNkcazelo
yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12. Ngoko ke, olu xwebhu luya kuthi, ngokwecandelo 6A leSouth
African Schools Act (uMthetho oLawula iZikolo zaseMzantsi Afrika), ka1996 (uMthetho wama-84 ka1996, )
lwenze isiseko sokuxhobisa umPhathiswa weMfundo esisisiSeko ukuba akwazi ukubeka awona manqanaba
aphantsi eziphumo nemigangatho, ngokunjalo neenkqubo nemigaqo yokuhlola inkqubela phambili yabafundi,
manqanaba lawo za kusebenza kwizikolo zikaRhulumente nezabucala.
1.3 IiNjongo eziPhangaleleyo zeKharityhulam yoMzantsi Afrika
(a) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 inika isikhokelo kulwazi, izakhono nezithethe ezinokufundwa
ezikolweni zaseMzantsi Afrika. Le kharityhulam ijonge ukuqinisekisa ukuba abafundi bafumana ulwazi
nezakhono ngeendlela ezihambelana nobomi babo bemihla ngemihla. Kungoko ke le kharityhulam ikhuthaza
uluvo lokusebenzisa kakhulu iimeko zalapha, kodwa ibe ikwayise iso nemiba ebalulekileyo yehlabathi jikelele.
(b) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 yenza oku kulandelayo:
-- Ixhobisa abafundi ngolwazi, izakhono nezithethe eziya kubanceda ukuba bakwazi ukuzimela nokuthabatha
inxaxheba ekuhlaleni njengabemi belizwe elikhululekileyo; nokuba bavela kweyiphi imo yezentlalo, uhlanga,
isini, bekhangeleka njani ngokomzimba okanye bekuliphi inqanaba lengqiqo;
-- Ivulela abafundi amathuba okuya kwimfundo ephakamileyo;
-- Incedisa abafundi ukuba bakwazi ukuphuma kumaziko emfundo baye kumaziko omsebenzi; yaye
-- Inika abaqeshi umfanekiso ocacileyo ngobuchule nolwazi abanalo abafundi.
(c) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 isekelwe phezu kwale mithetho-siseko ilandelayo:
- Ukuphuculwa kwezentlalo: ukuqinisekisa ukuba kuyalungiswa ukungalingani kwezemfundo okwabangelwa
lixesha lobandlululo, nokuba bonke abemi banikwa amathuba emfundo alinganayo;
- Ukufunda ngokubandakanyeka kusetyenziswa ingqiqo: ukukhuthaza indlela yokufundisa efuna abafundi
ukuba bathathe inxaxheba bebonakalisa ingqiqo, endaweni yokufunda ngokubethelela izimvo nokufunda
nje bengaziqiqisisi iinyaniso okanye izimvo abazinikwayo;
- Ulwazi nezakhono ezikumgangatho ophakamileyo: ukubekwa kweyona migangatho isezantsi yolwazi
nezakhono ekufuneka abafundi bezibonakalise kwibanga ngalinye, kananjalo nokumiselwa imigangatho
ephezulu enokufikelelwa kuzo zonke izifundo;
4 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
- Ukuqhubela phambili: umxholo wokufundwayo neemeko ekufundwa phantsi kwazo kwibanga ngalinye
ubonisa ukuqhubela phambili, ukususela kokulula ukuya koko kuntsonkothileyo;
- Amalungelo oluntu, uqukaniso, ukukhathalelwa kokusingqongileyo nobulungisa bezentlalo: ukufakwa
kwemithetho-siseko neendlela zokwenza ubulungisa kwezentlalo nokukhathalela indalo esingqongileyo
kwanamalungelo oluntu, njengoko ebekiwe kuMgaqo-siseko weRiphablikhi yoMzantsi Afrika. INkcazelo
yeKharityhulam yeSizwe yeBanga 10 - 12 ibonakalisa uvakalelo kwimiba yeyantlukwano enjengendlala,
ukungalingani, uhlanga, isini, ulwimi, ubudala, ukuba nenkubazeko neminye imiba;
- Ukuxatyiswa kolwazi lwemveli: ukuthathela ingqalelo ubutyebi bembali kunye nelifa lemveli leli lizwe
njengeentsika zokuxhasa izithethe eziqulethwe nguMgaqo-siseko; kunye
- Nentembeko, umgangatho ophezulu, kunye negalelo elibonakalayo: ukunika imfundo enokuthelekiseka
neyamanye amazwe ngokomgangatho, ukunatyiswa kwanokungena nzulu kwayo kwimiba efundiswayo.
(d) INkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 ijonge ukuphuhlisa abafundi abakwaziyo:
-- ukuchonga nokusombulula iingxaki bathabathe izigqibo besebenzisa ingqiqo nokucinga okubonakalisa
ubugcisa;
-- ukusebenza ngempumelelo bebodwa naxa bekunye nabanye njengamalungu eqela;
-- ukuzicwangcisa nokuzilawula bona buqu kunye nemisebenzi yabo ngentembeko nangempumelelo;
-- ukuqokelela, ukuhlalutya, ukucwangcisa nokuhlaba amadlala ulwazi;
-- ukunxibelelana nabanye ngempumelelo besebenzisa ubuchule bokubonwayo, bemiqondiso kunye/okanye
nezinye izakhono zolwimi ngeendlela ezahlukileyo;
-- ukusebenzisa inzululwazi nobuchwepheshe ngempumelelo nangokubonakalisa ukuba noxanduva
ngokunengqiqo ekukhathaleleni indalo esingqongileyo nempilo yabanye; kunye
-- nokubonisa ukuliqonda ihlabathi ukuba liyiseti yezinto ngezinto ezizalanayo ngokuqaphela ukuba iimeko
ezisonjululwa phantsi kwazo iingxaki azizimelanga zodwa geqe.
(e) Ukuqukaniswa kwemfundo kufuneka kube ngundoqo ekulungiseleleni, ekucwangciseni nasekufundiseni
kwisikolo ngasinye. Oku kunokwenzeka kuphela xa bonke ootitshala benolwazi oluphangaleleyo malunga
nendlela yokuqonda nokusombulula izidingo zokufunda kunye nendlela yokucwangcisela abafundi
abangafaniyo.
Undoqo ekulawuleni ukuqukaniswa kwemfundo kukuqinisekisa ukuba izidingo ziyachongwa zize zisonjululwe
ngawo onke amaqela enkxaso efanelekileyo asesikolweni, aquka ootitshala, amagosa esithili, amaQela
eNkxaso amaZiko athile, abazali neZikolo zabaFundi abaneeMfuno eZizodwa njengamaZiko aXhobisa
ngoLwazi. Ukusombulula izidingo eklasini, ootitshala mabasebenzise iindlela ngeendlela zokujongana
neyantlukwano kwikharityhulam ezifana nezo zikuxwebhu lweSebe leMfundo esisisiSeko oluthi Guidelines for
Inclusive Teaching and Learning (2010).
IYYN 5
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
1.4 UKwabiwa kweXesha
1.4.1 IsiGaba esisisiSeko
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esisisiSeko limi ngolu hlobo:
IBANGA 1-2 IBANGA 3
ISIFUNDO IBANGA R (IIYURE)
(IIYURE) (IIYURE)
ULwimi lwaseKhaya 10 7/8 7/8
ULwimi lokuQala 2/3 3/4
oloNgezelelweyo
Izibalo 7 7 7
IzaKhono zoBomi 6 6 6
• ULwazi lokuQala (1) (1) (1)
• UbuGcisa beZandla (2) (2) (2)
• EzemiThambo (2) (2) (2)
• UkuziPhatha neNtlalo (1) (1) (1)
LILONKE 23 23 25
(b) Ixesha elabelwe ukufundisa leBanga R, 1 nelesi-2 ziiyure ezingama-23. IBanga lesi-3 ziiyure ezingama-25.
(c) IBanga R - 2 labelwe iiyure ezilishumi, zize zibe li-11 kwiBanga lesi-3. ULwimi lwaseKhaya lwabelwe ezona
lwimi zininzi ezisi-8 nezona zimbalwa ezisi-7; luze uLwmi oLongezelelweyo lwabelwe ezona zimbalwa zibe
2 zize ezona zininzi zibe 3 kwiBanga R - 2. KwiBanga lesi-3 ezona yure zininzi zisi-8, zize zibe si-7 ezona
zimbalwa kuLwimi lwaseKhaya; kanti kuLwimi oloNgezelelweyo ezona zimbalwa zi-3, zize ezona zininzi zibe 4.
(d) IMathematika yabelwe iiyure ezisi -7.
(e) KwizaKhono zoBomi, uLwazi lokuQala lwabelwe iyure e-1 kwiBanga R - 2, zi-2 kwiBanga lesi-3, njengoko
kubonisiwe kwizibiyeli kwiBanga.
1.4.2 IsiGaba esiPhakathi
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhakathi limi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 6
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 5
IMathematika 6
INzululwazi nobuChwepheshe (neTeknoloji) beNdalo 3, 5
INzululwazi yezeNtlalo 3
IzaKhono zoBomi 4
• UbuGcisa beZandla (1, 5)
• EzemiThambo (1)
• UkuziPhatha neNtlalo (1, 5)
ZIZONKE 27, 5
1.4.3 IsiGaba esiPhezulu
6 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa kwisiGaba esiPhezulu limi ngolu hlobo:
ISIFUNDO IIYURE
ULwimi lwaseKhaya 5
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4
IMathematika 4, 5
IiNzululwazi zezeNdalo 3
INzululwazi yezeNtlalo 3
UbuChwepheshe (iTeknoloji) 2
INzululwazi yoLawulo lwezoQoqosho 2
IziFundo ngezoBomi 2
UbuGcisa neNkcubeko 2
ZIZONKE 27, 5
1.4.4 IBanga 10 - 12
(a) Ixesha elabelwe ukufundisa iBanga 10 - 12 limi ngolu hlobo:
IZIFUNDO IIYURE
1. ULwimi lwaseKhaya 4.5
2. ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo 4.5
4.5
3. IMathematika
2
4. IziFundo ngezoBomi
12 (3x4yr)
5. Ubuncinane bazo naziphi izifundo ezithathu
ezikhethwe kwiQela B isiHlomelo B, iiTheyibhile
B1 – B8 zoxwebhu lwepolisi oluthi, National
policy pertaining to the programme and promotion
requirements of the National Curriculum Statement
Grades R – 12, ngokuxhomekeke kwimigaqo ebekwe
kumhlathi wama-28 wolu xwebhu lwepolisi.
ZIZONKE 27, 5
IxeIxesha elabelwe ukufundisa ngeveki malisetyenziselwe ukufundisa izifundo ngokweemfuno zezifundo
zeNkcazelo yeKharityhulam yeSizwe yeBanga R - 12 (NKS) ezichatshazelwe apha ngasentla, hayi ezinye
izifundo ezongezelelweyo. Ukuba umfundi ufuna ukongeza izifundo, makongezelwe elinye ixesha lezo zifundo
azongezileyo.
IYYN 7
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ICANDELO 2 Ukwazisa iiLwimi
2.1 Iilwimi ngokweNkcazelo yePolisi yeKharityhulam nokuHlola
Ulwimi sisixhobo sokucinga nonxibelelwano. Lukwayindlela yenkcubeko nobugcisa abantu abadla ngokwabelana
ngayo ukuze baliqonde ngcono ilizwe abaphila kulo. Ukufunda ukusebenzisa ulwimi ngokuchanekileyo kuxhobisa
abafundi ukuze bakwazi ukufumana ulwazi, ukuzivakalisa ukuba bangoobani, iimvakalelo nezimvo zabo,
ukunxibelelana ngokukuko nabanye nokuzilawulela ilizwe labo. Le nto yenza abafundi babe noluhlu lwemifanekiso
neengcinga ezityebileyo, ezinamandla nezizinzileyo eziya kubanceda ekwenzeni ilizwe labo litshintshe kwinto
eliyiyo; libe ngcono; licace ngaphezu kokuba licacile. Ulwimi yindlela yokudandalazisa iinkcubeko ezahlukeneyo
nobudlelwane kwezentlalo, obo budlelwane bunokuguqulwa, bandiswe, buphuculwe lulwimi.
2.1.1 Imigangatho yolwimi
Ukufunda ngeelwimi kwisiGaba esiPhezulu kuquka zonke iilwimi zaseburhulumenteni zaseMzantsi Afrika, -iAfrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, TshiVenda
neXitsonga, kuquka noLwimi loMjeku (Sign Language) nezinye ezingezozaseMzantsi Afrika (Non-Official). Ezi lwimi
zingafundiswa kwimigangatho eyahlukeneyo eyile:
ULwimi lwaseKhaya lulwimi lokuqala olufundwa ngabafundi emakhayeni abo kuba kuthethwa lona, ngelixa
uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo ilulwimi olufundwe ukongeza phezu kolwimi lwasekhaya. ULwimi lwesiBini
oloNgezelelweyo lolunye ulwimi olunokufundwa ngumfundi esenzela uknxibelelana noluntu gabalala kunye nokwazi
iilwimi ezininzi. Olu lwimi lusenokuba luyasetyenziswa apha ekuhlaleni okanye kwinkcubeko yaye luya kwandisa
ukwakhiwa kwesizwe kunye nokuqondana kweenkcubeko ngeenkcubeko. Izikolo ezininzi eMzantsi Afrika azilufundisi
uLwimi lwaseKhaya lwabafundi abathile okanye lwabafundi bonke abafunda kweso sikolo. Ezi zikolo zikhetha
ukufundisa ulwimi olunye okanye iilwimi ezimbini ezikwinqanaba lolwimi lwaseKhaya. Ngenxa yoku amagama
athi, uLwimi lwaseKhaya noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo lubhekiselele kwinqanaba lolwazi lolwimi olo luthi
lufundiswe hayi ngokubhekiselele kulwimi lokuzalwa (uLwimi lwaseKhaya) okanye ulwimi olufundwayo (njengolwimi
olongezelelweyo). Ngokwenjongo yale polisi xa kubhekisa kuLwimi lokuQala oloNgezelelweyo noLwimi lwesiBini
oloNgezelelweyo makwazeke ukuba loo nto imele umgagatho wolwimi hayi ulwimi uqobo.
Umgangatho woLwimi lwaseKhaya unika abafundi izakhono ezingundoqo zokunxibelelana nabanye abantu
ezifuneka kwimo yasekuhlaleni nezakhono zemfundo zokuqondwa kokusetyenziswa kolwimi ezifunekayo
ngokwekharityhulam jikelele. Ugxininiso lusekufundisweni kwezi zakhono: ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda,
ukubhala kulo mgangatho. Lo mgangatho ukwanika abafundi amathuba okufunda uncwadi nobugcisa nengqikelelo
eya kubenza bakwazi ukuyila, ukuqikelela nokuxhobisa ukuqonda kwabo ilizwe abaphila kulo. Kodwa ugxininiso
nomlinganiselo wokuphulaphula nokuthetha ukususela kwibanga lesi-7 ukuya phezulu ungaphantsi kwalowo
wezakhono zokufunda nokubhala.
ULwimi lokuQala oloNgezelelweyo lubhekiselele kulwimi olungelulo uLwimi lwaseKhaya kodwa olusetyenziselwa
ukunxibelelana nabanye abantu ekuhlaleni, oko kukuthi njengolwimi lokufunda nokufundisa. Ikharityhulam inika
inkxaso emandla kwabo bafundi abaya kuthi basebenzise uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo okokuqala njengolwimi
lokufunda nokufundisa. Ekupheleni kwebanga lesi-9 aba bafundi baya kuba nako ukusebenzisa ulwimi lwabo
lwasekhaya kunye noLwimi lokuQala oloNgezelelweyo ngendlela efanelekileyo nangokuzithemba kwiimeko
ezahlukileyo eziquka ukufunda.
EMzantsi Afrika abafundi abaninzi baqala ukusebenzisa uLwimi lokuQala oloNgezelelweyo, isiNgesi, njengolwimi
lokufunda nokufundisa. Oku kuthetha ukuba kufuneka bafikelele kwelona zinga liphezulu lobuchule ekusebenziseni
isiNgesi. Kufuneka bakwazi ukufunda nokubhala kakuhle ngesiNgesi.
8 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Umgangatho woLwimi lokuQala oloNgezelelweyo uthatha ngokuba abafundi basenokuba abanalwazi kwaphela
ngolu lwimi xa befika esikolweni. Kwiminyaka embalwa yokuqala yasesikolweni kugxilwa kakhulu ekukhuliseni
izakhono zabafundi zokuqonda nokukwazi ukuluthetha olu lwimi – izakhono ezingundoqo zokunxibelelana nabanye
abantu. KwiBanga lesi-2 nelesi-3 abafundi baqala ukukhulisa ulwazi (ilitheresi) kwesi siseko sokunxibelelana
ngomlomo. Bakwasebenzisa izakhono zelitheresi abasele bezifunde kuLwimi lwabo lwaseKhaya.
KwisiGaba esiPhakathi nesiPhezulu, abafundi bayaqhuba nokuqinisa izakhono zabo zokuphulaphula, ukuthetha,
ukufunda nokubhala. Kweli nqanaba uninzi lwabantwana bafunda ngoLwimi lwabo lokuQala oloNgezeleweyo, isiNgesi,
yaye kufuneka babekwe kwiimeko apho baza kusisebenzisa nangakumbi. Ugxininiso olukhulu lokusetyenziswa
koLwimi lokuQala oloNgezelelweyo lukwinjongo yokucinga nokuqiqa. Le nto yenza ukuba abafundi bakhulise
izakhono zabo zemfundo, abanokuzifuna ekufundeni izifundo ezifana neeNzululwazi zezeNdalo, iMathematiki,
besebenzisa isiNgesi. Bakwasebenza nangakumbi ngoncwadi baqale ukukhulisa ukukwazi kwabo ukonwabela
ubuhle bobugcisa nengqikelelo ngoLwimi lwabo oLongezelelweyo.
Ngethuba abafundi befika kwisiGaba esiPhezulu, kufuneka babe sele bekwazi ukulusebenzisa ngokufanelekileyo
uLwimi lwabo lokuQala oloNgezelelweyo ngokubhekiselele kwizakhono zokunxibelelana nabantu kunye nezokuqonda
izifundo. Kodwa ke kucacile ukuba abafundi abaninzi abakakwazi ukunxibelelana kakuhle ngoLwimi lwabo lokuQala
oloNgezelelweyo kweli nqanaba. Ngoko ke, umngeni wesiGaba esiPhezulu kukunika aba bafundi inkxaso kodwa
bekwanikwa ikharityhulam evumela ukuba abafundi bafezekise imigangatho efunekayo kumabanga alandelayo.
Le migangatho kufuneka yenze ukuba abafundi bakwazi ukusebenzisa ulwimi lwabo olongezelelweyo kwinqanaba
lokuqhabalaka belungiselelwa imfundo eyongezelelekileyo okanye ephakamileyo kungenjalo ilizwe lomsebenzi.
Ngoko ke, kucetyiswa ukuba apho kunokwenzeka, abafundi besiGaba esiPhezulu bafundiswe imixholo efanayo
kumjikelo weeveki ezimbini kuyo yomibini le migangatho yolwimi.
Umgangatho woLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo uthatha ngokuba abafundi basenokungabi nalwazi lolu lwimi
xa befika esikolweni. Ugxininiso lokufundiswa koLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo lujolise ekuphuhliseni ulwazi
lwabafundi lokuqonda nokufunda olu lwimi – izakhono ezingundoqo zokunxibelelana nabanye. KwiBanga lesi-
4, 5 nelesi-6 abafundi baqala ukukhulisa izakhono zabo zokuthetha ngomlomo nezelitheresi. Bakwasebenzisa
izakhono zokuthetha ngomlomo nezelitheresi abasele bezifunde kuLwimi lwabo lwaseKhaya noLwimi lokuQala
oloNgezelelweyo.
KwiBanga le-7 - 9, abafundi bayaqhuba nokuqinisa ukuphulaphula nokuthetha kwabo ngelixa bekhulisa izakhono
zabo zokufunda nokubhala.
Ngethuba abafundi bengena kwiBanga le-10, kufuneka babe bekwazi ukunxibelelana ngoLwimi lwabo lokuQala
oloNgezelelweyo kwinqanaba lokuncokola nabantu nelasentlalweni. Noko kunjalo, inyaniso kukuba uninzi lwabafundi
alukakwazi ukunxibelelana kakuhle ngoLwimi lwabo oloNgezelelweyo. Ngoko ke, umngeni weBanga 10 – 12
kukunika aba bafundi inkxaso kodwa bekwanikwa ikharityhulam evumela ukuba abafundi bafezekise imigangatho
efunekayo kwiBanga le-12. Le migangatho kufuneka yenze ukuba abafundi bakwazi ukusebenzisa ulwimi lwabo
olongezelelweyo ngokuqhabalaka belungiselelwa imfundo eyongezelelekileyo okanye ephakamileyo kungenjalo
ilizwe lomsebenzi.
Iinjongo ezicacileyo zokufunda iiLwimi ezoNgezelelweyo
Ukufunda uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo makwenze abafundi bakwazi:
• Ukufunda izakhono zolwimi eziyimfuneko ukuze banxibelelane ngokuchanekileyo nangokufanelekileyo
bethathela ingqalelo abantu abafumana ulwazi/abaphulaphuli, injongo nomxholo.
IYYN 9
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
• Ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda/ukubukela nokubhala/ukunikezela ngokuzithemba nangokonwaba. Ezi
zakhono nezi ndlela zokucinga zisisiseko sokufunda kubomi gabalala.
• Ukubeka izimvo neemvakalelo zabo ngomlomo nangokubhaliweyo ngokuzithemba bezixhasa ukwenzela
ukuba babe ngantu abacinga ngokukhululekileyo nabaqiqayo.
• Ukusebenzisa uLwimi lwabo oloNgezelelweyo nengqikelelo yabo ukuzikhangela nangakumbi nokufunda banzi
ngelizwe elibangqongileyo, ngokunjalo nokuvala umsantsa wenkcubeko nolwimi nokukhuthaza ukufunda
iilwimi ezininzi. Le nto iya kubenza bakwazi ukuthetha ngamava abo nezinto abazifunde ngobomi, loo nto
beyenza ngomlomo nangokubhala.
• Ukusebenzisa uLwimi lwabo oloNgezelelweyo njengesixhobo sokuzingela nokusebenzisa ulwazi
abalufumeneyo nakwezinye izifundo gabalala. Isakhono sokukwazi ukuqokelela nokucwangcisa ulwazi
olufumeneyo sisiseko sokuphila kule mihla ‘yempucuko nolwazi’ sikwasisiseko sokufunda kubomi gabalala
• Ukusebenzisa ulwimi njengesixhobo sokucinga nzulu; ukwenzela ukuvakalisa izimvo zabo kwimiba ngemiba;
ukufunda ngokuqiqa uluhlu lweetekisi nasekufundeni iitekisi befundela iinjongo ngeenjongo, ezifana
nokuzonwabisa nokufumana ulwazi.
2. 1. 2 Izakhono zolwimi
Ikharityhulam yoLwimi lwaseKhaya yenziwe ngokwezi zakhono zilandelayo:
1 Ukuphulaphula nokuthetha
2 Ukufunda nokubukela
3 Ukubhala nokunikezela
4 Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi
2. 1. 3 Iindlela zokufundiswa kolwimi
Iindlela zokufundiswa kolwimi kula maxwebhu zezisekelwe kwiitekisi, ezifundisa ulwimi ngokulusebenzisa nezifundisa
ngokwenkqubo.
Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi kunye nendlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa zixhomekeke
kakhulu ekusetyenzisweni rhoqo nasekuvelisweni kweendidi ngeendidi zeetekisi.
Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi ifundisa abafundi ukuba babe ngabafundi, ababhali, abaphononongi
nabayili abagqwesileyo, abazithembileyo nabaqiqayo. Oku kubandakanya ukuphulaphula, ukufunda, ukubukela
nokuhlalutya iitekisi ukwenzela ukuqonda indlela eziveliswe ngayo nefuthe lazo. Le nto iphuhlisa izakhono zabafundi
zokuphengulula nokuphendla iitekisi gabalala. Iitekisi zoqobo ngowona mthombo ekusekelwa kuwo umxholo nemeko
yokufundwa nokufundiswa kolwimi ngendlela enxibelelanayo nedibeneyo. Indlela yokufundisa esekelwe kwiitekisi
ikwabandakanya ukuveliswa kweendidi ngeendidi zeetekisi ezilungiselelwe iinjongo ezithile nabaphulaphuli/abafundi
abathile. Le ndlela isekelwe kwingqiqo yokwazi indlela iitekisi ezakhiwe ngayo.
Indlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa icebisa ukuba xa efunda ulwimi, umfundi makanikwe ithuba
elaneleyo lokulusebenzisa olu lwimi alufundayo kunye namathuba okuziqhelanisa nalo okanye avelise ulwimi
ngokuqhagamshelana ngeenjongo zemiba yasekuhlaleni neyokuziqhelanisa esebenzisa lona. Ufundo lolwimi
malugxininiswe eklasini apho izakhono zokufunda/ukubukela nokubhala/ukunikezela zifundwa khona ngokufunda
nokubhala rhoqo. Ufundiso lolwimi lwenzeka ngendlela enxulumeneyo, utitshala ebonisa indlela eyiyo nefanelekileyo,
abafundi beziqhelisa ngezakhono ezifanelekileyo emaqeleni phambi kokuzisebenzisa izakhono eyedwa umfundi.
10 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Ukwakhiwa kwesifundo ngasinye makube koko kwenziwa yiklasi yonke ngaphambi kokuziqhelanisa emaqeleni
nokusebenzisa isakhono esitsha ngabanye. Amagama asetyenziswayo ngala: ukuphulaphula nokuthetha, ukufunda
nokubhala notitshala, amaqela, ukufunda nokubhala ngoncedo lukatitshala nayedwa.
Indlela yokufundisa ngokwenkqubo isetyenziswa xa abafundi befunda ze bavelisa iitekisi zomlomo nezibhaliweyo.
Abafundi bathabatha inxaxheba kumanqanaba ahlukeneyo eenkqubo zokuphulaphula, ukuthetha, ukufunda
nokubhala. Mabacinge ngababukeli/abaphulaphuli nangenjongo xa besenza ezi nkqubo. Loo nto iya kubenza bakwazi
ukuqhagamshelana, ukuthetha nokuveza iimbono zabo ngobuchule. Umzekelo, ukufundiswa kokubhala akugxininisi
kwisiphumo kuphela, koko kugxininisa nakwinjongo nenkqubo yokubhala. Ngexesha lenkqubo yokubhala abafundi
bafundiswa indlela yokuvelisa izimvo, ukucinga malunga nenjongo, nabantu abaza kufunda umsebenzi wabo,
ukubhala iidrafti, ukuhlela umsebenzi wabo nokunikezela ngaloo nto bayibhalileyo bedandalazisa iingcinga zabo.
Iindlela zokufundiswa koncwadi
Ukufundiswa koncwadi makugxininise ekufundiseni ngenjongo yokuqonda yaye kuquka ubuchule/iindlela zenkqubo
yokufunda (phambi kokufunda, ngeli xesha ufundayo, emva kokufunda). Esona sizathu sibalulekileyo sokufunda
uncwadi eklasini kukukhulisa uvakalelo lwabafundi kusetyenziso lolwimi ngendlela ecolekileyo, enobuchule,
enongiweyo, enemifanekiso-ngqondweni nemiqondiso nenzulileyo kunokuba befunda enye into engelulo uncwadi.
Nangona ezinye iitekisi zoncwadi izezokonwabisa, ukuhlekisa, ukwandisa ulwazi, ababhali abazimiseleyo
nabazinikezeleyo babhala iinoveli, imidlalo, umbongo kuba beneengcinga, imibono nemiba, imithetho-siseko, iimbono,
neenkolelo abafuna ukwabelana ngazo nokuzivezela abafundi beencwadi zabo. Ingqikelelo ekusetyenzisweni
kolwimi yenye yeendlela ezongeziweyo zokutyhila, ukomeleza nokugxininisa iingcinga zaba babhali.
Ukufundiswa koncwadi akukho lula, kodwa kunzima ngakumbi xa zingekho iingcinga zabafundi eziya kumnceda
ekufumaneni intsingiselo nokuphawula okunyanisekileyo okuvela kubafundi ngokwabo. Ngaphandle kokuba
bazifundele ngokwabo ukuyazi intsingiselo engqalileyo yetekisi leyo, abayi kube bafunde okuninzi. Ootitshala
mabazinxweme ekuchazeni uncwadi ngendlela abayiva ngayo incwadi, koko bavumele abafundi ukuba ibe
ngabo abathabatha inxaxheba enkulu xa kuhlalutywa. Uhlalutyo okanye ukuchazwa kwencwadi akukho malunga
nokuchaneka okanye ukungachaneki kwezimvo, koko kukukhangela intsingiselo kulowo uyifundayo.
