CAPS SP SAL XITSONGA GR 7 9 web

Xitatimende xa Kharikhulamu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA ya Rixaka (XKR) Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo RA VUMBIRHI Xiyimo xa le Henhla Tigiredi ta 7-9    

Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo TIGIREDI TA 7 -9 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI XIPHOKHAMA

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0519-7 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION XIPHOKHAMA

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 VUNDZENI XIYENGE XA 1: NTIVISO WA XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO.......................................................................................... 3 1.1 Vundzhaku........................................................................................................................................................ 3 1.2 Nkatsakanyo wa kharikhulamu ...................................................................................................................... 3 1.3 Swikongomelo swa Kharikhulamu ya Afrika-Dzonga hi ku angarhela....................................................... 4 1.4 Maavelo ya Nkarhi............................................................................................................................................ 6 1.4.1. Xiyimo xa Masungulo............................................................................................................................... 6 1.4.2. Xiyimo xa le Xikarhi.................................................................................................................................. 6 1.4.3 Xiyimo xa le Henhla.................................................................................................................................. 7 1.4.4 Tigiredi ta 10-12....................................................................................................................................... 7 XIYENGE XA 2: NTIVISO WA TINDZIMI. .................................................................................................. 8 2.1 Tindzimi Eka Xitatimende Xa Pholisi Ya Kharikhulamu Na Makambelelo ................................................. 8 2.1.1 Swiyimo (Tilevhele) Swa Tindzimi............................................................................................................. 8 2.1.2 Vuswikoti Bya Ririmi . ............................................................................................................................. 10 2.1.3 Maendlelo Yo Dyondzisa Ririmi . ............................................................................................................ 10 2.2 Maavelo Ya Nkarhi Eka Ririmi Ro Engetela Ra Vumbirhi .......................................................................... 13 2.3 Switirhisiwa Swo Seketela Ku Dyondza No Dyondzisa.............................................................................. 14 XIYENGE XA 3: Vundzeni na Minkunguhato yo Dyondzisa ya Vuswikoti bya Ririmi..... 16 3.1 Ku Yingisela Na Ku Vulavula. ....................................................................................................................... 16 3.2 Ku Hlaya Na Ku Langutisa ........................................................................................................................... 23 3.3 Ku Tsala Na Ku Andlala: Ku Landzelela Magoza, Vundzeni, Maqhinga Na Switshuriwa ....................... 28 3.4 Swiaki Na Milawu Ya Matirhiselo Ya Ririmi – Nongonoko Wa Swihlovo .................................................. 33 3.5. Minkunguhato Yo Dyondzisa........................................................................................................................ 34 3.6 Vuandlalo Bya Matafula Ya Switshuriwa...................................................................................................... 37 3.7 Giredi Ya 7 . .................................................................................................................................................... 39 3.8 Giredi Ya 8 . .................................................................................................................................................... 50 3.9 Giredi Ya 9. ..................................................................................................................................................... 62 XIPHOKHAMA 1

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 XIYENGE XA 4: MAKAMBELELO EKA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI . ................................ 74 4.1 Manghenelo  ................................................................................................................................................... 74 4.2 Makambelelo Ya Nkamafundza Kumbe Ya Siku Na Siku ........................................................................... 74 4.3 Makambelelo Ya Mafundza ........................................................................................................................... 74 4.4 Nongonoko Wa Makambelelo....................................................................................................................... 77 4.5 Ku Rhekhoda Na Ku Vika.............................................................................................................................. 80 4.6 Ntiyisiso/Moderexini Ya Makambelelo . ....................................................................................................... 80 4.6.1 Makambelelo Ya Mafundza .................................................................................................................... 80 4.6.2 Mintirho Ya Makambelelo Ya Swanomo.................................................................................................. 81 4.7 Vuangarheto................................................................................................................................................... 81 DLILOSARI............................................................................................................................................... 82 2 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 XIYENGE XA 1: NTIVISO WA XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO 1.1 Vundzhaku Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta R-12 (XKR) xi hlamusela pholisi ya kharikhulamu na makambelelo eka xiyenge xa swikolo. Ku antswisa matirhiselo ya xona Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xi antswisiwile naswona ku antswisiwa loku ku ta sungula ku tirhisiwa hi Sunguti 2012. Tsalwa rin’we leri hlanganeke ra Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo ri endliwile eka dyondzo yin’wana na yin’wana ku siva Switatimende swa tidyondzo, Swiletelo swa minongonoko yo dyondza na Swiletelo swa makambelelo ya dyondzo leswa khale eka Tigiredi ta R - 12. 1.2 Nkatsakanyo wa kharikhulamu (a) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta R-12 (Sunguti 2012) xi yimela xitatimende xa pholisi yo dyondza no dyondzisa eswikolweni swa Afrika-Dzonga naswona xi katsa leswi landzelelaka: (i) Switatimende swa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo swa dyondzo yin’wana na yin’wana ya xikolo leyi pfumeleriweke hilaha swi longoloxiweke hakona (ii) Tsalwa ra National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12;: na (iii) Tsalwa ra pholisi ra : National Protocol for Assessment Grades R- 12 (January 2012).6. (b) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta R - 12 (Sunguti 2012) xi siva switatimende swa tikharikhulamu ta rixaka swimbirhi swa nkarhi wa sweswi ku nga: (i) Revised National Curriculum Statement Grades R - 9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002, na (ii) National Curriculum Statement Grades 10 - 12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003 and No. 27594 of 17 May 2005 (c) Switatimende swa Kharikhulamu ya Rixaka leswi kunguhatiweke eka tindzimanantsongo ta (a) na (b) swi angarhela switsariwa swa pholisi leswi landzelaka. Switsariwa leswi swi ta siviwa hi ndlela yo engetela hi switsongotsongo hi Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta R - 12 (Sunguti 2012) hi malembe ya 2012 - 2014:. (i) Switatimende swa Dyondzo, Swiletelo swa Nongonoko wo Dyondza na Swiletelo swa Makambelelo ya Dyondzo swa Tigiredi ta R - 9 na Tigiredi ta 10 - 12, (ii) Tsalwa ra pholisi ra, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General Education and Training Band, eka Government Notice No. 124 eka Government Gazette No. 29626 ya 12 Nyenyenyani 2007; (iii) Tsalwa ra pholisi ra, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), leri hangalasiweke eka Government Gazette No.27819 ya 20 Mawuwani 2005; XIPHOKHAMA 3

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 (iv) Tsalwa ra pholisi ra, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), mayelana na vadyondzi lava nga na swilaveko swo hlawuleka, leri hangalasiweke eka Government Gazette, No.29466 ya 11 N’wendzamhala 2006, ri katsiwile eka tsalwa ra pholisi ra , National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R - 12; na (v) Tsalwa ra pholisi ra, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), mayelana na tsalwa ra National Protocol for Assessment (Grades R - 12), leri hangalasiweke eka Government Notice No.1267 eka Government Gazette No. 29467 ya 11 N’wendzamhala 2006. (d) Tsalwa ra pholisi ra National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Tigiredi ta R - 12 na swiyenge swa Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo hilaha swi longoloxiweke hakona eka Kavanyisa ka 2, 3 na 4 eka tsalwa leri, ri vumba swipimo swa maendlelo na mipimo ya Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta R - 12. Hikwalaho, hi ku ya hi xiyenge xa 6A xa Nawu wa Swikolo swa Afrika-Dzonga (Act No. 84 wa 1996) yi ta, vumba masungulo ya ku va Holobye wa Dyondzo ya Masungulo a nyika vugimutsongo bya mimbuyelo na mipimo, xikan’we na maendlelo yo kambela matirhelo ya vadyondzi lama nga ta tirhisiwa eka swikolo swa mfumo na leswi tiyimeleke. 1.3 Swikongomelo swa Kharikhulamu ya Afrika-Dzonga hi ku angarhela (a) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta R - 12 xi nyika nhlamuselo ya leswi swi tekiwaka swi ri vutivi, vuswikoti na mikoka leyi faneleke ku dyondziwa. Xikongomelo xa kharikhulamu i ku tiyisisa leswaku vana va kuma no tirhisa vutivi na vuswikoti hi tindlela leti nga ta nkoka evuton’wini bya vona vini. Eka leswi, kharikhulamu yi kondletela mhaka ya vutivi byo simekiwa eka mbangu lowu vadyondzi va tshamaka eka wona yi ri karhi yi tekela enhlokweni swa nkoka leswi humelelaka emisaveni. (b) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi taR - 12 xi tirha: • ku fuwisa vadyondzi hi vutivi, vutshila na mikoka leyi nga ta endla leswaku va kota ku tienerisa, na ku va na xiave xa nkoka exikarhi ka vanhu tanihi vaakatiko va tiko leri tshunxekeke, handle ka ku langutisa vundzhaku bya vona mayelana na swa mahanyelo na ta ikhonomi, rixaka, rimbewu, vuswikoti bya swa le mirini na ta le byongweni; • ku endla leswaku va kota ku fikelela dyondzo ya le henhla; • ku olovisa ku hundzuka ka mudyondzi ku suka etindhawini to dyondzela eka tona ku ya endhawini ya ntirho; na • ku nyika vathori matimu yo enela ya vuswikoti bya mudyondzi. (c) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka ya Tigiredi ta R - 12 xi simekiwe eka misinya leyi landzelaka: • Ku hundzuluxa mahanyelo ya vanhu: ku tiyisisa leswaku ku pfumaleka ka ndzingano ka mikarhi leyi hundzeke ka lulamisiwa, na leswaku swiyenge hinkwaswo swa vanhu va laha tikweni swi nyikiwa swivandla swo ringana swo dyondza Ku dyondza hi ku gingirika na vuxoperi: ku hlohletela maendlelo yo kombisa ku gingirika na vuxoperi eku dyondzeni, ku nga ri ku tirhisa maendlelo yo bela enhlokweni na ku dyondza munhu a nga endli vuxoperi bya ntiyiso lowu nyikiweke; 4 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • Vutivi bya le henhla na vuswikoti bya le henhla: mpimohansi wa vutivi na vuswikoti lebyi faneleke ku fikeleriwa eka giredi yin’wana na yin’wana bya kombisiwa na ku endleriwa mipimo leyi fikelelekaka eka tidyondzo hinkwato; • Ku yisa emahlweni: vundzeni (leswi dyondziwaka) na mbangu wa giredi yin’wana na yin’wana swi komba ku hundzuka ku suka eka timhaka to olova kuya eka to tika; • Timfanelo ta vanhu, nkatsahinkwavo, vululami bya mbangu na ta mahanyelo ya vanhu: ku katsa misinya na milawu ya vululami bya mbangu na ta mahanyelo ya vanhu na ya timfanelo ta vanhu hilaha swi hlamuseriweke hakona eka Vumbiwa ra Riphabuliki ya Afrika-Dzonga. Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta 10 - 12 xi tekela enhlokweni timhaka ta vuhambani tanihi vusweti, ku nga ringani ka vanhu, rixaka, rimbewu, ririmi, malembe, vutsoniwa na swin’wana swivangelo; • Ku vona nkoka wa vutivi bya swa ndhavuko: ku amukela leswaku matimu na ndzhaka leyo fuwa ya ya tiko swi na nkoka ngopfu eka ku hlayisa minkoka leyi nga endzeni ka Vumbiwa; na • Ku khorwisa, nkoka na vuswikoti: ku nyika dyondzo leyi yelanaka na ya matiko man’wana hi nkoka, vuanami na vuenti. (d) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta R - 12 yi kongomisa eku humeleriseni ka vadyondzi lava nga ta kota: • ku lemuka na ku ololoxa swiphiqo va tlhela va teka na swiboho hi ku ehleketa na ku hi ndlela ya vuxoperi na vutumbuluxi; • ku tirha hi mfanelo va ri voxe na loko va ri na van’wana tanihi swirho swa xipano; • ku lulamisa na ku lawula vona vinyi xikan’we migingiriko ya vona hi vutihlamuleri na hi ndlela leyi vuyerisaka; • ku hlengeleta, xopaxopa, lulamisa, na ku hlela mahungu hi vuxoperi; • ku vulavurisana na van’wana hi ndlela leyi vuyerisaka hi ku tirhisa swilo leswi ngo voniwa kunene, swo fanisa na/kumbe vutshila bya ririmi byo hambanahambana; • ku tirhisa sayense na thekinoloji hi ndlela leyi vuyerisaka na hi vuxoperi a komba vutihlamuleri eka mbangu na rihanyu ra van’wana; na ku • ku kombisa ku twisisa vuxaka bya swilo na timhaka ta laha misaveni hi ku lemuka leswaku mhaka yihi kumbe yihi loko yi ahluriwa a yi ahluriwi yi ri emoyeni. (e) Nkatsahinkwavo wu fanele ku va mbilu ya malulamiselo, makunguhatelo na madyondziselo exikolweni xin’wana na xin’wana. Leswi swi nga humelela ntsena loko vadyondzisi va ri na ntwisiso wo twala eka ku lemuka na ku lulamisa swiphiqo swa ku dyondza, na ku kunguhatela vanhu va tinxakaxaka. Xilo xikulukumba eku lawuleni nkatsahinkwavo i ku vona leswaku swirhalanganyi swa paluxiwa na ku ololoxiwa hi swiyenge hinkwaswo leswi seketelaka xikolo, ku katsa vadyondzisi, mitlawa leyi seketelaka ya swifundza, mitlawa leyi nga eka tindhawu ta le henhla to dyondzela, vatswari na swikolo swa lava nga na swilaveko swo hlawuleka. Ku herisa swirhalanganyi etitlilasini, vadyondzisi va fanele va tirhisa tindlela to hambanahambana to letela vadyondzi tanihi leti nga eka swiletelo swa Ndzawulo ya Dyondzo ya Masungulo lexi vuriwaka Guidelines for Inclusive Teaching and Learning(2010). XIPHOKHAMA 5

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 1.4 Maavelo ya Nkarhi 1.4.1. Xiyimo xa Masungulo (a) Nkarhi wo dyondzisa wa tidyondzo eka Xiyimo xa Masungulo wu tanihilaha swi kombisiweke eka tafula leri nga laha hansi: GIREDI YA V TIGIREDI TA 1-2 GIREDI YA 3 DYONDZO (TIAWARA) (TIAWARA) (TIAWARA) Ririmi ra le Kaya 10 7/8 7/8 Ririmi ro Engetela ro 2/3 3/4 Sungula Matematiki 7 7 7 Ntivo swa Vutomi 6 6 7 • Vutivi bya Masungulo (1) (1) (2) • Vutshila byo Tumbuluxa (2) (2) (2) • Dyondzo ya swa (2) (2) (2) Vutiolori (1) (1) (1) • Dyondzo ya swa Rihanyo NTSENGO 23 23 25 (b) Nkarhi wo dyondzisa wa Tigiredi ta V, 1 na 2 i 23 wa tiawara kutani Giredi ya 3 yi averiwa 25 wa tiawara. (c) Tiawara ta khume ti averiwe tindzimi eka tigiredi ta V - 2 na tiawara ta 11 eka Giredi ya 3. Mpimohenhla wa tiawara ta 8 na mpimohansi wa tiawara ta 7 wu averiwe Ririmi ra le Kaya, na mpimohansi wa tiawara ti2 na mpimohenhla wa tiawara ti3 wu averiwa Ririmi ro Engetela eka tigiredi ta V-2 . Eka Giredi ya 3 mpimohenhla wa tiawara ta 8 na mpimohansi wa tiawara ta 7 wu averiwe Ririmi ra le Kaya kutani mpimohansi wa tiawara ti3 na mpimohenhla tiawara ta 4 wu averiwa Ririmi ro Engetela ro Sungula. (d) Eka dyondzo ya Ntivo swa Vutomi, Vutivi bya Masungulo byi averiwe awara yin’we eka Tigiredi ta V - 2, na tiawara ti2 tanihilaha swi kombisiweke hakona eka swiangi swa Giredi ya 3. 1.4.2 Xiyimo xa le Xikarhi (a) Tafula leri nga laha hansi ri komba tidyondzo na nkarhi wo dyondzisa eka Xiyimo xa le Xikarhi DYONDZO TIAWARA Ririmi ra le Kaya 6 Ririmi ro Engetela ro Sungula 5 Matematiki 6 Sayense na Thekinoloji 3, 5 Tisayense ta swa Vanhu 3 Ntivo swa Vutomi 4 • Vutshila byo Tumbuluxa (1, 5) • Dyondzo ya swa Vutiolori (1) • Dyondzo ya swa Rihanyo (1, 5) NTSENGO 27, 5 6 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 1.4.3 Xiyimo xa le Henhla (a) Nkarhi wo dyondzisa eka Xiyimo xa le Henhlawu yime hi ndlela leyi: DYONDZO TIAWARA Ririmi ra le Kaya 5 Ririmi ro Engetela ro Sungula 4 Matematiki. 4, 5 Tisayense ta swa Ntumbuluko 3 Tisayense ta swa Vanhu 3 Thekinoloji 2 Tisayense ta mafambiselo ya swa ikhonomi 2 Ndzhendzheleko wa swa Vutomi 2 Vutshila na Ndhavuko 2 NTSENGO 27, 5 1.4.4 Tigiredi ta 10-12 (a) Nkarhi wo dyondza eka Tigiredi ta 10-12 wu yime hi ndlela leyi: DYONDZO NKARHI LOWU VEKIWEKE HI VHIKI (TIAWARA) Ririmi ra le kaya 4.5 Ririmi ro Engetela ro Sungula 4.5 Matematiki 4.5 Ndzetelo wa swa vutomi 2 Mpimohansi wa tidyondzo tin’wana na tin’wana tinharhu 12 (3x4h) leti hlawuriweke eka Ntlawa wa B eka Xitandzhaku xa B, Matafula ya B1-B8 ya le ka Xitsariwa xa pholisi xa, National policy pertaining to the programme and promo- tion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, hi ku ya hi swiringanyeto leswi pimany- isiweke eka ndzimana ya 28 ya xitsariwa xa pholisi lexi boxiweke. NTSENGO 27.5 Nkarhi lowu pimiweke hi vhiki wu nga tirhisiwa ntsena eka mpimohansi lowu lavekaka wa tidyondzo ta Xita- timende xa kharikhulamu ya Rixaka Tigiredi ta V-12 (XKR) tanihilaha swi kombisiweke hakona laha henhla, naswona wu nga ka wu nga tirhisiwi eka tidyondzo tin’wana to engetela. Loko mudyondzi a navela ku dyon- dza tidyondzo to engetela, ku fanele ku engeteriwa nkarhi wo ti dyondza. XIPHOKHAMA 7