Ezona ndlela zingcono zokufundisa uncwadi zinokuquka ezinye zezi okanye zonke ezi zilandelayo:
• Zama kangangoko ukuba kufundwe itekisi eklasini ngaphandle kokuphazanyiswa ngomnye umsebenzi.
Oku kunokuthatha ngaphezulu kweeveki ezimbini ezabelwe uLwimi lwesiBini oloNgezelelweyo. Kubalulekile
ukuba abafundi babe nolwazi olucacileyo ngokuqhubekayo nokungundoqo wetekisi (ukuba ingantoni).
Kwiiklasi ezininzi itekisi ifundwa ngaphandle kwenkxaso. Oku makukhuthazwe. Fundisa isihobe gabalala, hayi
imibongo. Fundani imibongo emininzi kangangoko ninako eklasini ze uqiniseke ukuba abafundi nabo babhala
eyabo imibongo.
• Ukuhlalutywa koncwadi kubaluleke kakhulu kwimfundo yaseyunivesithi. Kulo mgangatho abafanelanga
kufunda uhlalutyo oluntsonkothileyo. Kodwa ke wonke umsebenzi wokufundisa abafundi uncwadi
kukubonisa ukuba uLwimi lwabo lokuQala oloNgezelelweyo lungasetyenziswa mayana, ngobukrelekrele,
ngokuqikelela nangokuvulelekileyo. Oku kuthetha ukuqwalaselisisa ukuba itekisi yakhiwe njani, ubuchule
obusetyenzisiweyo nokucwangciswa kwayo ngokutsha ukucacisa nokugxininisa loo nto iboniswayo. Lo
msebenzi unokufuna uqwalaselo lobukho nokungabikho kwemifanekiso-ngqondweni. Nguwuphi umfanekiso-
ngqondweni ophuhliswa ngumbhali? Usetyenziselwe ntoni? Ukwakhiwa kwezivakalisi nemihlathi, okanye
ubume bemibongo, amagama akhethiweyo, umxholo kwitekisi jikelele, ukusetyenziswa kwemiqondiso, isandi,
umbala, apho kuyimfumeko. Uninzi lwalo msebenzi maluxhomekeke kuloo ncwadi ifundwayo.
IYYN 11
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
• Itekisi eyilwayo kufuneka ihambelane ngqo nokufundiswa kwayo nayiphi na itekisi yoncwadi. Imisebenzi
ebhalwayo efuna ngamandla ulwazi lwetekisi efundiweyo ifunyaniswa ukuba incedisa ngakumbi ukuseka
izinga eliphakamileyo lokuzonwabisa/lokuhluza kwicala labafundi. Iingxoxo zaseklasini zingaba nempumelelo
xa wonke ubani enokuthabatha inxaxheba. Kodwa ezo ngxoxo zigqibela ngokuba ngumsebenzi obhaliweyo
zezona zifezekisa injongo ecacileyo, yaye zincedisa kokubini, kwizakhono zokuthetha nezokubhala.
• Elokugqibela, kubalulekile ukwazi ukuba uncwadi ayizompendulo zichanekileyo. Itekisi xa iyonke icacisa
into ngokuzeleyo, hayi ngokweziqendwana zayo; ukufundisiswa kwetekisi okulungileyo kuquka yonke itekisi
ekuchazweni kwentsingiselo yayo, isakhiwo, izimvo zakho, nokuphononongwa kwayo.
Ezinye iindlela zokufundisa uncwadi ezinokuqukwa xa kufundelwa ukuqonda nokwazi iimpawu eziphambili zoncwadi
zezi zilandelayo:
Ukucwangcisa ngokwamaxesha eziganeko, ngokombhali, ngokomxholo/umongo nangokohlobo loncwadi.
Ezi zakhono zingadityaniswa.
Kwindlela yokucwangcisa ngokwamaxesha eziganeko abafundi bangaphanda ze badibanise ixesha eliqhubeka
ngalo ibali neziganeko zezembali zelo xesha.
Kwindlela yokufundisa ngokombhali, abafundi bangathabatha inxaxheba kufundo olubanzi nolunzulu ngombhali
ngakumbi kwisihobe ukuze banxibelelanise isihobe sakhe nembali ethile yelo xesha.
Kwindlela yokufundisa ngokomxholo/ngokomongo abafundi bajonga umongo/imixholo efana nezobulungisa,
ezempumelelo, ezothando, njalo njalo, kwimibongo ngemibongo okanye kwiindidi ezahlukeneyo zoncwadi ukuze
zithelekiswe neziganeko ezenzeka mihla le ebomini. Bangathabatha izigqibo/izigwebo ngezenzo zomdlali ukuze
banike izimvo zabo ngomxholo.
Malunga nendlela yokufundisa ngokohlobo loncwadi, abafundi bangahlela, bathelekise, ze bachaze umahluko
phakathi kweendidi zoncwadi, umzekelo, umahluko phakathi kwezakhiwo zenoveli/ibali elifutshane/idrama/uncwadi
lwemveli.
Iindlela zokufundiswa kokusetyenziswa kolwimi
Ukufundiswa kwezakhi zolwimi makugxininise kwindlela yokusetyenziswa kwazo nento enokwenziwa ngolwimi,
oko kukuthi, yenziwa njani intsingiselo, uhlangabezana njani neengxaki nokuxhokonxa umdla, ubakhuthaza njani
abahlobo noogxa bakho, ubenza njani ubomi obungcono. Ukufundisa ulwimi makube yindlela yokukwazi ukuqhubela
phambili izinto.
Ukufundisa izakhi zolwimi makube yindlela esekelwe kwiitekisi kunye nendlela yokufundisa ulwimi ngokulusebenzisa.
Le migaqo ilandelayo mayithathelwe ingqalelo xa kufundiswa izakhi zolwimi:
• Igrama mayifundiselwe ukwakha iitekisi kwimo yazo yokusetyenziswa – loo nto ihambelana nolwimi njengoko
lunjalo.
• Ukusetyenziswa kwegrama makungabi namigqaliselo yokuhlalutya izivakalisi ngokuzimeleyo - makuchazwe
indlela ezakhiwe ngayo izivakalisi kwiitekisi ezipheleleyo, umzekelo, amabali amafutshane, izincoko, iileta,
iingxelo ezifundiswayo, ezifundwayo nezibhalwa ngabafundi esikolweni.
12 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
• Makukhuthazwe ukusetyenziswa kwezixhobo ezixhasayo zoqobo/zenyani ezifana nencoko yababini
nodliwano-ndlebe.
• Izakhi zolwimi mazidityaniswe nemisebenzi yolwimi kwiinkalo ezahlukeneyo zasekuhlaleni, umz. Ukuveza
iingcinga ngezimvo zomntu, ukwazisa abantu, ukuthetha ngezinto/ukwenza ingxelo ngento, izenzo, iziganeko
okanye abantu basekuhlaleni, izinto ezadlulayo okanye neziza kwenzeka: ukwenza izicelo, ukunika iingcebiso,
ukudlulisa ukutya okanye izinto eziselwayo, ukwamkela nokwala ngokuphucukileyo, ukunika nokusabela
kwimiyalelo, ukuthelekisa nokuchasanisa izinto. Sebenzisa imisebenzi yaseklasini efana neemo zolwimi
nemisebenzi yazo, umz. Ukusebenzisa ixesha eladlulayo kunye/okanye nelidlulileyo xa kubhalwa isincoko
esibalisayo naxa kubhalwa ingxelo.
• Gxininisa kwimisebenzi enentsingiselo. Ukwazi imigaqo yolwimi akuthethi ukuba abafundi bayakwazi
ukulusebenzisa ulwimi ngendlela ebumbeneyo/enamatheleyo nenentsingiselo. Eyona nto sinomdla kuyo
sisakhi nomsebenzi waso ngaphaya komgangatho wesivakalisi, oko kukuthi, indlela abantu abalusebenzisa
ngayo ulwimi oluthethwayo (intetho) okanye ulwimi olubhaliweyo (itekisi) ngendlela ebumbeneyo/enamatheleyo
nenentsingiselo.
• Akufunekanga abafundi bohlwayelwe umba wendlela yokubizwa kwamagama nemvakalozwi, ngaphandle
kokuba ubangela ukuqhawuka konxibelelwano.
2. 2 UKWABIWA KWEXESHA LOLwimi LWESIBINI OLONGEZELELWEYO KWIKHARITYHULAM
Kucetyiswa olu lwabiwo lwexesha lokufundisa izakhono ezahlukeneyo zolwimi ngeeveki ezimbini:
Ukwabiwa kwexe- Ukwabiwa kwexesha
Izakhono sha ngeveki ngeeveki ezimbini I-%
(iiyure) (iiyure)
Ukuphulaphula nokuthetha 1 25
Ukufunda nokubukela: isicatshulwa noncwadi 2 1 25
Ukubhala nokunikezela 1 25
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi 1 25
Wonke umxholo wolwimi ufundiswa ngomjikelo weeveki ezimbini (iiyure ezili-10 (ezisi-8)). Akunyanzelekanga ukuba
ootitshala balandele lo mjikelo ncakasana, koko mabaqiniseke ukuba abafundi bayaqhelaniswa nezakhono
zolwimi, ngakumbi ukufunda nokubhala. Ixesha elabelwe izakhono ezahlukeneyo zolwimi kwiBanga 7 - 9 ziiveki
ezingama-36 ngonyaka. Iiyure ezine zezeemviwo - iiveki ezimbini zezikaJuni, ezimbini zezikaDisemba.
IYYN 13
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
2. 3 IZIXHOBO ZOKUXHASA UKUFUNDA NOKUFUNDISA
Abafundi mababe noku kulandelayo kuLwimi lwaseKhaya kwibanga lesi-7 ukuya kwele-9:
IBANGA LEsi-7 - 9
Izixhobo ezingundoqo
Iincwadi zolwimi ezimiselweyo √
Isichazi-magama √
Olunye kwezi *ntlobo zoncwadi zimiselweyo
Inoveli emfutshane √
Amabali amafutshane √
Uncwadi lwemveli √
Idrama emfutshane √
Isihobe √
Ezokusasaza iindaba
Amaphephandaba √
Iimagazini √
Iinkqubo zikanomathotholo/iidrama √
Iinkqubo zikamabonakude/iidrama/iidotyhumentari √
*Ekupheleni kwesi sigaba abafundi mababe befunde iintlobo zoncwadi ezintathu, umz. uhlobo olunye kwibanga
ngalinye.
Ootitshala boLwimi lwaseKhaya mababe nezi zinto zilandelayo:
(a) Inkcazelo yepolisi yekharityhulam nokuhlola
(b) ILanguage in Education Policy (ipolisi yokufundisa iilwimi)
(c) Iincwadi ezimiselwe zolwimi ukusetyenziswa ngabafundi nezo zinguvimba ukongeza kwezo zichongiweyo.
(d) Isichazi-magama (esolwimi olunye, eselwimi ezimbini, ezininzi, ithesarasi ne-ensayiklophidiya)
(e) Iintlobo zoncwadi ezimiselweyo ezifanelekileyo
(f) Iindidi zemathiriyeli yokusasaza iindaba: amaphephandaba, iimagazini, iibrowusha
(g) Babe nethuba lokufumana izixhobo eziviwayo/ezibonwayo ukuze zisetyenziswe eklasini
(h) Ezinye izixhobo zokusasaza (iintlobo zamaphephandaba, iimagazini neebhrowutsha)
Izixhobo zokufundisa eklasini
a) Uluhlu lweetekisi ezibandakanya amanqanaba okufunda awohlukileyo umz. iincwadi zokufunda ezikhethiweyo
zeklasi ezineekopi ezineetekisi ezaneleyo kwinqanaba ngalinye
b) Iintlobo ngeentlobo zeemathiriyeli eneetekisi ezibonwayo umz: amaphephandaba, iimagazini, ibrowutsha,
iiflaya, izibhengezo, iipowusta, izaziso, njalo njalo.
c) Izixhobo eziviwayo/ezibonwayo
14 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ICANDELO lesi-3: UMxholo neziCwangciso zokuFundisa
izakhono zoLwimi
Eli candelo lahlula-hlulwe langamacandelo AMABINI: linamagqabantshintshi ngezakhono zolwimi, umxholo iindlela
zokwenza kunye neziCwangciso zokuFundisa.
3.1 Ukuphulaphula nokuthetha
Ukuphulaphula nokuthetha zizakhono ezahlukeneyo kodwa ezisebenzisanayo. Zozibini zisoloko zikho eklasini
xa abafundi bephulaphula naxa bexoxa ngolwazi oluthile. Ukuphulaphula nokuthetha okusesikweni kwiimo
ezikhethekileyo, umzekelo, kwingxoxo-mpikiswano, kunyanzelisa ukuba kubekho ukufundiswa okungqalene
nomxholo lowo. Ukuphulaphula nokuthetha okusesikweni nokungekho sesikweni kuhlanganiswe nokufunda,
ukubhala nokusetyenziswa kolwimi yaye ukuthetha kunokuyenza itekisi ebhaliweyo ibe yeviwayo (umzekelo,
ukufunda ngokuvakalayo).
UKUPHULAPHULA
Inkqubo yokuphulaphhula
Ukufundisa ukuphulaphula kubandakanya ukusebenza ngemiba eyinxalenye yenkqubo yokuphulaphula. Lo
ngumsebenzi ontlantlu-ntathu obonisa iindlela zokuphulaphula ngokuzimeleyo ukwenzela ukucazulula nokuqonda
iintetho nezinye iimo eziviwayo. Akuyi kusoloko kusetyenziswa onke amanyathelo enkqubo yokuphulaphula ngalo
lonke ixesha. Umzekelo, xa abafundi bephulaphule ingcaciso eshicilelweyo, bangafunda njengomsebenzi waphambi
kokuphulaphula, msebenzi lowo oza kubaxhobisa ngokubaphulaphulisisa ubancedise ukunxulumanisa abakwaziyo
namava abo. Imisebenzi yangexesha bephulaphule iza kubanceda ukuba bakhumbule iinkcukacha baphonononge
nomyalezo. Emva kokuphulaphula kuza kubandakanya abafundi ekuphenduleni imibuzo elula ngabakuvileyo.
Inkqubo yokuphulaphula
1. Inkqubo yaPhambi kokuphulaphula igxininisa ekwaziseni abafundi kwimeko yokuphulaphula. Iya bavumela
ukuba bavuselele ulwazi lwabo lwangaphambili ngesihloko eso, baze balungiselele ukuphulaphula.
• Ukuvuselela ulwazi asele benalo abafundi phambi kokuphulaphula, ukuze kuvuseleleke ulwazi ngohlobo
oluthile lwengxoxo.
• Ukuqikelela ukuba itekisi iza kuthetha ngantoni na ngokujonga isihloko/ukuxoxa ngomxholo wetekisi
• Ukujongana naso nasiphi na isigama esiphambili abangaqhelananga naso abafundi
• Utitshala unokuseta imibuzo yaphambi kokuphulaphula ukutsala umdla wabafundi
• Abafundi mabazilungiselele ngokupheleleyo, umzekelo, ipensile, nencwadi yokubhalela, ukuthatha amanqaku.
2. Ngexesha lokuphulaphula abafundi baqwalasela iinjongo ezahlukeneyo.
(Qaphela ukuba kulungile ukuba abafundi baphulaphule amatyeli amaninzi, begxininisa kumba owahlukileyo
kwixesha ngalinye.
IYYN 15
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
2.1 Ukuphulaphulela ukufumana ulwazi oluthile
• Ukukhangela intsingiselo; ukhethe iingongoma eziphambili nezixhasayo.
• Ukuthi gqolo ukhangela ukuba uyawuva na umyalezo ngokunxibelelanisa, ukwenza nokuqinisekisa iingqikelelo,
ukuzigqibela ngento, ukuphonononga nokucamngca.
• Ukubhala amanqaku anentsingiselo; amagqabantshintshi, elungelelanisa/dwelisa izimvo, esahlula-hlula,
ukushwankathela, ukubalisa ngokutsha, ukulandela imiyalelo.
• Ukuqaphela umyalezo odluliswa yintshukumo yomzimba yesithethi nezinye izikhokelo ezibonwayo.
2.2 Ukuphulaphulela ukuqhagamshelana
• Ukusebenzisa imigaqo yokunikana amathuba kwincoko okanye kumsebenzi weqela
• Ukubuza imibuzo ukuqhubela phambili incoko
• Ukuphendula kulwimi, izijekulo, ukunamathelisa iliso nokusebenzisa amalungu omzimba.
• Ukubonisa umdla nengqwalasela ngokufanelekileyo ngembonakalo, ngendlela yokuma/yokuhlala, njalo njalo.
• Ukusebenzisa imigaqo efanelekileyo yokubonakalisa imbeko nokubonisa intlonipho kwabanye.
2.3 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa/ukuqonda
• Ukuphendula kwiimpawu zobugcisa zetekisi eviwayo, umzekelo, isingqisho, isantya, isandi
• Ukuphendula kwiimeko ngeemeko zoqhagamshelwano
• Ukusebenzisa imigaqo yokunika amathuba xa nincokola
• Ukuthethelela icala olikhethileyo
• Ukubuza imibuzo ukwenzela ukuqhubela phambili incoko.
• Ukuphendula kulwimi, izijekulo, ukunamathelisa iliso nokusebenzisa amalungu omzimba.
• Ukuboninsa ukuzalana phakathi kolwimi nenkcubeko ngokubonakalisa intlonipho kwizenzo zenkcubeko.
• Ukuphendula kwimigangatho yobuhle beetekisi zomlomo, umzekelo, isingqi, isantya, ii-ifekthi zesandi, umfanekiso-
ngqondweni
3. Umsebenzi wasemva kophulaphula ungezinto ozivileyo waziqaphela ngethuba uphulaphule. Abafundi benza
oku kulandelayo:
• Ukuphendla amanqaku owabhalileyo
• Ukushwankathela
• Ukuguqula ulwazi lomlomo lube kwimo ebhaliweyo, umzekelo, ukusebenzisa ingcombolo yolwazi
ukuleyibhelisha umfanekiso.
• Ukuphicotha ulwazi olutsha belusebenzisa ulwazi abasele benalo
• Ukufikelela kwizigqibo, ukuvakalisa uluvo lwakho
16 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Ubude beetekisi emazisetyenziselwe ukuphulaphulela ukuqonda
Iitekisi Amabanga Ubude bexesha
• Iitekisi ze-orali/intetho yomlomo, ezibonwayo, eziviwa-zibonwa iBanga lesi-7 Ebuncinaneni
kunye neetekisi zamajelo eendaba ezinolwazi olubekwe imizuzwana engama-30
ngeentlobo ngeentlobo
iBanga lesi -8 Ebuncinaneni
• Iitekisi eziviwayo imizuzwana engama-45
• Iitekisi zobugcisa iBanga lesi-9 Ebuncinaneni umzuzu
• Iitekisa zokwandisa ulwazi om-1
• IItekisi zokuzixhobisa ngolwazi
• Iitekisi eziviwa-zibonwa (iifilim, iinkqubo needotyhumentari
zikamabonakude, imiboniso yezilayidi, okushicilelweyo
(okurekhodiweyo), iinkqubo zerediyo, iifoto, iividiyo zomculo)
UKUTHETHA
Ukuthetha ngokucacileyo, ngokuqhabalakayo, ngokuthungelelanayo, ngokuzithemba nangokufanelekileyo makube
yinjongo yokufundisa ukuthetha. Umyalelo wokuthetha kufuneka uqaphele iimeko zokuthetha ngokusesikweni
nangokungekho sesikweni, ukususela kwincoko nje ukuya ekwenzeni intetho ngokusesikweni.
Ukufundiswa kokuthetha makuquke ulwazi lwenkqubo neendlela zokuthetha.
Inkqubo neendlela zokuthetha
Inkqubo yokuthetha ngokusesikweni inala manqanaba alandelayo:
• ukucwangcisa: ukuphanda nokulungelelanisa ulwazi
• ukuziqhelanisa
• nokunikezela (ukwenza intetho)
Ukuthetha nokunikezela ngokusesikweni
Inkqubo yokuthetha iza nokuba nala manqanaba mathathu angasentla. Iimo zokunikezela ezisesikweni ziquka
okubhaliweyo kunye neorali/okuthethwayo okunokuhlolwa ngootitshala.
Ukucwangcisa: ukuphanda nokulungelelanisa ulwazi
Abafundi babonisa izakhono zokucwangcisa, zokuphanda nokulungelelanisa ulwazi belungiselela intetho yomlomo/
iorali ngolu hlobo:
• Ukusebenzisa oovimba neemathiriyeli zokongezelela ulwazi ukufumana nokukhetha ingcombolo yolwazi.
• Ukulungelelanisa nokubhala ulwazi; ukubhala amanqaku (iinowuthsi)
• Ukusebenzisa intshayelelo nesiphelo esichanekileyo
• Ukuvelisa izimvo ngomlomo ngendlela elandelelana ngokufanelekileyo
• Ukusebenzisa izinto, izincedisi eziviwayo kunye/okanye nezibonwayo ukuphucula umdla nokuchaneka
kwentetho yabo enikezelwayo.
IYYN 17
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Ukuziqhelanisa kunye nokwenza intetho/nokunikezela
Abafundi babonakalisa izakhono zokuziqhelanisa nokwenza intetho yomlomo ngolu hlobo:
• Ukusebenzisa iindlela ezifanelekileyo zokuthetha nabantu
• Ukubonakalisa ukubazi abaphulaphuli
• Ukubonakalisa ukuyazi imeko-bume: esesikweni okanye engekho sesikweni
• Ukuvakalisa uluvo lwakho
• Ukusebenzisa izakhi nemigaqo yolwimi yolwimi ngokuchanekileyo
• Ukusebenzisa ubugcisa obuchanekileyo bokuthetha ngomlomo nangeentshukumo zomzimba ukugxininisa
intsingiselo, umzekelo: imvakalozwi, ukunyuka nokuhla kwelizwi, isantya, ukubekelela izimvo, ukunamathelisa
amehlo, inkangeleko yobuso, izijekulo neentshukumo zomzimba
• Ukuthetha ngokuvakalayo, ngelizwi elicacileyo nokuphimisela (ukubiza amagama) kakuhle ngokwentsingiselo
Ukuthetha okungekho sesikweni kunye nomsebenzi weqela (jonga “Iimpawu kunye nemigaqo yokunxibelelana
ngomlomo” apha ngasezantsi)
• Ukuqala nokuqhuba incoko
• Ukubuza nokuphendula imibuzo usenzela ukuqhuba incoko
• Ukusebenzisa imigaqo yokunikana amathuba
• Ukucacisa intsingiselo apho kufanelekileyo
• Ukukhuthaza iinjongo zomsebenzi weqela ngobunkokeli nezinye iindima
• Ukuphendula kulwimi, izijekulo, ukunamathelisa iliso neentshukumo zomzimba
• Ukubonisa umdla nengqwalasela ngokufanelekileyo ngembonakalo, indlela yokuma/yokuhlala nezijekulo
Iimpawu nemigaqo yeetekisi zokunxibelelana ngomlomo
18 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
1. Ukuthetha okungekho sesikweni kunye nomsebenzi weqela
Imo oyetekisi etheth-
Injongo Iimpawu
wayo/ye-orali
Incoko engekho sesikweni/ Ukuxoxa ngezihloko • Ukuqala nokuqhuba incoko
ingxoxo yababini/umsebenzi ezinikiweyo
• Ukusebenzisa imigaqo yokunikana amathuba xa nithetha
weqela
• Ukuvala izikhewu nokukhuthaza isithethi.
Jonga: Iintetho
ezisetyenziswa kwincoko – • Ukucacisa intsingiselo apho kufanelekileyo
Uluhlu olubonisayo lulapha
• Ukunika uluvo lwakho
ngasezantsi
• Ukubuza nokuphendula imibuzo usenzela ukuqhuba
incoko
• Ukujongana nolwimi, izijekulo, unamatheliso lwamehlo
nentshukumo yomzimba.
• Ukubonisa umdla nengqwalaselo ngokufanelekileyo
ngembonakalo, indlela yokuma/yokuhlala nezijekulo.
Ukufunda ngokuvakalayo Ukwabelana ngetekisi • Ukufunda ngokuqhabalaka nangokuvakalayo
okungalungiselelwanga
• Ukubiza amagama ngendlela engatshintshi ntsingiselo
2. Ukuthetha nokunikezela ngokusesikweni
Jonga nakwiingcaciso gabalala malunga nokucwangcisa nokunikezela apha ngasentla.
Imo yetekisi etheth-
Injongo Iimpawu
wayo/ye-orali
Intetho elungiselelweyo Ezahlukeneyo: • Ukuqhuba uphando/ukulungiselela
zokuxhobisa/
Le mo ibonakalisa • Ukucwangcisa imathiriyeli ngokundindeneyo. Ukuchonga
zokwabelana
ubungqina bophando nokuphuhlisa iingongoma eziphambili nemizekelo exhasayo
kunye/namalungiselelo
• Ukusebenzisa isakhiwo, isigama, ulwimi nemigaqo yolwimi
• Ukusebenzisa imvakalozwi, ukunyuswa nokuhliswa kwelizwi,
isantya, unamatheliso lwamehlo, indlela yokuma nezijekulo
• Ukusebenzisa intshayelelo nesiphelo esidlwengul’ umxhelo
• Ukusebenzisa isimbo nerejista efanelekileyo
• Ukubandakanya izincedisi ezibonwayo, eziviwayo kunye/
okanye neziviwa-zibonwa, umzekelo, iitshathi, iipowusta, izinto
eziboniswayo, imifanekiso
Ukufunda Ukwabelana ngetekisi • Ukufunda ngokuqhabalaka nangokuqiqa ngokwenjongo
ngokuvakalayo oyibhale ngokwakho nomsebenzi
okulungiselelweyo okanye ebhalwe
• Ukubiza amagama ngokungatshintshi ntsingiselo
ngabanye, umz.
ibhalelwa ukonwabisa • Ukuphucula intsingiselo ngokwemvakalozwi, ukunyuswa
nokuhliswa kwelizwi, isantya, unamatheliso lwamehlo, indlela
yokuma nezijekulo.
IYYN 19
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
3. Ukuthethela iinjongo ezithile/imixholo ethile
Imo yetekisi etheth-
Injongo Iimpawu
wayo/ye-orali
Ukwalathisa Ukubonisa umntu indlela • Ukusebenzisa imo eyalelayo
yokuya endaweni
• Ukusebenzisa izivakalisi ezicacileyo nezivakalayo
• Ukulandelelanise ingcaciso yakho
• Ukukhomba kwicala elithile
• Ukunika umgama oqikelelwayo
• Ukunika ingcombolo yolwazi malunga neendawo eziqaphelekayo
nezaziwayo apha endleleni
Imiyalelo Ukucacisa indlela • Ukucacisa indlela yokwenza into ethile
yokwenza umsebenzi
• Ukuchaza iimathiriyeli ezifunekayo
othile/ukupheka ukutya
• Ukunika ulandelelaniso lwemiyalelo olucacileyo, oluchanekileyo
nolufanelekileyo
• Ukusebenzisa isigama esifanelekileyo
Ubude obucetywayo bexesha leetekisi zokunxibelelana ngomlomo
Iitekisi Ixesha
Ibanga 7-9
Iincoko Imizuzu emi-5 -10 kwiqela/iklasi
Iingxoxo zababini Umzuzu om-1 - 2 kwisibini ngasinye
Izalathiso nemiyalelo Umzuzu om-1
Ukufunda okulungiselelweyo Umzuzu om-1
Iintetho ezilungiselelweyo Umzuzu om-1
Ukubalisa into Ukuya kutsho kwimizuzu emi-2
Intetho yenziwa imihla ngemihla, umzekelo ukucela uncedo, Umzuzu om-1 - 2
ukuxolisa, njalo njalo.
Iintetho ezisetyenziswayo kwincoko – Uluhlu olubonisayo
UKUCELA IMVUME/UKWENZA IZICELO UKUPHAZAMISA
• Ndinga........... ? • Ndicela uxolo, ndinga................ ?
• Kungenzeka ukuba ndi.......... ? • Uxolo, ndinga................. ?
• Ingaba kulungile ukuba............. ? • Uxolo, uyazi ukuba........... ?
• Kungakuhle ukuba............ ? • Ndicela uxolo ngokukuphazamisa, ungandinceda?
(esesikweni).
• Ungakhathazeka ukuba ndinga............ ?
• Ndicela undivumele ndi...............
• Ungavuma uku.......... ?
UKUNIKA UNCEDO UKUFUNA UNCEDO
• Ndingakunceda? • Ndingancedisa nge............. ?
• Kukho into oyikhangelayo? • Ungandinceda ukuba ndi............. ?
• Ingaba ufuna uncedo kusini na? • Ndifuna uncedo...............
• Ungathanda ukuncediswa? • Nceda undincedise.............. (esesikweni).
• Ndingakwenzela ntoni namhlanje? • Nceda undincedise nge................
20 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
UKUXOLISA UKUKHALAZA
• Uxolo. • Ndicela uxolo ngokuthetha oku kodwa.............
• Ndicela uxolo ngoku........... • Ndicela uxolo ngokukuphazamisa, kodwa.................
• Ndiyaxolisa.......... • Mhlawumbi ulibele uku............................
• Ndicela undixolele ngoku................... • Ndicinga unokuba ulibele uku...................
• Ndiyaxolisa ngoku................. • Ndicela uxolo bekungafanelekanga ukuba nditsho,
kodwa..........................
• Ndicela uxolo.
• Ndicinga ukuba asiqondananga ngokuba......................
• Ndixolele.
• Ungandivi kakubi, kodwa..............
• Ndicela undixolele.
UKUNIKA INGCEBISO UKUXELA OKUTHANDAYO
• Andiqondi ukuba kufanele ukuba u.......... • Ndingathanda ukuba u......................
• Kufanele ukuba u.................. • Kungangcono ndi.....................
• Akufanelekanga ukuba u.................. • Kutheni singa............ ?
• Ukuba bendinguwe, bendinga................ • Ngoko ke, ndingathanda............ Ucinga ntoni?
• Ukuba bendikule ndawo ukuyo, bendinga................ • Ucinga ukuba sifanele senze ntoni?
• Ukuba bendisezihlangwini zakho, bendinga................ • Ukuba bekuya ngokwam bendinga.........................
• Kungangcono ukuba u............ • Ndicinga ukuba kufanele ukuba si................
• Akufanelekanga ukuba u...............
• Nokuba wenzani, musa uku............
UKUQIKELELA, UKUZIGQIBELA NGENTO UKUNIKA INGCOMBOLO YOLWAZI ENGACACANGA
• Ndingathi sele eza kulungela uku............ • Zimalunga..................
• Ingafuna i............... • Ziqikeleleka ukuba zimalunga..................
• Ingangu............... • Zininzi kakhulu ii............. Kuqikeleleka ukuya kutsho
kwezi.......
• Ibonakala ngokungathi...............
• Ithande ukufana ne..............
• Mhlawumbi ufuna.............
• Ludidi lwe...................
• Mhlawumbi bafuna..............
• Zithande ukufana................................
• Kunzima ukutsho, kodwa ndingathi..........
• Kunzima ukutsho, kodwa ndingaqikelela ndithi..........
• Andiqinisekanga ncam, kodwa ndicinga ukuba......
• Andiqinisekanga ncam, kodwa ndicinga ukuba......
UKUVALELISA UKUZIPHONONONGA
Iihambo ezinde, iiholide, iihambo ezimfutshane • Oku kusebenze kakuhle kakhulu kuba...........
• Uhambe kakuhle. • Ndikwenze kakuhle oku kuba..............
• Uyonwabele iholide yakho. • Bekuya kuba ngcono ukuba bendi...................
• Uzonwabele iiholide zakho. • Oku kungaphucuka ngoku.....................
• Wonwabe! • Ikhona inkqubela phambili kuba..........
• Ube nexesha elimnandi e (indawo efana nendawo • Oku kuyaphumelela kuba.......
yokutyela)
• Ube nexesha elimnandi e (igama ledolophu)
UKUBULISA EMVA KOHAMBO
• Ibinjani iholide yakho...... ?
• Ubulonwabele ixesha lakho e (kuloo ndawo) ?
• Belunjani uhambo lwakho?
IYYN 21
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
3.2 Ukufunda nokubukela
Ukufunda/ukubukela kudibanisa imiba emibini: 1) ukufunda nokusebenzisa iindlela zokucazulula nokuqonda itekisi
2) ukufunda nokusebenzisa ulwazi lweempawu zeetekisi. Yomibini le miba mayenziwe xa kufundiswa ukufunda/
ukubukela kwiitekisi zoncwadi nezingezozoncwadi.
Umxholo wokufunda/wokubukela wenziwe ngolu hlobo: 1) ukufundela ukuqonda kunye 2) nokuzifundela
ngokuzimeleyo okwandisiweyo.
Inkqubo yokufunda
Ukufundisa ngokufunda kubandakanya ukusebenza ngezinto eziyinxalenye yenkqubo yokufunda. Lo ngumsebenzi
ontlantlu-ntathu obonisa izicwangciso zokufunda ngokuzimeleyo ukwenzela ukucazulula nokuqonda itekisi. Akuyi
kusetyenziswa onke amanyathelo ale nkqubo ngalo lonke ixesha. Umzekelo, xa abafundi befunda uhlobo lwetekisi
okanye loncwadi abangaluqhelanga, kufuneka benze umsebenzi waphambi kokufunda obaxhobisa ngeempawu
ezicacileyo zolu hlobo lwetekisi, nokubanceda ukunxibelelanisa namava abo abanawo. Imisebenzi yangeli xesha
kufundwayo iza kubanceda ukuhlalutya isakhiwo sayo neempawu zolwimi ngokunzulu. Imisebenzi yasemva
kokufunda inokuxhobisa abafundi bakwazi ukuzibhalela ngokutsha olu hlobo loncwadi.
Inkqubo yokufunda
1. Phambi kokufunda kwazisa abafundi kwitekisi. Kuvuselelwa unxulumaniso lolwazi olutsha nolwangaphambili.
• Ukukrwaqula nokubalekisa amehlo (skimming and scanning) kwiimpawu zetekisi: Izihloko zeencwadi, izihloko,
izihlokwana, ingcaciso ngemifanekiso, izinto ezibonwayo neengcaciso ezibhaliweyo, umzekelo, inkangeleko,
ii-ayikhoni, imizobo, iigrafu, iitshathi, imizobo, iimephu, iimenyu zekhompyutha, ukhangelo lwamagama
angundoqo, njalo njalo
• Ukuqikelela usebenzisa ingcombolo yolwazi olufunyenwe kukrwaqulo nobalekiso lwamehlo kwitekisi
• Ukujongana naso nasiphi isigama esiphambili esinokuba sitsha kubafundi
2. Okwenzeka ngelixa ufunda kuquka ukufumana intsingiselo ngetekisi nokuqaphela iimpawu zayo zolwimi
• Ukuqiqisisa malunga netekisi
• Ukukhangela intsingiselo yamagama angaqhelekanga nemifanekiso yetekisi usebenzisa izakhono
zokuthelekelela intsingiselo yamamagama ngokwendlela asetyenziswe ngayo (word attach skills) nezikhokelo
ngokusemxholweni.
• Ukusebenzisa iindlela zokuqonda itekisi: ukwenza unxibelelaniso, ukubeka esweni ukuqonda, ukulungelelanisa
isantya sokufunda nobunzima betekisi, ukufunda kwakhona xa kukho imfuneko, ukukhangela kwitekisi
ulwazi oluthile olunokuba luncedo, ukubuza nokuphendula imibuzo (ukusukela kwekwizinga elisezantsi
ukuya kweliphezulu), ukuzenzela umfanekiso-ngqondweni, ukuzigqibela ngento, ukufundela ukukhangela
iingongoma eziphambili, ukuchonga isigama esisetyenzisiweyo nezakhi zolwimi, ukuqaphela uhlobo lwetekisi
ngokwesakhiwo sayo neempawu zolwimi.
• Ukuthabatha amanqaku okanye ukushwankathela iingongoma eziphambili.
22 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
3. Okwenziwa emva kokufunda kuxhobisa abafundi malunga nokuqwalasela kunye nokuphendula malunga
netekisi xa iyonke.
• Ukuphendula kwitekisi imibuzo ekwizinga eliphantsi ukuya kweliphezulu.
• Ukuthelekisa nokuchasanisa; ukulungelelanisa.
• Ukufikelela kwizigqibo nokuvakalisa uluvo lwakho.
• Ukuvelisa ngokutsha olu hlobo loncwadi kwiimbhalo zabo (apho kufanelekileyo).
Imizekelo yeendidi zemibuzo
Imibuzo engolwazi Ngubani …? Intoni……..? Phi…….?
Imibuzo yokuvavanya ukuqonda Ngubani uyise…….?
Imibuzo engokusebenzisa ulwazi Khawenze isivakalisi ngesi senzi. Khawenze isivakalisi esifana nesi singentla ngeli
gama .
Imibuzo yokuhlalutya Ngaba le ifana ne…..? Ngaba le yohlukile kwi…….? Kutheni lo mlinganiswa
ethanda……? Yinyani/asiyonyani
Imibuzo yokuphonononga Yiyiphi kwezi oyikhethayo?
Ukukhetha uhlobo lwetekisi
Ootitshala mabaqinisekise ukuba abafundi bafunda uluhlu lweetekisi neentlobo zoncwadi apha enyakeni. Kufanele
ukuba kubekho ulungelelwano phakathi kweetekisi zokufundela ukuqonda, ukunxibelelana kunye nokuzonwabisa.
UKUFUNDA NGOKUNZULU
1.1 Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane ezibhaliweyo usenzela UKUQONDA kwinqanaba legama
Abafundi basebenzisa iindidi ngeendidi zeendlela zokucazulula iitekisi. Bakha isigama ngokusebenzisa
isakhono sokuthelekelela intsingiselo ymagama ngokwendlela asetyenziswe ngayo kunye nokuwasebenzisa.
• Ukusebenzisa izichazi-magama, iithesarasi neminye imithombo yokwandisa ulwazi ukuqaphela intsingiselo,
upelo nokuphinyiselwa kwamagama nezigaba zentetho zamagama angaqhelekanga
• Ukuchonga intsingiselo yezimaphambili nezimamva
• Ukuqaphela intsingiselo yamagama neempawu eziwafaka kumaqela athile amagama usebenzisa ulwazi
lweengcambu, izimamva nezimaphambili eziqhelekileyo
• Ukusebenzisa umxholo wetekisi (umzekelo, iintsingiselo zezivakalisi), iimpawu zokubhala (umzekelo,
iziphumlisi, iimpawu zocaphulo) iimpawu zokubhala ezibhalwe ekhompyutheni (umzekelo, ukubhala ngqindilili)
ukukhangela intsingiselo yamagama angaqhelekanga
• Ukusebenzisa izaci namaqhalo aqhelekileyo (ikati ilele eziko).
• Ukuchonga imvelaphi yamagama nokusetyenziswa kwamagama amatsha umz. iziyelelane, isitsotsi, amagama
emboleko
• Ukwahlula phakathi kwamagama ekulula ukuwabhidanisa: Oomabizwahluke, oomabizwafane, izithethantonye
• Ukuqaphela izishunqulelo ezithile
• Ukusebenzisa ulwazi lwegrama ukucazulula intsingiselo.
IYYN 23
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
1.2 Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane usenzela UKUQONDA kwinqanaba lesivakalisi
nelomhlathi
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo lwegrama ukuqonda isakhiwo sesivakalisi nokucwangciswa kweetekisi.
Ukufunda itekisi kweli zinga kunika ithuba lokufundisa izakhi zolwimi ngokuhlangeneyo.
• Ukuchonga, ukucacisa nokuhlalutya intsingiselo nemisebenzi yezakhi nemigaqo yolwimi kwiitekisi.
1.3 Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane ezibhaliweyo usenzela UKUQONDA kwinqanaba letekisi
epheleleyo
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngeentlobo zoncwadi nakufundo lwetekisi esesikweni ukwenzela
ukuqonda intsingiselo, injongo nefuthe lwetekisi yonke.
• Ukuzalanisa itekisi namava abo.
• Ukufikelela esigqibeni; ukuveza nokuxhasa uluvo lwakho.
1.4 Ukufunda ngokunzulu iitekisi ezimfutshane usenzela UKUSHWANKATHELA NOKUTHABATHA
AMANQAKU
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngeempawu zetekisi ukushwankathela itekisi. Jonga ezi ndlela
zokufunda zingasentla.
• Ukukrwaqula nokubalekisa amehlo kwiingongoma eziphambili nomxholo.
• Ukudwelisa iingongoma eziiphambili
1.5 Ukufunda ngokunzulu IITEKISI EZINEEMO EZAHLUKENEYO KUNYE NEETEKISI EZIBONWAYO
(Iitekisi ezineemo ezahlukeneyo zisebenzisa imathiriyeli ebonwayo nebhaliweyo kwitekisi enye, umz.
izibhengezo, iikhathuni. Oku kungadityaniswa nolwimi oluthethwayo nezijekulo).
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngemifanekiso nezinto ezibonwayo ukuqonda indlela ezo zinto
ezincedisa ngayo ekubhaleni iitekisi ezineemo ezahlukeneyo.
• Ukuchonga nokuxoxa ngenjongo nomyalezo weetekisi ezibonwayo eziyilelwe ukonwabisa, umz. ifilim,
iikhathuni, iividiyo zomculo, izicwaili ezihlekisayo.
UKUFUNDA IINTLOBO ZONCWADI/ZEETEKISI
Abafundi bafunda bonwabele iitekisi zoncwadi baphendule imibuzo ebonakalisa ukuqonda. Baqonda
iimpawu eziphambili zeendidi zeetekisi, umz. umbongo uneempawu ezahlukileyo kwezebali elifutshane.
UKUFUNDA/UKUBUKELA NGOKUZIMELEYO OKONGEZELELWEYO
Abafundi baziqhelanisa neendlela ebebeziboniswe ngexesha befunda ngokunzulu ngenjongo yokuzonwabisa.
Kubalulekile kakhulu ukuba utitshala abancedise abafundi ukuba bafumane ulwazi olukwizinga labo ngezi
ndlela zikulandelayo:
• Ukufikelela kwiilayibrari nokwazi ngemigaqo yokugcina iincwadi
• Ukufunda/ukubukela uluhlu olubanzi lweetekisi ezipheleleyo, umzekelo, iincwadi, iimagazini, amaphephandaba,
iiwebhusayithi, iifilim loo nto beyenza ukuphuma kwesikolo.
24 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IITEKISI EZISETYENZISIWEYO KUHLANGANISO LOKUFUNDISA IZAKHONO ZOLWIMI KWISIGABA ESIPHEZULU
Ukongeza kwiitekisi zoncwadi ezifundwayo ngokusesikweni, iitekisi eziza kwenziwa kwiBanga lesi-7 - 9 ziquka iitekisi
ezibhaliweyo, ezibonwayo nezemalthimidiya ezineenjongo ezahlukeneyo. Ezinye iitekisi ziza kufundwa ngokweempawu
zobugcisa; ezinye iitekisi ziza kufundwa njengemizekelo neemodeli ezinokusetyenzisa ekubhaleni.
Iitekisi zoncwadi ezifundwayo. Iitekisi ezibhaliweyo Imalthimidiya/iitekisi ezibonwayo
Uluhlu oluza kufundwa kwisiGaba ezinengcombolo yolwazi ezinengcombolo yolwazi
esiPhezulu
Izichazi-magama Iitshathi, iimephu
Iintlobo zoNcwadi
I-ensayiklophidiya Iigrafu, iitheyibhile, iiphayi-tshathi
ezinokusetyenziswa
Iishedyuli Isazobe sokucinga/ubungqina boyilo,
Ezi ntlobo zoncwadi zilandelayo
imizobo
zinokusetyenziswa ezifakwe Iidayrektri zefowni
kwiKhathalogu yeSizwe yoNcwadi: Iipowusta
Iincwadi zegrama
Iiflaya, iphamflethi, iibrowutsha
Iithesarasi
INoveli emfutshane Izalathisi neesimboli
Iithayimtheyibhile
Iidotyhumentari zikamabonakude
Amabali amafutshane/uncwadi Izikhokelo zikamabonakude
lwemveli Iiwebhupheyiji,
Iitekisi ezibhaliweyo zemidiya
IBanga 7 – li-1 ibali) iisayithi ze-intanethi,
Amanqaku emagazini
(IBanga 8 – li-1 ibali) iiblogu
Amanqaku amaphepha-ndaba
(IBanga 9 – ma-2 amabali) ifacebook nezinye iinetwekhi
Iileta eziya kumhleli
zokudibana kwi-intanethi
Idrama emfutshane
Izibhengezo
Ukusebenzisa idatha projektha
Isihobe
Iitransparensi
(IBanga 7 – mi-2 imibongo)
Iimo ezibhalwayo zeetekisi eziviwayo Imalthimidiya/iitekisi ezibonwayo
(IBanga 8 – mi-2 imibongo )
zeenjongo zobugcisa
Incoko yababini
(IBanga 9 – mi-3 imibongo)
Iifilim
Iintetho
Iifoto
Iingoma
Ukwandisa ulwazi
Imifanekiso
Iifilim
Iitekisi ezibhaliweyo zokunxibelelana Imalthimidiya/iitekisi ezibonwayo
Ibali eliqhubekayo/iidotyhumentari neziyimihlathi zokuzonwabisa nokuziyolisa
zikamabonakude
Iileta Iifilim
Idrama yerediyo
Iidayari Iinkqubo zikamabonakude
Izincoko
Izimemo Iividiyo zomculo
Inoveli engobomi bomntu othile
I-imeyile Iikhathuni,
(Ibhayografi)
Ii-sms Izihlekiso Igrafithi
I-twitter
Amanqaku
Iingxelo
Inoveli ebhalwe ngumbhali ngobomi Iitekisi zonxibelelwano loshishino Iitekisi eziviwayo/ukuvakal
bakhe (iothobhayografi). ezibhalwayo nokungavakali kakuhle kwezandi
Amabali emveli (kuquka iindidi Iileta ezisesikweni Iinkqubo zerediyo
zeentsomi , amabali angembali
Ukufundwa kwedrama
nangamaqhawe
Ukufundwa kweenoveli okanye amabali
amafutshane
Iintetho ezishicilelweyo
Izibhengezo kwirediyo,
kumabonakude, amaphephanda
neemagazini
IYYN 25
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Ubude beetekisi ezibhaliweyo eziza kufundwa xa kufundwayo/isicatshulwa nesishwankathelo
Amabanga Inani lamagama
Iitekisi zokufunda ngokuvakalayo 7 Amagama angama-40 – 70
8 Amagama angama-70 – 90
9 Amagama angama-90 – 110
Isicatshulwa 7 Amagama angama-40 – 70
8 Amagama angama-70 – 90
9 Amagama angama-90 – 110
7 Amagama angama-80
Isishwankathelo 8 Amagama ali-100
9 Amagama ali-120
3.3 Ukubhala nokunikezela: inkqubo, umxholo, iindlela kunye neetekisi
Ukubhala nokunikezela kuquka imiba emithathu: 1) ukusebenzisa inkqubo yokubhala 2) ukufunda nokusebenzisa
ulwazi ngesakhiwo neempawu zeentlobo zeetekisi ezahlukeneyo 3) ukufunda nokusebenzisa ulwazi ngesakhiwo
somhlathi nesesivakalisi kunye neempawu zokubhala.
Inkqubo yokubhala
Ukufundisa ukubhala kudla ngokuquka ukusebenza ngokwenkqubo yokubhala. Nangona kunjalo, akunyanzelekanga
ukuba asetyenziswe onke amanyathelo ale nkqubo ngamaxesha onke. Umzekelo, xa abafundi bebhala uhlobo
lwetekisi oluqhelekileyo, kuza kufuneka bahlalutye isakhiwo salo kunye neempawu zolwimi ngokunabileyo. Kungakho
amaxesha apho kunokufuneka ukuba ootitshala bagxininise kwisakhiwo sesivakalisi okanye ekubhalweni komhlathi,
okanye abafundi babhale iitekisi ezingenadrafti xa belungiselela uviwo.
Ukukhetha uhlobo lwetekisi
Ootitshala mabaqinisekise ukuba abafundi babhale uluhlu lweetekisi ngonyaka. Makubekho ulungelelwano phakathi
kweetekisi ezimfutshane nezinde kwaye kubhalelwe iinjongo ezahlukeneyo: ingqiqo, ubugcisa, umsebenzi ongomntu/
wokunxibelelana nabantu. Ootitshala mabakhethe uhlobo lwetekisi kunye nesihloko esichanekileyo ekuza kubhalwa
ngaso, umzekelo, umhlathi oxoxayo/ochazayo, onokuthi mhlawumbi, ‘Ukutya endikuthandayo.’
Amanyathelo enkqubo yokubhala
Phambi kokubhala
• Ukufundisa abafundi isigama esifanelekileyo kunye nohlobo olufanayo lwetekisi
• Ukuqokelela izimvo ngesihloko
Ukucwangcisa
• Ukwenza isicwangciso setekisi usebenzisa isakhiwo nezimvo ekuxoxwe ngazo kwisigaba samalungiselelo
okubhala
• Ukuchonga izimvo eziphambili nezixhasayo, usebenzisa isazobe sokucinga
• Ukulandelelanisa izimvo ngokwesicwangciso ukwenzela ukuba zivakale.
26 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Ukwenza iidrafti
• Ukubhala idrafti yokuqala uthathela ingqalelo injongo, abafundi bayo, isihloko nohlobo lwetekisi
• Ukukhetha amagama afanelekileyo
• Ukucwangcisa izimvo ngokulandelelana okuvakalayo ukwenzela ukuba ibali livakale
• Ukucwangcisa izimvo kunye/okanye nemifanekiso
• Ukufundisisa iidrafti ufundele notitshala noogxa bakho basesikolweni baze bakunike ingxelo
Ukuhlaziya, ukuhlela, ukulungisa iziphene nokunikezela
• Ukuphonononga izinto azibhalileyo nezibhalwe ngabanye elungiselela ukuziphucula esebenzisa imilinganiselo
emiselweyo (iikhrayitheriya).
• Ukuphucula isigama, isakhiwo sesivakalisi nomhlathi.
• Ukulandelelanisa nokunxibelelanisa imihlathi.
• Ukusebenzisa igrama, upelo neempawu zokubhala ngokuchanekileyo.
• Ukulungisa idrafti yokugqibela kuquka inkangeleko, umzekelo, izihloko neefonti.
• Ukunikezela ngetekisi.
Abafundi basebenzisa ulwazi abanalo ngezakhi nemigaqo yolwimi ukubhala iitekisi
Ukuchonga isigama
• Ukwazi nokusebenzisa uluhlu lwesigama.
• Ukwazi ngesigaba sentetho segama nendlela yokusetyenziswa kwaso kwisivakalisi.
• Ukwazi ukuba igama lisesikweni, alikho sesikweni okanye liyaxhokonkxa (okanye alithandeki kulowo libhekisa
kuye) nokulisebenzisa ngokufanelekileyo (okanye ukungalisebenzisi kwaphela).
• Ukupela amagama ngokuchanekileyo.
• Ukusebenzisa izichazi-magama neethesarasi ukwandisa isigama.
• Ukugcina isichazi-magama okanye incwadi yesigama usenzela ukwandisa isigama.
Ukwakhiwa kwesivakalisi
• Ukubhala izivakalisi ezilula nezimbaxa.
• Ukusebenzisa izibandakanyi ukudibanisa amagatya kwizivakalisi ezimbaxa, umzekelo, yaye, kodwa, ngoko
ke, emva koko.
IYYN 27
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Iimpawu zokubhala
• Ukwazi uze usebenzise ezi impawu zokubhala zilandelayo ngokufanelekileyo nangokuchanekileyo: Isingxi,
isiphumlisi, ikholoni, isemi-kholoni, iqhagamshela, isimeli-nobumba, uphawu lombuzo, uphawu lwesikhuzo,
izibiyeli, iimpawu zocaphulo.
Ukubhala umhlathi
• Ukubhala imihlathi elandelelana ngendlela efanelekileyo.
Irejista (uhlobo lolwimi olusetyenziswa kwimeko ethile)
• Ukusebenzisa irejista efanelekileyo.
Iintlobo zeetekisi – isakhiwo neempawu zolwimi
Ezi theyibhile zingasezantsi zichaza uluhlu lweentlobo zeetekisi ekufuneka abafundi bafundiswe ukuba bazibhale
kumaBanga 7 -9; kusenokubandakanywa nezinye iitekisi xa kufanelekile.
Iitekisi zobugcisa
Uhlobo lwetekisi Injongo Isakhiwo setekisi Iimpawu zolwimi
Ebalisayo Ukonwabisa Ukwakheka Ibhalwa ngokomntu wokuqala okanye
wesithathu.
komhlathi
ngokuthungelanayo. Kusetyenziswa ixesha langoku okanye
eladlulayo.
Iziganeko zichazwa ngokulandelelana kwazo.
Izidibanisi ezibonisa ixesha.
ukusetyenziswa intetho yababini.
Echazayo Ukuchaza Inkcazelo: umz. Chaza Inokubhalwa ngokwexesha langoku.
into ngendlela okwenzeka emfanekisweni
Kusetyenziswa amagama ukudala umfanekiso
evakalayo
Kusetyenziswa izichazi, izihlomelo.
28 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Iitekisi zemihlathi/iitekisi zonxibelelwano ezinde nezimfutshane
Uhlobo
Injongo Isakhiwo setekisi Iimpawu zolwimi
lwetekisi
Idayari Ukubhala Idla ngokubhalwa kwincwadi ekhethekileyo Kudla ngokubhalwa kusetyenziswa
nokubonisa (idayari okanye ijenali) ixesha langoku/elizayo/eladlulayo
amva akho buqu/
Izingeniso zedayari ezibhalwa rhoqo Ibhalwa ngokungekho sesikweni
ukucwangcisela
(umzekelo, ezeveki okanye ezemihla kodwa hayi ngendlela exhokonxayo
okuza kwenziwa
ngemihla).
Umbhali uyazbhalela.
Izingeniso ezibhalwe umhla.
Ileta Ukugqithisa Idilesi, umhla nesibuliso. Idla ngokuba yengekho sesikweni
yobuhlobo ulwazi nokugcina ngokwesimbo
Isakhiwo somyalezo sohluka ngokwenjongo.
ubudlelwane.
(umz. ukuchaza usapho/indlu yakho). Iimpawu zolwimi ziyahluka
ngokwenjongo yomyalezo
Amazwi ombuliso, utyikityo.
Ingxoxo Ukunxibelelana Intshayelelo nesiphelo Iimpawu zokubhala
yababini
Iimpawu ezithile zengxoxo yababini Intetho ngqo
Ixesha langoku okanye elizayo
Isimemo Ukumemela Sinokuba yimo yeleta eya emntwini okanye Sinokuba sesikweni okanye
(nempendulo) umntu kusetyenziswe ikhadi lesimemo. Siquka: singabikho sesikweni ngesimbo.
kumnyhadala
Uhlobo lomnyhadala Sidla ngokucaca gca – sibe
okanye kwinto
sifutshane kwaye sithi ngqo.
ethile eyenziwayo Indawo oza kuqhubeka kuyo
(nokusamkela
Umhla nexesha
okanye
ukusilandula). Sinokuquka nendlela yokunxiba
Igama lommemi
Sinokuquka noRSVP othetha umntu
omawuphendule kuye
Sinokuba nemilo ebonakalyo yoyilo
Iposikhadi/ Ukwazisa Isibuliso, idilesi okanye isakhiwo Kusetyenziswa ixesha langoku/
Umyalezo/ nokunxibelelana elizayo/eladlulayo
i-imeyile
IYYN 29
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Iitekisi zokwandisa ulwazi
Uhlobo
Injongo Isakhiwo setekisi Iimpawu zolwimi
lwetekisi
Eyokwandisa Iifomu ezahlukeneyo, Ziza kwahluka ngokwenjongo yefomu Umntu ozalisa ifomu kufuneka
ulwazi: umzekelo, ukufaka leyo umzekelo, Igama, Idilesi, Ubudala, icace, ichaneke, ibe yesesikweni,
Ukuzalisa isicelo sekhadi lethala Isikolo, njalo njalo. icocoke (okubhaliweyo kufundeke).
iifomu leencwadi
Iflaya Ukutsala nokulukuhla Isayizi encinane, umzekelo iphepha Ithetha kanye nomfundi lowo
umntu ukuba athenge elingu-A5
into okanye inkonzo umz. isebenzisa
ethile Isihloko esitsala umdla, isilogani
okanye ilogo izihlomelo, izichazi, izafobe
njengemfanozandi, isikweko.
Inkcazelo emfutshane ngemveliso
Isebenzisa iimpawu zokubhala
Dwelisa amaqithiqithi ehamba nawo
Iinkcukacha zoqhagamshelwano,
umzekelo, iwebhusayithi.
Inokuba nemilo ebonakalyo yoyilo.
Isibhengezo Ukutsala nokulukuhla Sinokuba ziimo ezahlukeneyo Ifuthe kumfundi umz. izihlomelo,
umntu ukuba athenge izichazi
imveliso okanye inkonzo Sebenzisa ubungcaphephe bokwenza
ethile. izibhengezo. Ukusebenzisa iimpawu zokubhala
Sebenzisa uyilo ukwenza isibhengezo
esitsala iliso nesingalibalekiyo
engqondweni.