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 XIYENGE XA 2: NTIVISO WA TINDZIMI 2.1 Tindzimi eka Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Ririmi i xitirhisiwa lexi vanhu va humesaka ha xona miehleketo ya vona no kota ku vulavurisana. I xitirhisiwa nakambe xa mfuwo na nkhaviso lexi tirhisiwaka exikarhi ka vanhu ku antswisa misava leyi va hanyaka eka yona. Ku dyondza ku tirhisa ririmi hi mfanelo swi pfuna vadyondzi ku ehleketa na ku kuma vutivi, ku phofula ta xiviri, ta matitwelo na mavonelo ya vona, ku tihlanganisa na ku burisana na van’wana na ku hlenga vutomi bya vona. Ri tlhela nakambe ri nyika vadyondzi swifaniso na mianakanyo leyi fuweke, ya matimba na ku enta leyi va yi tirhisaka ku hlenga vutomi bya vona leswaku byi antswa ku tlula leswi byi nga xiswona na ku va byi vonakala ku tlula leswi byi nga xiswona. Hi ririmi leri, ku hambanahambana ka mimfuwo na ka vuxaka exikarhi ka vanhu swa kombisiwa na ku vumbiwa, naswona hi ririmi leri swilo leswi, swi nga cinciwa, swi ndlandlamuxiwa na ku antswisiwa 2.1.1 Swiyimo (tilevhele) swa Tindzimi Ku dyondzisiwa ka tindzimi eka Tigiredi ta 10 – 12 ku katsa tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika-Dzonga, ku nga, Afrikaans, English IsiNdebele, IsiXhosa, Sepedi, (Sesotho sa Leboa) IsiZulu, Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda na Xitsonga - ku katsa na tindzimi tin’wana to ka ti nga ri ta ximfumo. Tindzimi leti ti nga dyondzisiwa eka swiyimo swo hambana. Ririmi ra le Kaya i ririmi ro rhanga ku dyondziwa hi vadyondzi. Hambiswiritano, swikolo swo tala swa Afrika-Dzonga a swi dyondzisi tindzimi ta le kaya ta van’wana va vadyondzi kumbe vadyondzi hinkwavo lava tsariseke eswikolweni, kambe swikolo swi nga ha va na rin’we kumbe timbirhi tindzimi leti dyondzisiwaka ti ri eka xiyimo xa Ririmi ra le Kaya. Hikwalaho, mavito: Ririmi ra le Kaya na Ririmi ro Engetela ro Sungula, ya vula swiyimo swa vuswikoti leswi ririmi ri dyondzisiwaka eka swona, ku nga ri ririmi ra manana (ra le Kaya) kumbe ririmi leri dyondziweke (tanihi le ka tindzimi to engetela). Hi ku landza xikongomelo xa pholisi leyi, swin’wana na swin’wana leswi khumbaka ririmi ra le kaya swi fanele ku twisisiwa tanihi xiyimo xa vuswikoti lexi ririmi ri dyondzisiwaka eka xona, ku nga ri ririmi hi roxe. Xiyimo xa Ririmi ra le Kaya xi nyika vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na vanhu van’wana lebyi lavekaka etindhawini laha ku nga na vanhu na vuswikoti byo tirhisa ririmi eka swa tidyondzo lebyi nga na nkoka eku dyondzeni ka tidyondzo hinkwato ta kharikhulamu. Eka xiyimo lexi xa ririmi ntshikelelo wu le ka ku dyondzisa vuswikoti bya ku yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku tsala. Xiyimo lexi xi nyika nakambe vadyondzi vuswikoti byo twisisa matsalwa, byo vona vuxongi na byo anakanya leswaku va ta kota ku tivumbela, ku anakanya, na ku ganyisa matwisiselo ya vona ya misava leyi va hanyaka eka yona. Hambiswiritano, ntshikelelo na ntikelo wa vutshila byo yingisela na byo vulavula ku suka eka Tigiredi ta 7 ku ya emahlweni i wutsongo loko wu pimanisiwa na vuswikoti byo hlaya no tsala. Ririmi ro Engetela ro Sungula ri vula ririmi leri nga riki ra manana kambe leri tirhisiwaka ku vulavurisana eka swiyimo swo karhi erixakeni. Hileswaku ririmi ra ku dyondzisa na ku dyondza eka dyondzo. Kharikhulamu yi nyika nseketelo lowukulu eka vadyondzi lava va nga ta tirhisa ririmi ro engetela ro sungula tanihi ririmi ro dyondza no dyondzisa. Hi ku hela ka Giredi ya 9, vadyondzi lava va fanele va kota ku tirhisa Ririmi ra vona ra le Kaya na ririmi ro engetela ro sungula hi ndlela leyi faneleke na hi vutitshembi hi swikongomelo swo hambanahambana, ku katsa na ku dyondza. EAfrika-Dzonga, vana vo tala va sungula ku tirhisa ririmi ra vona ro engetela, Xinghezi, tanihi Ririmi ra ku Dyondza na ku Dyondzisa (RDD). Leswi swi vula leswaku va fanele ku fikelela xiyimo xa le henhla xa ririmi Ra Xinghezi. Va fanele ku va va kota ku hlaya na ku tsala kahle hi Xinghezi. 8 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Xiyimo xa Ririmi ro Engetela ro Sungula ku tekiwa leswaku vadyondzi va nga va va nga ri hava vutivi bya ririmi leri loko va fika exikolweni. Eka malembe yo sungula ya xikolo, nkongomiso wu le ku vumba vuswikoti bya ku twisisa na ku vulavula ririmi – vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na vanhu van’wana. Eka Tigiredi ta 2 na 3 vadyondzi va sungula ku aka vuswikoti bya ku hlaya na ku tsala ehenhla ka masungulo lama ya ku kota ku vulavula. Va tlhela va tirhisa vuswikoti byo hlaya na ku tsala lebyi se va nga byi dyondza eka Ririmi ra vona ra le Kaya. Eka Swiyimo swa le Xikarhi na le Henhla vadyondzi va ya emahlweni va tiyisisa vuswikoti bya vona bya ku yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku tsala. Eka nkarhi lowu, vana vo tala va dyondza hi Ririmi ro Engetela ro Sungula, Xinghezi, kutani va fanele va humelerisiwa swinene eka rona. Hikokwalaho ka leswi, ntshikelelo wukulu eka Ririmi ro Engetela ro Sungula wu fanele wu va eka ku tirhisa ririmi eka ku ehleketa na ku ehleketisisa. Leswi swi pfumelela vadyondzi ku ndlandlamuxa vuswikoti bya vona bya matwisiselo, lebyi va byi lavaka ku dyondza tidyondzo to fana na Tisayense, Matematiki, tin’wana na tin’wana hi Xinghezi. Va tlhela va tirha swinene hi switshuriwa swa matsalwa na ku sungula ku ndlandlamuxa vuswikoti bya vuxongi na vuanakanyi hi Ririmi ra vona ro Engetela. Hi nkarhi lowu vadyondzi va nghenaka eka Xiyimo xa le Henhla , va fanele va ri na vutivi byo antswa byo tirhisa Ririmi ro Engetela ro Sungula mayelana na vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na van’wana na vuswikoti byo tirhisa ririmi eka ku twisisa tidyondzo. Hambiswiritano, ntiyiso hi leswaku vadyondzi va va va nga si kota ku vulavurisana kahle na van’wana hi ririmi ro engetela ro sungula eka giredi leyi. Hikwalaho ka leswi ntlhontlho eka Xiyimo xa le Henhla, i ku nyika vadyondzi nseketelo eka ta ririmi na ku va nyika kharikhulamu leyi nga ta endla leswaku va fikelela swilaveko leswi languteriweke eka Xiyimo xa le Henhla. Swilaveko leswi swi fanele swi endla leswaku vadyondzi va tirhisa ririmi ro engetela hi vuswikoti bya le henhla lebyi nga ta va lulamisela dyondzo ya le henhla kumbe entirhweni. Kutani ku bumabumeriwa leswaku laha swi kotekaka, vadyondzi eka xiyimo xa le henhla va dyondzisiwa minongoti leyi fanaka eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi eka swiyimo hinkwaswo swa ririmi. Eka Xiyimo xa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi ku tekiwa leswaku vadyondzi va nga va ri hava vutivi bya ririmi leri loko va fika exikolweni. Eka malembe yo sungula ya xikolo, nkongomiso wu le ku vumba vuswikoti bya ku twisisa na ku vulavula ririmi – vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na vanhu van’wana. Eka Tigiredi ta 4 -6 vadyondzi va sungula ku aka vuswikoti bya ku hlaya na ku tsala ehenhla ka masungulo lama ya ku kota ku vulavula. Va tlhela va tirhisa vuswikoti byo hlaya na ku tsala lebyi se va nga byi dyondza eka Ririmi ra vona ra le Kaya na Ririmi ro Engetela ro sungula. Eka Tigiredi ta 7-9 vadyondzi va ya emahlweni va tiyisisa vuswikoti bya vona bya ku yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku tsala. Hi nkarhi lowu vadyondzi va sungulaka Giredi ya 10, va fanele va ri na vutivi byo antswa byo tirhisa Ririmi ro Engetela ro Sungula eka ku burisana na van’wana na le ka matirhiselo ya rona eka swa tidyondzo. Hambiswiritano, ntiyiso hi leswaku vadyondzi va va va nga si kota ku burisana kahle hi Ririmi ro Engetela ro Sungula eka Giredi leyi. Hikwalaho ka leswi ntlhontlho eka Tigiredi ta 10-12 i ku nyika vadyondzi nseketelo eka ta ririmi na ku va nyika kharikhulamu leyi nga ta endla leswaku va fikelela swilaveko leswi languteriweke eka Giredi ya 12. Swilaveko leswi swi fanele swi endla leswaku vadyondzi va tirhisa ririmi ro engetela hi vuswikoti bya le henhla lebyi nga ta va lulamisela dyondzo ya le henhla kumbe entirhweni. Swikongomelo swo kongoma swo dyondza tindzimi Ku dyondza Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi swi fanele ku endla leswaku vadyondzi va kota ku: • kuma vuswikoti bya ririmi lebyi lavekaka eku vulavuleni hi ndlela leyi faneleke eka ririmi leri ku kongomiweke eka rona eka xiyimo xa le hansi; XIPHOKHAMA 9

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • yingisela, vulavula, hlaya/langutisa na ku tsala ririmi hi ku titshembha na ntsakelo. Vuswikoti na matitwelo ya muxaka lowu swi vumba masungulo ya ku va munhu a dyondza vutomi bya yena hinkwabyo; • kombisa mavonelo ya vona na ntlhaveko hi ku titshemba (hi ku vulavula na hi ku tsala), leswaku va ta titshembha eka ririmi; • tirhisa ririmi na mianakanyo ya vona ku kuma swinyingi hi vona vini na leswi humelelaka evuton’wini bya vona. Leswi swi ta endla leswaku va kota ku phofula mintokoto ya vona na leswi va swi kumaka emisaveni hi ku vulavula na ku tsala; • tirhisa ririmi ku kuma na ku tirhisa mahungu hi mfanelo loko va dyondza tidyondzo hinkwato ta kharikhulamu hi ku angarhela ku ya hi tinxakaxaka ta mbangu. Ku hlaya na ku tsala mahungu i vutshila bya nkoka eka “minkarhi leyi yo hanya hi mahungu” naswona swi vumba masungulo yo dyondza eka vutomi hinkwabyo; • tirhisa ririmi tanihi ndlela yo nyika mavonelo ehenhla ka nhlokomhaka yo tiveka; ku tihlanganisa na switshuriwa swo hambanahambana na ku hlaya switshuriwa hi swikongomelo swo hambanahambana, tanihi ku titsakisa, ku kuma mahungu na ku vulavula. 2.1.2 Vuswikoti bya ririmi Kharikhulamu ya Ririmi ro Engetela ra vumbirhi yi veketeriwe ku ya hi vuswikoti lebyi landzelaka: 1 Ku yingisela na Ku vulavula 2 Ku hlaya na Ku langutisa 3 Ku tsala na Ku andlala 4 Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi 2.1.3 Maendlelo yo dyondzisa ririmi Maendlelo eku dyondziseni ka ririmi eka xitsariwa lexi hi lama simekiweke eka switshuriwa, lama simekiweke eka ku dyondza ririmi hi ku ri tirhisa, lama tirhisaka mpfanganiso na madyondziselo yo landzelela magoza. Maendlelo lama simekiweke eka switshuriwa na lama simekiweke eka ku dyondza ririmi hi ku ri tirhisa ya lawuriwa hi ku tumbuluxa na ku tirhisa switshuriwa nkarhi na nkarhi. Maendlelo lama simekiweke eka switshuriwa ya valanga ndlela leyi switshuriwa swi tirhaka hi yona. Xikongomelo xa maendlelo lama simekiweke eka switshuriwa i ku endla leswaku vadyondzi va va na vutivi bya xiyimo xa le henhla, va titshemba na ku va vahlayi va vuxoperi, va va vatsari, valangutisi na vatumbuluxi va switshuriwa. Maendlelo lawa ya katsa ku yingisela, ku hlaya na ku xopaxopa switshuriwa ku endlela ku twisisa ndlela leyi switshuriwa swi tshuriwaka hakona na nkucetelo wa swona. Maendlelo lawa ya lawuriwa hi ku twisisa ndlela leyi switshuriwa swi tumbuluxiweke hi yona. Maendlelo lama simekiweke eka ku dyondzisa ririmi hi ku ri tirhisa ya vula leswaku loko ku dyondziwa ririmi, mudyondzi u fanele ku nyikiwa vutivi byo anama na ku pfuriwa mahlo swinene loko swi ta eka ririmi leri ri nga ku tirhisiweni naswona u fanele ku nyikiwa nkarhi wo tala wo titoloveta kumbe ku tirhisa ririmi leri eka swiyimo swa vutomi leswi hanyaka na ku yelana na vutomi bya masiku hinkwawo. Ku dyondza ririmi swi fanele ku fikisiwa na le tlilasini laha vadyondzi va nga ta dyondza vuswikoti byo hlaya na ku tsala hi ku hlaya switshuriwa swo tala na ku tsala hi minkarhi yo tala. 10 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Ku dyondzisa ririmi swi humelela hi ndlela ya mpfanganiso, laha mudyondzisi a kombisaka maendlelo lamanene, vadyondzi va titoloveta vuswikoti lebyi faneleke emintlaweni va nga si ya tirha va ri voxe. Xivumbeko xa dyondzontsongo yo karhi xi fanele ku va lexi dyondzo yi sungulaka hi ku endliwa hi tlilasi hinkwayo yi nga si endliwa hi mintlawa ku fikela laha vuswikoti byi kombisiwaka hi mudyondzi a ri yexe. Maendlelo yo dyondzisa ririmi hi ku landzelela magoza ya tirhisiwa loko vadyondzi va hlaya, va tumbuluxa switshuriwa swanomo na swo tsariwa. Vadyondzi va nghenelela eka swiyimo swo hambanahambana swa magoza yo yingisela, yo vulavula, yo hlaya, na yo tsala. Va fanele ku hleketa hi ta vaamukeri va mahungu na xikongomelo enkarhini wa magoza lawa. Leswi swi endla leswaku va vulavurisana na ku kombisa miehleketo hi ndlela ya ntumbuluko. Xikombiso, ku dyondzisa ku tsala a swi kongomisi eka xitshuriwa ntsena, kambe swi kongomisa eka xikongomelo na magoza yo tsala. Hi nkarhi wa ku tsala loku landzelelaka magoza vadyondzi va dyondzisiwa ku tumbuluxa timhaka, ku ehleketa hi ta xikongomelo na vaamukeri va mahungu, ku tsala mimpfampfarhuto, ku hlela ntirho wa vona na ku andlala xitshuriwa xo tsariwa lexi paluxaka miehleketo ya vona. Maendlelo eka ku dyondzisa matsalwa Madyondziselo ya matsalwa ya fanele ku kongomisa eka ku dyondzisela ku twisisa naswona ya ta katsa naqhinga ya ku hlaya hi ku landzelela magoza (ku tilulamisela ku hlaya, hi nkarhi wa ku hlaya na le ndzhaku ka ku hlaya) Xikongomelonkulu xo hlaya matsalwa etlilasini i ku hluvukisa ndzemuko lowo hlawuleka wa matirhiselo ya ririmi ro hluteka, leri nga na nhlamuselonene, nhlamuselo yo gega, mimfungho na ku enta ku tlula leri va ri hlayaka eka switshuriwa swin’wana. Hambileswi matsalwa yo tala ya nga yo hungasa, yo hlekisa kumbe ku paluxa swo karhi, vatsari lava tsalaka hi ku tinyiketa va tsala tinovhele, mintlangu na switlhokovetselo hikuva va lava ku avelana na ku paluxela vanhu mavonele, miehleketo na timhaka kumbe swiphiqo swo karhi: tani hi milawu, mavonele-xipolitiki na leswi va swi kholwaka. Matirhiselo ya vona ya ririmi hi ndlela ya vutshila ya engetela eka ku paluxa, ku tiyisisa na ku tshikelela mavonelo ya vona. Ku dyondzisa matsalwa a swi olovi, kambe a swi endleki handle ka ku va vadyondzi va nyika matwisiselo ya vona hi ndlela leyi hlutekeke na ku va na ntiyiso. Loko vadyondzi vo ka va nga dyondzi ku twisisa matsalwa hi voxe, a va nge dyondzi swo tala. Vadyondzisi va fanela ku hunguta mhaka yo nyika matwisiselo ya nhlamuselo ya switshuriwa na mavonelo ya vona, kambe va pfumelela vadyondzi ku va na xiave lexi amukelekaka xo nyika matwisiselo ya vona. Ku kuma mongo wa xitshuriwa a hi ku va u kota ku vula leswi nga swona kumbe leswi nga hoxeka, kambe i ku va muhlayi a kuma mongo wa leswi a swi hlayaka. Tindlela to antswa ta maendlelo yo dyondzisa matsalwa ti ta katsa swin’wana kumbe hinkwaswo swa leswi landzelelaka: • Ringeta ku hlaya swo tala eka xitshuriwa hilaha swi kotekaka hakona etllasini u nga pfi u wisa u endla migingiriko yin’wana. Leswi swi fanele swi nga teki mavhiki yo hundza mambirhi. I swa nkoka ku va vadyondzi va va na miehleketo yo tenga ya leswi humelelaka eka xiyimo xa le hansihansi xa xitshuriwa. Ku heta nkarhi wo leha mi ri karhi mi hlaya xitshuriwa na vadyondzi swi onha ku twisisa kungu ra xitori. Titlilasi tin’wana ti nga hlaya switshuriwa ku nga ri na nseketelo wo tano. Leswi swi fanele ku kuceteriwa. Ku fanele ku dyondzisiwa vutlhokovetseri, ku nga ri switlhokovetselo. Hlayani switlhokovetselo swo tala hilaha swi kotekaka hakona etlilasini, na ku tiyisisa leswaku vadyondzi va tsala switlhokovetselo na vona. • Ku kuma mongo wa matsalwa i swa nkoka eka nghingiriko wa xiyimo xa yunivhesiti, naswona vadyondzi eka xiyimo lexi a va fanelangi ku nghena eka xiyimo xa le henhla ku kuma mongo. Hambiswiritano, xikongomelo i xo dyondzisa switshuriwa ku kombisa vadyondzi leswaku ririmi ra le kaya ri nga tirhisiwa hi ku twisiseka, hi vutlhari, hi ku vona hi tihlo ra miehleketo na hi vuswikoti bya ntumbuluko. Leswi swi vula leswaku hi fanele ku langutisa hi vuxiyaxiya leswaku xitshuriwa xi tumbuluxiwa njhani, xi tirhisiwa njhani na ku cinciwa ka malongoloxelo leswaku leswi vuriwaka swi ta humela erivaleni no tshikeleriwa. Ntirho wo tano XIPHOKHAMA 11

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 wu katsa vukona kumbe ku pfumaleka ka vufananisi; ku languta muxaka wa vufananisi lowu hlawuriweke hi mutsari na leswaku hikokwalaho ka yini a wu hlawurile; ku languta swivumbeko swa swivulwa na mavumbelo ya tindzimana, na maandlalelo ya switlhokovetselo; nhlawulo wa marito, swikongomelonkulu kumbe nkongomelo lowu tshikeleriwaka eka xitshuriwa hinkwaxo, matirhiselo ya swiyimelo, mpfumawulo na muhlovo laha swi faneleke. Vunyingi bya ntirho lowu wu fanele wu endliwa ku ri karhi ku tirhisiwa switshuriwa, kambe ku xopaxopa xitshuriwa ntila hi ntila swi dlaya vuswikoti bya vadyondzi byo tikumela tinhlamuselo leti tumbeleke ta xitshuriwa. • Vutsari byo tumbuluxa byi fanele ku katsiwa eka tidyondzo ta matsalwa. Migingiriko yo tsala leyi lavaka ku twisisa hi vukheta xitshuriwa lexi hlayiwaka yi nga pfuna vadyondzi ku fikelela xiyimo xa le henhla xo kota ku vona vuxongi bya matsalwa. Minkanerisano ya tlilasi yi nga vuyerisa loko un’wana na un’wana a va na xiave. Kambe minkanerisano ya le tlilasini leyi yisaka eka migingiriko yo tsala yi na xikongomelo lexi nga rivaleni naswona yi vuyerisa hinkwavo. • Xo hetelela, i swa nkoka ku kombisa leswaku matsalwa a hi mhaka yo nyika tinhlamulo leti nga tona. Xitshuriwa lexi heleleke xi vula swin’wana ku nga ri hi swiphemuphemu swa xona. Ku hlaya xitshuriwa hi ndlela leyinene swi katsa maendlelo yo hlaya hinkwaxo hi ri karhi hi twisisa leswi xi vulaka swona, vutumbuluxi, vuhina endzeni ka xona na hi ndlela yo swi valanga. Maendlelo man’wana eka matsalwa lawa ya nga pfanganyisiwaka na ku dyondzisela ku twisisa na ku twisisa swihlawulekisinkulu swa matsalwa i ndzandzelelano wa swiendleko, mutsari, nkongomelo, na muxaka wa matsalwa. Maendlelo lawa ya nga tirhisiwa swin’we. Eka maendlelo yo languta ndzandzelelano wa swiendleko, vadyondzi va nga endla vulavisisi va hlanganisa nkarhi lowu tsalwa ri tsariweke hi wona na swa matimu ya nkarhi wa kona. Eka maendlelo yo languta mutsari, vadyondzi va nga teka xiave eka ku dyondza mutsari hi vuenti na vuanami, ngopfungopfu eka vutlhokovetseri laha va nga vumbaka vuxaka exikarhi ka xitlhokovetselo xa yena na nkarhi wo karhi eka matimu. Eka maendlelo yo languta nkongomelo, vadyondzi va nga langutisa minkongomelo yo tanihi vululami, ku humelela, rirhandzu na sw. na sw. eka switlhokovetselo swo hlaya swo hambanahambana kumbe tinxaka ta matsalwa kutani va swi yelanisa na swiendleko swa ntiyiso swa vutomi. Va nga teka swiboho hi swiendlo swa ximunhuhatwa na ku nyika vonelo hi nkongomelo. Mayelano na maendlelo yo languta muxaka wa tsalwa, vadyondzi va nga veka hi mintlawa, pimanisa no hambanisa tinxaka to hambanahambana ta matsalwa, xik. Ku hambana exikarhi ka kungu ra novhele/xitori xo koma/ntlangu/ mfuwo wa rixaka. Maendlelo yo dyondzisa ririmi Ku dyondzisa swiaki swa ririmi swi fanele ku kongomisa eka matirhiselo ya ririmi na leswi swi nga endliwaka hi ririmi, xik. Maendlelo ya nhlamuselo, maololoxelo ya swiphiqo eka ririmi na ku tsakela, ku kucetela vanghana na vatirhikulobye na ku tumbuluxa mahanyelo lawa ya nga fuwa hi timhaka ta vumunhu. Ku dyondzisa swiaki swa ririmi ku fanele ku va ndlela ya leswaku swilo swi humelela. Madyondziselo ya swiaki swa ririmi/swiaki swa ntivoririmi ya fanele hikokwalaho ya va ya simekiwe ehenhla ka xitshuriwa, ku ri tirhisa na mpfanganiso. Swinawana leswi landzelaka swi fanele ku tekeriwa enhlokweni loko ku dyondzisiwa swiaki swa ririmi: 12 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • Ntivoririmi wu fanele ku dyondziseriwa ku tumbuluxa switshuriwa eka mbangu wa swona wa matirhiselo – hi marito man’wana wu tirhana na ririmi ra ntiyiso. • Matirhiselo ya ririmi a ya faneli ku tirhisiwa ntsena eka ku xopaxopa swivulwa leswi tiyimelaka swi ri swoxe – ya fanele ya hlamusela ndlela leyi swivulwa swi nga vumbiwa hakona ku tumbuluxa switshuriwa leswi heleleke ku fana na switori, switsalwana, mapapila, swiviko, leswi vadyondzi va swi dyondzaka, hlayaka, no swi tsala exikolweni • Ku tirhisiwa ka switirhisiwa swa ntiyiso swo fana na min’wangulano, tiinthavhiyu swi fanele ku khuthaziwa. • Vumba vuxaka exikarhi ka swiaki swa ririmi na matirhiselo ya swona eka swiyimo swo hambanahambana. xik. ku humesela erivaleni miehleketo kumbe matitwelo, ku tivisa vanhu, ku vulavula kumbe ku vika swilo, swiendlo, swiendleko, kumbe vanhu lava mi hanyaka na vona, hi nkarhi lowu nga hundza kumbe nkarhi lowu taka, ku endla swikombelo, ku endla swiringanyeto, ku fihluta swakudya kumbe swakunwa, na ku ala ku fihlutiwa hi ndlela yo amukeleka, ku teka na ku angula eka swileriso; ku pimanisa na ku hambanisa swilo • Tirhisa migingiriko ya le tlilasini leyi yelanisaka swiaki swa ririmi na mintirho, xik. nkarhi lowu nga hundza na xitsalwana xa ndzungulo na ku tsala xiviko • Kongomisa eka mintirho leyi pfunaka. Ku tiva milawu ya ntivoririmi eka ririmi a swi endli leswaku mudyondzi a kota ku tirhisa ririmi hi ndlela leyi khomaneke no pfuna. Leswi swi nga swa nkoka eka matirhiselo i swiaki na matirhiselo ya ririmi lama hundzaka eka ku languta swivulwa ntsena. Leswi vulaka, ndlela leyi vanhu va tirhisaka ririmi ro vulavula (mbulavulo) kumbe ririmi ro tsariwa (xitshuriwa) hi ndlela leyi khomaneke no pfuna. • Vadyondzi a va fanelanga ku xupuleriwa timhaka ta matwariselo na thoni handle ka loko ti vanga ku tsemeka ka nkhuluko eku vulavuleni. 2.2 Maavelo ya nkarhi eka Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi Eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi nkarhi lowu vekiweke wo dyondzisa vuswikoti bya ririmi byo hambanahambana wa bumabumeriwa: Nkarhi lowu averi- Nkarhi lowu aveweke weke hi ndzhendz- Vuswikoti % hi vhiki (Tiawara) heleko wa mavhiki mambirhi (Tiawara) Ku yingisela na Ku vulavula 1 25 Ku hlaya na ku Langutisa: Xikambelantwisiso na 1 25 Matsalwa Ku tsala na Ku andlala 2 1 25 Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi (leswi 1 25 swi pfanganisiwe eka vuswikoti bya 4) Nkarhi wo dyondzisa wa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi i tiawara ti2 hi vhiki. Vundzeni hinkwabyo bya ririmi byi dyondzisiwa eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi (tiawara ta4). Vadyondzisi a va boheki ku landzelela ndzhendzheleko lowu kambe va fanele ku tiyisisa leswaku vuswikoti bya ririmi, ngopfungopfu ku hlaya na ku tsala, swa endliwa nkarhi na nkarhi. Nkarhi lowu nyikiwaka wa vuswikoti byo hambanahambana bya ririmi eka tigiredi ta 7 na 9 i wa mavhiki ya 36. Mune wa mavhiki i ya swikambelo. Mavhiki mambirhi i ya xikambelo xa Khotavuxika, man’wana mambirhi i ya xikambelo xa N’wendzamhala. XIPHOKHAMA 13

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 2.3 Switirhisiwa swo Seketela Ku dyondza no Dyondzisa Vadyondzi va fanele ku va na switirhisiwa leswi landzelaka eku dyondzeni Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi eka Tigiredi ta 7 – 9: TIGIREDI TA 7 – 9 Switirhisiwankulu Tibuku ta vadyondzi ta Ndzawulelo √ Dikixinari √ Xin’we xa leswi landzelaka xa matsalwa lawa ya pfumeleriweke/ya *ndzetelo Xinovhelana √ Swirungulwana √ Mfuwo wa rixaka √ Xintlangwana √ Vutlhokovetseri √ Switirhisiwa swa swihangalasamahungu Maphephahungu √ Timagazini √ Minkanerisano ya le ka xiyanimoya/mintlangu √ Minkombiso ya le ka thelevhixini/mintlangu/tidokhumenthari √ * Vadyondzi va fanele ku va va dyondzisiwe tinxaka tinharhu ta matsalwa emakumu ka xiyimo lexi, rixaka rin’we eka giredi yin’wana na yin’wana. Mudyondzisi wa Ririmi ri Engetela ra Vumbirhi u fanele a va na: a) Xitsariwa xa Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo b) National Language in Education Policy (LiEP) c) Tibuku ta ririmi ta ndzawulelo leti tirhisiwaka hi vadyondzi na tibuku tin’wana to pfuneta hi xikongomelo xo karhi ku engetela eka leti ta ndzawulelo ti nga kona. d) Dikixinari (ririmi rin’we, tindzimi timbirhi, tindziminyingi, thisorasi) e) Tixaka ta matsalwa ya ndzawulelo leti faneleke f) Switirhisiwa swo hambanahambana swa swihangalasamahungu: maphephahungu, timagazini, tiburochara, tifulayara na sw. na sw. g) Mfikelelo eka swipfuni swo yingisela/swo voniwa h) Swin’wana swa switirhisiwa swa swihangalasamahungu (maphephahungu, timagazini na tiburochara to hambanahambana). Swihlovo swa le tlilasini a) Switshuriwa swo hambanahambana ku pfumelela ku hlaya eka swiyimo swo hambanahambana. xik. nhlawulo wa vahlayi na tikhopi to ringana ta switshuriwa eka xiyimo xin’wana na xin’wana xa le tlilasini. 14 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 b) Switirhisiwa swo hambanahambana swa swihangalasamahungu: maphephahungu, timagazini, tiburochara, tifulayara, swinavetiso, tiphositara, switiviso na sw. na sw. c) Swipfuneti swo yingisela/swo voniwa XIPHOKHAMA 15

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 XIYENGE XA 3: Vundzeni na Minkunguhato yo Dyondzisa ya Vuswikoti bya Ririmi Xiyenge lexi xi avanyisiwile hi swiphemu SWIMBIRHI: vundzeni bya vuswikoti, vundzeni na maqhinga, na minkunguhato eka kharikhulamu ya tindzimi, na Minkunguhato yo Dyondzisa. 3.1 Ku yingisela na ku Vulavula Ku yingisela na Ku vulavula i vuswikoti lebyi hambaneke kambe swa tirhisana. Haswimbirhi swi tirhisiwa siku na siku etlilasini loko vadyondzi va ri karhi va amukela no kanerisana hi mahungu yo karhi. Ku yingisela no vulavula ka mafundza ka xiyimo xo karhi, xik. ntlangu kumbe njhekanjhekisano, ku lava xiletelo xo karhi. Ku yingisela na ku vulavula ka masiku hinkwawo na ka mafundza swi tirhisiwa xikan’we na ku hlaya, ku tsala na ku tolovela ku tirhisa ririmi, naswona ku vulavula swi nga endla leswaku xitshuriwa lexi tsariweke xi va eka xivumbeko xa mbulavulo (xik. ku hlayela ehenhla). KU YINGISELA Ku yingisela hi ku landzelela magoza Hakanyingi xiletelo xa ku yingisela xi ta va xi katsa ku tirhisiwa ka swiyenge swa maendlelo yo yingisela. Lowu i nghingiriko lowu avanyisiweke hi swiyenge swinharhu leswi kombisaka maqhinga yo yingisela leswaku ku ta twisisiwa marito, ririmi na swin’wana swiyimo swo yingisela. A hi minkarhi hinkwayo laha ku nga ta tirhisiwa swiyenge hinkwaswo swo yingisela. Xikombiso, loko vadyondzi va ri ku yingiseleni ka nhlamuselo leyi kandziyisiweke va ta fanela ku endla nghingiriko wo tilulamisela ku hlaya lowu nga ta va tsundzuxa eka ku yingisela ko kongomisa leswaku va ta kota ku yelanisa leswi va swi yingiselaka na leswi ku nga khale va swi tiva. Migingiriko yo yingisela yi ta pfuna vadyondzi ku va va tsundzuka vuxokoxoko no hlela hungu leri yingiseriweke. Nghingiriko wa endzhaku ko hlaya wu nga endla leswaku vadyondzi va kota ku hlamula eka leswi va nga swi twa loko ku ri karhi ku kanerisaniwa. Switoloveto swa xikambelantwisiso xo yingiseriwa na makambelelo swi nyika vadyondzi nkarhi wo dyondza ku yingisela. Ku yingisela hi ku landzelela magoza 1. Ku tilulamisela ku yingisela swi lulamisela vadyondzi eka ku va va kota ku yingisela. Swi endla leswaku va kota ku tlhontlha vutivi lebyi va vaka va ri na byona bya nhlokomhaka leswaku va tilulamisela ku yingisela: • Tlhontlha vutivi bya khale ku nga si yingiseriwa. • Bvumba leswi xitshuriwa lexi xi vulavulaka hi swona hi ku languta nhlokomhaka • Tirhisa ntivomarito ya nkoka lama vadyondzi va nga ma tolovelangiki. • Mudyondzisi a nga lulamisa swivutiso swo lulamisela vadyondzi ku hlaya leswaku a ta kota ku vona loko vadyondzi va twisisa. • Vadyondzi va fanele va va na switirhisiwa swo fana na pensele na phepha ro tsalela eka rona leswaku va ta tsala tinotsi. 16 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 2. Hi nkarhi wo yingisela vadyondzi va yingisela hi swikongomelo swo hambanahambana: (Lemukani leswaku i ntolovelo lowunene ku va vadyondzi va yingisela xitshuriwa xo karhi minkarhi yo tala, nkarhi wun’wana na wun’wana va ri karhi va kongomisa eka timhaka to hambana). 2.1 Ku yingisela hi xikongomelo xo kuma mahungu yo karhi: • Lavisisa tinhlamuselo; tiva mianakanyo ya nkoka na yo seketela • Minkarhi hinkwayo kamba loko vadyondzi va twisisa hungu hi ku hlanganisela, ku endla no tiyisisa minkumbetelo, ku endla minxakahato, ku hlela no anakanya • Endla tinotsi leti twalaka; nhlokohata, endla mepe veketela timhaka ku ya hi nxaxamelo wa kona, katsakanya, nyika tinhlamuselo hi ku komisa, rungula nakambe, hlamusela leswi vuriweke. • Tekela enhlokweni ririmi ro tirhisa miri na switsundzuxo swo voniwa 2.2 Ku yingisela hi xikongomelo xo burisana na van’wana • Tirhisa milawu yo va vadyondzi va siyerisana eka mimbulavurisano kumbe eka ku tirha hi ntlawa. • Vutisa swivutiso ku yisa mbulavurisano emahlweni • Angula ehenhla ka ririmi, ririmi ro fambafambisa swirho, ku langutana hi mahlo na vaamukeri va mahungu na ririmi ro tirhisa miri. • Kombisa ku tsakela hi ku tirhisa swikombiso swo cincacinca exikandzeni, mayimelo na swin’wana hi mfanelo • Tirhisa milawu leyi faneleke yo komba vumunhu na ku xixima van’wana. 2.3 Ku yingisela hi xikongomelo xo tsakela/bumabumela • Angula ehenhla ka nkoka wo tsakela switshuriwa swanomo xik. ncino, rivilo ra mavulavulelo, ku pfuna ka mimpfumawulo. • Angula eka swiyimo swa mbulavurisano • Tirhisa maendlelo ya ku siyerisana eka mimbulavurisano • Sirhelela xiyimo xa wena • Vutisa swivutiso ku yisa mbulavurisano emahlweni • Angula eka ririmi, ku fambafambisa swirho, ku languta vaamukeri va mahungu na ririmi ro tirhisa miri • Kombisa ku twisisa vuxaka exikarhi ka ririmi na mfuwo hi ku komba nhlonipho eka mbulavurisano wa rixaka 3. Endzhaku ko yingisela Swi landzelerisa endzhaku ka ntokoto wo yingisela. Vadyondzi va: • hlamula swivutiso • hluta tinotsi • endla nkomiso/katsakanya • hundzuluxa vuxokoxoko byi suka eka xivumbeko xa mbulavulo byi va hi ndlela yo tsala, xik. va tirhisa vuxokoxoko ku lebula xifaniso • Xopaxopa mahungu mantshwa hi vutivi bya le ndzhaku XIPHOKHAMA 17