Ukunika Ukuchaza okanye Amanyathelo alandelelanisiwe kakuhle Kubhalwa ikwisiyaleli, umz. Jika
imiyalelo, ukuyalela ngendlela ukufezekisa injongo ethile. kwicala lasekunene kwevenkile
izalathiso ekufanele yenziwe
nemiqathango ngayo into kulandelwa Kunokubekwa ngokokulandelelana
uthotho lwamanyathelo kwazo , umz. qala ... emva koko ....
alandelelanisiwe kakuhle. Kusetyenziswa amanani
neembumbulwana eziziingongoma
ukubonisa ucwangco.
Ubude beetekisi eziveliswayo
Ibanga Inani lamagama
Imihlathi: obalisayo nochazayo 7 Amagama angama-30 -50
8 Amagama angama-50 -70
9 Amagama angama-70 -90
Iitekisi zonxibelelwano ezinde/imihlathi emide:
Iileta zobuhlobo/ingxoxo yababini 7-9 Amagama angama-50-70 (umxholo kuphela)
Imihlathi emifutshane/iitekisi zonxibelelwano
ezimfutshane: Izibhengezo/izingeniso zedayari/
7-9 Amagama angama-30 – 40 (umxholo kuphela)
iiposikhadi/amakhadi ezimemo/ukuzalisa iifomu/
izalathiso/Imiyalelo/iiflaya/iipowusta/ii-imeyile
30 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
3.4 Izakhi nemigaqo yolwimi - (Uluhlu lokwalathisa)
Ezi zakhi zolwimi zilandelayo zifundisa ngokusemxholweni ukufunda nokubhala, yaye ziyinxalenye yenkqubo
yegrama elandelelaniswe ngokufanelekileyo. Ezinye izakhi ziya kuba bezifundiswe kwakumabanga aphantsi kodwa
zibe zifuna ukuhlaziywa:
Izakhi zolwimi Iindidi nezakhi
Izakhi zamagama Izimaphambili, iingcambu nezimamva
Izibizo Izibizo ezakhiwe kwizenzi
Izibizo ezakhiwe kwezinye izibizo
Izibizo ezakhiwe kwizichazi
Izibizo ezakhiwe kwizifanekisozwi
Izibizo ezakhiwe kwizikhuzo
Izibizo ezimbaxa
Intloko nenjongosenzi
Isini
Isininzi
Izinciphiso
Isandiso
Izibizo ezakhiwe kwezinye izigaba zentetho
Izimelabizo Isimelabizo soqobo
Isimelabizo soqobo sokugxininisa
Isimelabizo sokukhomba
Isimelabizo soquko
Isimelabizo sochazo
Isimelabizo sokukumbi
Isimelabizo sokunye
Izenzi Izenzi namaxesha azo
Izixando zezenzi
Iintlobo zezenzi
Izichazi Isiphawuli
Isibaluli
Isimnini
Esoquko
Esokukumbi/esobalo
Izihlomelo Iindidi zezihlomelo
Iimo Imo evumayo
Imo elandulayo
Izalathandawo Iindidi zezalathandawo
IYYN 31
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi zolwimi Iindidi nezakhi
Amagatya nezivakalisi igatya elimbaxa nelongezelelweyo
igatya elimbaxa, elihamba nelibalulayo
intetho-ngqo nengxelo-ntetho
igatya elibalulayo
igatya eliyintloko
isivakalisi esilula
isivakalisi esimbaxa
ucwangciso lwamagama ngokukuko
uvumelwano/isivumelanisi
isilanduli
Imihlathi (usebenzisa Ukulandelelana kweziganeko: okokuqala, okwesibini, okwesithathu, phambi, emva, nini, de,
izihlanganisi) ekugqibeleni, ngaphambili, okulandelayo, emva koko, kutshanje.
Ingcaciso/unobangela nefuthe: ngoko ke, ngenxa yesi sizathu, emva koko, ukusukela, ngenxa,
kungenxa, ngoko ke, kulandela, ukuba kuthe… kuya kuthi….
Umgaqo olandelwayo: okokuqala, okwesibini, okwesithathu.
Ukuthelekisa/ukuchasanisa: iyafana, yahlukile, incinci kune, inkulu kune, nangona, kodwa
Ngokokubaluleka: rhoqo, ekugqibeleni.
Ucwangciso ngokobume bendawo: ngaphezulu, ngaphantsi, ngasekhohlo, ngasekunene, njalo
njalo.
Ukubhala ngokuthe gabalala: gabalala, ukugqiba.
Umhlathi okhethekileyo: ngokoluvo lwam, inkolo, uluvo, ingqiqo, ndicinga ukuba, ndithathela
ingqalelo, ndikholelwa ukuba, ndithanda, ndithemba.
Ukuhlela imihlathi: inokwahlulwa, inxulumane, ihambelane, izalane, iyinxalenye.
Umhlathi ochazayo: ngasentla, ngasezantsi, ecaleni, kufuphi, emntla/empuma/emazantsi/
entshona, isayizi, ibala, isakhelo, injongo, ubude, ububanzi, ubunzima/umthamo, isantya, ifana.
Umhlathi wokuphonononga: entle/embi, echanekileyo/engachanekanga, evumelekileyo/
engavumelekanga, ebalulekileyo/engabalulekanga, ukucebisa/ukundulula, ukubonisa, ukuxoxa.
Umhlathi ocacisayo: inokucaciswa, ludidi oluthile.
Umhlathi wokuvala: ukuququmbela, ukushwankathela, ushwankathelo, ngokufutshane, njengoko
ubona.
Izifanekisozwi Umz. dyumpu, ngqu, pam
Izikhuzo Umz. Kwekhu! Kowu! Awu! Yhooo!
Ukuphuhliswa Izifanokuthi/izithethantonye
kwesigama nezigaba
Izichasi
zentetho zolwimi
Amagama angcambu-nye
Oomabizwahluke
Oomabizwafane
Igama elinye endaweni yebinzana
Izigaba zentetho (isifaniso, isihlonipho, isimntwiso, oksimoroni, isinxulumaniso, isifanodumo,
ubaxo/ubabazo/ugqithiso, uchasaniso, isigqebelo, isihlekiso, ukuphela kovuthondaba, isimboli,
isihlonipho, uvumephika, iparadoksi, ukudlala ngamagama antsingiselo imbaxa, intetho
engenabuzaza, igama elimele elinye.)
Izaci namaqhalo, amagama emboleko, amagama amatsha nemvelaphi yamagama.
32 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi zolwimi Iindidi nezakhi
Iimpawu zokubhala Iqhagamshela (-)
Iikholoni (: )
Isimeli-nobumba (’)
Iimpawu zocaphulo (“…”)
Izibiyeli ()
Uphawu loshiyelelo lwamagama okanye amabinzana kwisivakalisi (…)
Upelo lwamagama Iindlela zokupela amagama
Imigaqo nemiqathango yopelo lwamagama
Ufinyezo lwamagama
Ushunqulo lwamagama
3.5. IZICWANGCISO ZOKUFUNDISA EZICETYISWAYO
Olu xwembu lucebisa ukuba umjikelo ngamnye uza kuquka iyunithi enye nangaphezulu ugxininisa kwezi zakhono:
ukuphulaphula, ukuthetha, ukufunda, ukubukela, ukubhala, ukunikezela nolwimi. Umjikelo ngamnye uza kunika
imisebenzi yabafundi ukuze bafunde okanye babukele/baqwalasele uluhlu lweetekisi zeorali, zokubhala kunye
nezibonwayo. Kumjikelo ngamnye imisebenzi iza kutsala umdla wabafundi ekulungiseni ulwimi neendidi zoncwadi.
Ngonyaka, malunga ne-18 lale mijikelo liza kuqulatha yonke imibandela yekharityhulam kwiveki ezingama-36.
Ukongeza, umgangatho wobunzima kwiinkalo zonke uza kukhula ukusuka kwikota ukuya kwenye ikota nokusuka
kunyaka kuye komnye kwisiGaba esiPhezelu. Ukuqhubela phambili kukwayinxalanye yokulungisa iinkqubo zokufunda.
Esi sakhiwo sinika abafundi nootitshala ithuba lokwakha imeko/umxholo, ukuqinisa isigama, ukuze babe nakho
ukuziqhelanisa nezakhi zolwimi ngeeveki ezimbini phambi kokuba badlulele kwezinye izakhono. Kwangaxeshanye
sinika iintlobo ngeentlobo zazo kwaye singatshintshwa ukulungiselela iimfuno zeqela elithile. Umzekelo “Iimpahla”
ngumxholo oqhelekileyo wokufundisa, kodwa ungalandelwa ngumjikelo omalunga nomxholo othi “Imozulu”.
Ukufundiswa kolwimi ngokunxulumanisa: umjikelo wokufundisa
Xa ufundisa, unxulumaniso lucebisa intlobo ngentlobo: intlobo ngentlobo zeemilo, imisebenzi, iitekisi nemixholo
(jonga imixholo ecetyisiweyo – khangela kolu luhlu lungezantsi). Xa uyila umjikelo unxulunyanisiweyo weeveki
ezimbini, utitshala angadibanisa imisebenzi emalunga nesihloko esithile umz. ezemidlalo. Ukuyondelelana kwizifundo
ngomjikelo weeveki ezimbini kungalandelelana nangaluphi na uhlobo, umz. umjikelo ungaqala ngokufunda, udlulele
kumdlalo wokulinganisa (ukuthetha) kulandele ngokubhala. Kungasetyenziswa naluphi na udidi lwetekisi kule
misebenzi idweliswe ngezantsi.
Utitshala makakhethe uncwadi xa kusenziwa itekisi yofundo loncwadi. Isenokuba sisihobe okanye amabali
amafutshane okanye idrama emfutshane. (jonga “iitekisi ezisetyenzisiweyo kufundiso lwezakhono zolwimi
ngokunxulumanisa”). Utitshala angazilandelelanisa nanjani na iitekisi xa efundisa. Ukuba utitshala ukhethe itekisi ende
eqhubekayo enjengenoveli emfutshane okanye idrama emfutshane kucetyiswa ukuba ayifundise ngokuqhubekayo
ukuze abafundi bangalahlekwa ziinkcukacha zomyalezo. Ukuba kukhethwe inoveli emfutshane okanye umdlalo
omfutshane, utitshala kuya kufuneka ayahlulahlule itekisi ibe ziziqwentshu ngokwexesha elabiweyo. Amacandelo
awongezelelweyo alo msebenzi angafundwa njengomsebenzi wasekhaya okanye inxalenye yomsebenzi wokufunda
owongezelelweyo.
Le kharityhulam ibonisa ugxininiso olucacileyo lolwimi. Xa ufundisa ulwimi luya kuthabatha malunga neyure kumjikelo
ngamnye weeveki ezimbini, yaye malufundiswe ngokusemxholweni nesakhono sokubhala nokufunda luze luphinde
lufundiswe luzimele poqo. Ukongeza kufundiso lolwimi olucangcwisiweyo kuya kubakho nokufundiswa okulungisa
iimpazamo okanye uhlaziyo lolwimi oluvela kwiimpazama ezivela kokubhalwe ngabafundi.
IYYN 33
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Imixholo ecetyiswayo – Uluhlu oluBonisayo
• Usapho • Izinto ozithandayo
• Umzimba • Izilwanyana
• Impahla • Imibala
• Imozulu namaxesha onyaka • Iindawo
• Ezothutho • Ixesha
• Indlu • Iintsuku neeNyanga
• Ukutya • Indalo/okusingqongileyo
• Ezemidlalo • Imibuliso
• Umculo • Izinto ozithandayo nongazithandiyo
• Isikolo • Iimvakalelo
Ukuyila imisebenzi yokufunda nokufundisa usebenzisa isiCwangciso sokuFundisa
Umzekelo osekelwe kwiSICWANGCISO SOKUFUNDISA seBanga lesi-7, iKota yoku-1, iVeki yoku-1 neyesi-2
(izifundo zemizuzu engama-40 x 6 = ukufundisa kweeyure ezi-4
GRADE 7
Izakhi nemigaqo
Ukuphulaphula Ukufunda yokusetyenziswa kolwimi
Ukubhala nokunikezela (ifundiswa
Iiveki nokuthetha nokubukela
Iyure e-1 ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e -1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela Ukufundela Itekisi eyilwayo: Izichazi ezimbalwa ezilula
ukufumana ulwazi ukuqiqa
Umhlathi ochazayo Ukusebenzisa ixesha langoku
oluthile: nokuqonda
kwinqanaba Umz. Ukubhala umhlathi ochazayo Isigama ngokusemxholweni
Ukufundisa iimpawu
zokuphulaphulela legama Ukwazisa amanqanaba enkqubo
ukufumana ulwazi nezinga yokubhala:
oluthile lesivakalisi:
• Ukucwangcisa
Abafundi Umz. Incoko
• Ukubhala iidrafti
baphulaphula yababini
umz. Ingxoxo abaqala • Ukulungisa iziphene
1 -2
yentlanganiso ukudibana
nemibuliso bebuzana • Ukuhlela nokubhala ngokutsha
eshicilelweyo amagama • Ukunikezela
nempilo
Ukuthetha Ukubhala umz. Izivakalisi
okungekho uziqhelanisa nendlela yokwazisa
sesikweni: nokuchaza umntu kwabanye
Umfundi nomlingane – bhala umhlathi ochazayo
bayaziqhelanisa usebenzisa ezi zivakalisi
nendlela uzilandelelanise kakuhle.
yokubulisana
Umxholo womjikelo: Ukudibana nokubulisana
Isifundo 1: (Ubukhulu becala kuyaphulaphulwa kuthethwe)
• Intshayelelo: Bulisa iklasi uzazise. Fundisa abafundi ngendlela yokuzazisa.
• Isigama esihambelana nomxholo.
• Ukufundisa iimpawu zokuphulaphulela ulwazi
34 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Isifundo 2: (Ubukhulu becala kuyaphulaphulwa kuthethwe)
• Phulaphula amaxesha amaninzi abantu ababini bebulisana.
• Abafundi baziqhelanisa bengababini nokudibana babulisane.
Isifundo 3: (Ubukhulu becala kuyafundwa)
• Babukela imifanekiso, izihloko nezihlokwana zeencoko.
• Abafundi bafunda ngokuthe cwaka, emva koko utitshala uphinda ukufunda ngokuvakalayo, abafundi bona
bazama ukuqonda ingxoxo yababini.
• Utitshala ucacisa igrama nesigama.
• Umsebenzi wasekhaya: Abafundi bafunda kwakho ingxoxo yababini baphendule imibuzo, umz. yinyani/
bubuxoki.
Isifundo 4: (Sixubile)
• Ezinye iimpawu zolwimi zifunyanwa kwitekisi.
• Cacisa inkqubo yokubhala.
• Abafundi bafunda imizekelo yemihlathi echazayo
• Umsebenzi wasekhaya: Abafundi baziqhelanisa nokubhala izivakalisi ezilula besazisa bechaza umntu,
basebenzisa igrama ngendlela ebicaciswe ngayo.
Isifundo 5: (Ubukhulu becala kuyabalwa)
• Abafundi babhala umhlathi ochazayo
Isifundo 6: (Ukubhala)
• Abafundi bahlela babhale ngokutsha idrafti yokuqala yomhlathi abawubhalileyo
Kumaphepha alandeleyo kufumaneka isiCwangciso sokuFundisa sebanga lesi-7, 8 nele-9. Nceda qaphela
ukuba liyiMIZEKELO yendlela onokucwangcisa ngayo izifundo kuLwimi lwesiBini olongezelelweyo ngonyaka.
IYYN 35
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Itheyibhile yokunatyiswa kwetekisi
Iiveki IBanga lesi-7 IBanga lesi-8 IBanga le-9
Ikota yoku-1
Itekisi yolwazi Ingxoxo Itekisi yolwazi umz. Ingxoxo Ingxoxo yababini
1-2
yababini yababini
3-4 Ingoma okanye umbongo Isicengcelezo, ingoma, umbongo Isicengcelezo, umbongo/ingoma
Itekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi umz. imifanekiso Itekisi enika ulwazi – ukugcwalisa ifomu
5-6 enokubonwayo: umz
ikhalenda
Itekisi enika ulwazi Itekisi ebonwayo, umz. Itekisi ebonwayo - imifanekiso
7-8
Ingxoxo yababini imifanekiso, iikhathuni
Itekisi efundwayo Itekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi – ingxoxo yababini/
9-10
intetho
Ikota yesi-2
Itekisi enika ulwazi Ingxoxo Itekisi enika ulwazi umz. imifanekiso Imiyalelo, umz ukunika izalathisi
1-2 yababini
Ibali elifutshane/intsomi
Itekisi enika ulwazi, umz. Itekisi enika ulwazi umz. ishedyuli/ Itekisi enika ulwazi, umz.ukunika
3-4
imephu idayari/isicwangciso sexesha izalathisi
Itekekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi Imifanekiso Itekisi enika ulwazi– ingxelo yemozulu,
5-6 imephu, Imibongo, ingoma
Imifanekiso
Umbongo okanye Ingoma Itekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi – Ingxelo yemozulu,
7-8 imephu, umbongo, ingoma
Imidlalo nengxoxo yababini
9-10 Uviwo lwaphakathi enyakeni
Ikota yesi-3
Itekisi yonxibelelwano umz Itekisi yesigama Itekisi yokufundela ukuqonda
1-2
ileta
Itekisi ebonwayo, umz. Itekisi enika imiyalelo, umz.iresipi Itekisi ebonwayo
3-4 umfanekiso
Ingxoxo yababini
Itekisi enika ulwazi, Itekisi enika ulwazi umz. Inkqubo Itekisi ebonwayo
5- 6 kanomathotholo/
Ingxoxo yababini
kamabonakude
Itekisi enika ulwazi umz. Itekisi enika ulwazi Itekisi enika ulwazi, ingxoxo yababini,
Imephu, imifanekiso
7-8 Ingxoxo yababini
umbongo, ibalana, inoveli
okanye umdlalo
Ibali, imibongo, iingoma, Ibalana/imibongo/iingoma/umdlalo Ibalana/ingoma/umdlalo/inoveli/
9-10
iikhathuni, umdlalo nenoveli omfutshane/inoveli emfutshane umbongo
Ikota yesi-4
1-2 Itekesi ebonwayo Itekisi yesigama Itekisi ebonwayo
Itekisi enika ulwazi Umbongo/ingoma/ibali Itekisi enika ulwazi
3-4
Ingxoxo yababini
5-6 Itekisi enika ulwazi Itekisi ebonwayo, umbongo Itekisi yesigama
Ingoma, umbongo Iitekisi eziyilwayo neetekisi Ingoma , umbongo
7-8
zonxibelelwano
9-10 UVIWO LOKUPHELA KONYAKA
36 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
3.5.1 IBanga lesi-7
IYYN IBANGA LESI-7 IKOTA YOKU-1
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e -1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda Itekisi eyilwayo: Izichazi ezimbalwa ezilula
kwinqanaba legama
Ukufundisa iimpawu Umhlathi ochazayo Ukusetyenziswa kwexesha langoku
nesivakalisi:
zokuphulaphulela ulwazi.
Ukulandela amanqanaba okubhala: Isigama ngokusemxholweni
Umz. Ingxoxo phakathi kwabantu
Iklasi iphulaphula umz. Ingxoxo
bebulisana okokuqala, bebuzana • Ukucwangcisa
erekhodiweyo yababini bedibana
amagama abo kwanempilo .
baze babulisane. • Ukuyila/ukudrafta
Ukuthetha okungekho seSikweni: • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
1-2
Iklasi iziqhelanisa nendlela • Ukuhlela nokubhala kwakhona
yokudibana kuze kubuliswane
• Ukunikezela
ngababini.
Ukubhala umhlathi ochazayo
Ukubhala umz. Izivakalisi ukuziqhelanisa nendlela
yokwazisa baze bachaze omnye kwabanye – emva
koko kwenziwe umhlathi ochazayo kusetyenziswa ezi
zivakalisi ngokulandelelana kwazo.
Ukuphulaphula umz.ingoma/ Itekisi yoncwadi yoku-1: Itekisi yomhlathi omde: Intetho-ngqo
umbongo olula
Ukufunda umbongo/ingoma Ukulandela amanqanaba okuBhala ngobugcisa: Iimpawu zokubhala
Sebenzisa oku ukupela amagama umz. Le ibisetyenziselwe
• Ukucwangcisa Ukulandela izenzi ezitsha
athile abangawarekhoda ukuphulaphulela ukuqonda
njengokuphulaphulela ukuqonda. nokuzonwabisa. • Ukuyila/ukudrafta Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
3-4 zegrama kumsebenzi wabafundi
Ukuthetha okuseSikweni: • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
Isigama ngokusemxholweni
Umz. Ukulinganisa okwenzayo xa • Ukuhlela nokubhala kwakhona
udibana nomntu nize nibulisane.
• Ukunikezela
Umz. Ukubhala ingxoxo yababini
37
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
38 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi Ukufundela ukuqonda Iteki yobuGcisa bokubhala: Izibizo
nokuqonda: kwinqanaba legama
Umz. Ukwenza esakho isicwangciso sexesha soLwimi/ Izenzi
nelesivakalisi:
Umz. Iintsuku zeveki, iinyanga ukugcwalisa ifomu ngokomsebenzi wokuphulaphula.
Ukuxela ixesha
zonyaka namanani. Ukulandela iimpawu zetekisi
ebonwayo Isigama ngokusemxholweni
Ulwazi olubhalwa kwifomu umz.
Ikhalenda, iintsuku zeveki, iinyanga Ukuqwalasela uze uxoxe
zonyaka ngeetekisi ezahlukeneyo
5-6 ezibonwayo umz. Umfanekiso,
Ukuthetha okungekho seSikweni
ifoto.
nomsebenzi weqela:
Umz. Ukuqwalasela isicwangciso
Amaqela ayabuzana imibuzo
sexesha sesikolo.
neempendulo esebenzisa umz.
Itekisi ebonwayo njengekhalenda. kunye
Umz. Nokufunda itekisi
engomxholo “Isikolo”.
Ukuphulaphulela ukuqonda Ukufundela ukuqonda: Itekisi eyilwayo: Izenzi
Umz. Ukuphulaphula ingxoxo Umz. Ukufunda itekisi yabafundi Umz. Ukubhala izivakalisi usebenzisa isigama Izichazi
yabafundi bexela ukuba bexela izifundo abazithandayo. ngokusemxholweni. Bhala izifundo abazikhethayo.
Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
ziziphi izifundo abazithandayo
kunye zegrama kumsebenzi wabafundi
7-8 nabangazithandiyo.
Umz. Ukuphendula imibuzo Isigama ngokusemxholweni.
Ukuthetha nokunikezela
yokuqonda ngetekisi.
okuseSikweni.
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Umz. Abafundi bayazazisa baxele
nezifundo abazithandayo.
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukonwabela/ Ukufundela ukuqonda: Itekisi eyilwayo/Itekisi yomhlathi omfutshane Izenzi, izichazi
ulwazi oluthile.
Umz. Ukufunda itekisi ngomxholo Umz. Ukubhalwa kwesivakalisi/ukuleyibhela Izihlanganisi ezilula
Umz. Ukuphulaphulela ukuqonda okhethiweyo. imifanekiso kumxholo okhethiweyo.
Ukugxininiswa kwegrama efundwe
umxholo okhethiweyo.
kwikota yoku-1.
Ukuthetha okuseSikweni
Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
nomsebenzi weqela:
zegrama kumsebenzi wabafundi
9 - 10
Umz. Ukuxela ukuba kutheni
Igrama elungisa iziphene kokubhalwe
bethanda izifundo ezithile.
ngabafundi.
okanye
Isigama ngokusemxholweni.
Ukufunda ngokuvakalayo kwetekisi
okulungiselelweyo umz. Umxholo
okhethiweyo.
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwikota yoku-1
Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3
Ukubhala: Itekisi eyilwayo (Ebalisayo/echazayo) Imihlathi/ Uvavanyo loku-1: Isicatshulwa kunye nokusetyenziswa kolwimi
I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/Intetho Iitekisi zonxibelelwano (ezimfutshane okanye ezinde)
elungiselelweyo/Ukufunda ngokuvakalayo
okulungiselelweyo
39
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-7 IKOTA YESI- 2
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
40 kolwimi
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Ukufundela ukuqonda Imihlathi emifutshane/iitekisi zonxibelelwano Izalathandawo
kwinqanaba lesivakalisi ezimfutshane
Umz. Ukuphulaphula ingxoxo Iimpawu zokubhala
yabafundi bexela apho bavela Umz. Ukufunda iingxoxo yababini Ukulandela amanqanaba okuBhala ngobugcisa:
Izihlanganisi ezisisiseko/eziqhelekileyo
khona. yabantu abaphuma kwiindawo/
• Ukucwangcisa
amazwe awohlukeneyo. Izilanduli
Ukuthethela iinjongo
• Ukuyila/ukudrafta
1-2 ezithile/Ukuthetha Isigama ngokusemxholweni
nokunikezela okusesikweni • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
(Ukufunda ngokuvakalayo
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
okulungiselelweyo)
• Ukunikezela
Umz. Ukufunda ngokuvakalayo
okulungiselelweyo umxholo Umz. Ukubhala umhlathi obalisayo, bexela apho
okhethiweyo. bavela khona.
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Ukufundela ukuqonda Iitekisi zemihlathi emifutshane: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
kwinqanaba legama zegrama kumsebenzi wabafundi
Umz. Ukusebenzisa itekisi Umz. Ukubhalela injongo ethile.
nesivakalisi.
ebonwayo enjengemephu Izichazi
Inkqubo yokubhala intetho elungiselelweyo.
ukuphulaphula, ukubuza uze Umz. Ukufunda itekisi apho
Iimpawu zokubhala
uphendule imibuzo. ubuzwe babantu abohlukeneyo Amanqanaba okuBhala ngobugcisa:
bubonakalayo. Izihlanganisi ezisisiseko/eziqhelekileyo
Ukuthetha nokunikezela • Ukucwangcisa
3-4 okuseSikweni. Izilanduli
• Ukuyila/ukudrafta
Ukuxoxa ngeempawu zentetho Isigama ngokusemxholweni
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
elungiselelweyo.
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
• Ukunikezela
Intetho elungiselelweyo.
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufunda ngamandla iitekisi Itekisi eyilwayo: Isiyaleli
ezibonwayo:
Ukuphulaphulela ukuqonda. Umz. Ukuyila umhlathi ochazayo belandela inkqubo Ixesha langoku
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Ukubukela uze ucacise iimpawu yokubhala - umsebenzi weqela
Ukuthetha okungekho seSikweni. Izenzi ezitsha
5-6 umz. Umfanekiso weklasi.
Ukuthetha okungekho seSikweni: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
Umz. Ingxoxo yaseklasini malunga zegrama kumsebenzi wabafundi
nokucacisa imifanekiso
Isigama ngokusemxholweni
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufundela ukuqonda: Itekisi emhlathi umfutshane: Isilanduli
Umz. Ukuphulaphula umbongo/ Ukufunda itekisi umz. ngosapho. Umz. Ukubhala umhlathi ochazayo ngosapho lwabo. Izimaphambili
ingoma umz. eculelwa usapho
Amanqanaba okuBhala ngobugcisa: Izininzi
Ukuthetha okungekho seSikweni
• Ukucwangcisa Izifinyezo
nomsebenzi weqela.
• Ukuyila/ukudrafta Izimnini
7-8 Umz. Ukwenza ingxoxo ngosapho
lwakho. • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Ukuchonga uze ugxininise izakhi
ezahlukileyo nemigaqo yokusetyenziswa
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
kolwimi.
• Ukunikezela
Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
zegrama kumsebenzi wabafundi
Isigama ngokusemxholweni.
Iimviwo zaphakathi enyakeni (Juni)
9 - 10
Imisebenzi yokuhlola okuseSikweni kwikota yesi-2
Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5 Umsebenzi wesi-6
I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/Intetho Ukubhala: Itekisi eyilwayo (Ebalisayo/echazayo), imihlathi/ Iimviwo zaphakathi konyaka (Juni): Isicatshulwa,
elungiselelweyo/Ukufunda ngokuvakalayo Itekisi yomhlathi omfutshane okanye omde ukusetyenziswa kolwimi, uncwadi nokubhala
okulungiselelweyo
41
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-7 IKOTA YESI -3
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
42 kolwimi
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iiyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu Umhlathi omde/itekisi yonxibelelwano ende: Ulandelelaniso lwamagama
itekisi ufundela ukuqonda Ukulandela uze uxoxe ngeempawu zokubhala ileta
Umz. Ukuphulaphula izandi Izalathandawo
kwinqanaba lomhlathi: yobuhlobo/inowuthi/i-imeyile/umhlathi obalisayo/
ngokomxholo othile umz. ezothutho
ochazayo Ixesha langoku
Umz. Ukufunda itekisi ngomxholo
Ukuthetha nokunikezela
othile uze uphendule imibuzo Ukubhala ileta yobuhlobo/inowuthi/i-imeyile/umhlathi Isibuliso kwileta yobuhlobo/inowuthi/i-
okuseSikweni:
yemfuna-lwazi obalisayo/ochazayo nge-umz. Apho ndiya khona imeyile
Ukufunda ngokuvakalayo namhlanje
nomzekelo weleta yobuhlobo Isigama ngokusemxholweni
1-2 okulungiselelweyo kugqaliswe
okanye umhlathi Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala:
kutyibiliko, ukubizwa kwamagama
nethoni umz. Itekisi engomxholo • Ukucwangcisa
• Ukuyila/ukudrafta
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
• Ukunikezela
Ukuphulaphulela Ukufundela ukuqonda: Itekisi yomhlathi omde (iyaqhubeka) Izimnini
ukuqhagamshelana: Ukufundisa nokuxoxa ngeempawu zokubhala ileta
Umz. Ukubukelela ukuqonda Ulandelelaniso lwamagama.