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • Songa mahungu, nyika mavonelo ya wena; Vulehi bya switshuriwa lebyi ringanyetiweke lebyi nga ta tirhisiwa eka xikambelantwisiso xo yingisela Switshuriwa Tigiredi Nkarhi/vulehi • Swanomo, swo voniwa, swa mbonoyingiselo na switshuriwa swa swihangalasamahungu hi tindlela tinyingi Ku lava ku ringana tisekondi Giredi ya 7 • Switshuriwa swo yingisela ta30 • Switshuriwa swa vutumbuluxi • Switshuriwa swa swihlovo swa vutivi na switshuriwa swo Tisekondi leti nga riki ehansi nyika vuxokoxoko Giredi ya 8 ka 45 • Switshuriwa swo engetela vutivi • Switshuriwa swa mbonoyingiselo (Tifilimi, minongonoko ya thelevhixini na, tidokhumenthari, minkombiso ya swilayidi, Minete leyi nga riki ehansi Giredi ya 9 minkandziyiso, minongonoko ya rhadiyo, swifaniso ka yi1. vuyimbeleri bya vhidiyo) KU VULAVULA Ku vulavula hi ndlela leyinene, ya nkhuluko, ya ndzandzelelano lowunene wa timhaka, hi vutitshembi na hi ndlela leyi faneleke swi fanele swi va xikongomelo xo dyondzisa ku vulavula. Xiletelo xo vulavula xi lava leswaku ku tekeriwa enhlokweni swiyimo swa mavulavulelo ya mafundza na ya nkamafundza, ku suka eka nkanerisano wa nkamafundza ku fika eka ku andlala ka mafundza. Ku dyondzisa ku vulavula swi fanele ku katsa vutivi bya magoza na maqhinga yo vulavurisana. Ku vulavula hi ku landzelela magoza na maqhinga: • Ku kunguhata: ku lavisisa na ku lulamisa • Ku titoloveta • Ku andlala Ku vulavula na ku andlala ka mafundza Maendlelo ya ku vulavula ka mafundza ya ku landzelela magoza hakanyingi ya katsa 1) ku kunguhata, ku endla ndzavisiso, ku lulamisela na 2) ku andlala. Swiphemu swa ku andlala ka mafundza ku nga katsa xiphemu xo tsala lexi mudyondzisi a nga xi kambelaka na xiphemu xa swanomo. Ku kunguhata: ku lavisisa na ku lulamisa Vadyondzi va kombisa vuswikoti byo endla nkunguhato, ndzavisiso na ku lulamisa leswaku va ta andlala mbulavulo. Va • tirhisa swihlovo swa switirhisiwa ku kuma na ku hlawula mahungu • lulamisa na ku tsala mahungu; teka tinotsi; • tirhisa manghenelo yo koka rinoko na mahetelelo ya ntikelo • ndlandlamuxa miehleketo hi ku vulavula hi ndlela leyi faneleke 18 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • tirhisa minchumu, swipfuno swo voniwa ku tiyisisa ku vonaka na nkhaqato wa swiandlariwa. Ku titoloveta na ku andlala Vadyondzi va kombisa vuswikoti byo titoloveta na ku andlala swanomo. Va • tirhisa tindlela leti faneleke to vulavula na vanhu • kombisa ku tiva vaamukeri va mahungu; • kombisa ndzemuko wa ndhawu leyi u vulavulaka eka yona: mavulavulelo ya • mafundza, yo ka ya nga ri ya mafundza • humesa mavonelo ya wena • tirhisa swiaki na milawu ya matirhiselo ya ririmi lamanene • tirhisa tithekiniki leti faneleke to tirhisa marito na leti ti nga tirhisiki marito • ku tiyisa nhlamuselo, xik. thoni, ntlakuso wa rito, vholomu, rivilo, ku koka • moya, na ririmi ro tirhisa miri. • tikarhateli ku vulavula hi thoni, na matwariselo ya marito lawa ya faneleke marito Ku vulavula ka nkamafundza na ku tirha hi ntlawa (vona “Swihlawulekisi na milawu ya vuhlanganisi bya swanomo” laha hansi). • Sungula no vona leswaku mimbulavurisano yi ya emahlweni. • Vutisa u tlhela u hlamula eka swivutiso ku endlela leswaku mbulavurisano wu ya emahlweni. • Tirhisa milawu yo siyerisana. • Nyika nhlamuselo hi ku hetiseka laha swi faneleke. • Humelerisa swikongomelo swa ku tirha hi ntlawa hi ku komba vurhangeri na yin’wana mintirho. • Angula ehenhla ka ririmi, ku tirhisiwa ka swirho swa miri na ku kongomana hi mahlo • Kombisa ku tsakela hi ku tirhisa swikombiso swa ku cincacinca exikandzeni, mayimelo na ku tirhisiwa ka swirho swa miri. XIPHOKHAMA 19

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Swihlawulekisi na milawu ya switshuiwa swa vuhlanganisi bya swanomo 1. Ku vulavula ka nkamafundza na ku tirha hi ntlawa Ku vulavula/xit- shuriwa xa xivum- Xikongomelo Swihlawulekisi beko xa swanomo Mbulavurisano Ku vulavula hi • Sungula no vona leswaku mimbulavurisano yi ya emahlweni. wa nkamafundza/ nhlokomhaka leyi • Tirhisa milawu yo siyerisana n’wangulano/ntirho wa nyikiweke ntlawa • Tata mavangwa no khutaza xivulavuri. Vona • Basisa nhlamuselo laha swi faneleke mavulavulelo lawa • Nyika vonelo, ya tirhisiweke eka • Vutisa u tlhela u angula eka swivutiso ku endlela leswaku mbulavurisano mbulavurisano. wu ya emahlweni Nongonoko wa Swihlovo. • Angula eka ririmi, mfambamfambiso wa swirho, ku hlangana hi mahlo na ririmi ro tirhisa miri • Kombisa ku tsakela hi ndlele leyinene hi ku tirhisa swikombiso swo cincacinca exikandzeni, mayimelo na mfambamfambiso wa swirho Ku hlayela ehenhla ka Ku hlaya • Hlaya hi nkhuluko na ntwalo xijumana xitshuriwa • Twarisa marito handle ko onha nhlamuselo ya wona swin’we. 2. Ku vulavula ka mafundza no andlala Vona mavonelo yo angarhela eka ku kunguhata na ku andlala laha henhla. Ku vulavula/Xivum- beko xa xitshuriwa Xikongomelo Swihlawulekisi xa mbulavulo Mbulavulo lowu Swo • Endla ndzulamiso/ndzavisiso lulamisiweke hambanahambana: • Lulamisa switshuriwa hi ndlela leyi khomaneke . Hlawula u tlhela u ku tivisa/ku nyikana Xivumbeko lexi xi ta ndlandlamuxa miehleketo na ku seketela hi swikombiso. miehleketo kombisa vumbhoni bya • Tirhisa xivumbeko lexi faneleke, ntivomarito, ririmi na milawu. ku tilulamisa • Tirhisa thoni, ntlakuso wa rito, ku langutana hi mahlo, rivilo ra mavulavulelo, ku langutana hi mahlo, mayimelo na mfambafambiso wa swirho. • Tirhisa manghenelo na mahetelelo lama ya kokaka rinoko • Tirhisa xitayili na rhejisitara leswi faneleke. • Nghenisa swipfuno swo voniwa, swo yingiseriwa na/kumbe swa mbonoyingiselo, xik. tichati, tiphositara, minchumu, swifaniso. Ku hlayela ehenhla Ku hlaya swin’we Hlaya hi nkhuluko na hi vukheta ku ya hi xikongomelo na ntirho. loku lulamisiweke xitshuriwa lexi u Twarisa marito handle ko onha nhlamuselo ya wona titsaleleke kumbe lexi u tsaleke hi un’wana, Tiyisisa nhlamuselo hi thoni, ya leswi, ntlakuso wa rito, rivilo, ku hlangana ku titsakisa hi mahlo, mayimelo, na mfambamfambiso wa swirho. 20 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 3. Ku vulavula hi swikongomelo/mimbangu yo karhi Ku vulavula/xivum- beko xa xitshuriwa Xikongomelo Swihlawulekisi xa mbulavulo Ku nyika swiletelo swa Ku byela munhu • Tirhisa ngopfu mavulavulelo yo lerisa. matlhelo mafambelo yo ya • Tirhisa swivulwa swo koma leswi twalaka. fika ko karhi • Tirhisa ndzandzelelano wa mimfungho ya tindhawu. • Kongomisa eka tlhelo ro karhi. • Kombisa mpimanyeto wa mpfhuka. • Nyika vuxokoxoko bya mimfungho leyi nga endleleni. Swileriso Ku hlamusela • Hlamusela ndlela leyi nchumu wu faneleke ku endliwa ha yona. hilaha ntirho wu • Hlamusela/boxa switirhisiwa leswi lavekaka. nga endliwaka hakona, • Nyika swileriso hi ndlela leyi twalaka, yo lulama na malongolokelo malulamiselo ya lamanene. swakudya na sw. • Tirhisa ntivoririmi lowu faneleke. na sw. Nkarhi lowu ringanyetiweke eka vutihlanganisi bya swanomo (Tiva leswi: nkarhi lowu ringanyetiweke eka ku hlaya papila rin’we ra A4 i timinete ti3) Nkarhi lowu pimiweke Switshuriwa tiGiredi ta 7-9 Mimbulavurisano Timinete ta 5 – 10 hi ntlawa/tlilasi Min’wangulano Minete yi1-ti2 hi ximbirhi Swiletelo na swileriso Tisekondi ta 30-minete yi1 Ku hlaya loku lulamisiweke Minete yi1 Mimbulavulo leyi lulamisiweke Minete yi1 Ku hlamusela leswi nga humelela Ku fika eka timinete ti2 Mbulavurisano wa siku na siku, xik. Ku lava ku pfuniwa, ku Minete yi1 – timinete ti2 kombela ku rivaleriwa, na sw.na.sw XIPHOKHAMA 21

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Mavulavulelo lawa ya tirhisiwaka eka Xitsonga – Nongonoko wa swihlovo KU KOMBELA MPFUMELELO/SWIKOMBELO KU KAVANYETA • Xana ndzi nga…..? • Ndzi khomele, ndzi nga .......? • Ndzi kombela…..... • Ndzi rivalele, u ehleketa leswaku ndzi nga........? • Xana swi nga koteka eka mina ku........? • Ndzi kombela ku khomeriwa, xana wa ku tiva.......? • Xana swi lulamile loko ........? • A ndzi ku twanga kahle, xana u nga ndzi pfuna? (mafundza) • Xana swi nga va kahle.......? • Xana wa vilela loko ndzo....? • Hi ku titsongahata ndzi kombela u ndzi pfumelela ku ......... • Xana u nga pfumela ku.........? KU NYIKA MPFUNO KU LAVA KU PFUNIWA • Xana ndzi nga ku pfuna?/Ndzi nga ku pfuna ke? • Xana ndzi nga pfuniwa hi …....? • Xana u nga lava/tsakela mpfuno wo karhi? • Xana u nga ndzi pfuna ku........? • Xana ndzi nga ku endlela yini namuntlha? • Ndzi lava ku pfuniwa hi.......... • Ndzi kombela u ndzi pfuna...... • Ndzi kombela u ndzi pfuna hi.... • Ndzi kombela mavoko hi........... KU KOMBELA KU RIVALERIWA KU KOMBA KU VILELA • Ndzi khomele. • Mi ta ndzi khomela ku va ndzi fanela ku vula leswi, kambe ………. • Ndzi kombela ku khomeriwa eka..... • Mi ta ndzi khomela ku mi karhata, kambe……… • Ndza tisola.... • Kumbe mi rivale ku……… • Ndzi kombela ku rivaleriwa eka..... • Ndzi ehleketa leswaku mi nga va mi rivale ku……. • Ndza tisola eka.......... • Ku nga va ku ve na ku nga twisisani hi………. • Ndzi rivalele............... • Mi nga tsandzeki ku ndzi twisisa………… • Ndzi lombe tindleve........... • A ndzi ku twangi kahle......... KU NYIKA XITSUNDZUXO KU VULA LESWI U SWI TSAKELAKA • A ndzi ehleketi leswaku u fanele ku.......... • Xana u nga lava ku…….? • U fanele ku………. • Swi nga ha antswa…….. • A wu fanelanga ku……… • Hikwalaho ka yini hi……? • Loko a ndzi ri wena, a ndzi ta …… • Hay, ndzi nga tsakela…….. U swi vona njhani? • Loko a ndzi ri eka xiyimo xa wena a ndzi ta ………….. • U vona onge hi nga endla njhani? • A swi ta va swi antswile ……. • Loko a swi ri emavokweni ya mina, a ndzi ta….. • A wu fanelanga………….. • Ndzi ehleketa onge hi nga……. • Eka leswi u swi endlaka, u nga… 22 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 KU BVUMBA, KU YELANISA KU NYIKA VUXOKOXOKO BYO KA BYI NGA HELELANGI • Ndzi nga vula leswaku u lava ku lungheka • Ku na kwalomu ka…. • Xi nga lava swin’wana.... • Ku na ku lava ku ringana… • A nga va a...... • Ku na nhlayo leyikulu ya… • Swi vonaka onge....... • ……. kumbetela ku fika ka ….. • Kumbe u lava swin’wana swa...... • Onge… • Kumbe va lava ku.......... • Swi yelana na… • Swa tika ku vula, kambe ndzi nga bvumba............ • Swi fana na ….. • A ndzi na ntiyiso kahle, kambe ndzi ehleketa............ • Swa tika ku vula, kambe ndzi ehleketa… • A ndzi na ntiyiso kahle, kambe ndzi ehleketa… KU LELANA NA LOYI A FAMBAKA. KU TIKAMBELA • Tendzo to leha, masiku yo wisa, tendzo to koma • Leswi swi tirhekile/swi pfunile hikuva …. • Vana na rendzo lerinene. • Ndzi swi endle kahle hikuva …. • Vana na masiku yo wisa lamanene. • A swi ta va swi antswile loko a ndzi lo … • Tiphine hi masiku ya wena yo wisa. • Leswi swi nga antswisiwa hi … • Tiphine! • Vuyomahlweni byi/a byi le rivaleni/twali hikuva … • Vana na nkarhi lowunene e- (laha u yaka kona ko fana na • Leswi swa humelela hikuva … le • Ndlela se ya tikomba • vhengele xo dyela eka xona) • Swi ya kona • Vana na nkarhi lowunene e- (dorobeni lerikulu) • Hi jirile. • Tindlela ti mi basela. • Swi hi bise makanyi. • Hosi yi mi hlayisa. • Hi yi lwile. • Mi ya va rungula. • Swi hi be xifuva. • Mi vuya na leswinene. • Kule hi laha hi humaka kona • Tindlela a ti mi basele, swikundzu swi etlela. KU PFUXELA ENDZHAKU KA RENDZO • A ma ri njhani masiku ya wena yo wisa e…? • U tiphinile hi nkarhi wa wena e- (laha a wu ye kona) ? • A ri ri njhani rendzo ra wena/ra xihahampfhuka? • Vavhaki! • Vuyani! • Ambani ku nona ka, ..... 3.2 Ku hlaya na ku Langutisa Ku hlaya/Ku langutisa swi katsa swiphemu swimbirhi: 1) ku dyondza na ku tirhisa maqhinga yo vona ku kuma nhlamuselo ya xitshuriwa 2) ku dyondza na ku tirhisa vutivi bya swihlawulekisi swa switshuriwa. Swiphemu haswimbirhi swi fanele swi va kona eka ku hlaya na ku langutisa swileriso swa switshuriwa swa matsalwa na leswi swi nga riki swa matsalwa. Vundzeni bya ku hlaya na ku langutisa byi veketeriwe hi: 1) ku hlayela hi xikongomelo xo twisisa na 2) ku hlaya a ri yexe ko engetela. Ku hlaya hi ku landzelela magoza Xiletelo xo hlaya hi minkarhi yo tala yi ta katsa ku tirha hi swiphemu swa ku hlaya hi ku landzelela magoza. Lowu i nghingiriko lowu avanyisiweke hi swiyenge swinharhu leswi kombisaka maqhinga yo hlaya leswaku ku ta twisisiwa XIPHOKHAMA 23

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 switshuriwa swo hlaya. A hi magoza hinkwawo ya nga ta tirhisiwa eka minkarhi yin’wana. Xikombiso, loko vadyondzi va ri eku hlayeni muxaka wa xitshuriwa, va ta laveka ku endla nghingiriko wo tilulamisela ku hlaya leswi swi va byelaka ku komba swihlawulekisi swa muxaka walowo wa xitshuriwa. Migingiriko yo hlaya yi ta va pfuna leswaku va kota ku tlhantlha no xopela xivumbeko na swihlawulekisi swa ririmi ra switshuriwa leswi hi vuenti. Nghingiriko wa le ndzhaku ko hlaya wu nga lava leswaku vadyondzi va tlhela va humesa tsalwa leri hi ku tsala xitshuriwa xa vona. Ku hlaya na Ku langutisa hi ku landzelela magoza 1. Ku tilulamisela ku hlaya. Tivisa vadyondzi va tivana na xitshuriwa. Laha ku tlhontlhiwa vuxaka na vutivi lebyi va nga na byona. • Ku hlaya swihlawulekisi swa xitshuriwa hi ku hatlisa ku kuma xifaniso xa mhaka hi ku angarhela na ku hlayela ku kuma swo karhi: Mavito ya matsalwa, tinhlokomhaka, tinhlokomhakantsongo, swihlamuselaswifaniso kumbe swihlamuselatikhathuni, swiphemu swa swovoniwa na swo tsariwa, xik. maandlalelo, tiayikhono, swifaniso, tigirafu, tichati, tidayagiramu, mimepe, ku lava marito ya nkoka, na sw. na sw. • Ku bvumba vundzeni bya xitshuriwa hi ku tirhisa vutivi lebyi kumiweke loko ku hlayiwa hi ku hatlisa na ku hlayela ku kuma swo karhi. • Ku dyondzisa ntivomarito wun’wana na wun’wana wa nkoka lowu vadyondzi va nga wu tiviki 2. Ku hlaya swi katsa ku kumiwa ka nhlamuselo ya xitshuriwa na ku tekela enhlokweni swihlawulekisi swa matirhiselo ya ririmi ra xona. • Ku twisisa xitshuriwa hi nkhinkhi. • Ku kumiwa ka tinhlamuselo ta marito na swifaniso swo ka swi nga tolovelekangi hi ku tirhisa vuswikoti bya maavanyiselo ya swiphemu swa rito loko ku vulavuriwa na vuthala bya mbangu lowu swi kumekaka eka wona. • Ku tirhisa maqhinga yo twisisa switshuriwa: ku vona vuxaka exikarhi ka timhaka, ku kambela ku twisisa, ku endla leswaku rivilo ra mahlayelo ri fambelana na ku tika ka xitshuriwa, ku hlaya nakambe laha swi nga fanela, ku langutela ku kuma mahungu lama nga pfunetaka ntwisiso eka xitshuriwa, ku vutisa no hlamula swivutiso, (sukela eka swivutiso swa xiyimo xa le hansi ku ya eka xa le henhla), ku vona hi miehleketo, ku kumbetetela, ku hlayela ku kuma timhaka ta nkoka, ku languta nhlawulo wa marito na swiaki swa ririmi, ku lemuka muxaka wa xitshuriwa hi ku languta xivumbeko na swihlawulekisi swa matirhiselo ya ririmi. • Ku endla tinotsi kumbe ku katsakanya timhakankulu. 3. Endzhaku ko hlaya swi nyika vadyondzi ku langutisa no angula ehenhla ka xitshuriwa hinkwaxo. • Ku hlamula swivutiso swa xitshuriwa ku sukela eka swa xiyimo xa le hansi ku ya eka xa le henhla • Ku pimanisa na ku hambanisa • Ku hetelela na ku nyika mavonelo ya wena • Ku humesela muxaka wa tsalwa hi ku tsala ka vona (laha swi nga fanela) 24 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Swikombiso swa tinxaka ta swivutiso Swivutiso swo kambela I mani… ? I yini…? Kwihi ? vutivi Swivutiso swo kambela I mani tatana wa…? ku twisisa Swivutiso swo kambela U nga endla xivulwa hi riendli leri? U nga endla xivulwa lexi yelanaka hi rito leri? vitirhisi Swivutiso swo xopaxopa Xana lexi xa fana na …? Xana lexi xa hambana na …? Hikokwalaho ka yini ximunhuhatwa lexi xi tsakela …? Hi swona na A hi swona Swivutiso swo hlela Hi xihi lexi u xi tsakelaka eka leswi? Ku hlawula muxaka wa xitshuriwa kumbe muxaka wa matsalwa Vadyondzisi va fanele va tiyisisa leswaku vadyondzi va hlaya switshuriwa swo hambanahambana exikarhi ka lembe. Ku fanele ku va na ku ringana exikarhi ka ku hlaya switshuriwaswa ku twisisa, ku tihlanganisa/vulavurisana na van’wana na ku titsakisa. KU HLAYA HI KU DZIKA 1.1 Ku hlaya switshuriwa swo tsariwa swo koma hi ku dzika hi xikongomelo xo TWISISA eka xiyimo xa rito. Vadyondzi va tirhisa maqhinga yo hambanahambana ku va va twisisa xitshuriwa. Va tumbuluxa ntivomarito hi ku tirhisa vuswikoti byo avanyisa rito hi swiphemu ku kuma nhlamuselo na mpaluxo wa marito lama ngo sungula ku voniwa. • Tirhisa tidikixinari na swihlovo swin’wana swa vutivi ku kuma tinhlamuselo, mapeletelo, mavulelo ya marito na swihluvi swa mbulavulo swa marito yo ka ya nga tolovelekangi ya welaka eka swona. • Komba tinhlamuselo ta swirhangi leswi tolovelekeke (xik. xi-, e-, eka-) na swilandzi leswi tolovelekeke (xik. -ana, - nyana, - etana). • Kuma nhlamuselo ya marito na vuxaka bya wona eka mindyangu ya marito u ri karhi u tirhisa timitsu, swilandzi na swirhangi leswi tolovelekeke. • Tirhisa mbangu lowu xitshuriwa xi nga eka wona (xik. tinhlamuselo leti nga ndzeni ka xivulwa), • switsundzuxo swo voniwa, (xik. hiko, mimfungho yo tshaha) na switsundzuxo swo voniwa swa mimfungho (nkombiso wa ntikiso) ku kombisa nhlamuselo ya marito yo ka ya nga tolovelekanga • Lemuka na ku tirhisa swivulavulelo na swivuriso leswi nga toloveleka, xik. Tomasi makholwa hi ku vona. • Kombisa matumbulukelo na matirhiselo ya marito mantshwa, xik. Ririmi ra le xitarateni, marito lama lombiweke. • Kombisa ku hambana exikarhi ka marito lama kanganyisaka: tihomonimi, tihomogirafu, vamavizweni (lamula/ lamula; sangu/xitheve) • Tiva minkomiso na mavitonkomiso yo hambanahambana. • Tirhisa vutivi bya ntivoririmi ku kuma nhlamuselo. XIPHOKHAMA 25

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 1.2 Ku hlaya switshuriwa swo tsariwa swo koma hi ku dzika hi xikongomelo xo TWISISA eka xiyimo xa xivulwa na ndzimana Vadyondzi va tirhisa vutivi bya ntivoririmi ku twisisa mavumbelo ya swivulwa na maandlalelo ya switshuriwa. Dyondzo ya switshuriwa eka xiyimo lexi yi nyika nkarhi wa madyondziselo ya swiaki swa ririmi hi ndlela yo pfanganisa. • Kombisa na ku tirhisa nhlamuselo na mintirho ya Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi eka switshuriwa. 1.3. Ku hlaya switshuriwa swo tsariwa swo koma hi ku dzika hi xikongomelo xo TWISISA eka xiyimo xa xitshuriwa hinkwaxo Vadyondzi va tirhisa vutivi bya tinxaka ta matsalwa na dyondzo ya switshuriwa swa mafundza hi xikongomelo xo twisisa nhlamuselo, xikongomelo, na nkucetelo wa xitshuriwa hinkwaxo. • Ku yelanisa xitshuriwa na ntokoto lowu va nga na wona • Vumba nkatsakanyo; nyika mavonelo ya yena n’wini 1.4. Ku hlaya switshuriwa swo tsariwa swo koma hi ku dzika hi xikongomelo xo endla NKATSAKANYO NA KU TEKA TINOTSI. Vadyondzi va tirhisa matwisiselo ya vona ya swihlawulekisi swa switshuriwa ku katsakanya xitshuriwa. Languta maqhinga yo hlaya laha henhla. • Hlaya switshuriwa hi ku hatlisa ku kuma hungu hi ku angarhela na hungu ro karhi. • Longoloxa timhakankulu 1.5. Ku hlaya SWITSHURIWA SWA SWIHANGALASAMAHUNGUNYINGI NA SWITSHURIWA SWA SWOVONIWA hi ku dzika (Switshuriwa swo tirhisa tindlelanyingi ta vuhlanganisi ku tirhisiwa switirhisiwa swa swovoniwa na swo tsariwa eka xitshuriwa xin’we, xik. swinavetiso, tikhatuni. Leswi swi nga katsiwa na ririmi leri tirhisiwaka eka ku vulavula no tirhisiwa ka swirho swa miri.) Vadyondzi va tirhisa vutivi bya vona bya swifaniso na swiphemu swa swovoniwa hi xikongomelo xo twisisa ndlela leyi swi seketelaka hakona matsalelo eka switshuriwa swo tirhisa tindlelanyingi. Kombisa na ku kanela xikongomelo na hungu ra switshuriwa swa swovoniwa leswi tumbuluxiweke hi xikongomelo xo titsakisa/nyanyula no hungasa, xik. filimi, tikhatuni, vhidiyo ya vuyimbeleri, swichupuchupu swa khomiki KU HLAYA SWITSHURIWA SWA MATSALWA/TINXAKA TA MATSALWA Vadyondzi va hlaya hi xikongomelo xo tiphina no tsakela/tinxaka ta matsalwa na ku tlhela va angula eka swivutiso swa ntwisiso. Va twisisa swihlawulekisi swa masungulo swa tinxaka to hambana ta matsalwa, xik. leswaku xitlhokovetselo xi na swihlawulekisi swo hambana na swa xirungulwana. KU HLAYA A RI YEXE KO ENGETELA/KU LANGUTISA Vadyondzi va titoloveta ku tirhisa maqhinga lama kombisiweke eka ku hlaya hi ku dzika hi xikongomelo xo titsakisa. Vuleteri bya mudyondzisi eka ku fikelela no tiva xiyimo xa matsalwa i swa nkoka eka xiyenge lexi xo hlaya. 26 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • Ku fikelela tindhawu ta vuhlayiselo bya tibuku/tilayiburari na milawu ya mapakelo ya tibuku. • Hlaya/langutisa switshuriwa swo hambanahambana swo helela, xik. tibuku, timagazini, maphephahungu, tiwebusayiti, tifilimi leti vaka kona loko xikolo xi humile. SWITSHURIWA LESWI TIRHISIWAKA EKA MADYONDZISELO YA VUSWIKOTI BYA RIRIMI HI NDLELA YA MPFANGANISO EKA TIGIREDI TA 7-9 Ku engetela eka switshuriwa swa matsalwa swa madyondzelo ya mafundza, switshuriwa leswi faneleke ku dyondzisiwa eka Tigiredi ta 7-9 swi katsa switshuriwa swo tsariwa, swa swovoniwa na swa swihangalasamahungunyingi hi swikongomelo swo hambanahambana. Swin’wana switshuriwa va ta swi dyondza hikwalaho ka swihlawulekisi swa swona swa vuxongi; kasi swin’wana va ta swi dyondza tanihi swikombiso swa tinxaka ta matsalwa kumbe swa switsariwa. Tinxakaxaka ta switshuriwa swa Switshuriwa swo tsariwa ku nyika Switshuriwa swa matsalwa leti faneleke ku hlayiwa. mahungu swihangalasamahungunyingi/ Tinxaka ta matsalwa lama ya Tidikixinari Switshuriwa swa swovoniwa leswi bumabumeriweke Tiinsayitlilopediya nga swihlovo swa vutivi Tinxaka ta matsalwa leti landzelaka hi Tixedulu Tichati, mimepe, tigirafu, matafula, leti tichati ta phayi, mimepe ya miehleketo, Matsalwa ya ndzetelo ya tiqingho bumabumeriweke tanihilaha ti tidayagiramu, tiphositara, tifulayara, katsiweke hakona eka Khataloko ya Tibuku ta vadyondzi tiphamfulete, tiburochara, swikoweto Rixaka ya Matsalwa: na mimfungho, tidokhumenthari ta Thisorasi thelevhixini, maphepha ya tiwebusayiti, Novhele yo koma Matafula ya maavelo ya minkarhi matlhelo ya inthanete, tibulogo, Swirungulwana/Mintsheketo feyisibuku, swivonavona Buku ya minongonoko ya Thelevhixini (Giredi ya 7 – xitori xi1) Switshuriwa swa Switshuriwa swo tsariwa eka (Giredi ya 8 – xitori xi1) swihangalasamahungunyingi/swa swihangalasamahungu swovoniwa swa vukhavisi (Giredi ya 9 – switori swi2) Tiatikili ta timagazini Tifiilimi Ntlangu wo koma Tiatikili ta maphephahungu Swinepe Vutlhokovetseri Tiedithoriyali Swifaniso (Giredi ya 7 – switlhokovetselo swi2) Switiviso Switshuriwa swa (Giredi ya 8 – switlhokovetselo swi2) Swinavetiso swihangalasamahungunyingi/ (Giredi ya 9 – switlhokovetselo swi3) swa swovoniwa swo titsakisa no Switshuriwa swo yingiseriwa swa hungasa Ku engetela vutivi xivumbeko xo tsaleriwa ku ya Tifilimi Tifilimi vulavuriwa Minongonoko ya Thelevixini Ntlangu wo ya emahlweni wa le Min’wangulano Tivhidiyo ta vuyimbeleri ka thelevhixini/tidokhumenthari Mimbulavulo Tikhatuni, mimpfapfarhutonthathelo (yo Mintlangu ya le ka xiyanamoya Tinsimu thathela xivumbeko xa munhu) Switsalwana Switshuriwa swo tihlanganisa na Swichupuchupu swa tikhomiki Ntsalwavutomi van’wana na swa switsalwambiko Ku tsala ekhumbini Tintsalwavutomi Mapapila Switshuriwa swo yingiseriwa Mitsheketo Tidayari Minongonoko ya xiyanamoya Swikholwakholwana na mitsheketo ya Swirhambo Swihlayiwa kumbe switshuriwa swa tinhenha mintlangu Tiimeyili Mahungu ya selula Swihlayiwa swa tinovhele kumbe swa swirungulwana Tinotsi Mimbulavulo leyi kandziyisiweke Swiviko Swinavetiso swa xiyanamoya, Switshuriwa swo tihlanganisa na Thelevhixini, maphephahungu na van’wana eka ta mabindzu timagazini XIPHOKHAMA 27

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Vulehi bya switshuriwa swo tsariwa leswi nga ta hlayiwa eka ku hlaya hi ku dzika/xikambelantwisiso na nkomiso Tigiredi Vulehi bya switshuriwa Xitshuriwa xa ku hlayela ehenhla Marito ya 200 – 250 7 Swivulwa swa 5-6 (ndzimana yi1) Marito ya 250 – 300 8 Swivulwa swa 5-8 (Tindzimana ti2) Marito ya 300 – 350 9 Swivulwa swa 5-10 (tindzimana ti3 ) 7 Marito ya 50 – 100 Xikambelantwisiso 8 Marito ya 100 – 150 9 Marito ya 150 – 200 7 Marito ya 100 Nkomiso 8 Marito ya 120 9 Marito ya 140 3.3 Ku tsala na Ku andlala: ku landzelela magoza, vundzeni, maqhinga na switshuriwa Ku tsala na Ku andlala swi katsa swiphemu swinharhu: 1) ku tsala hi ku landzelela magoza 2) ku dyondza no tirhisa vutivi bya xivumbeko na swihlawulekisi swa tinxaka to hambanahambana ta switshuriwa/matsalwa; 3) ku dyondza no tirhisa vutivi bya xivumbeko na mahikahatelo ya tindzimana na swivulwa. Ku tsala hi ku landzelela magoza Ku dyondzisa ku tsala hakanyingi swi katsa ku tsala hi ku landzelela magoza. Hambiswiritano, a hi minkarhi hinkwayo laha ku nga ta tirhisiwa swiyenge hinkwaswo swo tsala. Xikombiso, loko vadyondzi va tsala muxaka wa xitshuriwa kumbe wa tsalwa leri tolovelekeke, a swi nge bohi leswaku va xopaxopa xivumbeko na swihlawulekisi swa swona swa ririmi hi vuenti. Ku nga va na minkarhi yin’wana laha vadyondzisi va nga ta dyondzisa hi xivumbeko xa swivulwa kumbe ku tsala tindzimana, kumbe vadyondzi va nga tsala switshuriwa leswi nga riki na mimpfampfarhuto va ri karhi va tilulamisela xikambelo. Ku hlawula muxaka wa xitshuriwa Vadyondzisi va fanele va tiyisisa leswaku vadyondzi va tsala switshuriwa swo hambanahambana exikarhi ka lembe. Ku fanele ku va na ku ringana exikarhi ka switshuriwa swo hambanahambana na ku tsala hi swikongomelo swo hambanahambana: switshuriwa swa switsalwambiko, swa vutumbuluxi, switshuriwa swa ku titsalela/swa ku tihlanganisa na van’wana, na sw. na sw. Vadyondzisi va fanele va hlawula muxaka wa xitshuriwa na nhlokomhaka leyi faneleke ku tsala hi yona, xikombiso, ndzimana ya ndzungulo/nhlamuselo hi nhlokomhaka leyi nge: “Swakudya leswi ndzi swi tsakelaka ngopfu”. 28 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Ku tsala hi ku landzelela magoza Ku tilulamisela ku tsala • Dyondzisa vadyondzi eka ntivomarito lowu faneleke na muxaka wa xitshuriwa lexi yelanaka. • Endla mbhumbutsabyongo ehenhla ka nhlokomhaka Ku kunguhata • Tumbuluxa nkunguhato wa xitshuriwa ku tirhisiwa xivumbeko na miehleketo leyi kaneriweke eka goza ra ku tilulamisela ku tsala. • Kombisa miehleketonkulu, xikombiso, hi ku tirhisa mepe wa miehleketo. • Longoloxa miehleketo hi ndzandzelelano lowu faneleke leswaku yi twala. Ku pfapfarhuta • Tsala mpfapfarhuto wo sungula lowu nga ta tekela enhlokweni xikongomelo, vaamukeri va mahungu, nhlokomhaka na muxaka wa xitshuriwa. • Hlawula marito lama faneleke. • Lulamisa miehleketo hi ku landzelelana leswaku xitori xi ta twisiseka. • Hlaya mimpfampfarhuto hi vuxoperi u tlhela u kuma xivikoxitsundzuxo eka mudyondzisi. Ku pfuxeta, ku hlela, ku hlerisisa na ku andlala • Vadyondzi va hlela leswi va nga swi tsala na swa vadyondzikulobye hi ku tirhisa • maendlelo lawa ku twananiweke hi wona leswaku va ta antswisa switshuriwa • swa vona • Antswisa mahlawulelo ya marito, na xivumbeko xa swivulwa na tindzimana. • Tirhana na malongolokelo na vuxaka/mayelaniselo ya tindzimana • Tirhisa ntivoririmi, mapeletelo na swihikahati hi ndlela leyinene na hi mfanelo • Lulamisa mpfapfarhuto wo hetelela lowu katsaka byandlalohandle, • Andlala xitshuriwa. Vadyondzi va tirhisa vutivi bya vona bya Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi eka ku tsala switshuriwa. Nhlawulo wa marito • Tiva no tirhisa ntivomarito yo hambanahambana. • Tiva leswaku rito ro karhi i xihluvi muni xa mbulavulo na matirhiselo ya rona exivulweni. XIPHOKHAMA 29