Umz. Ukuphulaphula itekisi/imibuzo itekisi ebonwayo esekelwe yobuhlobo/inowuthi/i-imeyile/umhlathi obalisayo/
ochazayo Ixesha langoku
esekelwe kwitekisi ebonwayo (Iphi kumxholo othile, nokuphendula
inja?) imibuzo. Ukubhala ileta yobuhlobo/inowuthi/i-imeyile/ Isibuliso kwileta yobuhlobo/inowuthi/i-
umhlathi obalisayo/ochazayo umz. Apho ndiya khona imeyile
Ukuthetha okungekho seSikweni
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
nomsebenzi weqela: namhlanje Isigama ngokusemxholweni
3-4
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala:
Umz. Ukuphendula imibuzo ye-orali
esekelwe kwitekisi ebonwayo • Ukucwangcisa
• Ukuyila/ukudrafta
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
• Ukunikezela
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iiyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuqonda: Ukufunda nzulu iitekisi Itekisi eyilwayo: Izichazi
Umz. Ukuphulaphula isandi ezibonwayo:
Ukwakha izivakalisi ngesigama esitsha Izenzi nezibizo ezitsha
Kunye Ukubukela umifanekiso
Kunye Upelo
kumxholo okhethiweyo - umz.
Nokuphulaphula ingxoxo yababini Idolophu enkulu Nokubhala umhlathi ochazayo umz. Umfanekiso Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
ngomxholo omtsha umz. Apho osekelwe kumxholo zegrama kumsebenzi wabafundi
ndihlala khona.
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: Isigama ngokusemxholweni
5-6 Ukuthetha okungekho sesikweni
nomsebenzi weqela: • Ukucwangcisa
Umz. Ukusebenzisa isigama • Ukuyila/ukudrafta
somxholo omtsha, ukuthetha
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
ngesandi nokuziqhelanisa ngokuthi
utsho oko ukuvileyo usebenzisa • Ukuhlela nokubhala kwakhona
ngezivakalisi
• Ukunikezela
Ukuphulaphulela ulwazi: Ukufundela ukuqonda Itekisi eyilwayo: Izenzi nezibizo ezitsha
kwinqanaba lomhlathi:
Umz. Ukuphulaphulela ukuchonga Ukuleyibhelisha imephu kuze kubhalwe izivakalisi Amanani
amazwe ahlukeneyo omhlaba/ Umz. Ukufunda nabalingane kusetyenziswa isigama esitsha
Upelo
amaphondo oMzantsi Afrika. imihlathi echazayo ebibhalwe
Ukuchaza indawo anomdla kuyo kwimephu
kumjikelo odlulileyo Isininzi
Ukuthetha okungekho seSikweni nokuba angafikelela njani kuyo. umz. isithuthi
(ukuzonwabisa) esinokusetyenziswa, iindawo ezinokusetyenziswa Izalathandawo
Ukulinganisa ngokomxholo umz.
7-8 njengezikhokelo, iindawo ezinomtsalane
Amazwe ahlukeneyo omhlaba/ okanye Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
amaphondo oMzantsi Afrika zegrama kumsebenzi wabafundi
Itekisi yoNcwadi
Isigama ngokusemxholweni
Umz. Ukufundela ukuzonwabisa
umz. Umbongo/ibali elifutshane/
idrama emfutshane/inoveli
emfutshane
43
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
44 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iiyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Itekisi yoncwadi Itekisi eyilwayo: Ukubethelela yonke igrama eyenziweyo
kule kota.
Umz. Ukuphulaphula indawana Umz. Ukufunda amabali/ Umz. Ukubhala izihloko zebali lemifanekiso
kwibali elipheleleyo/imibongo/ imibongo/iingoma/iikhathuni/ ezingomxholo kunye nolwimi olusele lwenziwe Isigama ngokusemxholweni
iingoma/ikhathuni/idrama idrama emfutshane/inoveli ukwenzela ukubethelela igrama esele ifundwe ebudeni
emfutshane/inoveli emfutshane emfutshane baze baphendule bekota.
9 - 10 imibuzo ekhangela ukuqonda
Ukufunda ngokuvakalayo
Ukusebenza umz ukubizwa
kwamagama, imvakalozwi,
ukuthetha ngokuqhabalaka
nentshukumo yomzimba.
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwikota yesi-3
Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi we-9
I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/Intetho Ukubhala: Ukuyila um(imi)hlathi (obalisayo/ochazayo)/Itekisi Uvavanyo lwesi-2: Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
elungiselelweyo/Ukufunda ngokuvakalayo yonxibelelwano emfutshane/ende OKANYE
okulungiselelweyo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA Uncwadi: Imibuzo engomxholo
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI – 7 IKOTA YESI -4
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Iiveki koLwimi Iyure e-1(ifundiswa ngo-
IYYN
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 kunxulumanisa nangokuzimela poqo)
Ukuphulaphulela ukuqonda Ukufunda ngamandl iitekisi Itekisi eyilwayo: Isilanduli
ezibonwayo:
Ukuphulaphula ingxoxo yababini Ukuziqhelanisa nemibuzo kunye neempendulo Izichazi
umz. ngesihloko esitsha-Umzimba Ukubukela nokufunda ngezivakalisi kwimixholo ekhethiweyo.
Zihlomelo
wam imifanekiso kumxholo umz.
Ukuleyibhelisha imifanekiso esetyenziswayo.
Amalungu ahlukeneyo omzimba Izimnini
Ukuthetha okungekho seSikweni
Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde:
Upelo
Ukuphendula imibuzo emva
Ukubhalela umhlobo wakho ileta malunga nesifundo
kokubukela nokufunda itekisi Isininzi
obusifundile, umz. ukukhathalela umzimba wam
1-2 ebonwayo
Isigama ngokusemxholweni
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala:
• Ukucwangcisa
• Ukuyila/ukudrafta
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
• Ukunikezela
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda: Itekisi yomhlathi omfutshane: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
zegrama kumsebenzi wabafundi
Umz. Ukuphulaphulela ukuqonda Umz. Ukufunda izicatshulwa Ukubhala umz. Intetho elungiselelweyo esihloko sithi
ngezihloko ezikhethwe kumjikelo ezibhaliweyo zabafundi. “Umzimba wam” Isilanduli
odlulileyo
Okanye Izihlanganisi
Ukuthetha nokunikezela
Umz. Itekisi ekhethiweyo Izimaphambili
okuseSikweni:
ngokomxholo
Izichazi
3-4 Umz. Intetho elungiselelweyo
ebhalwe kulo mjikelo nakodlulileyo. Izihlomelo
Izimnini
Upelo
Isininzi
Isigama ngokusemxholweni
45
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
46 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufunda ngamandla iitekisi Itekisi eyilwayo: Izichazi
ezibonwayo:
Umz. Abafundi baphulaphulela Umz. Abafundi bazoba eyabo imifanekiso ngemibala Upelo
isigama esitsha ngokusebenzisa Abafundi babukela baze eyahlukileyo, bayileyibhelishe, baze emva koko
itekisi ebonwayo - Ukufundisa bafunde itekisi umz. Umfanekiso baziqhelanise nezivakalisi ezichaza imifanekiso Isininzi
isihloko esitsha umz. Imibala. wemibala eyahlukeneyo Ixesha langoku
kwanengxoxo yababini ngesi Kunye noku:
Ukuthetha okungekho seSikweni. sihloko sinye. Isilanduli
Umz. bhala umhlathi ochazayo ukuchaza into
Ukuziqhelanisa nokubuza kunye emibalabala. Izikhombisi
5-6 nokuphendula umz. Unjani umbala
wencwadi? Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: Izimnini
• Ukucwangcisa Isigama ngokusemxholweni
• Ukuyila/ukudrafta Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala zegrama kumsebenzi wabafundi
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
• Ukunikezela
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufundela ukuqonda Amalungiselelo oviwo: Ukuhlaziya ulwakhiwo lwezivakalisi
nemigaqo yokusetyenziswa kolwimi
Umz. Ukuphulaphula ingoma/ Umz. Itekisi ekhethiweyo Ukugxininisa kwinkqubo yokubhalwa kweentlobo efundiweyo.
umbongo/imihlathi echazayo ngokomxholo onemibuzo ezahlukeneyo zeetekisi njengengxoxo yababini,
ebhalwe ngabafundi kumjikelo yokuqonda ema iphendulwe. imihlathi echazayo/ebalisayo. Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
7-8 odlulileyo. zegrama kumsebenzi wabafundi
Ukuthetha okungekho seSikweni Isigama ngokusemxholweni
Umz. Ukugxininisa kwimibuzo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
nezivakalisi ezenziwe ngomlomo
kumjikelo ongaphambili
9 - 10 Iimviwo zokuphela konyaka
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-4
Umsebenzi we-10
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Iimviwo zokuphela konyaka:
IPhepha loku-1: ULwimi ngokusemxholweni noNcwadi, Ukubhala
IPhepha lesi-2: *I-Orali
*Amanqaku onyaka e-Orali athathelwe kwimisebenzi yokuthetha, ukuphulaphula nokufunda eyenziweyo apha phakathi enyakeni. Amanqaku okugqibela makaquke ubuncinane
umsebenzi omnye wokuthetha olungiselelweyo, omnye wokuphulaphula kunye nomnye wokufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo.
3.5.2 Ibanga lesi -8
IYYN IBANGA LESI-8 IKOTA YOKU-1
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela Ukufundela kuqonda: Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Ukwakhiwa kwezivakalisi (intloko-
ukuqhagamshelana kunye omfutshane: isivisa– injongosenzi), amabinzana
Ulwazi
nengxoxo yababini entetho eqhelekileyo.
Ukufundisa iindlela zokugcwalisa iifomu
Umz. ukufunda ingxoxo yababini Ukubonisa iimvakalelo
Umz. Ukuphulaphula ingxoxo
nokuphendula imibuzo esisiseko Umz. Ukugcwalisa ifomu ngolwazi oluvela kumsebenzi
yababini Ukusebenzisa ixesha langoku
yokuqonda wokuphulaphula
Ukuthetha okungalungiselelwanga Isigama esivela kwiitekisi.
Ukusebenzisa isichazi-magama Ukongeza kwizichazi magama ngokubhala izibizo
nomsebenzi weqela
ukukhangela amagama amatsha kunye nezenzi ezitsha. Isimelabizo soqobo
1-2
Abafundi bachonga imibuzo Imo evumayo/elandulayo
neempendulo kwincoko yababini
baze baziqhelise nayo ngababini. Upelo
Iimpawu zokubhala
Isinye/isininzi
Izibizo nezenzi
Ukusetyenziswa kwesichazi magama
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Itekisi yoNcwadi yoku-1: Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Ukwakhiwa kwezivakalisi (intloko-isivisa
– injongosenzi), amabinzana entetho
Ukuphulaphula isicengcelezo/ Umz. Ukufunda isicengcelezo/ Ukuhlaziya iimpawu zengxoxo yababini/umhlathi
eqhelekileyo
ingoma/umbongo izicengcelezo, umbongo/ ochazayo/obalisayo
imibongo/, ingoma/ Ukubonakalisa iimvakalelo
Ukuthetha okungekho sesikweni Ukubhala ingxoxo yababini/umhlathi ochazayo/
iingoma ufundela ukuqonda Ukusebenzisa ixesha langoku
kunye nomsebenzi weqela: obalisayo ngolwazi olunikiweyo.Umz. Iinkcukacha
nokuzonwabisa
zabantu ababini Isigama esivela kwiitekisi ekusetyenzwe
Umz.ukufunda ngentloko
Ukuphendula imibuzo esisiseko ngaso
isicengcelezo/ingoma ize yenziwe (umsebenzi ungahlolwa)
kwiitekisi ezingasentla.
ngamaqela okanye ngababini Isimelabizo soqobo
Ukufundisa amanqanaba enkqubo yokubhala
3-4 Ukusebenzisa isichazi-magama Imo evumayo/Imo elandulayo
Abafundi basebenza ngophimiselo
esilwimi-mbini ukukhangela • Ukucwangcisa
lwamagama, ithoni, isingqisho, njl. izivumelanisi
amagama amatsha
• Ukuyila/ukudrafta
Upelo
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
Iimpawu zokubhala
• Ukuhlela nokubhala kwakhona Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
47 • Ukunikezela zegrama kumsebenzi wabafundi/
kugcwaliso lweefomu
ukongeza kwizichazi magama izibizo ezitsha kunye
nezenzi ezintsha Abafundi basebenzisa isichazi -magama
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
48 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Ukwaziswa kwesigama esitsha: umz.
nokuqhagamshelana: kwinqanaba legama omfutshane/Itekisi eyilwayo iimvakalelo
nelesivakalisi.
Umz. Abafundi baphulaphula Umz. Abafundi bagqibezela ingxoxo yababini Ukusetyenziswa kwezimelabizo zoqobo
iitekisi eziviwayo okanye utitshala Umz. Ukufunda izivakalisi ngokuvala izikhewu. Ukugxininisa ekusetyenzisweni
Ixesha langoku
uchaza iimvakakalelo zabantu ezinxulumene novakalelo kolwimi nesigama esitsha esifundiweyo ukubonakalisa
abohlukileyo.Abafundi baphulaphula, uvakalelo imo evumayo
Ukusebenzisa isichazi-magama
balinge baze batshatise inkcazo
esilwimi-mbini ukukhangela Ukugxininisa kwiimpawu zengxoxo yababini imo elandulayo
nengqokelela yemifanekiso ebonisa
amagama amatsha.
iimvakalelo ezahlukeneyo (lusizi, Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama Upelo
chwayitileyo, xakekileyo)
Iimpawu zokubhala
5 -6 (umsebenzi ungahlolwa)
Igrama elungisa iziphene kubhalo
Ukuthetha okungekho sesikweni lwabafundi/ingxoxo yababini/umhlathi
kunye nomsebenzi weqela: ochazayo okanye obalisayo
Abafundi basebenzisa imifanekiso
ukubuzana ngendlela abavakalelwa
ngayo.
Abafundi basebenzisa isigama
esitsha xa bephendula
ukuziqhelanisa nokubonakalisa
uvakalelo.
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu iitekisi Itekisi eyilwayo: Iimpawu zokubhala
Abafundi baphulaphula ingoma/ ezibonwayo: Ukufundisa iimpawu zomhlathi ochazayo okanye Izalathandawo
umbongo okanye isicengcelezo Ukufundisa iimpawu zetekisi obalisayo Upelo
esisekwe kumxholo omtsha. ebonwayo Umz. Abafundi babhala umhlathi osekelwe kwitekisi
Ukufundisa isigama esitsha. Izihlanganisi
Umz. Umfanekiso/ikhathuni ebonwayo.
Ukuthetha okungekho sesikweni: ehamba netekisi ebhaliweyo. Ixesha langoku
Amanqanaba enkqubo yokubhala
Abafundi bafunda ngokuvakalayo Ukuphendula imibuzo yokuqonda Imo evumayo nelandulayo
• Ukucwangcisa
amagama amatsha baze ngekhathuni/umfanekiso. Isigama ngokusemxholweni
baziqhelanisa nawo kunye • Ukuyila/ukudrafta
(umsebenzi ungahlolwa)
7 -8 nabalingane babo • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
Ukusebenzisa isichazi -magama
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: esilwimi-mbini ukukhangela • Ukuhlela nokubhala kwakhona
Abafundi baphulaphula isicatshulwa amagama amatsha. • Ukunikezela
bephulaphulela ulwazi oluthile.Umz. Ukubhala amagama amatsha kwizivakalisi/ukutshatisa
baphulaphula amagama abonakalisa izivakalisi nesivuseleli esibonwayo/ukubhala izihloko/
indawo ethile. ukuleyibhelisha imifanekiso/iphazili yamagama/
Ukuthetha okungekho sesikweni: ukubhala isigama esitsha kwisichazi-magama
Abafundi baphendula imibuzo (umsebenzi ungahlolwa)
efuna “baxele indawo” esekelwe
ekuphulaphuleni isicatshulwa.
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa/ Ukufunda ngokunzulu Itekisi yonxibelelwano/umhlathi: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
ulwazi oluthile: kufundelwa ukuqonda Umz. Umsebenzi obhalwayo osekelwe kumxholo zegrama kumsebenzi wabafundi
Umz. Ukuphulaphula ngababini kwinqanaba lomhlathi: owenziweyo ofuna abafundi basebenzise isigama Ukuhlaziya igrama kunye nesigama
kwakunye neklasi yonke imihlathi Umz. Abafundi bafunda imihlathi kunye negrama efundisiweyo ekoteni. esifundisiweyo.
eyiliweyo. ebhalwe ngabanye/itekisi Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama
9 - 10 Ukuthetha nokunikezela eyongezelelweyo esekelwe
okulungiselelweyo: kumxholo okhethiweyo.
Umz. Abafundi bafunda
ngokuvakalayo eyabo imihlathi
(umsebenzi ungahlolwa)
ukuHlola okuseSikweni kwiKota yoku-1
Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3
49 I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/ingxoxo Ukubhala: U(imi)mhlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/Itekisi Uvavanyo loku-1: Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
yababini/intetho elungiselelweyo/incoko/ yonxibelelwano ende/emfutshane.
ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo.
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-8 IKOTA YESI-2
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
50 kolwimi
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa Itekisi yoncwadi Itekisi yomhlathi omfutshane: Iimpawu zokubhala
Umz. Ukuphulaphula amabali alula/ Ukufunda amabali amafutshane Ukubhalela injongo ethile Iziyaleli
iintsomi alula/iintsomi
Umz. Ukuphinda ubalise kwakhona ibali usebenzisa Izihlanganisi ezisisiseko/eziqhelekileyo
Ukuthetha okungekho sesikweni Ukufundisa iimpawu ezisisiseko imifanekiso njengesivuseleli.
izalathandawo
kunye nomsebenzi weqela: zamabali amafutshane/iintsomi.
Amanqanaba enkqubo yokubhala
Ixesha langoku
Abafundi banika iimpendulo • Phambi kokufunda
• Ukucwangcisa
zomlomo kumabali emifanekiso/ Imo evumayo nelandulayo
• Ukufunda
1-2 imibuzo enxulumene • Ukuyila/ukudrafta
Isigama ngokusemxholweni
nokuphulalphulweyo. • Emva kokufunda
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
Upelo
Abafundi bangaziqhelanisa Ukuphendula imibuzo ngebali
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
nokufunda ngokuvakalayo. Izivumelanisi
(umsebenzi ungahlolwa)
• Ukunikezela
Ukufunda okongezelelweyo
(umsebenzi ungahlolwa)
(abafundi bazifundela
ngokuzimeleyo elinye ibali Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama
elifutshane)
(umsebenzi unokuhlolwa)
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufunda ngokunzulu itekisi Itekisi yomhlathi omfutshane: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
ebonwayo kunye nebhaliweyo: zegrama kumsebenzi wabafundi/
ukuphulaphula isigama esitsha Abafundi bafundiswa iimpawu zeetekisi ezinemihlathi
nokubalisa kwakhona
nokuphulaphula itekisi uphulaphulela Abafundi bafunda iitekisi emifutshane
injongo ethile ezibonwayo umz. Isicwangciso Iimpawu zokubhala
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Umz. Abafundi bangabhala idayari/uluhlu
sexesha.
Umz. Ishedyuli yeveki/idayari oluqulethe isicwangciso semisebenzi yeveki ezayo. Iziyaleli
yomntu othile – umxholo Baze baphendule imibuzo Kungasetyenziswa ixesha langoku okanye elizayo
3-4 Isigama ngokusemxholweni
ongesisikolo
(umsebenzi ungahlolwa) (umsebenzi ungahlolwa)
Ukuthetha okungekho sesikweni.
Abafundi banika iimpendulo
zomlomo ezisekelwe kwisicatshulwa
esiphulaphulwayo kunye nemibuzo
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
enxulumene nabo
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
IYYN Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi olulodwa: Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano/umhlathi: Ukuxela izinto azithandayo
Isicatshulwa esiphulaphulwayo kwinqanaba lezivakalisi kunye Umz. Umsebenzi obhalwayo osekelwe kumxholo nangazithandiyo ngokunxulumene
nemihlathi: ofundwayo ofuna abafundi basebenzise isigama nomxholo omtsha
(umsebenzi ungahlolwa)
Ukusetyenziswa esitsha kunye negrama efundisiweyo Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
Ukuthetha nokunikezela
kwetekisi ebonwayo/ (Igrama ebandakanywe nokubhala) zegrama kubhalo lwabafundi
okusesikweni:
umhlathi njengomsebenzi oluyidayari/uluhlu
5-6 Intetho elungiselelweyo. Abafundi (umsebenzi ungahlolwa)
wokuziqhelanisa nofunda Ixesha langoku/elizayo
baxoxa ngezinto abaza kuzenza umxholo omtsha. Ukuphendula Ukongeza isigama esitsha kwisichazi -magama
kwiveki ezayo. Amagama amatsha anxulumene
imibuzo esekelwe kumhlathi.
nokubuza ixesha
(umsebenzi ungahlolwa)
Imibuzo
Isigama ngokusemxholweni
Ukuphulaphulela Ukufundela ukuqonda: Itekisi eyilwayo: Amabinzana abonisa/olatha indawo
ukuzonwabisa/ulwazi oluthile/ Umz. Ukufunda ingxoxo yababini Abafundi babhala umhlathi ochazayo osekelwe afana nala – phakathi, ngaphakathi,
ukuqhagamshelana: ngokusekelwe kumxholo kwitekisi ebonwayo. Umz. Ifoto/umfanekiso. ekhohlo, ekunene, emva kwe-njl.
Umz. Abafundi baphulaphula ingoma ofundwayo kunye nengqiqo Amanqanaba enkqubo yokubhala Izininzi
efundisa ngesigama esitsha/badlala yegrama entsha. Ukuphendula Imibuzo
• Ukucwangcisa
umdlalo ngokuphulaphula imiyalelo imibuzo esekelwe kwisicatshulwa
• Ukuyila/ukudrafta Iimpawu zokubhala
nokwenza ngokwemiyalelo equka (umsebenzi ungahlolwa)
amabinzana abonisa/olatha indawo. • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Isigama ngokusemxholweni
7-8 Ukusebenzisa isichazi -magama
Ukuthetha okungekho sesikweni esilwimi-mbini ukukhangela • Ukuhlela nokubhala kwakhona
kunye nomsebenzi weqela: amagama amatsha. • Ukunikezela
Abafundi banika iimpendulo (umsebenzi ungahlolwa)
zomlomo ezinxulumene
Uhlaziyo – ukubhalwa kwezivakalisi eziquka isigama
netekisi ebonwayo.Umsebenzi
esitsha kunye negrama.
wababini kunye noweklasi yonke
kusetyenziswa isibandawo (igrama ebendakanywe nokubhala)
9 - 10 Iimviwo zaphakathi enyakeni(Juni)
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-2
Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5 Umsebenzi wesi-6
I-Orali: intetho elungiselelweyo esesikweni/ Uncwadi: Imibuzo ngokusemxholweni Iimviwo zaphakathi konyaka: Ulwimi ngokusemxholweni,
51 ingxoxo yababini/ukufunda ngokuvakalayo ukufundela ukuqonda, uncwadi nokubhala
okusesikweni.
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-8 IKOTA YESI -3
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
52 kolwimi
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Izikhankanyi
kufundelwa ukuqonda
Ukuphulaphula amagama amatsha Ukuxoxa ngeempawu zengxoxo yababini Iimpawu zokubhala
kwinqanaba lomhlathi
kunye nezandi ezinxulumene
Abafundi babhala ingxoxo yababini besebenzisa Ukuxela izinto ezithandayo
nesihloko esitsha umz. ukutya Umz. Ukufunda itekisi ngomxholo
isigama esitsha kunye negrama. nezingathandwayo
othile kunye nokuphendula
Ukuthetha okungekho sesikweni
imibuzo ekhangela ukuqonda. Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala Upelo
emaqeleni:
(umsebenzi ungahlolwa) • Ukucwangcisa Amagama athanda ukubhidaniswa
Ukuziqhelanisa namagama amatsha
1-2 (oomabizwafane
kunye nokusebenzisa izivakalisi Ukusetyenziswa kwesichazi- • Ukuyila/ukudrafta
ezilula ukuchaza imifanekiso magama esilwimi-mbini Isigama ngokusemxholweni
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
enxulumene nomxholo omtsha.
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
Ukugxininisa kubizo lwamagama
kunye nethoni. • Ukunikezela
(umsebenzi ungahlolwa)
Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
kufundelwa ukuqonda omfutshane: zegrama kubhalo lwabafundi lwengxoxo
Umz. Ukuphulaphula iingxoxo
kwinqanaba lesivakalisi kunye yababini
zababini ezifundwa ngabalingane/ Ukufundisa kunye nokuxoxa ngeempawu zokubhala
nomhlathi:
ngezibini itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Amagama abonisa ulandelelwano
Ukufunda imiyalelo eyodwa omfutshane ngenjongo ethile. lwezinto, afana nala: Okokuqala,
Ukuthetha nokunikezela
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
enxulumene nesihloko esitsha okwesibini, elokugqibela, emva koko,
okusesikweni Ukubhala imiyalelo umz. ukwenza okwakho ukutya
umz. Indlela yokwenza ukutya
okuthandayo okanye isiselo osithandayo Isiyaleli
Umz. Abafundi bafunda okuthile okanye isiselo.
ngokuvakalayo iingxoxo zababini. Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala Imiyalelo elandelelanayo
3-4 (umsebenzi ungahlolwa) • Ukucwangcisa Uhlobo lokukhanya
• Ukuyila/ukudrafta Iimpawu zokubhala
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Upelo
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
• Ukuhlela nokubhala kwakhona Amagama adla ngokubhidaniswa
(oomabizwa afane
• Ukunikezela
Ukusetyenziswa kwezivumelanisi
(umsebenzi ungahlolwa)
ngokuchanekileyo
Isigama ngokusemxholweni.
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1
IYYN
nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufunda ngokunzulu iitekisi Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
ezibonwayo: omfutshane: zegrama kumsebenzi wabafundi
Abafundi baphulaphula kubalingane wokubhalela injongo ethile
xa benikezela ngolwazi. Umz. indlela Ukubukela iitekisi eziviwa Ukuleyibhelisha umfanekiso wendawo yokuphekela.
yokwenza ukutya okuthandwayo zibonwa ezisekelwe kumxholo Amagama abonisa ulandelelwano
Ukubhala uluhlu lokuthenga izithako zokupheka lwezinto, afana nala: Okokuqala,
osematheni. Umz. Inkqubo
Ukuthetha nokunikezela okwesibini, elokugqibela, emva koko,
yokupheka ekumabonakude Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala
okusesikweni:
Isiyaleli
Ukuphendula imibuzo emva • Ukucwangcisa
Abafundi benza intetho
kokubukela Imiyalelo elandelelanayo
5-6 elungiselelweyo. Umz.ukunika • Ukuyila/ukudrafta
imiyalelo ukugqibezela umsebenzi Isikhankanyi
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
owodwa Iimpawu zokubhala
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
(umsebenzi ungahlolwa) Upelo
• Ukunikezela
Amagama adla ngokubhidaniswa
Ukongeza isigama esitsha kwisichazi magama
Ukusetyenziswa kwezivumelanisi
ngokuchanekileyo
Isigama ngokusemxholweni
Ukuphulaphulela ulwazi/ Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Iindlela zokuthetha
nokuzonwabisa kwinqanaba lomhlathi omfutshane:
Izicelo ezichubekileyo
Ukuphulaphula ingxoxo yababini. Umz. Ukufunda umhlathi Ukuvala izikhewu okusekelwe ekuphulaphuleni
Izalathandawo
Umz. Umthengi nomthengisi ochazayo ngomxholo ofundwayo ingxoxo. Umz. Izinto ezithengwe ngumthengi kunye
kunye nokuphendula imibuzo namaxabiso. Imibuzo efana nale: Phi? Ngaba unayo?
Ukuthetha okungekho sesikweni
Zingaphi? Yimalini? njl. njl.
kunye nomsebenzi weqela. (kungahlolwa ukufundela Ukubhala izivakalisi/izihloko zomfanekiso osekelwe
ngokuqonda) kumxholo kunye nolwimi olufundisiweyo. Izenzi ezitsha kunye nezibizo
Ukuphendula imibuzo enxulumene
7-8 nokuphulaphula Amanani
izincedisi
Isifinyezo
Upelo
izininzi
Iisigama ngokusemxholweni
53
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
54 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa Itekisi yoNcwadi Itekisi eyilwayo: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
zegrama kumsebenzi wabafundi.