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • Tiva loko rito ri ri ra mafundza, ra nkamafundza, ra le xitarateni, ro ka ri nga pfumeleriwi/ro khunguvanyisa. • Peleta marito hi ndlela leyinene. • Tirhisa tidikixinari ta ririmi rin’we na ta tindzimi timbirhi xikan’we na tithesorasi leswaku u ta engetela ntivomarito. • Tshama u ri na dikixinari ya wena n’wini kumbe buku ya ntivomarito leswaku u ta engetela vutivi bya marito. Mavumbelo ya swivulwa • Tsala swivulwan’we na swivulwankatsano • Tirhisa mahlanganisi ku vumba swivulwankatsano, xik. naswona, kambe, kumbe, se, kutani. Mahikahatelo Tiva na ku kota ku tirhisa swihikahato leswi landzelaka hi ndlela leyi faneleke na hi nkhaqato: hiko, hefemulo, hikombirhi, hikwana, xiboho, xirhatana, mfungho wa xivutiso, xihlamalo, swiangamelo, mimfungho ya ntshaho Matsalelo ya ndzimana • Tsala tindzimana leti nga na ndzandzelelano lowu faneleke Rhejisitara, xitayili, rito • Tirhisa rhejisitara leri faneleke. Tinxaka ta switshuriwa – xivumbeko na swihlawulekisi swa ririmi Matafula lama nga laha hansi ma hlamusela tinxaka to hambanahambana ta switshuriwa leswi vadyondzi va faneleke ku dyondzisiwa ku swi tsala eka tiGiredi ta 7 – 9; switshuriwa swin’wana swi nga katsiwa laha swi faneleke. Switshuriwa swa vutumbuluxi Muxaka wa Xikongomelo Xivumbeko xa xitshuriwa Swihlawulekisi swa ririmi xitshuriwa Ndzungulo Ku tsakisa Ndlandlamuko lowu faneleke wa Swi tsariwa swi va eka van’wana ndzimana munhu wo sungula kumbe wa vunharhu Swi tsariwa swi va eka nkarhi lowu nga hundza kumbe nkarhi wa sweswi. Timhaka leti nga humelela ti hlamuseriwa hi ku landzelelana ka tona. Ku nga tirhisiwa n’wangulano Nhlamuselo Ku hlamusela Nhlamuselo: xik. leswi humelelaka eka Swi nga tsariwa eka nkarhi wa sweswi nchumu wo karhi xifaniso U tumbuluxa xifaniso hi marito Ku tirhisiwa mahlawuri, maengeteri 30 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Switshuriwa swa switsalwambiko swo leha na swo koma Muxaka wa Xikongomelo Xivumbeko xa xitshuriwa Swihlawulekisi swa ririmi xitshuriwa Switsariwa swa le Ku tsala timhaka Hakanyingi timhaka ti tsariwa eka buku Hakanyngi yi tsariwa hi ka dayari leti ti n’wi yo nkarhi wa sweswi/lowu nga hundza/ humeleleke/ku hlawuleka (dayari kumbe jenali) lowu taka. kunguhata swa nkarhi lowu taka Timhaka ti nghenisiwa hi ndlela ya Hi ndlela ya nkamafundza kambe yi ntolovelo (xik. siku na siku kumbe hi nga khunguvanyisi. vhiki) Mutsari u tsala timhaka ta Timhaka ta sikuhatiwa. yena n’wini. Papila ra Ku tivisa na ku Adirese, siku na xiloso Hakanyingi ri va hi xitayili xa xinghana hlayisa nkamafundza. Xivumbeko xa hungu vuxaka Swihlawulekisi swa ririmi swi ta xi ta hambana ku ya hi xikongomelo hambana ku ya hi xikongomelo xa (xik. ku hlamusela ndyangu wa ka hungu n’wina kumbe yindlu) Mahetelelo, nsariso N’wangulano Mbhurisano Manghenelo na mahetelelo Mahikahatelo Swihlawulekisi swo hlawuleka swa Marito ya xivulavuri n’wangulano Marito yo vutisa Nkarhi wa sweswi kumbe lowu taka Makhadi ya Ku rhamba Xi nga teka xivumbeko xa papila ra Xi nga va hi xivumbeko/xitayili xa swirhambo un’wana eka xinghana kumbe ku nga tirhisiwa mafundza kumbe xa nkamafundza xiendleko khadi ra xirhambo. Xi katsa: Xi va xi komisiwile xi kongomisiwa kumbe Muxaka wa timhaka/ntirho eka timhakankulu ku n’wi rhamba Ndhawu laha swi nga ta humelela leswaku a kona ta endla swo Siku na nkarhi karhi Xi nga katsa maambalelo Vito ra murhambi Xi nga katsa xitsundzuxo xo va varhambiwa va fanela ku hlamula hi nkarhi Xi nga va xi khavisiwile Posikarata/ Ku tivisa na ku Xiloso, adirese kumbe xivumbeko Nkarhi wa sweswi/lowu taka/lowu Hungu ra Imeyili tihlangan-isa xa imeyili nga hundza na van’wana/ vulavurisana XIPHOKHAMA 31

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Switshuriwa swo engetela vutivi Muxaka wa Xikongomelo Xivumbeko xa xitshuriwa Swihlawulekisi swa ririmi xitshuriwa Ku engetela To hambana- Swi ta hambana ku ya hi xikongomelo Fomo yi tatiwa hi ndlela vutivi: hambana xik. xik. Vito, Adirese, Malembe, Xikolo, na yo koma, hi nkhaqato, sw. na sw. Ku tata tifomo • ku apulayela mafundza, yi basa, • khadi ra (matsalelo layiburari, na sw. na sw. ma fanele ma va lama hlayekaka) Fulayara Ku onga/ • Yi va yi ri eka phepha leritsongo xik. • Yi va yi kongomisiwe eka muhlayi susumeta ra A5 • Ku va ku tirhisiwe ririmi un’wana leswaku • Nhlokomhaka yi fanele yi koka mahlo a xava swo karhi • hi ndlela yo kumbe • Nhlamuselo yo koma ya leswi • koma kombisiweke ku tirhisa leswi u • Ku tirhisiwa ririmi leri nga swi kombisaka • Nongonoko wa leswi vanhu va nga ta vuyeriwa hi swona • ta endla leswaku • Vuxokoxoko bya vutihlanganisi xik. • muhlayi webusayiti • a kokeka rinoko • Yi nga va yi khavisiwile • xik. maengeteri, • mahlawuri, Xinavetiso Ku onga/ • Xi nga tsariwa hi swivumbeko swo Ku tirhisiwa ririmi leri nga ta endla susumeta hambanahambana leswaku muhlayi a kokeka rinoko xik. un’wana ku xava maengeteri, mahlawuri • Xi tala ku va xi khavisiwile xo karhi kumbe Matirhiselo ya swihikahati ku tirhisa leswi u • Tirhisa tithekiniki ta swinavetiso swi navetisaka/ • Tirhisa swikhavisi leswaku xinavetiso vukorhokeri byo xi ta va lexi kokaka mahlo no tshama karhi xi ri karhi xi tsundzukiwa Ku nyika Ku hlamusela Ndzandzelelano wa swileriso ku kota Ku tsariwe hi ndlela yo lerisa xik. jikela swileriso, kumbe ku lerisa ku fikelela xikongomelo exineneni loko u fika evhengeleni swiletelo na leswi nchumu hi ndzandzelelano wa minkarhi, xo milawu wo karhi wu sungula, lexi landzelaka. Tirhisa endlisiwaka tinambara na tibuleti ku komba xiswona hi nxaxamelo magoza lawa ya landzelelanaka Ku leha ka switshuriwa swo tsariwa leswi faneleke ku tumbuluxiwa Ku leha ka Switshuriwa Tigiredi switshuriwa Tindzimana: ndzungulo na nhlamuselo 7 Marito ya 70-100 8 Marito ya 90-120 9 Marito ya 110-140 Switshuriwa swa switsalwambiko swo leha: Marito ya 70 - 90 7-9 Mapapila ya xinghana/n’wangulano (vundzeni ntsena) Switshuriwa swa switsalwambiko swo koma: Swinavetiso/Ku tsala eka dayari/Tiposikarata/Makhadi ya Marito ya 40 – 60 7-9 swirhambo/ku tatisa tifomo/Swiletelo swa matlhelo/Swileriso/ (vundzeni ntsena) Tifulayara/Tiphositara/Tiimeyili 32 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 3.4 Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi – nongonoko wa swihlovo Swiaki swa ririmi leswi landzelaka swi ta dyondzisiwa swi ri eka mbangu wo hlaya no tsala, na hi ndlela yo va swi ri swiphemu swa nongonoko wa dyondzo ya ririmi. Swin’wana swa swiaki leswi swi ta va swi endliwile eka tigiredi leti nga hundza kambe swi nga ha tlhela swi lava ku pfuxetiwa. Tiva leswi: Swihlawulekisi swo hlawuleka swa ririmi swi fanele ku tekeriwa enhlokweni. Hikokwalaho ka sweswo, eka xitshuriwa lexi nga laha hansi, i swihlwaulekisi leswi swi tirhaka eka ririmi ro karhi swi fanelaka ku tekeriwa enhlokweni. Maviti Rivitaswianakanyiwa (xik. moya, rirhandzu, ntwanano) Rivitaswilo (xik. xitulu, munhu, xikolo) Rivitankatsano (xik. mimpfihomu, mahlambandlopfu, mafambaborile) Rivitantlawa (xik. nhulu ya misava, ntlawa wa vanhu, nyandza ya tihunyi) Mavitavito (xik. eGiyani, Khensani, Sunguti) Rimbewu (xik. manana - tatana; nhwanyana - mufana; nhanga - lawu) Vun’we na Vunyingi (xik. xikolo - swikolo; munhu - vanhu; homu - tihomu) Ntsongahato (xik. munhu - ximunhwana; xikolo - xikolonyana; mati - swimatana) Vundhawu (xik. exikolweni; eGiyani; Ekurhuleni; ekaKhosa) Swikurisi/xikurisi (xik. : dyimurhi; madyimurhi) Maviti lama pfelelaka eka swihluvi swin’wana swa mbulavulo Swiaki swa Xirhangi xik. Mufana; tihomu marito Xilandzi xik. -tirhisa; fambetela Masivi Risivikomba (xik. loyi, leswi, lava, leyi, letiya, lavayani) Risivinene (xik. yena, vona, tona, wena, kona, byona, xona) Risivintalo (xik. hinkwavo, hinkwaswo, ndzexe, voxe, swanga, swakwe) Ribumabu-meri Ra rihlawuri: Ra nkoka (xik. u xavile tintangu letintshwa) Ra xiyimo (vukulu/vutsongo)(xik. vana lavakulu va tsakisa) Ra ntsengo (xik. ku xaviwile tihomu timbirhi) Riengetelo (xik. vana lava va rilaka va biwile) Ra rifuwi (xik. leyi i yindlu ya tatana) Rihlamuseri Maengeteri: Ra nkarhi (xik. Hi ta famba mundzuku; Va vuyile nanhlikanhi na man’wana) Ra ndhawu: (xik. Ndzi ya ekaya; Va tshama eGiyani na man’wana) Ra mukhuva/maendlelo (xik. Ku hisa swinene ; u fambile hi milenge na man’wana) Riencisi: Ya peletwanan’we (xik. U wile a ku gaa! ; Hala handle ku lo byii! na man’wana) Ya peletwanambirhi (xik. Ribye ri te dlomu, ematini; Loko va vona maphorisa va lo bamfee! na man’wana) Ya peletwananyingi/mapeletwana yo tlula mambirhi (xik. Laha ndlwini ko ngungungu, hi ku nuha ; Ndzi te bulumuku, ndzi vhela ndzi famba ; na man’wana) Maendli Matlhelo ya riendli: Tlhelo ra mpfumelo Tlhelo ra nandzulo Mapfunamaendli (xik. Ndzi ta pfa ndzi rima; Ndza ha dya; Ndzi ta tlhela ndzi vuya; na man’wana) Mayimelamaendli (xik. Khensani i muongori; Hi yena a nga hosi) XIPHOKHAMA 33

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Minkarhi ya Nkarhi wa sweswi (xik. ndza dya) maendli Nkarhi wa sweswi wo ya emahlweni (xik. ndza ha dya) Nkarhi lowu taka (xik. ndzi ta dya) Nkarhi lowu taka wo ya emahlweni (xik. ndza ha ta dya) Nkarhi lowu nga hundza (xik. ndzi dyile) Nkarhi lowu nga hundza wo ya emahlweni (xik. a ndza ha dya) Xitwananisi Xitwananisi xa nhlokomhaka xik. Vafana va hlantswa movha; Mbyana yi dlayile ximanga. Marhavi ya Rhavi ra xitwisiwo (xik. Ka tirhiwa) maendli Rhavi ra xivuyevuye (xik. Va tirhetela; Va dyetetela swakudya) Rhavi ra xikongomelo (xik. Va tirhela mali) Rhavi ra xivangelo (xik. Ndzi tirhisa hi vusiwana) Rhavi ra xihlamulano (xik. Hi ta tirhana namuntlha ; va dyanana swirhendze) Rhavi ra xiendleko/xikotelo (xik. Namuntlha ka tirheka) Rhavi ra xitlhandlulo: (xik. Va simula murhi, tlhandlula) Rhavi ra xidzimelo/xihetiselo (xik. Ndzi lava ku tirhisisa; Ndzi fanele ndzi dyisisisa swakudya hikuva laha ndzi ya ka kona ku na ndlala) Rhavi ra xitlhelelo (xik. Tatana Khosa wa titirha hikuva u na mavhengele yo tala) Rhavi ra ntsongahato (xik. Tirhanyana u ta vuya u famba) Mahlayelo ya Hlayelo ra tshamelo (xik. Ku tirha swa vava) riendli Hlayelo ra ndzeriso (xik. Dyana!) Hlayelo ra angulo (xik. Va dya va famba) Hlayelo ra fumiwo (xik. Va n’wi bile hikuva wa yiva) Hlayelo ra kotelo (xik. Ndzi nga famba) Hlayelo ra kombiso (xik. Va ya exikolweni) Hlayelo ra engetelo (xik. N’wina lava tirhaka mi karhele) Riendli ra Swikombiso: xitwisiwo Butana u hlambisiwa hi kokwana. Vafana va rhumiwile hi mudyondzisi. Lembe leri taka giredi ya 8 yi ta dyondzisiwa hi Manana Hlungwane. Marito yo Swikombiso: runguriwa Khensani u vule leswaku u lahle buku. U ndzi vutisile leswaku hikokwalaho ka yini ndzi letile. 3.5. MINKUNGUHATO YO DYONDZISA Xitsariwa lexi xi bumabumela leswaku ndzhendzheleko wun’wana na wun’wana wu ta katsa yuniti yin’we kumbe ku tlula leyi kongomisaka eka vuswikoti byin’wana na byin’wana: Ku yingisela, Ku vulavula, Ku hlaya, Ku tsala, Ku andlala na Ririmi. Ndzhendzheleko wun’wana na wun’wana wu ta nyika vadyondzi migingiriko ku dyondza, ku hlaya kumbe ku langutisa serisi ya switshuriwa swa swanomo, swo tsariwa na swovoniwa. Eka ndzhendzheleko wun’wana na wun’wana migingiriko yi ta koka ntsakelo wa vadyondzi eka ntivoririmi lowu lulameke na tinxaka ta switshuriwa. Elembeni, kwalomu ka 18 wa mindzhendzheleko leyi yi ta va yi endle leswaku swiphemu hinkwaso swa kharikhulamu swi va swi dyondzisiwile hi 36 wa mavhiki. Hi ku engetela, eka Xiymo xa le henhla, mpimo wa matikelo eka swiyenge hinkwaswo wu ta engetela ku suka eka kotara yin’wana ku ya eka yin’wana na ku suka eka lembe rin’wana ku ya eka rin’wana. Hikokwalaho ka sweswo, ntiko wa ku ya emahlweni na wona wu va xiphemu xa ku kondletela minongonoko yo dyondza. Xivumbeko lexi, xi nyika vadyondzi na vadyondzisi ku aka mbangu, ku tiyisisa 34 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 ntivomarito, na ku tolovela swiaki swa ririmi hi mavhiki mambirhi va nga si tlulela eka vuswikoti byin’wana. Hi nkarhi wun’we, xi nyika ku hambana nakona xi nga lulamisiwa hi ku ya hi ku tsakela ka ntlawa. Xikombiso, “Swiambalo” i nkongomelo lowu toloveriweke wo dyondzisa, kambe wu nga landzeriwa hi ndzhendzheleko wa ta maxelo.. Ku dyondzisa loku pfanganisiweke: ndzhendzheleko wo dyondzisa Hi matirhelo, mpfanganyiso wu pimanyeta ku hambana: ku hambana ka maendlelo, ku hambana ka migingiriko, ku hambana ka switshuriwa, ku hambana ka minkongomelo (vona Minkongomelo leyi Ringanyetiweke – Nongonoko wa Swihlovo laha hansi). Loko u tumbuluxa ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi lowu pfanganisiweke, mudyondzisi a nga veka migingiriko eka nhlokomhaka yin’we, xik. Mintlangu. Ndzandzelelano wa tidyondzontsongo eka ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi wu nga landzelela nxaxamelo wun’wana na wun’wana, xik. ndzhendzheleko wu nga sungula hi ku hlaya kutani wu tlulela eka vuencenyeti (ku vulavula) loku ku landzeriwaka hi ku tsala. Xitshuriwa xin’wana na xin’wana xi nga tirhisiwa eka migingirio leyi humesiweke laha hansi. Mudyondzisi u fanele a hlawula xitshuriwa xa matsalwa ku va xi dyondziwa. Leswi swi nga va switlhokovetselo, xirungulwana, kumbe xintlanwana (vona “Switshuriwa leswi tirhisiwaka ku dyondzisa vuswikoti lebyi pfanganyisiweke”). Mudyondzisi a nga hlawula ku dyondzisa nxaxamelo wun’wana na wun’wana wa switshuriwa. Loko mudyondzisi a hlawula xitshuriwa xo leha lexi yaka emahlweni xo fana na novhele yo koma kumbe xintlangwana, ku bumabumeriwa leswaku xi dyondzisiwa hi ku ya emahlweni leswaku vadyondzi va nga rivali vuxokoxoko bya hungu. Loko novhele yo koma kumbe xintlangwana xi hlawuriwa, mudyondzisi u ta fanela ku avanyisa xitshuriwa hi tiyuniti to hlaya hikuva ku na nkarhi. Swiyenge swo engetela swa ntirho swi ta hlayiwa tanihi ntirhokaya kumbe tanihi xiphemu xa ku hlaya ko engetela. Kharikhulamu leyi yi andlala ntivoririmi lowu wo kongoma lowu nga erivaleni. Hi matirhelo, ririmi ri ta teka kwalomu ka awara eka mavhiki mambirhi ma’wana na man’wana, hafu ya kona yi dyondzisiwa eka mbangu na ku tsala na ku hlaya kutani hafu leyin’wana yi dyondzisiwa yi ri yoxe. Ku engetela eka madyondziselo ya ntivoririmi lowu kunguhatiweke, ku ta va na madyondziselo yo lulamisa kumbe mpfuxeto wa ririmi lowu humaka eka swihoxo leswi vadyondzi va swi endleke eku tsaleni. Minkongomelo leyi bumabumeriweke – Nongonoko wa Xihlovo • Swiharhi • Yindlu • Miri • Leswi tsakeriwaka na leswi swi nga tsakeriwiki • Swiambalo • Vuyimbeleri • Mihlovo • Ntumbuluko/mbangu • Masiku na tin’hweti • Tindhawu • Switwi • Xikolo • Ndyangu • Mintlangu • Swakudya • Nkarhi • Ku xeweta • Vutleketli • Leswi va wi tsakelaka • Maxelo na tinguva XIPHOKHAMA 35