Umz. Ukuphulaphula inxenye yebali/ Umz. Ukufunda ibali/imibongo/ Umz. Ukubhala izihloko zebali lemifanekiso
ibali lonke/umbongo/ingoma/idrama iingoma/idrama emfutshane/ ezisekelwe kumxholo kunye nolwimi olufundisiweyo Ukugxininisa kuyo yonke igrama esele
emfutshane/inoveli emfutshane inoveli emfutshane kunye ukugxininisa kulwimi olufundiweyo kwikota yonke ifundisiwe.
nokuphendula imibuzo
Ukuthetha okungekho sesikweni (Umsebenzi ungahlolwa) Isigama ngokusemxholweni
ekhangela ukuqonda.
kunye nomsebenzi weqela
(Umsebenzi ungahlolwa)
Umz. Ukuphendula ngomlomo/
9 - 10
ukwenza uqikelelo usebenzisa
isihloko/imifanekiso.
nokuthetha nokunikezela
okusesikweni
Ukufunda ngokuvakalayo
okulungiselelweyo. Umz. Ibali/
umbongo, ingoma njl.
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-3
Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi wesi-9
I-Orali: Ukufunda okulungiselelweyo/ingxoxo Ukubhala: Um(imi)hlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/itekisi Uvavanyo lwesi-2: sicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
yababini/isicatshulwa/intetho elungiselelweyo yonxibelelwano (emfutshane okanye ende) OKANYE
Uncwadi: Imibuzo ngokusemxholweni
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LESI-8 IKOTA YESI-4
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
kolwimi
IYYN Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuqonda: Ukufunda ngokunzulu iitekisi Itekisi yomhlathi omfutshane Iindlela zokuthetha
ezikwinqanaba legama:
Ukwazisa isigama esitsha Ukuziqhelanisa nokubhala amagama amatsha Izicelo
ngokusemxholweni ngokuphulaphula Ukubukela kunye nokufunda kwizichazi magama/ukwenza uqashi-qashi wephazili/
Isiyaleli
izandi ezenziwa ziintlobo zezithuthi amagama amatsha ukuleyibhelisha imifanekiso/ukubhala izihloko
ngokusemxholweni. zemifanekiso. Izihlanganisi
Ukuthetha okungekho sesikweni
Kunye Upelo
Ukuphendula imibuzo emva
kokuphulaphula izandi. Umz. Ukufunda ngokunzulu iitekisi Izininzi
zeentlobo zezithuthi ezahlukeneyo ezikwinqanaba lesivakalisi
Izifinyezo
1-2 kunye nomhlathi:
Izichazi kunye nezihlomelo
Ukufunda ingxoxo yababini
kumxholo okhethiweyo. Ixesha langoku
Umz. Umntu ofuna ukuya
kwenye indawo esuka kwenye Ixesha elizayo
esebenzisa uhlobo oluthile Amaxesha kunye neentsuku zeveki
lwesithuthi.
Isigama ngokusemxholweni
Ukuphendula imibuzo
yesishwankathelo kwingxoxo
yababini
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Ukufundela ukuqonda: Itekisi yobugcisa bokubhala: Iziphumlisi
Ukuphulaphula umbongo/ibali Itekisi yoncwadi Abafundi babhala itekisi yobugcisa bokubhala Upelo
elisekelwe kumxholo esekelwe kwisivuseleli esibonwayo. Umz. Indawo
Abafundi bangafunda imibongo Izalathandawo
ethile edolophini
Ukuthetha okungekho sesikweni eyongezelelweyo/itekisi
Ixesha langoku nelizayo
kunye nomsebenzi weqela kwisihloko esikhethiweyo. Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala
Imo evumayo nelandulayo
3-4 Abafundi bafunda baphinde bacule Ukuphendula imibuzo • Ukucwangcisa
iculo okanye benze umbongo yokuvavanya ukuyiqonda itekisi izibandawo
• Ukuyila/ukudrafta
Ukugxininisa ekuphimiseleni Ukukhangela isigama esitsha Izichazi kunye nezihlomelo
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
amagama, isingqisho, ulwimi kwisichazi-magama esilwimi-
Isigama ngokusemxholweni
lokusebenzisa intshukumo mbini. • Ukuhlela nokubhala kwakhona
yamalungu omzimba kunye
• Ukunikezela
nezijekulo.
55
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
56 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa Ukufunda ngokunzulu iitekisi Itekisi yobugcisa bokubhala Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
ezibonwayo: zegrama kumsebenzi wobugcisa
Abafundi baphulaphula Abafundi babhala izihloko zebali lemifanekiso
bokubhala
imisetyenzana eyiliweyo efundwa Abafundi bangabukela iitekisi
Ukugxininisa kumanqanaba enkqubo yokubhala
ngabalingane ezibonwayo baze batshatise Ukwenza imisebenzi kiwimiba yolwimi
izivakalisi neetekisi ezibonwayo • Ukucwangcisa efundisiweyo.
Ukuthetha nokunikezela
okusesikweni • Ukuyila/ukudrafta Izichazi
Umfundi ufunda itekisi • Ukuvavanya ushicilelo lokuqala Imibala
elungiselelweyo eyiliweyo okanye
• Ukuhlela nokubhala kwakhona Izicelo
5-6 umbongo.
• Ukunikezela Upelo
Izininzi
Ixesha langoku
Isilanduli
Izalathandawo
izimnini
Isigama ngokusemxholweni
Ukuphulaphulela ulwazi/ Ukufundela ukuqonda Iitekisi eziyiliweyo neetekisi zonxibelelwano/ Uhlaziyo lwezakhi nemigaqo
ukuqhagamshelana imihlathi yokusetyenziswa kolwimi kunye
Itekisi ezikhethiweyo zokuhlaziya
nesigama
Uhlaziyo kusetyenziswa ingxoxo ubuchule bokufundela ukuqonda Ukuhlaziya nokugxininisa inkqubo yokubhala iintlobo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
7-8 yezihloko ezifundisiweyo enyakeni. ezahlukeneyo zeetekisi ezifana nezi-iingxoxo zababini/ Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
Uhlaziyo lweetekisi zoncwadi
umhlathi obalisayo kunye neetekisi zemihlathi zegarama kumsebenzi wabafundi
Ukuthetha okungekho sesikweni
emifutshane
Izihloko zebali lemifanekiso.
Abafundi baphendula imibuzo
esekelwe kumsebenzi ofundisiweyo
9 - 10 Iimviwo zokuphela konyaka
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1
IYYN
nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni yeKota yesi-4
Umsebenzi we-10
Uviwo lokuphela konyaka:
Iphepha loku-1: *I-Orali
Iphepha lesi-2: Ulwimi ngokusemxholweni, uncwadi nokubhala
*Amanqaku onyaka le-orali athathelwa kwimisebenzi yokuthetha, ukuphulaphula nokufunda eyenziwe apha phakathi enyakeni. Amanqaku okugqibela makaquke ubuncinane
umsebenzi omnye wokuthetha okulungiselelweyo, omnye wokuphulaphula kunye nomnye wokufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo.
57
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
3.5.3 IBanga le-9
58 IBANGA LE-9 IKOTA YOKU-1
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokuBukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukunxibelelana Ukufundela ukuqonda: Itekisi eziyiliweyo/Itekisi yonxibelelwano ende/ Isakhiwo sesivakalisi
nabanye kunye nengxoxo umhlathi omde:
Ulwazi (Intloko-isivisa-injongosenzi)
yababini:
Umhlathi/Ingxoxo yababini
Umz. Inkcazo ngomntu othile/ Ukusebenzisa ixesha langoku
Ngababini kunye neklasi yonke:
umfanekiso womntu othile Umz. Ukubhala umhlathi ochazayo/ingxoxo yababini
Isigama kwiitekisi ezifundiweyo
Ukwazisa umlingane usebenzisa
Ukunika ulwazi ngendlela olulandelelana ngayo
ulwazi olunikiweyo: umz.
Amanqanaba enkqubo yokubhala:
Ubuzwe
• Ukucwangcisa
1-2 Igama
• Ukuyila/ukudrafta
Iminyaka
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
Ibanga
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
Imvelaphi
• Ukunikezela
Ukuthetha nokunikezela
okuseSikweni:
Ukufunda ngokuvakalayo
okulungiselelweyo
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: Itekisi yoNcwadi yoku-1: Itekisi yobuGcisa bokubhala: Ukufundisa izenzi ezitsha
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Ukuthetha okungekho seSikweni Umz. Ukufundela ukuqonda Ukubhala umhlathi obalisayo Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
kunye nomsebenzi weqela: nokonwabela izicengcelezo/ zegrama kumsebenzi wabafundi
Ukulandela amanqanaba enkqubo yokubhala:
imibongo/imibongo/iingoma
Umz. Ukufunda ngentloko Isigama ngokusemxholweni
• Ukucwangcisa
3-4 isicengcelezo/ingoma baze bayenze Ukuxoxa ngetekisi
ngamaqela • Ukuyila/ukudrafta
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
• Ukunikezela
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1
IYYN
nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Izibizo
nokuqonda: kwinqanaba legama omfutshane/Itekisi eyiliweyo:
Izenzi
nesivakalisi:
Ukuthetha okungekho seSikweni Umz. Ukugcwalisa ifomu ngokomsebenzi
Isigama ngokusemxholweni
kunye nomsebenzi weqela: Umz. Ukuqala isihloko esitsha: ophulaphuliweyo.
Ukufundisa iimpawu Ukufunda itekisi “ Ikhaya lam” Umz. Ukubhala umhlathi ngekhaya lakhe umfundi.
zokuphulaphulela ulwazi
Amanqanaba enkqubo yokubhala:
5-6 Umz. Ulwazi olugcwaliswa kwifomu:
• Ukucwangcisa
Inani lamagumbi okulala.
• Ukuyila/ukudrafta
Igadi
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
Ikhitshi
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
Igumbi lokuhlambela
• Ukunikezela
Ukuphulaphulela Ukufunda nzulu itekisi Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Iimpawu zokubhala
ukuqhagamshelana nolwazi: ezibonwayo: omfutshane:
Izalathandawo
UkuThethela injongo eyodwa/ Ukulandela iimpawu zetekisi Umz. Ukufundisa iimpawu zengxoxo yababini/intetho
Intetho-ngqo
Ukuthetha okungekho seSikweni: ebonwayo. elungiselelweyo
Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
Umz. Umfanekiso wekhaya Umz. Umfanekiso wekhaya Ukubhala ingxoxo yababini/intetho elungiselelweyo
zegrama kumsebenzi wabafundi
obusetyenziswe ngexesha ohamba netekisi
Amanqanaba enkqubo yokubhala:
7 -8 lokufunda: Isigama ngokusemxholweni
• Ukucwangcisa
Ukubuza imibuzo ngomfanekiso
kuze kuphendulwe • Ukuyila/ukudrafta
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
• Ukunikezela
59
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
60 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuzonwabisa/ Ukufundela ukuqonda: Itekisi eyilwayo/Itekisi yonxibelelwano/umhlathi: Izenzi, izichazi nezibizo-Ukuhlaziya
ulwazi oluthile: kubandakanya ukufunda nokubhala
Umz. Ukufunda umhlathi Umz. Ukubhalwa kwezivakalisi/Ukuleyibhelisha
Umz. Ukuphulaphulela ukuqonda imifanekiso Ukuguqulwa kwezivakalisi ukuhlola
Ukubukela nokuxoxa ngeetekisi
igrama efundisiweyo
Ukuthetha nokunikezela ezibonwayo ezahlukeneyo umz.
okulungiselelweyo: Umfanekiso, ifoto Ukuchaza intsingiselo yezenzi, izichazi
nezibizo ezisetyenziswayo
Umz. Ingxoxo yababini okanye
9 - 10 Intetho elungiselelweyo Ukugxininiswa kwegrama efundiswe
kwikota yoku-1
Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
zegrama kumsebenzi wabafundi
Isigama ngokusemxholweni
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwikota yoku-1
Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3
I-Orali: Ukuphulaphulela ukuqonda/ingxoxo yababini/ Ukubhala: Um(imi)hlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/ Uvavanyo loku-1: Isicatshulwa nokusetyenziswa kolwimi
Intetho elungiselelweyo/Incoko/Ukufunda ngokuvakalayo Itekisi yonxibelelwano (emfutshane okanye ende)
okulungiselelweyo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA LE-9 IKOTA YESI -2
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
kolwimi
IYYN Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela
Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Iimpawu zokubhala
kwinqanaba lesivakalisi: omfutshane:
Umz. Ukuphulaphula imiyalelo/ Isiyaleli
izalathisio ezinikiweyo Ukufunda imizekelo yemiyalelo Amanqanaba enkqubo yokubhala:
Izihlanganisi eziqhelekileyo
okanye izalathiso
Ukuthethela injongo ethile/ • Ukucwangcisa
Izihlanganisi ezibonisa unobangela
Ukuthetha nokunikezela
• Ukuyila/ukudrafta (Umz. kuba, ngoko ke) nexesha (Umz..
okuseSikweni
ngoko, okulandelayo, emva koko)
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
(Ukufunda ngokuvakalayo
Izalathandawo (uhlaziyo)
1-2 okulungiselelweyo) • Ukuhlela nokubhala kwakhona
Izilandulo
Umz. Ukunika imiyalelo okanye • Ukunikezela
izalathisi(ukusuka kwindawo ethile Isigama ngokusemxholweni
Umz. Ukubhala amacala okanye imiyalelo
usiya kwenye)
okanye
Ukufunda ngokuvakalayo
okulungiselelweyo-imizekelo
yemiyalelo nezalathisi.
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
kwinqanaba legama omfutshane: zegrama kumsebenzi wabafundi
Umz. Ukuphulaphula
nesivakalisi:
imiyalelo/izalathiso ezinikelwe Umz. Ukubhalela injongo ethile. Iimpawu zokubhala
ukuphulaphulela ukuqonda/iintetho Ukufundela ukuchonga kunye
INkqubo yokubhala intetho elungiselelweyo. Isiyaleli
ezilungiselelweyo nokuxoxa ngemisebenzi ye-umz.
Amanqanaba enkqubo yokubhala: Izihlanganisi eziqhelekileyo.
Ukuthetha nokunikezela Isiyaleli,
okusesikweni: • Ukucwangcisa Izihlanganisi ezibonisa unobangela
3-4 Izalathandawo ezifundisiweyo
(Umz. kuba, ngoko ke) nexesha (Umz..
Ukuxoxa ngeempawu zentetho • Ukuyila/ukudrafta
ngoko, okulandelayo, emva koko)
elungiselelweyo
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
Izalathandawo(uhlaziyo)
Intetho elungiselelweyo Umz.
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
Ukunika izalathiso/ukwenza into Izilandulo
(imiyalelo) • Ukunikezela
Isigama ngokusemxholweni
Intetho elungiselelweyo (ukutyebisa ulwazi)
61
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
62 Iiveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile: Ukufundela ukuqonda Itekisi yonxibelelwano emfutshane/umhlathi Izakhi nemigaqo yokwakhiwa
kwinqanaba lesivakalisi omfutshane: kwezivakalisi kunye namabinzana.
Ukuphulaphulela ukuqonda
nomhlathi:
Umz. Ukuleyibhelisha ingxelo yemozulu/iisimboli Ixesha langoku/elizayo
Ukuthetha okungekho sesikweni
Ukufunda nokucacisa iimpawu zemozulu/imifanekiso
Izenzi ezitsha
5-6 Ukuthetha okungekho seSikweni: umz. Iikhathuni, imephu
Umz. imozulu yemozulu/ingxelo yemozulu/ Izaci
umbongo/ingoma
Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
zegrama kumsebenzi wabafundi
Isigama ngokusemxholweni
Ukuthetha nokunikezela Ukufundela ukuqonda: Itekisi yonxibelelwano emifutshane/umhlathi Ukuchonga uze ugxininise izakhi
okuseSikweni: omfutshane: ezahlukileyo zolwimi nemigaqo
Ukufunda iingxelo zemozulu
yokusetyenziswa kwalo
Umz. nabalingane/iingxoxo zababini Umz. Ukubhala ingxelo yemozulu/ingxoxo yababini
Izininzi
Ukulinganisa/ingxelo yemozulu Amanqanaba enkqubo yokubhala:
Izifinyezo
7-8 Ukuphulaphulela ukuzonwabisa: • Ukucwangcisa
Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
Umz. Ukuphulaphula ingxelo • Ukuyila/ukudrafta
zegrama kumsebenzi wabafundi
yemozulu/ukulinganisa.
• Ukuvavanya ushicilelo lokuqala
Isigama ngokusemxholweni
• Ukuhlela nokubhala kwakhona
• Ukunikezela
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
9 - 10 Iimviwo zaphakathi enyakeni (Juni)
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-2
Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5 Umsebenzi wesi-6
I-Orali: Intetho elungiselelweyo Uncwadi: Imibuzo ngokomxholo Iimviwo zaphakathi konyaka (Juni): Isicatshulwa, ulwimi,
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ngokusesikweni/imozulu/ingxoxo yababini/ uncwadi nokubhala
Ukufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo
IBANGA 9 IKota yesi-3
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
kolwimi
IYYN Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela
Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuncoma Ufundo-nzulu ufundela Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Izakathandawo
ukuqonda imihlathi:
Umz. Ukuphulaphula izandi Ukufundisa uxoxe ngeempawu zokubhalwa kweleta Ukulandelelana kwamagama
ezibhekisele kumxholo othile umz. Umz. Ukufunda itekisi yobuhlobo/umhlathi obalisayo/ochazayo
Isimnini
efama engomxholo othile uphendule
Ukubhala ileta yobuhlobo/umhlathi obalisayo/
imibuzi yokuqonda Isichazi nezihlomelo
Intetho elungiselelweyo ochazayo umz. Ukutyelela efama
nonikezelo Ukuthelekisa
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala:
1-2 Ukufunda ngokuvakalayo Iimpawu zokubhala
• Ukucwangcisa
okulungiselelweyo kugxininiswa
Izivumelanisi zezenzi esentloko/
kutyibiliko, indlela yokubiza • Ukubhala idrafti
esenjongosenzi
amagama nethoni
• Ukuhlela
Ixesha langoku/elidlulileyo
Umz. itekisi engomxholo othile
• Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha
Isibuliso seleta yobuhlobo
• Ukunikezela
Isigama ngokusemxholweni
Ukuphulaphulela ukusebenzisana: Ukufundela ukuqonda: Itekisi yonxibelelwano ende/umhlathi omde: Izalathandawo
Umz. Phulaphula imibuzo ebhekisele Ukufunda itekisi yoncwadi (uyaqhubeka) Ukulandelelana kwamagama
kwinto ebonwayo (umfanekiso ufundela ulwazi nokuqonda kwisivakalisi
Ukufundisa uxoxe ngeempawu zokubhalwa kweleta
wefama)
Okanye yobuhlobo/umhlathi obalisayo/ochazayo Isimnini
Intetho engalungiselelwanga
Umzekelo weleta yobuhlobo Ukubhala ileta yobuhlobo/umhlathi obalisayo/ Izichazi nezihlomelo
nomsebenzi weqela
okanye umhlathi ochazayo umz. Ukutyelela efama
Ukuthelekisa
Umz. Ukuphendula imibuzo
3-4 Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala:
ngomlomo ebhekisele kwinto Iimpawu zokubhala
abayibonayo • Ukucwangcisa
Isivumelanisi
• Ukubhala idrafti
Izivumelanisi zezenzi esentloko/
• Ukuhlela esenjongosenzi
• Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha Ixesha langoku/elidlulileyo
• Ukunikezela Isigama ngokusemxholweni
63
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
64 Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuqonda Ukufundwa ngokunzulu itekisi Itekisi eyilwayo: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
ebonwayo: zegrama kumsebenzi wabafundi
Umz. Ukuphulaphula isandi Ukuleyibhelisha umfanekiso umz. owegaraji
Ukubukela imifanekiso Ukwenza isicelo
Kunye Okanye
ebhekisele kumxholo
Kuhlaziywa isiyaleli
Nokuphulaphula incoko yababini okhethiweyo – umz. igaraji Itekisi yonxibelelwano/Umhlathi:
engomxholo omtsha umz. Evenkileni Izihlomelo
Ukufakela ulwazi olushiyiweyo olubhekisele kwincoko
okanye egaraji
yababini ebiphulaphulwe Izenzi nezibizo ezitsha
Intetho engalungiselelwanga
Ukubhala umhlathi ochazayo umz. ngomfanekiso Iintlobo zezenzi
nomsebenzi weqela:
5-6 obhekisele kumxholo
Upelo
Umz. Ukusebenzisa isigama
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala:
somxholo omtsha, ukuthetha Isigama ngokusemxholweni
ngezinto azivayo aziqhelanise • Ukucwangcisa
nokubiza izivakalisi
• Ukubhala idrafti
• Ukuhlela
• Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha
• Ukunikezela
Ukuphulaphulela ukuncoma Ukufundela ukuqonda Itekisi eyilwayo: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
umhlathi zegrama kumsebenzi wabafundi
Ukuphulaphula abanye abafundi Ukubhala izivakalisi/izihloko zemifanekiso ebhekisele
besenza umdlalo wokulinganisa Umz. Umlingane ufunda kumxholo othile nolwimi olufundiweyo. Ukwenza isicelo
umhlathi ochazayo obubhalwe
Intetho elungiselelweyo Ukuhlaziya isiyaleli
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
kwiveki engaphambili (ufundela
nokunikezela
ukuzonwabisa) Izihlomelo
Umdlalo wokulinganisa umz. Egaraji
okanye Izenzi nezibizo ezitsha
7-8 Itekisi yoncwadi Amanani
Umz. Ukufundela ukuzonwabisa Iintlobo zezenzi
umz. umbongo/ibali elifutshane/
Izifinyezo
umdlalo omfutshane/inoveli
emfutshane
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Upelo
Isininzi
Isigama ngokusemxholweni
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1
IYYN
nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuncoma Itekisi yoncwadi Itekisi eyilwayo: Ukubethelela yonke igrama efundwe
kule kota
Umz. Ukuphulaphula iindawana Umz. Ukufunda ibali/imibongo/ Umz. Ukubhala izihloko kwibali lemifanekiso
kwibali elipheleleyo/kwimibongo/ iingoma/imidlalo emifutshane/ ebhekisele kumxholo othile nolwimi olufundiweyo Isigama ngokusemxholweni
kwiingoma/kumdlalo omfutshane/ inoveli emfutshane uphendule ukubethelela igrama efundwe kule kota
kwinoveli emfutshane imibuzo yokuqonda
Incoko nomsebenzi weqela
9 - 10
Umz. Ukuphendula ngomlomo/
ukwenza uqikelelo ngesihloko/
umfanekiso
Ukufunda ngokuvakalayo
Ukuqwalasela umz. indlela yokubiza
amagama nakutyibiliko
Imisebenzi yoHlolo oluseSikweni lweKota yesi-3
Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi we-9
I-orali: Ukufunda ngokuvakalayo Ukubhala: Um(imi)hlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/Itekisi Uvavanyo lwesi-2: Isicatshulwa nolwimi OKANYE
okulungiselelweyo/Isicatshulwa yonxibelelwano (emfutshane okanye ende)
Uncwadi: Imibuzo ngokomxholo
esiphulaphulwayo/Intetho elungiselelweyo/
65
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IBANGA 9 IKota yesi-4
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
66
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ukuqonda Ufundo-nzulu lweTekisi Itekisi eyilwayo: Isilanduli
ebonwayo
Ukuphulaphula incoko yababini umz. Ukuziqhelanisa nemibuzo ebhekisele kumxholo othile Ukwenza izicelo
ngomxholo omtsha – umntu u-odola Ukubukela ufunde imifanekiso/ uphendule ngezivakalisi.
Izinto azithandayo nangazithandiyo
ukutya kwivenkile yokutya imenyu ehambelana nomxholo
Ukuleyibhelisha imifanekiso esetyenzisiweyo.
umz. iindidi ezahlukileyo zokutya Izihlanganisi
Intetho elungiselelweyo
Umhlathi:
Ukufunda incoko yababini Iindidi zeedilesi
Ukuphendula imibuzo emva
engomxholo okhethiweyo umz. Ukubhala incoko yababini umz. Ukulinganisa
kokubukela nokufunda itekisi Amanqaku
Imeko yasevenkileni ethengisa ukuthenga ukutya evenkileni yokutya
ebonwayo
ukutya okanye ukuthenga ukutya Iintlobo zezenzi
Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala:
1-2 Phendula imibuzo yokuqonda Ukubonisa umlinganiselo
• Ukucwangcisa
ebhekisele.
Izichazi nezihlomelo
• Ukubhala idrafti
Isimnini
• Ukuhlela
Isimelabizo sokwalatha
• Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha
Upelo
• Ukunikezela
Isininzi
Izifinyezo
Isigama ngokusemxholweni
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1
IYYN
nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Ukufundela ukuqonda Itekisi eyilwayo/umhlathi: Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
zegrama kumsebenzi wabafundi
Umz. Ukuphulaphulela ukuqonda Umz. Ukufunda iincoko Ukubhala umz. ingxoxo yabathathu besevenkileni
umxholo obukhethwe kwiiveki zabafundi ezibhaliweyo yokutya – iweyitara nabathengi ababini Isilanduli
ezingaphambili.
Okanye Izihlomelo
Intetho elungiselelweyo
Umz. Itekisi ngomxholo Ukwenza izicelo
nokunikezela:
okhethiweyo
Izinto azithandayo nangazithandiyo
Umz. Incoko yababini/umdlalo
wokulinganisa njengoko ibhaliwe Izihlanganisi
kwiveki engentla
Iindlela zokuthetha (umz. Manenekazi
nani manene)
3-4 Iintlobo zezenzi
Ukubonisa umlinganiselo
Izichazi nezihlomelo
Isimnini
Isimelabizo sokwalatha
Upelo
Isininzi
Izifinyezo
Isigama ngokusemxholweni
67
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Izakhi nemigaqo yokusetyenziswa
Ukuphulaphula nokuthetha Ukufunda nokubukela Ukubhala nokunikezela kolwimi
68 Iveki (ifundiswa ngokunxulunyaniswa
Iyure e-1 Iyure e-1 Iyure e-1 nezakhono nangokuzimeleyo)
Iyure e-1
Ukuphulaphulela ulwazi oluthile Ufundo-nzulu lweTekisi Itekisi eyilwayo: Izichazi
ebonwayo:
Umz. Abafundi baphulaphula Umz. Ukuleyibhelisha imifanekiso; Isiphawuli
isigama esitsha besenzisa itekisi Abafundi babukela bafunde
Ukuziqhelanisa nokubhala izivakalisi ezichazayo Imibala
ebonwayo – Ukufundisa umxholo itekisi umz. Umfanekiso wabantu
omtsha abohlukileyo benxibe impahla Ukuziqhelanise nokubhala imibuzo neempendulo Ukwenza izicelo
engafaniyo. Umz. Bangatshatisa Umz. Unxibe ntoni? Yimalini laa ilokhwe?
Intetho engalungiselelwanga itekisi nomfanekiso. Upelo
Umz. Ukubhala umhlathi ochazayo uchaze into
Ukuziqhelanisa nokufunda imibuzo enxitywe okanye ethengwe ngomnye Isininzi
5-6 uze uyiphendule umz. Unxibe ntoni?
Yimalini le ilokhwe? Ukugxininisa kwinkqubo yokubhala: Ixesha langoku
• Ukucwangcisa Isilanduli
• Ukubhala idrafti Isimelabizo sokwalatha
• Ukuhlela Isimnini
• Ukulungisa iziphene nokubhala ngokutsha Isigama ngokusemxholweni
• Ukunikezela
Ukuphulaphulela ukuncoma Ukufundela ukuqonda Amalungiselelo oviwo Ukuhlaziya ukwakhiwa kwezivakalisi
nemigaqo yolwimi olufundiweyo
Umz. Ukuphulaphula ingoma/ Umz. Itekisi ekhethwe kumxholo Ukubethelela inkqubo yokubhala iindidi ezahlukeneyo
umbongo/umhlathi ochazayo othile kuze kuphendulwe imibuzo zeetekisi ezinjengencoko yababini, umhlathi ochazayo/ Umsebenzi wokulungisa iimpazamo
obhalwe ngabafundi kwiveki yokuqonda obalisayo zegrama kumsebenzi wabafundi
7-8 engentla
Isigama ngokusemxholweni
Intetho elungiselelweyo
Umz.Ukubethelelwa kwemibuzo
INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
nezivakalisi ezenziwe ngomlomo
kule kota.
9 - 10 Uviwo lokuphela konyaka
Umsebenzi woHlolo oluselikweni lweKota yesi-4
Umsebenzi 10
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Uviwo lokuphela konyaka:
Iphepha loku-1: *I-orali
Iphepha lesi-2: Ulwimi ngokusemxholweni, uncwadi, ukubhala
*Amanqaku onyaka le-orali athathelwa kwimisebenzi yokuthetha, ukuphulaphula nokufunda eyenziwe apha phakathi enyakeni. Amanqaku okugqibela makaquke ubuncinane
umsebenzi omnye wokuthetha okulungiselelweyo, omnye wokuphulaphula kunye nomnye wokufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo.
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ICANDELO LESI-4: UKUHLOLA KULWIMI LWESIBINI
OLONGEZELELWEYO
4.1 INTSHAYELELO
UkuHlola yinkqubo eqhubekayo ecwangcisiweyo yokuchonga, ukuqokelela nokucacisa ulwazi malunga nendlela
abaqhuba ngayo abafundi. Oku kubandakanya amanyathelo amane: ukuqokelela ubungqina bokuphumelela
komfundi; ukuphonononga obu bungqina; ukurekhoda okufunyanisiweyo kubo nokusebenzisa olo lwazi ukuqondisisa
nokuncedisa uphuhliso lwabafundi ukuphucula inkqubo yokufunda nokufundisa.
UkuHlola kufuneka kube ngokungekho sesikweni (UkuHlola kokufunda) nokusesikweni (UkuHlola kokufunda).
Kwiimeko zombini kunikwa ingxelo rhoqo ekufuneka abafundi bayazi ukuze baphucule ukufunda kwabo.
UkuHlolwa kwezakhono zoLwimi makuhlanganiswe. Ukuhlolwa kwesicatshulwa makunxulumaniswe nokusetyenziswa
koLwimi.UkuHlolwa kokubhala makusebenzise izinto ezenzeka kubomi bemihla ngemihla.
4.2 UKUHLOLA OKUNGEKHO SESIKWENI OKANYE KWEMIHLA NGEMIHLA
UkuHlola ulungiselela ukufunda kunenjongo yokuthi gqolo ukuqokelela ulwazi malunga nokuphumelela komfundi
ukwenzela ukuba akwazi ukuphucula umsebenzi wakhe wokufunda uthi xhaxhe kunoko enzile.
UkuHlola okungekho seSikweni kusekelwe ekubekeni esweni inkqubela yabafundi yemihla ngemihla. Oku
kwenziwa ngokubonisa, ngokuxoxa, ngokwenza imisebenzi eboniswayo(yeprakthikali), ngeenkomfa zabafundi
nootitshala, ukufundisa eklasini, njalo-njalo. UkuHlola okungekho seSikweni kungathetha ukumana unqumamisa
isifundo ukuqwalasela indlela abaqhuba ngayo abafundi okanye ukuxoxa nabafundi malunga nendlela ukufunda
okuqhubeka ngayo. UkuHlola okungekho seSikweni kufuneka kusetyenziselwe ukunika ingxelo kubafundi
nokuxhobisa kucwangciselo lokufundisa, kodwa akukho mfuneko yokuba oku kubhalwe phantsi. Makungabonwa
oku njengokwahlukileyo koko kwaseklasini. Le misebenzi yokuHlola inokumakishwa ngabafundi okanye ootitshala.
UkuziHlola nokuHlola umlingane wakho kubandakanya abafundi. Oku kubaluleke kakhulu kuba kuvumela abafundi
bakwazi ukufunda nokuqaphela indlela abasebenza ngayo. Iziphumo zemisebenzi yemihla ngemihla yokuHlola
ngokungekho seSikweni azirekhodishwa ngokuseSikweni, ngaphandle kokuba utitshala ufuna ukwenza njalo.
Iziphumo zemisebenzi yemihla ngemihla yokuHlola azithathelwa ngqalelo ekupasisweni nasekukhutshelweni
isatifikethi.
4.3 UKUHLOLA OKUSESIKWENI
Yonke imisebenzi yokuHlola eyenza inkqubo yokuHlola okuseSikweni yonyaka, ithathwa njengokuHlola okuseSikweni.
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni iyamakishwa ize irekhodwe ngokuseSikweni ngutitshala elungiselela
ukudluliselwa phambili komfundi nokukhutshwa kwesetifikethi. Yonke imisebenzi yokuHlola okuseSikweni ifumana
uqwalaselisiso (kwimodareyshini) olujoliswe ekuqinisekiseni ngomgangatho kunye nokuqinisekisa ngokumiselwa
kwemigangatho efanelekileyo.
UkuHlola okuseSikweni kunika ootitshala indlela eyondeleleneyo yokuphonononga inkqubela phambili yabafundi
kwiBanga, ngakumbi kwisifundo esithile. Imizekelo yokuHlola ngokuseSikweni iquka uvavanyo, iimviwo, imisebenzi
yeprekthikhali, iiprojekthi, imisebenzi ye-orali/yentetho yomlomo, imiboniso njalo-njalo. Imisebenzi yokuHlola
okuseSikweni iyinxalenye yeNkqubo yokuHlola yonyaka eseSikweni kwiBanga ngalinye nakwisifundo ngasinye.
IYYN 69
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Itheyibhile 1: IBanga lesi-7 - 9
UkuHlola okuseSikweni
Enyakeni Uviwo lokuphela konyaka
40% 60%
UkuHlola okwenziwa esikolweni
Amaphepha oviwo lokuphela konyaka
(SBA)
40% 35% 25%
Iimvavanyo ezi-2 Iimviwo ezibhalwayo Imisebenzi yokuHlola ye-orali:
Iphepha loku-1
Imisebenzi emi-6 Iphepha lesi-2: ULwimi
ngokusemxholweni, ukubhala kunye UkuPhulaphula
Uviwo lwaphakathi enyakeni (Juni)
noncwadi (Iyure e-1½)
UkuThetha okulungiselelweyo
UkuFunda okulungiselelweyo
Imisebenzi ye-orali eyenziwe enyakeni
iyinxalenye yokuHlola kwangaphakathi
kwasekupheleni konyaka.
Iindidi zokuHlola ezisetyenziswayo mazihambelane nobudala kwanezinga lophuhliseko lwabafundi.Uyilo lwalo
msebenzi kufuneka lubandakanye umxholo wesifundo kunye neendidi zemisebenzi ezenzelwe ukufezekisa iinjongo
zesifundo.
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni mayilungiselele uludwe lwamazinga okuqonda njengokuba kubonisiwe
ngasezantsi.
ITheyibhile yesi-3
Amazinga IPesenti
Umsebenzi
okuQonda yomsebenzi
Izinga lokuqonda Imibuzo ejoliswe kwingcombolo yolwazi ecaciswe gca kwitekisi.
usebenzisa
• Nika amagama ezinto/abantu/eendawo
intsingiselo
yentsusa/ • Chonga abantu
engqalileyo/
• Dwelisa imiba/amagama
elisisiseko
(izinga loku-1) • Chaza indawo/umntu
Ukucwangcisa • Yayingubani lo mntu....?
ngokutsha
• Lo mntu wa...........................? Izinga loku-1
(Izinga lesi-2) nelesi-2
• Kwakutheni lo mntu ............?
• Yenzeka nini........................? 80%
• Yenzeka phi.........................?
Imibuzo efuna ulungelelwaniso lolwazi olucaciswe gca kwitekisi.
• Dwelisa amanqaku amabini/izimvo ezimbini ezingundoqo.
• Chonga umntu/abantu…………..
• Cacisa okwenzekayo……………..
• Chaza imeko/okusingqongileyo/abantu………..
70 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Amazinga IPesenti
Umsebenzi
okuQonda yomsebenzi
Ukuthabatha Le mibuzo ibonisa uluvo/intelekelelo malunga nokuzonwabisa. Oku kuquka
izigqibo uluvo malunga nobunyani, ukukholisa, imiba eyinyani nemibono, ukunyaniseka,
usebenzisa ubuchule bokuqiqisa, nemicimbi enjengokunqweneleka nokwamkeleka kwezigqibo
ubungqina nezenzo ngokwemeko yokuziphatha kakuhle.
(Izinga lesi-3) • Ngaba uyavumelana na nendlela umlinganiswa aziphethe ngayo/athetha
Izinga lesi-3:
ngayo?
20%
• Ingaba uluvo/ukuziphatha/ukwenza komlinganiswa kwamkelekile kuwe? Nika
isizathu sempendulo yakho.
• Gxeka uncome ukuziphatha komlinganiswa.
• Khetha amagama amchaza ngokwanelisayo umlinganiswa.
4.4 INKQUBO YOKUHLOLA
Inkqubo yokuHlola iyilwe ngenjongo yokunabisa imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kuzo zonke izifundo esikolweni
kwiKota nganye.
4.4.1 Amagqabantshintshi ngeemfuno zokuhlola
Le theyibhile ilandelayo inika iimfuno zokuHlola okuseSikweni zoLwimi lwesibini oLongezelelweyo:
ITheyibhile 4.1: IBanga lesi-7 - 9
INkqubo yokuHlola
Iimviwo zokuphela
IBanga UkuHlola okwenziwa esikolweni(SBA) ngeKota
konyaka
IKota yoku-1 IKota yesi-2 IKota yesi-3 IKota yesi-4
7-9 Uvavanyo IMsebenzi emi-2 + Uvavanyo olubhalwayo + Uviwo lokuphela
olubhalwayo + uviwo lwaPhakathi iMisebenzi emi-2 konyaka lwangaphakathi
iMisebenzi emi-2 konyaka(Juni) (olusetwa esikolweni)
IBanga Ifomathi yamaphepha oViwo
Iphepha eli-1 Uviwo lokuphela
konyaka lwangaphakathi
IPhepha loku-1: ULwimi
oluqulethe amaPhepha
ngokusemxholweni-
ama-2:
Isicatshulwa, uLwimi,
7-9 uNcwadi nokuBhala IPhepha loku-1: i-Orali
IPhepha lesi-2: ULwimi
ngokusemxholweni-
Isicatshulwa, uLwimi,
uNcwadi nokuBhala.
AmaBanga elesi-7-9
INqaku leKota (IiKota yoku-1-3):
• Ikota nganye, dibanisa amanqaku neetotali uze uziguqulele kwipesenti endaweni yenqaku lekota.
INqaku lokuPhumelela:
• Dibanisa amanqaku ngobunjalo bawo kunye neetotali zemisebenzi yasesikolweni (SBA) ukusukela kwikota yoku-1 ukuya
kwikota yesi-3 uze uwaguqulele kuma-40%.
• Guqula inqaku le-Orali (iPhepha loku-1) libe ngama-25%.
• Guqula iPhepha lesi-2 libe ngama-35%.
IYYN 71
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ITheyibhile 4.2: IBanga lesi-7-9
Inkqubo yokuHlola
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yoku-1
Umsebenzi woku-1 Umsebenzi wesi-2 Umsebenzi wesi-3
I-Orali: UkuPhulaphulela ukuqonda/ UkuBhala: Um(imi)hlathi oyilwayo Uvavanyo loku-1: Isicatshulwa kunye
Intetho elungiseleweyo/Ukufunda (obalisayo/ochazayo)/Itekisi nokusetyenziswa kolwimi
ngokuvakalayo okulungiselelweyo yonxibelelwano emfutshane okanye
ende.
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-2
Umsebenzi wesi-4 Umsebenzi wesi-5: Umsebenzi wesi 6
I-Orali: UkuPhulaphulela ukuqonda/ Uncwadi: Imibuzo ngokomxholo Iimviwo zaphakathi enyakeni:
INtetho elungiseleweyo/UkuFunda
ULwimi ngokusemxholweni –
ngokuvakalayo okulungiselelweyo
isicatshulwa, ulwimi, uncwadi
nokubhala
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-3
Umsebenzi wesi-7 Umsebenzi wesi-8 Umsebenzi we-9
I-Orali: UkuPhulaphulela ukuqonda/ UkuBhala: Um(imi)hlathi oyilwayo
INtetho elungiseleweyo/UkuFunda (obalisayo/ochazayo)/Itekisi Uvavanyo lwesi-2: Isicatshulwa
ngokuvakalayo okulungiselelweyo yonxibelelwano emfutshane okanye nokusetyenziswa kolwimi OKANYE
ende.
Uncwadi: Imibuzo ngokomxholo
Imisebenzi yokuHlola okuseSikweni kwiKota yesi-4
Iimviwo zokuPhela konyaka
IPhepha loku-1: *IiOrali
IPhepha lesi-2: ULwimi ngokusemxholweni-isicatshulwa, ULwimi, uNcwadi nokuBhala
*IiOrali: Abafundi mabenze umsebenzi omnye wokuthetha okulungiselelweyo, umsebenzi omnye wokufunda
ngokuvakalayo apha phakathi enyakeni.
Qaphela:
Uvavanyo lweNkqubo yokuHlola malube lunye, hayi uthotho lweemvavanyo ezininzi ezimfutshane. Uvavanyo
ngalunye kufanele luquke isixa esikhulu somxholo kwaye luthabathe imizuzu engama-30 – 60, lubonise amazinga
ohlukeneyo engqiqo kanye okwamaphepha eemviwo.
72 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
4.4.2 Iimviwo: IBanga lesi-7 -9
IFomathi yePhepha loViwo: Iphepha lesi-2
IPHEPHA ICANDELO IXESHA
A: isiCatshulwa
(Uludwe lweetekisi lunokusetyenziswa kuquka iitekisi ezibonwayo okanye ezizotyiweyo)
ULwmi ngokusemxholweni, uNcwadi
B: ULwimi
Izakhi nokusetyenziswa koLwimi (amagama nezivakalisi) maziHlolwe ngokusemxholweni
kusetyenziswa iitekisi eziziintlobo ngeentlobo.
Ulwazi olunzulu ngoLwimi. AmaBanga
elesi-7 – 9
nokuBhala
C: UNcwadi
Iyure e-1½
Naluphi kwezi zilandelayo:
Isihobe/amabali amafutshane/inoveli emfutshane/idrama emfutshane (imibuzo
ngokusemxholweni)
D: UkuBhala
Um(imi)hlathi oyilwayo (obalisayo/ochazayo)/Itekisi yonxibelelwano (emfutshane okanye
ende)
UMxholo omawufundiswe
UkuHlola kujoliswe kanye kowona mxholo ufundiswayo ofumaneka kolu xwebhu. Ngenxa yokuthungelana komxholo
kumaBanga elesi-7 – 9 jikelele, lo umxholo nezakhono uza kuHlolwa ngokupheleleyo kumaphepha okuphela konyaka
ngamnye.
ImiSebenzi yokuHlolwa ye-orali:
IPhepha loku-1 kwiBanga lesi-7 – 9
Imisebenzi yokuHlolwa ye-orali eyenziwe enyakeni iyinxalenye yokuHlolwa kwangaphakathi ekupheleni konyaka.
Iinkcukacha ngemisebenzi ye-orali, eyenziwa enyakeni zimi ngolu hlobo lulandelayo:
IPhepha lolu-1 IINKCUKACHA
*Yonke imisebenzi ye-orali isetwa, iHlolwe esikolweni ize iphononongwe(imodareyithwe) ngaphandle.
• UkuFunda
UkuFunda okuLungiselelweyo
UkuHlola: UkuQonda itekisi, ukunika intsingiselo, ukusetyenziswa kwelizwi, ukubiza amagama
ngokufanelekileyo.
• UkuThetha
Ii-orali Intetho eLungiselelweyo
UkuHlola: Ukucwangcisa nokulungisa umxholo, ithoni, ukuthetha nezakhono zokunikezela,
izincedisi eziviwa-zibonwa, ulwimi olufanelekileyo.
• UkuPhulaphula
IsiCatshulwa esiPhulaphulwayo
UkuHlola: Ukuphulaphulela ukuqonda nolwazi
*Amanqaku onyaka eeorali athathwa kwimisebenzi yokuthetha, ukuphulaphula nokufunda eyenziwe apha phakathi
enyakeni. Amanqaku okugqibela makaquke ubuncinane umsebenzi wokuthetha okulungiselelweyo, umsebenzi
wokuphulaphula kunye nomsebenzi wokufunda ngokuvakalayo okulungiselelweyo.
Imisebenzi eyenzelwe ukuHlola okuseSikweni iyarekhodwa ukubonisa ukuba umfundi angaqhubeka okanye
aphumelele ukuya kwiBanga elilandelayo.
IYYN 73
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
Utitshala makacwangcise aze anikezele inkqubo yokuHlola okuseSikweni kwiQumrhu elilawula isikolo(SMT) phambi
kokuba uqale unyaka wokufunda. Oku kuza kunceda ukwenza inkqubo yokuHlola yesikolo kwiBanga ngalinye.
Isicwangciso sokuHlola sesikolo masinikwe abafundi nabazali kwiveki yokuqala yekota yokuqala.
4.5 UKUREKHODA NOKUNIKA INGXELO NGOMSEBENZI
Ukurekhoda yinkqubo apho utitshala abhala phantsi izinga lokusebenza lomfundi ngamnye kumsebenzi othile
ohlolwayo.Oku kubonisa inkqubela-phambili yomfundi ekuzixhobiseni ngolwazi oluxeliweyo ngokweeNkcazelo
zePolisi yeKharityhulam nokuHlola. Iirekhodi zomsebenzi womfundi kufanele zinike ubungqina ngenkqubela-phambili
yomfundi ngokweBanga kunye nokulungela kwakhe ukuqhubela phambili xa epasile ukuya kwiBanga elilandelayo.
Iirekhodi zomsebenzi womfundi mazisetyenziswe ukungqinisisa inkqubela-phambili eyenziwe ngootitshala nabafundi
kwinkqubo yokufundisa nokufunda.
Ukukhupha iripoti okanye ingxelo yinkqubo yokwazisa abafundi, abazali babo, isikolo nabanye abathathi-nxaxheba
malunga nendlela asebenza ngayo umfundi ezifundweni zakhe gabalala. Zininzi iindlela ezisetyenziswayo ukunika
ingxelo ngomsebenzi womfundi. Ziquka amakhadi eripoti okanye engxelo, ukubiza iintlanganiso nabazali, iintsuku
zokutyelela esikolweni, iinkomfa zabazali nootitshala, ukufownela abazali, ukuthumela iileta kubazali, ukuthumela
iphetshana leendaba lasesikolweni, njalo-njalo. Ootitshala kumabanga onke banika ingxelo ngokweepesenti
ngesifundo ngasinye. Amazinga ohlukeneyo okuphumelela kunye neepesenti ahambelana nazo adweliswe kule
Theyibhile ingasezantsi.
IIKHOWUDI NEEPESENTI ZOKUREKHODA NOKUNIKA INGXELO NGOMSEBENZI
INKCAZELO NGENDLELA AQHUBE
IKHOWUDI NGAYO KUMSEBENZI WAKHE IPESENTI
UMFUNDI
7 Uphumelele emagqabini 80 – 100
6 Uphumelele ngokugqwesileyo 70 – 79
5 Uphumelele ngokuqaqambileyo 60 – 69
4 Uphumelele ngokwanelisayo 50 – 59
3 Uphumelele ngokufanelekileyo 40 – 49
2 Uphumelele ngokuyinxalenye 30 – 39
1 Akaphumelelanga 0 -29
Ootitshala besiXhosa mabarekhode amanqaku achanekileyo kumsebenzi ngamnye ohlolwayo besebenzisa iphepha
lokurekhoda elisemthethweni; banike iripoti ngokweepesenti kwisiXhosa kwiripoti yomfundi.
4.6 UPHONONONGO LOKUHLOLA
Uphononongo okanye imodareyshini yinkqubo yokuqinisekisa ukuba imisebenzi ehlolwayo ichanekile, yamkelekile
kwaye isemgangathweni ochanekileyo. Uphononongo lwenziwa esikolweni, esithilini, kwiphondo nakwandlunkulu.
Zonke iinkqubo ezichanekileyo neziqingqiweyo zokuphonononga okanye zokumodareytha kufuneka zimiliselwe
ukungqinisisa yonke imisebenzi yesiXhosa ehlolwayo.
4.6.1 UkuHlola okuseSikweni
Iimvavanyo noviwo lweBanga lesi-7 nelesi-8 ziphononongwa okanye zimodareythwe ngaphakathi. Umcebisi wesithili/
iphondo unoxanduva olusemthethweni lokuphonononga/ukumodareytha isampuli yemisebenzi ehlolwayo ye-orali
74 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
kanye xa endwendwele okanye etyelele esikolweni ukungqinisisa umgangatho owamkelekileyo wemisebenzi ye-
orali kunye nophononongo/imodareyshini eyenziwe ngaphakathi.
Iimvavanyo kunye neemviwo zeBanga le-9 kufuneka ziphononongwe okanye zimodareythwe kwinqanaba lesithili
nelephondo. Le nkqubo isingathwa lisebe lemfundo kwiphondo.
Abacebisi besiXhosa kufuneka baphonononge okanye bamodareythe iisampuli zeemvavanyo namaphepha eemviwo
phambi kokuba abhalwe ngabafundi ukungqinisisa imigangatho nokunika ootitshala besiXhosa isikhokelo sokuseta
ngokusemgangathweni le misebenzi yokuhlolwa imiselweyo.
4.6.2 Imisebenzi yokuHlola ye-orali
IBanga lesi-7-9: Umsebenzi ngamnye we-orali oyinxalenye yeNkqubo yokuHlola kufuneka ungeniswe ngutitshala
kwintloko yeSebe okanye intloko yesifundo ukuze iwuphonononge (iwumodareythe) phambi kokuba wenziwe
ngabafundi. Ngumsebenzi katitshala ukuhlola imisebenzi ehlolwayo ye-orali.
Umcebisi wesithili okanye wephondo unoxanduva olusemthethweni lokuphonononga/ukumodareytha isampuli
yemisebenzi ehlolwayo ye-orali kanye xa endwendwele okanye etyelele esikolweni ukungqinisisa umgangatho
owamkelekileyo wemisebenzi ye-orali kunye nophononongo/imodareyshini yangaphakathi.
Imodareytha egunyaziswe lisebenze lemfundo esisiseko(DBE) kufuneka iphonononge/imodareythe isampuli
yemisebenzi yokuhlola ye-orali kwiBanga le-9.
4.7 ULWAZI GABALALA
Olu xwebhu malusetyenziswe nala alandelayo:
4.7.1 National Protocol for Assessment Grades R -12
4.7.2 Izikhokelo zoviwo zesifundo eziqulethwe kuxwebhu lwepolisi esayilwayo oluthi: National policy pertaining
to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement, Grades R – 12.
IYYN 75
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ULUHLU LWAMAGAMA
abantu abafumana ulwazi (abaphulaphuli, ababukeli) - aba ngabantu ekujoliswe kubo xa benikwa ulwazi oluthile;
xa beza kuphulaphula okuthethwayo, babuke oku kwisicatshulwa ke ngoko, ababhali kufuneka basoloko becinga
ngenjongo kwanabantu abamkela ulwazi abazakufunda, babuke ezo zinxibelelanisi.
amagama ahamba kunye: ngamagama asoloko ehamba kunye esetyenziswa kunye umz intlaka nexolo, amathe
nolwimi.
amagama antsingiselo zichaseneyo - apha kudla ngokudibanisa amagama antsingiselo zichaseneyongabom,
kusenzelwa isiphumo esithile. Xa kusenziwa le nto kusetyenziswa isichazi sihambelane nesibizo esichasene naso.
amagama asetyenziswa ngempazamo - kuxa ubani esebenzisa amagama antsonkothileyo ngelizama ukubonisa
abantu ukuba uyalwazi yena ulwimi olo; nangona la magama enokubonakala ngathi afanelekile, kodwa ngendlela
asetyenziswe ngayo aye abangeleukuhlekisa.
enabileyo - xa into ibhalwe ngendlela ngendlela enabileyo, kuxa kunikwe iinkcukacha.
exhalabisayo - apha eli gama lisetyenziselwe ukubonakalisa indlela ekuthi xa umfundi esenza iziphene ezininzi
xa ebhala, lowo ufunda into ayibhalileyo atsho anxube, angonwabi, ngenxa yezo ziphene.; kutsho ke kufuneke xa
kunjalo utitshala oza kuba neliso kuloo mfundi, amncede
ezibhidanisiweyo - kubhekiselwe kwizimvo ezingabhalekanga kakuhle kwaphela, de athi ubani ofunda loo nto
ibhalwe ngolo hlobo angayiva.
ezizezabo (izicatshulwa) - Xa umfundi eyila isicatshulwa kubalulekile ukuba aze nezakhe izimvo, angazinyibi
ndawo, zivele kuye buqu.
fanelekileyo - kuxa kusetyenziswe ulwimi olufanelekileyo ngokwemo leyo, umz: xa uthetha nomntu omdala okanye
umntu ohloniphekileyo kwimeko yomsebenzi, uchonga ulwimi olufanele loo meko.
iakhronim - igama elakhiwe ngoonobumba bokuqala egameni xa lifinyeziwe, umz: iNkcazelo yeKharityhulam
kaZwelonke (NKS).
iindidi zoncwadi - apha kubhekiswa kwindlela uncwadi oluhlelwa ngayo (umz: inoveli, amabalana amafutshane,
izincoko/amavo, izibongo, idrama okanye ifilim).
ilizwi likaNobalisa/lombalisi - eli lilizwi lomntu obalisa ibali;ungahlula phakathi kombalisi osebenzisa umntu
wokuqala(umz: Ndi- usoloko engumlinganiswa ebalini, owenza izinto ngokwakhe - lifumaneka kakhulu kwizincoko/
kumavo) okanye umntu wesithathu, apho umbalisi abhekisa kubalinganiswa ngokuthi uThemba u ….okanye
ooThemba ba……
imbali - emfutshane enoburharha- le yimbali yeziganeko ezincinane ezibaliswa ngenjongo yokonwabisa,
yokuchwayitisa, kwanokuveza ubunjani bomlinganiswa othile.
imbali - kubhekiswa kwibali elibaliswa ngomlomo okanye elibhaliweyo, elinezimvo ezilandelelana kakuhle
ngokwendlela iziganeko ezenzeke ngayo.
76 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
imbeko - apha kuthethwa ngolwimi olusetyenziswa ngembeko; oku kubonisa ubuchule bokukhetha amagama
afanelekileyo, umz: - ulwimi olusebenzisa xa uthetha nabantu abahloniphekileyo, nabadala alufani nolusetyenziswa
ngoontanga bakho
imeko (yetekisi) – itekisi isoloko isetyenziswa, yakhiwe ikwimo; imo ke ibandakanya iimeko ezifana nokusebenzisa
izicatshulwa ezingqamene nezentlalo, ezenkcubeko nezepolitiki, umz; xa utitshala efundisa igrama, kufuneka
angafundisi amagama ezimele koko ekwitekisi
imfanozandi- kukusetyenziswa kwezandi ezifanayo. Esi sangotshe sibaluleke kakhulu ekutyebiseni ulwimi
nakuvuselelo-mizwa. Siwuzoba ngokupheleleyo umfanekiso waloo nto kuthethwa ngayo.
imibhalo yoqhagamshelwano - ezi ziitekisi ezifana neeleta, imizuzu yentlanganiso, ingxelo, iifeksi
imizobo – kubhekiswa kwimveliso yezokubonwa ngeliso lenyama, nezobugcisa ezizotywe ngesandla okanye
ngekhompyutha, eziyiliweyo, njalo njalo
imo yokunxibelelanisa - zininzi iindlela zokunxibelelanisa, umz: ngokubhala, ngokuthetha okanye incoko yomlomo,
ngokwenza imifanekiso ebonwa ngeliso lenyama (ibandakanya imizobo enjengeetshati); lwazi ke lungaguquguqulwa
lususwe kwenye imo, luye kwenye (njengokusuka ekusebenziseni igrafu uye ekubhaleni umhlathi, usebenzise ulwazi
ulususa kwi-orali/kwintetho yomlomo uye kumfanekiso ophawuliweyo)
imo yomphefumlo - apha kuthethwa ngendlela umbhali woncwadi aziva ngayo xa ebhala incwadi, nokuba libali
okanye isibongo; le mo ke idla ngokudizwa ngamagama asetyenziswayo (umz: ‘Yayiziinyembezi zodwa ecaleni
kwaloo bhasi yayiqungquluzile’ la magama mabini anomgca ngaphantsi abonisa ukuba akonwatywanga apha
impazamo yokusebenzisa amagama amade ngendlela engafanelekanga - abanye abantu bayathanda nje
ukusebenzisa amagama amade nantsonkothileyo, bezama nje ukutsala amehlo, de loo magama bawasebenzise
ngendlela engafanelekanga, nedala intsini kophulaphuleyo
impixano – yimeko apho abalinganiswa baphikisana ngezimvo; lungquzulwano lwezimvo olubakho phakathi
komlinganiswa nakubalinganiswa ababini nangaphezulu, umlinganiswa nendalo okanye abantu nje; ungquzulwano
olu lungenzeka ngenxa yeemfuno zabo okanye into abayixabisileyo (isenokuba yeyangaphakathi/yeyangaphandle).
impoxo – kusetyenziswa esi sagwelo kuthi kubekho ukuncoma okuphoxayo/yintetho eveza into echasene nale nto
ubani ayithethayo; apha kuphoxiswa ngomntu umz: - xa usithi kumntu ofike mva kunani: ‘Ndiva kakubi ukuba sifike
phambi kwakho’, ube wena umphoxela le nto efike emva kwexesha; sukube apha uphoxisa ngomntu. (umz: Xa usithi
kumntu ofike mva kunani: ‘Ndiva kakubi ukuba sifike phambi kwakho’. – ube wena umphoxela le nto efike emva
kwexesha
inkcaso-vuthondaba - Kuxa bekulindeleke ukuba kufikelelwe kwinqanaba eliphezulu ebalini, sele kulindelwe ukuhla
kwesiganeko esibalulekileyo okanye esonwabisayo, suke kungade kufikelelwe kuso;okusuke kwenzeke kukuba
kwisakhiwo sebali kuvela iziyolisi, kungenjalo isiganekwana nje esingabalulekanga kuyaphi, okanye kuphambukwe
kwisiganeko ebesiphethwe, kuvezwe esitsha.
inkqubo yolongezelelo lweelwimi ezininzi - xa umntu efunda ulwimi (iilwimi) ukongeza kulwimi lwakhe lwasekhaya;
oku akuthethi ukuba olu lwimi luthatha indawo yolwimi lwasekhaya, koko lufundwa kunye nalo
intetho edidekisayo – kuxa kusetyenziswe ulwimi oludidekisayo ngabom ukwenzela ukufihla izinto eziyinyaniso
ezenzekileyo, zifihlelwa umfundi okanye umphulaphuli
IYYN 77
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
intetho eqhelekileyo enokufaka amagama angekho sesikweni – olu lulwimi olusetyenziswa xa kuncokolwa nje
ngabantu, lube lona lungekho sesikweni
intetho esebenzisa amagama angenasongo – kukusebenzisa amagama athile okanye uluvo oluthile, de kuphele
nesongo sawo kuba esetyenziswa njalo; kude kulahleke nentsingiselo yawo
intetho esetyenziswa ngabantu bomsebenzi othile (ijagoni) - kukho amagama asetyenziswa ngabantu baloo
msebenzi, wena mntu ungasebenzi apho ongenakuyilandela intsingiselo yawo, ngaphandle kokuba ude ucaciselwe
umz: - ulwimi olusetyenziswa ngootithala, oonesi, oogqirha njalo njalo
intsingiselo eziwe ngecala - intsingiselo eziwe nje ngecala kwitekisi, engavezwanga ngendlela ethe ngqo
intsingiselo yentsusa/eqhelekileyo - yile ntsingiselo icacileyo yegama kuloo meko likuyo. umz: - Eli bhastile
lam lihle. uthetha ngebhastile eli lihle liligungqu lokudlala, kanti xa intsingiselo ibifihlakele ngesithetha ngobuhle
mhlawumbi bomfazi.
intsingiselo-mbini - indlela amagama asetyenziswa ngayo, ndlela leyo enokwenza athi ofundayo angaziqondi ncam
ukuba elo gama lisetyenziswe kuyiphi kanye kanye imeko; le ndlela ke ingayijika intsingiselo
intsusa - kubhekiswa kuloo nto esukela kuyo intshukumo okanye imeko
irejista – amagama asetyenziswa kwimiba neemeko ezahlukeneyo. Umz. amagama asetyenziswa ngumfundi xa
ethetha nomnye umfundi ongumhlobo wakhe ahlukile kumagama awasebenzisa xa ethetha notitshala amhloniphileyo.
isafobe – eli ligama okanye ibinzana elisetyenziswe ngendlela ezekelisayo, ukuphumeza loo ntsingiselo; imizekelo
yezafobe zizifaniso, isimntwiso, isikweko njl.
isakhiwana sebali - yintshukumo encedisayo, ehamba calanye nesakhiwo esiphambili kwinoveli okanye umdlalo
isakhiwo sebali - esi sisicwangciso somsebenzi woncwadi ngakumbi kwiidrama neenoveli; isakhiwo sebali
sibandakanya indlela le ilula yokulandelelana kweziganeko, ebonisa uzalwano phakathi kweziganeko, kubonakale
futhi ukuba le into yenzeka ngenxa yaleya
isichasaniso- kusetyenziswa amagama achaseneyo ukucacisa imeko ethile
isichasi - ligama elibonisa into echaseneyo nelinye igama kwakolu lwimi lunye, umz: - ubhityile>utyebile
isifaniso - kuxa ufanisa into ethile nenye; apha kusetyenziswa amagama afana noo “njenge-”, “nqwa ne-”, “oku kwe-
”, umz: - Uhambisa oku kukanina
isihlanganisi - ligama elimsebenzi walo ikukwenza ukuba izivakalisi mazinxibelelane kakuhle zenze imihlathi
elandelelanayo, mihlathi leyo enokuphela isakha izicatshulwa; umz. xa, kodwa.
isihloko esigqamileyo - isihloko senqaku elithile, somfanekiso, ifoto njalo njalo, esidla ngokunceda ukutsala umdla
ngendlela esikhethwe ngayo - ukubonisa inqaku elo ukuba lingantoni na
isihlonipho – yintetho emnandi esetyenziselwa ukuquma isenzo esibi, esilinyala okanye esilihlazo emehlweni
abantu/kuxa intetho ekhangeleka ngathi ibiza into ngqo, icezelwa ngokusebenzisa intetho evakala kamnandi umz: -
uqhuba amatakane, endaweni yokuthi unxilile
isikweko – sisafobe apho kuthi kusetyenziswa enye into xa kuchazwa enye into, oko kusenziwa kuba ezo zinto
78 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
zineempawu ezifanayo, umz: - UThemba lo yinyoka (kuba enobungozi njengenyoka)
isimntwiso –sisafobe esithi sifanise into engemntu siyifanisa nomntu; kuxa kuthathwe iimpawu zomntu zanikwa
izinto ezingengobantu, umz: - Tywala ungumlahlekisi (utywala apha benziwe baneempawu zobuntu kwathiwa
buyalahlekisa)
isingqisho - kukubizeka kwamagama, izandi, okanye amabinzana kwivesi ngendlela evakala kamnandi; le nto idla
ngokufumaneka kwizibongo
isinxibelelanisi - kubhekiswa kuzo zonke iitekisi zonxibelelana, ezizezi: ezomlomo, ezibhalwayo, ezibonwayo,
eziviwa-zibonwa
isiphumo - kuthethwa isiphumo sentshukumo/sesenzo okanye imeko
isiqalelo - eli gama lisetyenziswe apha kwimo yokubonisa uhlobo lwetekisi eyakhiwe ngumfundi, tekisi leyo ebonisa
umgangatho osezantsi wokuyila; umfundi ololu hlobo usafuna ukuncediswa aqeqeshwe
isiqulatho - eli ligama elisetyenziselwa ukubonisa izinto ezibandakanyiweyo kwizinto ezifana amaxwebhu njl. njl.
isithetha-ntonye/isifanokuthi - ngamagama athetha into enye umz: - ukurhala/ukubawa, umtshakazi/umakoti
isixhobo esibonakalisa ubuciko - esi sisixhobo esifana naxa isithethi sinqumama, sisebenzisa uphindaphindo xa
sithetha, sisenzela ukucenga okanye ukuqinisekisa lowo uphulaphuleyo
isizathu - yinto engunobangela wento eqhubekayo, okanye imeko ekhoyo
itekisi efundeka ngeendlela ngeendlela - apha kubandakanywa izicatshulwa, izixhobo ezibonwa ngeliso lenyama,
eziviwa ngeendlebe, umz. iividiyo, njl. ; xa umfundi enika intetho elungiselelweyo angasebenzisa izilayidi, imifanekiso,
iividiyo njl.
itekisi enobunyani – luhlobo lwetekisi olusetyenziselwa ukuba ubani awubone umfanekiso wento ekuthethwa ngayo;
ayiveli kuncwadi yona (umz: -isenokuyivela kwimagazini nakwimanqaku elivela kwiphephandaba, okushicilelwe
kuvela koonomathotholo kunye noomabonakude, izibhengezo/iintengiso, iileyibhelishe zezinto ezithengiswayo,
iibrowutsha ezinika iinkcukacha ezimalunga nomakwaziwe ngabatyeleli, amaphepha avela kurhulumente ekufuneka
ezalisiwe, kwakunye nemizekelo yeeleta eziyinyani)
ithoni/imvakalo-zwi - apha kunokubhekiswa kuqala kwindlela ubani abiza ngayo igama; eli gama “ithoni” xa
lisetyenziswe nzulu likwabhekisa kwindlela igama elithile elisetyenziswe nzulu ngayo kwisivakalisi; kwisicatshulwa
ithoni yegama ibhekisa kwindlela igama elisetyenziswe ngayo kuloo mo, nentsingiselo eliyizisayo; kwifilim ithoni
ingaphunyezwa ngohlobo lomculo odlalwayo, kungenjalo imo-ntlalo
izandi ezahlukeneyo - kuthethwa izandi ezahlukeneyo ezifana neqabane l elahlukileyo kwiqabane
imfanozandi – ipateni yesandi equka ukuphinda-phindwa kwezandi ezingamaqabane. Olu phinda-phindo
lungafumaneka ekuqaleni okanye phakathi kumagama alandelelanayo
indlela ngeendlela zokusebenzisa ulwimi - ezi ndlela ngeendlela zibakho xa kukho ukulungelelaniswa okukhoyo
kwisigama, kwiimo zezivakalisi namagama kunye nendlela igama elibizwa ngayo; oku ke kuyahluka kwingingqi
nengingqi
IYYN 79
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ithoni/imvakalo-zwi - apha kunokubhekiswa kuqala kwindlela ubani abiza ngayo igama; eli gama “ithoni” xa
lisetyenziswe nzulu likwabhekisa kwindlela igama elithile elisetyenziswe nzulu ngayo kwisivakalisi; kwisicatshulwa
ithoni yegama ibhekisa kwindlela igama elisetyenziswe ngayo kuloo mo, nentsingiselo eliyizisayo; kwifilim ithoni
ingaphunyezwa ngohlobo lomculo odlalwayo, kungenjalo imo-ntlalo
okuqukwayo - kule mfundo yale mihla kufuneka imfundo ifikeleleke kuye wonke ubani; bubakho ubuncinane
bokufuneka kuphunyelelwe, obucaciswayo, bubhekisa kubo bonke abafundi, khon’ukuze abo bafundi baneemfuno
ezizodwa ngokwasemzimbeni nasengqondweni babe nabo bayabandakanyeka; yaye kule mfundo kugxininiswa
ekubeni bangacalucalulwa bafundiswe bodwa
ubuhle – 1. ukukwazi ukububona ubuncwane bolwimi ngokwenjenjalo unika ingqwalasela usonwabela ixabiso
elinzulu leetekisi
2. ingcali yobuhle bobugcisa ngumntu okwaziyo ukuqaphela ubuhle bobugcisa. “Ubuhle” buthetha
ubuhle obufumaneka kumsebenzi wobugcisa. Ubani angaxoxa ngobuhle bomsebenzi, okanye
enze isigqibo malunga nobuhle bobugcisa
ukungacaci kwentetho – untsingiselo-mbini obangelwa yindlela asetyenziswe ngayo amagama
ukuphulaphula ngenyameko – xa umntu ezama ukuzibeka ezihlangwini zesithethi aze aphulaphule loo nto
siyithethayo kangangoko.
ukusetyenziswa kweelwimi ezininzi okongezelela kolwasekhaya – xa umntu efunda ulwimi (okanye iilwimi
esongezelela kulwimi lwakhe lwasekhaya. Olu lwimi aluthathi ndawo yolwimi lwasekhaya koko lufundwa kunye
nalo. Kwinkqubo esebenzisa iilwimi ezininzi ezongezelela kolwasekhaya ulwimi lwasekhaya luyomelezwa luqiniswe
ngelixa naluphi olunye ulwimi olufundwayo lusongezelela phezu kwalo (umz. Zonke iiLwimi ezoNgezelelweyo, kuquka
uLwimi lokuFunda nokuFundisa, zifundwa zihamba kunye nolwimi lwasekhaya kodwa zingangeni endaweni yalo)
ubabazo/ugqithiso/ubaxo – sisafobe esibonisa ukubaxa xa umntu ethetha ngento ethile, umz: - ‘Wandiphakela
intaba yokutya’, apha kuthethwa ukutya okuninzi
ubabazo/ugqithiso/ubaxo – sisafobe esibonisa ukubaxa xa umntu ethetha ngento ethile, umz: - ‘Wandiphakela
intaba yokutya’, apha kuthethwa ukutya okuninzi
ubuchule bokuqiqisisa - kuxa umfundi esebenzise izimvo zakhe xa, mhlawumbi ebhala okanye esenza intetho,
ngendlela apha ebonisa ukuba unobuchule bokuyicingisisisa into phambi kokuba ayithethe okanye ayibhale phantsi;
loo nto ke itsho ngento evakala okanye efundeka kamnandi
ubuchule bokusebenzisa amagama ngendlela yokuhlasela - obu bubuchule obusetyenziswayo xa umfundi
efunda igama angalaziyo; uye aliqhawu-qhawule libe ngamalungu okanye ajonge intsingiselo eziswa zizimaphambili,
kungenjalo izimamva, esenzela ukude ayive kakuhle intsingiselo yalo
ubumbo zivakalisi (isinteksi) - yindlela amagama alungelelaniswa ngayo ukwakha izakhiwo zegrama, umz: -
amabinzana, amagatya, izivakalisi njl. njl; apha kujongwa nemithetho elawula ubumbo-zivakalisi
ubungakanani boonobumba - apha kujongwe koonobumba abasetyenziswa xa kuchwethezwa ngekhompyutha,
le nto kuthiwa yifonti,
ubunono/ubuchule - eli gama lisetyenziselwe ukubonisa ukuba xa usebenzisa ulwimi ngobunono kuxa uchula
ukunyathela ekukhetheni amagama, ukhethe igama elifanele loo meko
80 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
uchasaniso - ngamagama achaseneyo kwisivakalisi/umqolo umz: Bangena bephuma
ukuba neliso kwindlela amagama asetyenziswa ngayo - apha kuthethwa ngokwazi ukucazulula indlela intsingiselo
evezwe ngayo, ukwazi ukugqala amandla ulwimi olunawo; xa umfundi eyiqaphela indlela amagama asetyenziswa
ngayo, nentsingiselo ayinikwayo kuloo mo, umfundi uya kukwazi ukumelana neendlela zokuqhathwa ezinokuvezwa
lulwimi olo, akwazi kananjalo ukusebenzisa ulwimi ngononophelo
ukucazulula - xa ufunda, mhlawumbi itekisi, uze uchaze ukuba igama elithile libonakalisa ntoni, lisetyenziswe njani,
kuba kutheni, liza nafuthe lini - sithi uyalucazulula ulwimi okanye uyawacazulula amagama
ukuchaza into ngamanye amazwi - kuxa uluvo okanye okuqulethwe kwisicatshulwa kuphinda kubhalwa
ngamazwi alowo ubhala eso sicatshulwa kwakhona, oko kukuthi, usebenzise awakho amagama endaweni yalawo
ebekwisicatshulwa.
ukucikoza - kubonakalisa ubuchule bokuthi ubani xa ethetha okanye ebhala asebenzise ulwimi olunezimvo
ezilandelelanayo, nezinamatheleneyo, ngale ndlela ke ulwimi luye luvakale kamnandi, kananjalo luchazeke kakuhle
ukucinga ngendlela eyilayo - le yinkqubo yokucinga ngezimvo okanye iimeko ngeendlela zokuziqambela, okanye
ngendlela engaqhelekanga, nto leyo ebonisa ubuchule balowo ucingayo
ukudlala ngamagama- ukusetyenziswa kobumbolo-mbini begama.
ukufumana inxalenye -kubhekiswa kumfundi ongaphumelelanga ncam, ofumene ezinye iziphumo, ingezizo zonke
ukufunda ngokukhawuleza ungacoseleli - kukufunda isinxibelelanisi ukhawulezisa, usenzela nje ukufumana
ukuba singantoni na umz: - ukufunda izihloko kwiphepha-ndaba ukhangela ukuba zithini iindaba eziphambili
ukugqibelela - eli gama lisetyenziswe kwimo yokubonisa umntu ocingayo phambi kokuba asebenzise ulwimi,
alusebenzise ngokufezekileyo
ukuhlekisa ngokusebenzisa ulinganiso - xa kuhlekiswa ngomntu othile ngendlela yokusebenzisaindlela ebhanxayo;
kunokusetyenziswa umfanekiso obonisa iimpawu zakhe eziphuhlileyo, ngendlela ebaxayo, kuba kufunwa ukuhlekisa
okanye ukubhanxa ngaye
ukuhlela - kukulungisa iziphene zegrama, zosetyenziso lolwimi, ukulungisa iziphene kupelo njalo njalo, kusenzelwa
ukuba okubhaliweyo kufundeke kakuhle; xa kuhlelwa ke, umhleli kufuneka ajonge nolandelelwano lwezimvo, nesimo
sezivakalisi, kunye nemihlathi
ukuhlola - yinkqubo yokuqokelela ulwazi oluthile malunga nesakhono somfundi kumsebenzi awenzayo; oku
kungenziwa rhoqo, kusetyenziswa iindlela ngeendlela ezahlukeneyo zokuhlola
ukuhlola kwezidingo - olu hlobo lokuhlola lwenzelwa ukujonga ukuba ziintoni na iingxaki ezisendleleni yokuphumelela
komfundi; akube ke utitshala ezifumene ezi ngxaki, uyakwazi ukuza namacebo afanelekileyo
ukuhlola okushwankathelayo - olu ke lona uhlobo lokuhlola lunika ingxelo eshwankathelweyo, nebonisa ubuchule
obugqibeleleyo asele enabo umfundi, kumsebenzi aselewunikiwe, emva kwekota, isiqingatha sonyaka okanye
ekupheleni konyaka; okubalulekileyo kukuba akufuneki kunikwe uhlobo olunye lwendlela yokuhlola, aze ke abe
selegwetywa ngalo umfundi
ukuhlola okusisiseko - kubalulekile ukuba phambi kokuba abafundi bafundiswe khe kuhlolwe ukuba yintoni na
asele beyazi, beyazi kangakanani na loo nto; utitshala ke emva koku uyakwazi ukuqhuba nezifundo zakhe
IYYN 81
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ukuhlola okwakhayo - xa kumane kusenziwa olu hlobo lokuhlola ngutitshala, sukube ejonge ekufumaneni inkqubela
phambili yomfundi; akulindwa de ube mninzi umsebenzi, ze kunikwe uvavanyo emva koko; kuye kunikwe nengxelo
ngohlobo olwakhayo, nolungamtyhafisiyo umfundi
ukukrwaqula ukhawulezisa - kuxa ubani ebalekisa amehlo xa efunda nokuba sisinxibelelanisi mhlawumbi, esenzela
nje ukufumana ulwazi oluthile, umz: - ukubalekisa nje amehlo ujonga igama elithile nenombolo yemfonomfono yomntu,
okanye ukufumana ixesha emka ngalo ibhasi okanye uloliwe, xa ukrwaqula isicwangcisi-maxesha senkampani
yeebhasi
ukulandelelana nonxibelelwano olusetyenziswe ngobuchule - kubhekiswa kwindlela enokuthiimihlathi
ilandelelane ngobuchule bokuqiqisisa; obo buchule bunento yokwenza nokulandelelana kwezimvo, nto leyo yenza
intsingiselo evakala kamnandi kofundayo, nophulaphuleyo; imihlathi enjalo ibonisa ulandelelwano lwezimvo, apho
izivakalisi zilandelelana ngobuchule obukhulu
ukulawula ulwimi - kuxa umfundi esebenzisa ubuchule bokwazi ukuba makasebenzise liphina igama, nini, njani,
kuba kutheni
ukulungelelanisa (intetho) - kukumisa kakuhle intetho yakho ngokulandelelanisa izimvo
ukunamathelana/ukuyondelelana- kukho izixhobo ezisetyenziswayo ukuphuhlisa uyondelelwano phakathi
kwezivakalisi, xa kusakhiwa imihlathi okanye iziqwenga; ezi zizixhobo ezifana nezimelabizo okanye amagama
anokuphindaphinda into ethethwayo ngeendlela ngeendlela, umz: - Umntwana wesikolo uwenze kakuhle umsebenzi
wakhe. Lo mntwana kucacile ukuba uzimisele.u-‘lo mntwana’ usabhekisa kwisibizo esisekuqaleni u umntwana,
encedisa ukwenza olu nxibelelwano ngesiya sikhombisi u-‘lo’
ukunkqenkqezisa phambili ngabom - xa sijonge umdlalo kamabonakude, siye sibone kukho abantu kuloo mboniso
abavezwe mfiliba, ze kubekho aba bagqamileyo; aba bacacileyo ke ngabo umbhali abankqenkqezisa (ababalekisa)
phambili ngabom kuba kufuneka amehlo ethu abone bona, kuba iziganeko sukube zingqamene (zijonge) nabo
ukuphaphamisa into engaphefumliyo - kuxa kusenziwa abantu kunye nezilwanyana ezisemfanekisweni zibe
ngathi ziyashukuma
ukuqalisa- -kuxa ubani inguye oqala into, njengencoko, baze abanye babhekise phambili
ukuqonda okunzulu - yindlela athi ubani acazulule ngayo indlela intsingiselo yegama eyakhiwe ngayo;apha kufuneka
umfundi aqonde indlela ulwimi olusetyenziswe ngayo, kwakunye namandla alo; obu bunzulu bolwimi bumenza ukuba
umfundi amelane nokuqhathwa, ingakumbi kwizinto ezifana nezibhengezo/iintengiso; ude ke umfundi ajonge indlela
ulwimi olusetyenziswe ngononophelo ngayo
ukuthelekelela - kukufunda into, uze uzakhele olwakho uluvo usebenzisa intelekelelo
ukuthelekisa - kuxa uthelekisa izinto ezimbini ngeenjongo zokufumana umahluko
ukuthetha ngezandla/ngentloko - luhlobo lokuthetha/lokuqhakamshelana nomntu othile ngokusebenzisa izandla
okanye unqwale nje intloko xa ubonisa ukuba uyavuma
ukuyimela (into) - kuxa ubonakalisa ukungajiki xa uxoxa ngento ethile, futhi uzixhase
uluvo lwakho - yindlela ubani azithatha/azibona ngayo izinto
82 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
ulwimi lwasekhaya (jonga nakulwimi olongezelelweyo) - olu lulwimi abantwana abalufunda ekhaya besakhula,
belufunda ngokulinganisa; olu lulwimi abafunda ngalo ukucinga; ulwimi lwasekhaya lomfundi ongumXhosa sisiXhosa
ulwimi lwesizwana - olu luhlobo lolwimi olulungiselelwa isizwana esithile; olu lwimi lwahlukile kwezinye iimo zolo
lwimi lusukela kulo, malunga namagama asetyenziswayo, ukwakhiwa kunye nendlela abizwa ngayo
ulwimi olongezelelweyo - kuthethwa ngolwimi olunokufundwa ngumfundi esongeza kolo lwakhe lwasekhaya, umz:
- umfundi olwimi lwakhe lusisiXhosa afunde isiNgesi esongeza kwisiXhosa.
ulwimi oluchukumisayo - lulwimi olusetyenziswe ngendlela apha ebanga usizi deubani athi azive enosizi efuna
ukulila, abe novakalelo
ulwimi oluqhathayo - kuxa ubani esebenzisa ulwimi oluthile ngendlela yokuqhatha umntu, ezama mhlawumbi
ukumphembelela ukuba makawele kweli lakhe icala; umzekelo uyafumaneka kwizibhengezo/iintengiso, apho
kusetyenziswa ulwimi olunobuqhetseba ngamanye amaxesha; umz: - Thenga nazi izisulu, zikho namhlanje kuphela.
ulwimi olusetyenziselwa ukuthetha ngolunye ulwimi - kukho isigama esisetyenziswayo xa sithetha ngolwimi;oku
kubandakanya isigama esifana nala magama asetyenziswa ngabantu abafundisa ulwimi: “imeko”, “isimbo sombhali”,
“isakhiwo sebali”, “incoko yababini” nesinye isigama.
ulwimi oluthethwa ngabantu abathile - la ngamagama, okanye isimbo, igrama okanye indlela ubani alinyusa ngayo
ilizwi; la magama asetyenziswa ngabantu abathile, okanye ababhali abathile kwiimo okanye iimeko ezahlukeneyo,
umz: - xa kubhalwa ileta yobuhlobo okanye yasebuRhulumenteni, ulwimi olusetyenziswayo alufani; kanti naxa
uthetha nomntu omdala kunawe, awusebenzisi lwimi lunye njengaxa uthetha nontanga wakho
umabizwafane - ligama elibizwa, lipelwe ngokufana nelinye, kodwa libe lahlukile ngentsingiselo umz: - idolo, eli
siguqa ngalo; idolo eliligobe kwindlela yemoto
umatshini wokubonisa umboniso bhanya-bhanya - izixhobo ezisetyenziswa xa kusenziwa umboniso bhanya-
bhanya, njengokukhanya okanye uhlobo lokufota oluthile
umbuzo-buciko - luhlobo lombuzo olungalindeli mpendulo xa lubuzwa; kwenzelwa nje ukugxininisa. umz: -Nithi
ndihlalele ni ndingafi nje?
umfanekiso-ntelekelelo - kuxa kusetyenziswa amagama adala imifanekiso ezingqondweni zethu njengokusebenzisa
izifaniso, izikweko, izimntwisi namanye amagama adala umfanekiso engqondweni yomntu.
umgqalisela - xa kusithiwa unomgqalisela wento kuthethwa ukuba uyijonge ngemehlo elibukhali neliqaphelayo,
umz: - umfundi kufuneka xa efunda abe nomgqalisela wezinto ezithile ukuze akulandele akufundayo, aze athi naxa
ehlolwa akukhumbule abekufundile nabekubonile; makaqwalasele, aqaphele ke lilonke
umlinganiselo - esi sisikali esibonisa ukuba umfundi uphumelele kangakanani na ngokwemilinganiselo ebekiweyo,
nevunyiweyo, milinganiselo leyo echazwe kakuhle, ngaphantsi kwesahluko sesine kwinqanaba ngalinye
umongo - kukujonga ukuba incwadi leyo uyifundayo, isicatshulwa okanye umbongo ungantoni .
umqobo - yinto ethintela ukuba ubani akwazi ukwenza into, umz: - ulwimi lungangumqobo osendleleni yomntu xa
abantu bolo lwimi bethetha wena ungeva, okanye umfundi ongalulandeliyo ulwimi lokufunda nokufundisa angazibona
engaqhubi kakuhle kwizifundo zakhe, ngaloo ndlela lungumqobo endleni yakhe eya kwimpumeleloU
umqondiso/isimboli - yinto esetyenziswa imele into ethile, umz: - ihobe ngumqondiso woxolo
IYYN 83
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
umtsalane - yinto eyenza umdla kulowo ubukeleyo, iyakutsala ke ngamanye amazwi
umtsalane othambekele ecaleni - le yindlela athi ubani abonakalise ukuba nomkhethe wento ethile, yingcingane,
kungenjalo uluvo oluthile, nto leyo enokukwenza ubunzima ukuveza isigqibo esifanelekileyo nesanelisayo ngento
ethile
umxholo – yeyona mbono ingundoqo kubhalo loncwadi; isicatshulwa singanemixholwana emininzi, eminye kuyo
ingacaci gca ibe selubala
unxibelelwano ngeendlela ngeendlela - zezi zinxibelelanisi ziyimizobo ziqulethe imiyalezo, ezifana neefilim,
imifanekiso, iikhathuni, imizobo, njalo njalo
uphindaphindo lwezandi ezifanayo - kwizibongo kunokuphindaphindwa izandi ezifanayo, nokuba ngamaqabane
okanye izikhamiso, umz: - Iqaqa liziqikaqika kuqaqaqa.
usetyenziso lwamagama amaninzi angeyomfuneko -kuxa kusetyenziswa amagama, iziqwengana okanye
izivakalisi ebezinokushiywa, ukuze ke naxa sezide zashiywa, kuye kungabikho nto ivakalayo
uvumephika - kukusetyenziswa kwezimvo ezimbini ezichaseneyo
uvuthondaba - kuxa kufikelelwe kwelona nqanaba liphezulu ebalini, nqanaba elo lonwabisayo, liphuhlisayo,
nelibalulekileyo; apha sukube kungekho kubuya ngamva ebalini.
84 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
IYYN 85
ISIXHOSA ULWIMI LWESIBINI OLONGEZELELWEYO YEBANGA 7 -9
86 INKCAZELO YEPOLISI YEKHARITYHULAM NOKUHLOLA
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 7 Isixhosa SAL.