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Ku hundzula nkunguhato wo dyondzisa wu va migingiriko yo dyondzisa na ku dyondza Xikombiso lexi humaka eka NKUNGUHATO WO DYONDZISA Giredi ya 7, Kotara ya 1, Mavhiki ya 1 na 2 (tidyondzontsongo ta 6x40 wa timinete) = tiawara ta 4 to dyondzisa GIREDI YA 7 KOTARA YA 1 Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ku yingisela na Ku Ku hlaya na Ku lan- Ku tsala na Ku and- Mavhiki Ririmi Awara yi1 vulavula gutisa lala ya (Leswi pfanganisi- Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 weke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma Ku hlayela ntwisiso Vutumbuluxi: Mahlawuri ma nga ri hungu ro karhi: eka xiyimo xa rito na mangani yo olova Ndzimana ya nhlamuselo xivulwa: Dyondzisa swihlawulekisi Ku tirhisa nkarhi wa Xik. ndzimana ya swa ku dyondzisela ku Xik. N’wangulano sweswi nhlamuselo kuma hungu ro karhi. exikarhi ka vanhu lava Ntivomarito eka mbangu va nga ku xewetaneni ro Ku tsala hi ku landzelela Tlilasi yi yingisela, sungula, va vutisana ku ri magoza:     xik nkandziyiso wa hi vona va mani na ku va n’wangulano eka ku • Ku kunguhata pfukile njhani hlangana no xewetana • Ku pfapfarhuta Ku vulavula ka • Ku hlela nkamafundza: 1 na 2 • Ku hlerisisa na ku tsala Tlilasi yi titoloveta nakambe ku hlangana na ku xewetana hi ximbirhi • Ku andlala Tsala, xik swivulwa swo titoloveta mativiselo na ku hlamusela munhu un’wana eka van’wana - kutani a endla tindzimana ta nhlamuselo a tirhisa swivulwa leswi hi ndzandzelelano lowu twalaka. Nkongomelo wa ndzhendzheleko: Ku hlangana na ku xewetana Dyondzontsongo ya 1: (Ngopfungopfu ku yingisela na ku vulavula) • Manghenelo: Xeweta tlilasi u tlhela u titivisa. Dyondzisa vadyondzi ku titivisa. • Ntivomarito lowu faneleke nkongomelo. • Dyondzisa swihlawulekisi swo yingiselela ku kuma mahungu Dyondzontsongo ya 2: (Ngopfungopfu Ku yingisela na Ku vulavula) • Yingisela n’wanulano wa vanhu minkarhi yo tala loko va ri karhi va xewetana. • Vadyondzi va titoloveta ku hlangana na ku xeweta hi ximbirhi. Dyondzontsongo ya 3: (Ngopfungopfu ku hlaya) • Langutisa swifaniso, mavito na tinhlokomhaka ta min’wangulano. • Vadyondzi va hlaya va miyerile, endzhaku ka swona mudyondzisi u tlhela a hlayela ehenhla loko vadyondzi va ri karhi va ringeta ku twisisa min’wangulano. 36 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • Mudyondzisi u hlamusela ntivporirimi na ntivomarito • Ntirhokaya: Vadyondzi va tlhela va hlaya min’wangulano na ku hlamula swivutiso, xik. hi swona/a hi swona. Dyondzontsongo ya 4: (Nkatsano) • Swihlawulekisi swin’wana swa ntivoririmi eka xitshuriwa • Hlamusela ku tsala hi ku landzelela magoza • Vadyondzi va hlaya swikombiso swa tindzimana ta nhlamuselo • Ntirhokaya: Vadyondzi va titoloveta ku tsala swivulwan’we, va tivisa na ku hlamusela u’wana va ri karhi va tirhisa ntivoririmi tanihilaha wu hlamuseriweke hakona Dyondzontsongo ya 5: (Ngopfungopfu ku tsala) • Vadyondzi va tsala ndzimana ya nhlamuselo Dyondzontsongo ya 6: (Ku tsala) • Vadyondzi va hlela na ku tsarisisa mpfampfarhuto wo sungula wa ndzimana ya vona Eka tipheji leti landzelaka, Minkunguhato yo Dyondzisa yi nyikiwile eka yin’wana na yin’wana ya tiGiredi ta 7, 8 na 9. U komberiwa ku tiva leswaku leswi swo va SWIKOMBISO ntsena swa ku komba leswi ku dyondzisa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi elembeni ku nga kondleterisiwaka xiswona. 3.6 Vuandlalo bya matafula ya switshuriwa Mavhiki Giredi ya 7 Giredi ya 8 Giredi ya 9 ya Kotara ya 1 Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa mahungu, xik. N’wangulano 1na2 n’wangulano n’wangulano Risimu kumbe xitlhokovetselo Yelano wa mimpfumawulo, risimu, Yelano wa mimpfumawulo, 3na4 xitlhokovetselo xitlhokovetselo/risimu Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa mahungu, xik. – ku 5na6 khalendara swifaniso tata fomo Xitshuriwa xa mahungu: Xitshuriwa xa swovoniwa, xik. Xitshuriwa xa swovoniwa 7na8 n’wangulano swifaniso, khathuni -swifaniso Xitshuriwa xo hlaya Xitshuriwa xa mahungu Xitshuriwa xa mahungu – 9na10 N’wangulano/mbulavulo XIPHOKHAMA 37

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Kotara ya 2 Xitshuriwa xa mahungu: Xitshuriwa xa mahungu, xik. Swileriso, xik. ku nyika swiletelo 1na2 n’wangulano xirungulwana xifaniso, mfuwo wa rixaka Xitshuriwa xa mahungu, xik. mepe Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa mahungu, xik. ku 3na4 xedulu/dayari/tafula ro komba nyika swiletelo nkarhi Xitshuriwa xa mahungu: Xitshuriwa xa mahungu xik. Xitshuriwa xa mahungu – Xiviko xa 5na6 swovoniwa swifaniso ta maxelo, mepe, xitlhokovetselo, risimu Xitlhokovetselo kumbe risimu Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa mahungu – Xiviko xa 7na8 mintlangu na n’wangulano ta maxelo, mepe, xitlhokovetselo, risimu 9na10 MAKAMBELELO YO SONGA DYONDZO Kotara ya 3 Xitshuriwa xa xitsalwambiko, xik. Xitshuriwa xa ntivomarito Xitshuriwa xa ntwisiso no hlaya 1na2 papila Xitshuriwa xa swovoniwa, xik. Xitshuriwa xa swileriso, xik. rhisipi, Xitshuriwa xa swovoniwa 3na4 xifaniso n’wangulano Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa swovoniwa 5na6 n’wangulano nongonoko wa le ka xiyanimoya Xitshuriwa xa mahungu, mepe, Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa mahungu, xik. 7na8 xitlhokovetselo, xirungulwana, n’wangulano n’wangulano, swifaniso novhele kumbe ntlangu Xitori, Switlhokovetselo, tinsimu, Xirungulwana/switlhokovetselo/ Xirungulwana/tinsimu/ntlangu/ 9na10 Khathuni, Ntlangu na novhele tinsimu/xintlangwana xo koma/ novhele/xitlhokovetselo novhele yo koma Kotara ya 4 1na2 Xitshuriwa xa swovoniwa Xitshuriwa xa ntivomarito Xitshuriwa xa swovoniwa Xitshuriwa xa mahungu xitlhokovetselo/risimu/xitori Xitshuriwa xa mahungu, xik. 3na4 n’wangulano Xitshuriwa xa mahungu Xitshuriwa xa swovoniwa , Xitshuriwa xa ntivomarito 5na6 xitlhokovetselo Risimu, xitlhokovetselo Switshuriwa swa vutumbuluxi na Risimu, xitlhokovetselo 7na8 swa switsalwambiko 9na10 MAKAMBELELO YO SONGA DYONDZO 38 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

3.7 Giredi ya 7 GIREDI YA 7 KOTARA YA 1 Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Vutumbuluxi: Mahlawuri ma nga ri mangani yo olova karhi: rito na xivulwa: Ndzimana yo hlamusela Ku tirhisa nkarhi wa sweswi Dyondzisa swihlawulekisi swa ku Xik. Min’wangulano exikarhi ka vanhu XIPHOKHAMA Tivisa ku tsala hi ku landzelela magoza: Ntivomarito eka mbangu yingiselela ku kuma mahungu yo karhi va ri karhi va xewetana ro sungula, va vutisana ku hi vona vamani na leswi va • Ku kunguhata Tlilasi yi yingisela, xik. nkandziyiso wa swi endlaka n’wangulano wa nhlengeletano na ku • Ku pfapfarhuta xeweta • Ku hlela Ku vulavula ka nkamafundza 1 na 2 • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe Tlilasi yi titoloveta ku hlangana no • Ku andlala xeweta hi vambirhimbirhi xik. tsala ndzimana yo hlamusela Tsala, xik. Swivulwa u titoloveta ku tivisa na ku hlamusela un’wana eka van’wana – kutani endla ndzimana yo hlamusela hi ku tirhisa swivulwa leswi hi ndzandzelelano lowu lulameke. Yingiselela ku komba ku tsakela: Xitshuriwa xa matsalwa: Switsalwmbiko swo leha: Marito ya muvulavuri Yingisela risimu, xik. Risimu, Hlaya xitlhokovetselo/risimu, xik. xo fana Tivisa ku tsala hi ku landzelela magoza: Marito yo vutisa xitlhokovetselo xa alifabete. Ri tirhisi na lexi xi nga tirhisiwa eka ku yingiselela • Ku kunguhata Mahikahatelo ku peleta marito man’wana lama va ku twisisa na ku komba ku tsakela nga ta ya rhekhoda tanihi xiyenge xa • Ku pfapfarhuta Tivisa maendli mantshwa 3 na 4 xikambelantwisiso xo yingisela. • Ku hlela Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka Ku vulavula ka mafundza: switsariwa swa vadyondzi • Ku hlerisisa na ku tsarisisa Xik. Ku encenyeta ku hlangana no Ntivoririmi eka mbangu • Ku andlala xeweta Tsala n’wangulano 39 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 40 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu na Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Xitshuriwa xa vutumbuluxi: Maviti ntwisiso: rito na xivulwa: Xik. Endla tafula ra xikombankarhi hi maendli Xik. masiku ya vhiki, tinh’weti ta lembe Tivisa swihlawulekisi swa xitshuriwa xa ririmi leri u dyondzaka hi rona/tata fomo Ku vula Nkarhi na tinomboro. swovoniwa ku ya hi switoloveto swo yingisela Ntivomarito eka mbangu Mahungu lawa ya faneleke ku tatiwa Langutisa no kanela switshuriwa swa eka fomo, xik. khalendara, masiku ya swovoniwa swo hambanahambana, xik. 5 na 6 vhiki, tinh’weti ta lembe xifaniso, xinepe. Ku vulavula ka nkamafundza na ku Xik. Langutisa tafula ro komba nkarhi tirha hi ntlawa: wa xikolo Mintlawa yi vutisana swivutiso na ku na hlamula va tirhisa xik. xitshuriwa xa xik. hlaya xitshuriwa hi nkongomelo wa swovoniwa ku fana na khalendara “Xikolo”. Ku yingiselela ku twisisa Ku hlayela ku twisisa: Vutumbuluxi: Maendli Xik, yingisela n’wangulano wa Xik. Hlaya xitshuriwa xa vadyondzi va Xik. Tsala swivulwa u tirhisa ntivomarito Mahlawuri vadyondzi loko va ri karhi va kombisa ri karhi va kombisa tidyondzo leti va ti eka mbangu. Tsala leswaku i tidyondzo Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka tidyondzo leti va ti tsakelaka/leti va nga tsakelaka tihi leti va ti tsakelaka switsariwa swa vadyondzi ti tsakeriki na 7 na 8 Ntivomarito eka mbangu Ku vulavula na ku andlala ka Xik. Hlamula swivutiso swo komba mafundza: ntwisiso eka xitshuriwa. Xik. Vadyondzi va ti tivisa na ku vula leswaku hi tihi tidyondzo leti va ti tsakelaka Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba ku tsakela/ Ku hlayela ku twisisa: Vutumbuluxi/Xitsalwambiko Maendli, mahlawuri ku kuma hungu ro karhi: Xik. Hlaya xitshuriwa hi nkongomelo Xik. Ku tsala xivulwa/ Mahlanganisi yo olova Xik. Xikambelanwisiso xo yingisela hi lowu hlawuriweke Lebula swifaniso hi nkongomelo lowu Ku tiyisia ntivoririmi lowu dyondziweke nkongomelo lowu hlawuriweke hlawuriweke hi kotara yo sungula. Ku vulavula ka nkamafundza na ku na ku hlamusela xifaniso lexi u xi Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka tirha hi ntlawa: XIPHOKHAMA tsakelaka switsariwa swa vadyondzi 9 na 10 Xik. Va vula leswaku hikwalaho ka yini Ntivomarito eka mbangu va tsakela dyondzo yo karhi kumbe Ku hlayela xitshuriwa ehenhla loku lulamisiweke, xik nkongomelo lowu hlawuriweke Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka k Kotara ya 1 Ntirho wa 1: Ntirho wa 2: Ntirho wa 3: Swanomo: Xikambelantwisiso xo yingisela/ Ku tsala: Tindzimana ta Vutumbuluxi (Ndzungulo/ Xikambelwana xa 1: Xikambelantwisiso na Ririmi Mbulavulo lowu lulamisiweke/Ku hlayela ehenhla Nhlamuselo) loku lulamisiweke Xitshuriwa xa switsalwambiko (swo koma kumbe swo leha) 41 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

GIREDI YA 7 KOTARA YA 2 Swiaki na Milawu ya 42 Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlayela ku yingisela eka xiyimo Switsalwambiko swo koma: Vundhawu bya maviti karhi xa rito: Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Mahikahatelo Xik. Yingisela n’wangulano wa Xik. hlaya min’wangulano tanihi vanhu • Ku kunguhata Mahlanganisi ya masungulo vadyondzi va vula laha va humaka kona lava va taka va huma etindhawini/ ematikweni yo hambanahambana • Ku pfapfarhuta Minandzulo Ku yingisela hi swikongomelo swo 1 na 2 karhi/Ku vulavula no andlala swa • Ku hlela Ntivomarito eka mbangu mafundza (Ku vulavulela ehenhla • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe loku lulamisiweke) Xik. tsala ndzimana ya ndzungulo ku Xik. ku vulavulela ehenhla loku vula laha va humaka kona. lulamisiweke hi nkongomelo wo karhi Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Xitsalwambiko xo koma: Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka karhi: rito na xivulwa: switsariwa swa vadyondzi Xik, Ku tsala hi xikongomelo xo karhi Xik. Trhisa xitshuriwa xa swovoniwa xo Xik. Hlaya xitshuriwa laha vanhu va Mahlawuri, Mahikahatelo, Mahlanganisi Ku tsala mbulavulo wo tilulamisela hi ku fana na mepe ku yingisela, ku vutisa na tinxka/matiko yo hambanahambana va ya masungulo, Vundhawu, Minandzulo landzelela magoza. ku hlamula swivutiso. vonakaka. Ntivomarito eka mbangu Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Ku vulavula no andlala ka mafundza: • Ku kunguhata 3 na 4 Kanela hi swihlawulekisi swa mbulavulo wo lulamisiwa • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala Mbulavulo lowu lulamisiweke Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlaya Switshuriwa swa Vutumbuluxi: Ndzeriso karhi: swovoniwa hi ku dzika: Xik. Ku pfapfarhuta ndzimana yo Nkarhi wa sweswi Xikambelanwisiso xo yingisela Langutisa na ku hlamusela hlamusela hi xifaniso lexi hlawuriweke, Maendli mantshwa XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 swihlawulekisi swa, xik. xifaniso xa tlilasi hi ku landzelela ku tsala hi ku landzelela 5 na 6 Ku vulavula ka nkamafundza magoza –nghingiriko wa ntlawa Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka Ku vulavula ka nkamafundza: Xik. switsariwa swa vadyondzi ntivomarito, wa le tlilasini hi ku Ntivomarito eka mbangu hlamusela swifaniso.

Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba ku tsakela: Ku hlayela ku twisisa: Xitsalwambiko xo koma: Nandzulo Xik. Yingisela xitlhokovetselo/risimu leri Hlaya xitshuriwa lexi kongomisiweke Xik. Va tsala ndzimana yo hlamusela hi Vunyingi ndhundhuzelaka ndyangu eka ndyangu kumbe vuxaka bya ndyangu wa vona maritonkomiso ndyangu Ku vuluvula ka nkamafundza na ku Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Mafuwi tirha hi ntlawa: • Ku kunguhata Kombisa na ku tiyisisa Swiaki na XIPHOKHAMA Xik. 7 na 8 • Ku pfapfarhuta Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swo Va kanela hi mindyangu ya vona hambanahambana . • Ku hlela Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe switsariwa swa vadyondzi • Ku andlala Ntivomarito eka mbangu 9 na 10 Swikambelo swa le xikarhi ka lembe Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka kotara ya 2 Ntirho wa 4 Ntirho wa 5 Ntirho wa 6 Swanomo: Xikambelantwisiso xo yingisela/Mbulavulo Matsalwa: Swivutiso swa le ka mbangu Swikambelo swa le xikarhi ka lembe: lowu lulamisiweke/Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke Xikambelantwisiso, ririmi, matsalwa na ku tsala 43 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

GIREDI YA 7 KOTARA YA 3 Swiaki na Milawu ya 44 Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba ku tsakela Ku hlaya xitshuriwa hi ku dzika, u Xitsalwambiko xo leha: Vundhawu. hlayela ku twisisisa eka xiyimo xa Xik. Yingisela mpfumawulo wa Tivisa na ku kanela hi swihlawulekisi Malongoloxelo ya marito xivulwa nkongomelo, xik. vutleketli swo tsala papila ra xinghana/xitiviso/ Maendli Xik. Hlaya xitshuriwa eka nkongomelo imeyili, ndzimana ya ndzungulo/ Ku vulavula na ku andlala ka wo karhi naku hlamula swivutiso swa nhlamuselo Nkarhi wa sweswi mafundza ntwisiso Tsala paila ra xinghana/xitiviso/imeyili/ Xiloso xa papila ra xinghana/xitiviso, Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke hi Na ndzimana ya ndzungulo/nhlamuselo hi imeyili ku kongomisa eka nkhuluko, mavulelo xik. laha ndzi yaka kona namuntlha. ya marito na thoni, xik. xitshuriwa hi Xikombiso xa papila ra xinghana kumbe Ntivomarito eka mbangu 1 na 2 nkongomelo ndzimana Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza: • Ku kunguhata • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala Ku yingiselela ku vulavurisana: Ku hlayela ku twisisa: Switsalwambiko swo leha (swi ya Rifuwi emahlweni) Xik. Yingisela xitshuriwa/swivutiso leswi Xik.Ku langutisa xitshuriwa xa Vundhawu. yelanaka swinyanyurisi swo voniwa swovoniwa hi nkongomelo wa ntwisiso Tivisa na ku kanela swihlawulekisi swo Malongoloxelo ya marito (mbyana yi kwihi?) na ku hlamula swivutiso. tsala papila ra xinghana/xitiviso/imeyili/ ndzimana ya ndzungulo/ya nhlamuselo maendli Ku vulavula ka nkamafundza na ku tirha hi ntlawa: Tsala papila ra xinghana/xitiviso/imeyili/ Nkarhi wa sweswi ndzimana ya ndzungulo/ya nhlamuselo, Xik. Ku angula eka swivutiso swanomo Xiloso xa papila ra xinghana/xitiviso, xik. xana ndzi ya kwihi? Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo leswi yelanaka na swinyanyuli swo imeyili 3 na4 voniwa Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela Ntivomarito eka mbangu magoza: • Ku kunguhata XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala

Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku twisisa Ku hlaya switshuriwa swo voniwa hi Vutumbuluxi: Rihlawuri ku dzika: Xik. yingisela nkhuluko wa Endla swivulwa hi ntivomarito wuntshwa Risivimbutiso mimpfumawulo Langutisa xifaniso hi nkongomelo lowu Na Maendli mantshwa na maviti hlawuriweke -, xik doroba Na Tsala ndzimana ya nhlamuselo, xik. Mapeletelo Yingisela n’wangulano wa nkongomelo xifaniso lexi humaka eka nkongomelo Ntivoririmi wo lulamisa ku suka eka XIPHOKHAMA wuntshwa, xik. laha ndzi tshamaka kona Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela switsariwa swa vadyondzi 5 na 6 Ku vulavula ka nkamafundza na ku magoza: Ntivomarito eka mbangu tirha hi ntlawa: • Ku kunguhata Xik. Tirhisa ntivomarito wa nkongomelo • Ku pfapfarhuta wuntshwa, vulavula hi nkhuluko wa mimpfumawulo na ku titoloveta ku ku • Ku hlela vula swivulwa • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala Ku yingiselela ku kuma mahungu Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Vutumbuluxi: Maendli na maviti mantshwa ndzimana Xik. Yingiselela ku komba matiko Lebula mepe na ku tsala swivulwa u Tinomboro Mapeletelo yo hambanahambana ya misava/ Xik.Ku hlaya tindzimana ta nhlamuselo tirhisa ntivomarito mantshwa. Vunyingi swifundzhankulu eAfrika –Dzonga leti tsariweke hi ntangha eka Hlamusela ndhawu yo tsakisa eka mepe ndzhendzheleko lowu hundzeke (ku Vundhawu Ku vulavula ka nkamafundza na leswi un’wana a nga yi fikelerisaka tiphina) xiswona, xikombiso, mimfungho ya Maengeteri 7 na 8 Ku encenyeta eka nkongomelo, xik. kumbe ndhawu na tindhwu leti ti nga kokaka matiko yo hambanahambana ya misava/ Ntivoririmi wo lulamisa ku suka vapfhumba rinoko. Swifundzhankulu eAfrika-Dzonga Xitshuriwa xa matsalwa switsariwa swa vadyondzi Xik. Ku hlayela ku tiphina, xik. Ntivomarito eka mbangu xitlhokovetselo/xirungulwana/ntlangu wo koma/novhele yo koma Ku yingiselela ku komba ku tsakela Xitshuriwa xa mahungu Vutumbuluxi: Ku tiyisisa ntivoririmi hinkwawo lowu endliweke eka kotara Xik. Ku yingisela xiphemu xa xitori/xitori Xik. Ku hlaya xitori/switlhokovetselo, Xik. Tsala tikhepixini ta xitori xa hinkwaxo/switlhokovetselo/tinsimu/ tinsimu/khathuni/ntlangu wo koma/ swifaniso ku ya hi nkongomelo na ririmi Ntivomarito eka mbangu khathuni/ntlangu wo koma/novhele yo novhele yo koma na ku angula eka leri dyondziweke ku tiyisisa ntivoririmi 9 na 10 koma swivutiso swa ntwisiso lowu dyondziweke eka kotara hinkwayo Ku hlayela ehenhla 45 Tirha hi mavulelo ya marito, thoni, rivilo, nkhuluko na ririmi ro tirhisa miri XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka kotara ya 3 46 Ntirho wa 7 Ntirho wa 8 Ntirho wa 9 Swanomo: Xikambelantwisiso xo yingisela/Mbulavulo lowu Ku tsala: Tindzimana ta Vutumbuluxi (Ndzungulo/ Xikambelantwisiso na ririmi/KUMBE matirhiselo ya ririmi/ lulamisiweke/Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke Nhlamuselo) KUMBE Matsalwa: Swivutiso swa le ka mbangu Xitshuriwa xa switsalwambiko (swo koma kumbe swo leha) Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

GIREDI YA 7 KOTARA YA 4 Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 (Leswi ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku twisisa Ku hlaya Switshuriwa swa Vutumbuluxi: Nandzulo Yingisela n’wangulano, xik.nkongomelo Swovoniwa hi ku dzika: Titoloveti swivulwa swa xivutiso Mahlawuri na maengeteri wuntshwa – miri wa mina na nhlamulo hi nkongomelo lowu Langutisa na ku hlaya swifaniso Mafuwi hlawuriweke. XIPHOKHAMA Ku vulavula ka nkamafundza eka nkongomelo, xik, swirho swo Mapeletelo hambanahambana swa miri Lebula swifaniso leswi tirhisiweke. Angula eka swivutiso endzhaku ko Vunyingi langutisa na ku hlaya Xitshuriwa xa Xitsalwambiko xo leha: Swovoniwa Ntivomarito eka mbangu Tsalela munghana wa wena papila hi leswi u nga swi dyondza, xik. leswi ndzi 1 na 2 hlayisisaka xiswona miri wa mina. Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza: • Ku kunguhata • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala 47 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 (Leswi 48 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlayela ku twisisa Xitsalwambiko: Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka karhi switsariwa swa vadyondzi Xik. Ku hlaya tindzimana leti tsariweke Tsala, Xik. Xikambelantwi- siso xo yingisela ta vadyondzi Nandzulo xik. mbulavulo lowu lulamisiweke hi “Miri eka nkongomelo lowu hlawuriweke eka Kumbe wa mina” Marito yo vutisa ndzhendzheleko lowu nga hundza. Xik. Xitshuriwa lexi hlawuriweke eka Mahlanganisi Ku vulavula na ku andlala ka nkongomelo mafundza: Maendli 3 na 4 Xik. Mbulavulo lowu lulamisiweke lowu Mahlawuri na maengeteri tsariweke eka ndzhendzheleko wa Mafuwi sweswi na lowu nga hundza. Mapeletelo Vunyingi Ntivomarito eka mbangu Ntivoririmi wo huma eka switsariwa swa vadyondzi Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlaya Switshuriwa swa Vutumbuluxi: Marito yo vutisa karhi swovoniwa hi ku dzika: Xik. Vadyondzi va dirowa swifaniso swa Mahlawuri Xik. Vadyondzi va yingiselela ku twa Vadyondzi va langutisa na ku hlaya vona hi mihlovo yo hambanhambana, va Mapeletelo ntivomarito wuntshwa hi ku tirhisa xitshuriwa, xik. swifaniso swa mihlovo swi lebula, kutani va Xitshuriwa xa Swovoniwa. Tivisa yo hambanhambana na n’wangulano hi Vunyingi tiitoloveta ku tsala swivulwa leswi nkongomelo wuntshwa, xik. mihlovo. nkongomelo wun’we hlamuselaka xifaniso. Nkarhi wa sweswi Ku vulavula ka nkamafundza Na Nandzulo Titoloveti ku vula swivutiso na Xik. Ku tsala ndzimana ya nhlamuselo Masivikomba tinhlamulo, xik. Xana buku leyi i ya va hlaamusela xifaniso xa mihlovo yo muhlovo muni? Mafuwi Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo 5 na 6 tala. Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela Ntivomarito eka mbangu magoza: Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 • Ku kunguhata switsariwa swa vadyondzi. • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 (Leswi ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku titsakisa Ku hlayela ku twisisa Ku lulamisela xikambelo. Pfuxeta ku vumba swivulwa na milawu ya matsalelo leyi dyondziweke. Xik. Yingisela risimu/xitlhokovetselo/ Xik. xitshuriwa lexi hlawuriweke eka Tiyisisa ku tsala hi ku landzelela tindzimana ta nhalamuselo leti tsariweke nkongomelo lexi nga na swivutiso swa magoza eka switshuriwa swa tinxaka Ntivoririmi lowu humaka eka switsariwa hi vadyondzi eka ndzhendzheleko lowu ntwisiso leswi faneleke ku hlamuriwa to hambanahambana ku fana na swa vadyondzi 7 na 8 nga hundza min’wangulano, tindzimana ta Ntivomarito eka mbangu nhlamuselo/ndzungulo Ku vulavula ka nkamafundza XIPHOKHAMA Xik. ntiyisiso wa swivutiso na swivulwa leswi endliweke hi nomo 9 na 10 Swikambelo swa ku hela ka lembe Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka kotara ya 4 Ntirho wa 10 Swikambelo swa ku hela ka lembe Papila ra 1: *Swanomo Papila ra 2: Ririmi eka mbangu, Matsalwa na Ku tsala * Swanomo: Timaraka ta swanomo ku suka eka ku vulavula, ku yingisela, na ku hlaya ka lembe hinkwaro. Timaraka to hetelela ti fanele ti katsa ntirho lowu nga riki ehansi ka wun’we wa mbulavulo wo tilulamisela, wo yingisela na wa ku hlaya ka ku tilulamisela. 49 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

3.8 Giredi ya 8 GIREDI YA 8 KOTARA YA 1 50 Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku vulavurisana na Ku hlayela ku twisisa: Mahungu Xitshuriwa xa xitsalwambiko xo Xivumbeko xa xivulwa (Nhlokomhaka – n’wangulano koma: riendli – xiendliwa), Xik. hlaya n’wangulano exikarhi ka Xik. Yingisela n’wangulano exikarhi ka vanhu vambirhi na ku hlamula swivutiso Dyondzisa swihlawulekisi swo tata Swivulwahava swo vulavula swa vanhu vambirhi. swa ntwisiso swo olova. tifomo. ntolovelo. Ku vuIavula ka nkamafundza na ku Tirhisa dikixinari ku languta marito Xik. Tata fomo hi mahungu lawa ya Marito yo vutisa tirha hi ntlawa: mantshwa humaka eka switoloveto swo yingisela. Humesa matitwelo ya wena Vadyondzi va kombisa swivutiso na Antswisa dikixinari ya wena n’wini hi ku Ku tirhisiwa ka nkarhi wa sweswi tinhlamulo eka ku yingisela kutani va ti tsala maviti na maendli mantshwa toloveta hi ximbirhi Ntivomarito wo huma eka switshuriwa 1 na 2 Masivinene Mpfumelo/nandzulo Xitwananisi xa nhlokomhaka Mapeletelo Mahikahatelo Vun’we/vunyingi Maviti na maendli Ku tirhisa dikixinari ya yena n’wini Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba ku tsakela: Xitshuriwa xa matsalwa xa 1: Xitshuriwa xa xitsalwambiko xo leha: Xivumbeko xa xivulwa, endli- (nhlokomhaka –riendli -xiendliwa), Yingisela yelano wa mimpfumawulo/ Xik. Hlayela ku twisisa kumbe ku Pfuxeta swihlawulekisi swa risimu/xitlhokovetselo tsakela yelano wa mimpfumawulo/(swi) n’wangulano/ndzimana ya nhlamuselo/ Swivulwahava swo vulavula swa xitlhokovetselo/tinsimu ndzungulo ntolovelo. Ku vulavula ka nkamafundza na ku tirha hi ntlawa: Hlamula swivutiso swo olova hi (xi) Tsala n’wangulano/ndzimana ya Marito yo vutisa switshuriwa leswi nga laha henhla . nhlamuselo/ndzungulo hi mahungu XIPHOKHAMA Xik. Bela enhlokweni yelano wa Humesa matiwelo ya wena ya lawa ya nyikiweke, xik vuxokoxoko bya mimpfumawulo/risimu kutani mi swi Tirhisa dikixinari ya ya tindzimi timbirhi ntololovelo. swimunhuhatwa swimbirhi/ andlala miri ntlawa kumbe hi ximbirhi ku langutisa marito mantshwa. Ku tirhisiwa ka nkarhi wa sweswi (swi nga kamberiwa) Vadyondzi va tirha hi matwariselo ya . Ntivomarito wo huma eka switshuriwa marito, thoni, ncino, na sw. na sw. Tivisa ku tsala hi ku landzelela magoza:     leswi endliweke • Ku kunguhata Masivinene 3 na 4 • Ku pfapfarhuta Mpfumelo/nandzulo • Ku hlela Xitwananisi xa nhlokomhaka • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe Mapeletelo • Ku andlala mahikahatelo Tsala swin’wana eka dikixinari ya wena Vun’we/vunyingi l n’wini Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka switsariwa swa vadyondzi Ntivomarito wo huma eka switshuriwa leswi endliweke wo huma eka switsariwa swa vadyondzi/ku tata fomo. Ku tirhisa dikixinari ya yena n’wini 51 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 52 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba ku tsakela: Ku hlaya Switshuriwa swa Xitshuriwa xa vutumbuluxi: Mahikahatelo Swovoniwa hi ku dzika Vadyondzi va yingisela risimu/ Dyondzisa swihlawulekisi swa ndzimana Vundhawu Mapeletelo xitlhokovetselo kumbe yelano Tivisa swihlawulekisi swa Xitshuriwa xa ya nhlamuselo kumbe ya ndzungulo. Marito yo vutisa wa mimpfumawulo yo huma eka Swovoniwa Xik. Vadyondzi va tsala ndzimana yo nkongomelo wuntshwa. Rihlanganisi Xik. xifaniso/khathuni leyi fambisanaka huma eka Xitshuriwa xa Swovoniwa. Ntivoririmi wuntshwa wa tivisiwa. na xitshuriwa xo tsariwa. Nkarhi wa sweswi Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Ku vulavula ka nkamafundza na ku Hlamula swivutiso swo twisisa eka Mpfumelo na nandzulo • Ku kunguhata tirha hi ntlawa: khathuni/xifaniso. Ntivomarito eka xitshuriwa • Ku pfapfarhuta Vadyondzi va hlayela marito mantshwa (swi nga kamberiwa) ehenhla na ku titoloveta na munghana. • Ku hlela Tirhisa dikixinari ya tindzimi timbirhi ku 7 na 8 Ku yingiselela ku kuma mahungu yo languta marito mantshwa. • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe karhi: • Ku andlala Vadyondzi va yingiselela ku kuma Tsala marito mantshwa eka swivulwa/ mahungu yo karhi eka ntshaho, xik. pananisa swivulwa na swinyanyuli swo Va yingisela ku twa marito lawa ya voniwa/tsala tikhepixini/lebula swifaniso/ kombaka ndhawu yo karhi. endla xihingakanya marito/tata dikixinari Ku vulavula ka nkamafundza na ku ya wena n’wini. tirha hi ntlawa : (swi nga kamberiwa) Vadyondzi va angula eka “kwihi” (could be assessed) swivutiso swo huma eka ku yingisela ntshaho. Ku yingiselela ku komba ku tsakela/ Ku hlayela ku twisisa hi ku dzika eka Xitsalwambiko: Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka ku kuma mahungu yo karhi: xiyimo xa ndzimana: tindzimana na switoloveto swo tsariwa Xik. Switoloveto swo tsariwa swo huma leswi vadyondzi va nga swi heta Xik. Ku yingisela tindzimana ta Xik.vadyondzi va hlaya tindzimana/ eka nkongomelo wa sweswi lowu lavaka vutumbuluxi hi ximbirhi na hi tlilasi xitshuriwa xo engetela xa vadyondzi ku tirhisa ntivomarito na Pfuxeta ntivoririmi lowu endliweke na Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo hinkwayo. vadyondzikuloni xa ku huma eka ntivoririmi leswi endliweke eka kotara. ntivomarito. nkongomelo lowu hlawuriweke. 9 na 10 Ku vulavula loku lulamisiweke no Tsala swin’wana eka dikixinari ya wena andlala: n’wini. XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Xik. vadyondzi va hlayela tindzimana ta vona ehenhla. (swi nga kamberiwa)

Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka kotara ya 1 Ntirho wa 1 Ntirho wa 2 Ntirho wa 3 Swanomo: Xikambelantwisiso xo yingisela/ Ku tsala: Tindzimana ta Vutumbuluxi (Ndzungulo/Nhlamuselo) Xikambelwana xa 1: Xikambelantwisiso Ku Vulavula loku Lulamisiweke/Ku Hlaya loku Xitshuriwa xa switsalwambiko (swo koma kumbe swo leha) Lulamisisiweke XIPHOKHAMA 53 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

GIREDI YA 8 KOTARA YA 2 Swiaki na Milawu ya Matirhis- 54 Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku tsakela Xitshuriwa xa matsalwa: Xitsalwambiko xo koma: Mahikahatelo Xik. Yingisela xirungulwana xo olova/ Ku hlaya xitori xo olova xo koma/ Ku tsala hi xikongomelo xo karhi. Ndzeriso ntsheketo ntsheketo Xik. Ku rungula xitori nakambe ku Mahlanganisi Ku vulavula ka nkamafundza na Tivisa swihlawulekisi swa masungulo tirhisiwa swifaniso tanihi xinyanyurisi. Vundhawu ntirho wa ntlawa: swa xitori xo koma/ntsheketo. Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Nkarhi wa sweswi Vadyondzi va angula hi nomo eka xitori ku tilulamisela ku hlaya • Ku kunguhata swifaniso/swivutiso leswi yelanaka na ku Mpfumelo hi nkarhi wo hlaya yingisela. Vadyondzi va nga tlhela va ti • Ku pfapfarhuta 1 na 2 Nandzulo toloveta ku hlayela ehenhla. endzhaku ko hlaya • Ku hlela Ntivomarito eka mbangu Hlamula swivutiso hi xitori. • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe Mapeletelo (swi nga kamberiwa • Ku andlala Xitwananisi xa nhlokomhaka Ku hlaya ko engetela (xitori xin’wana xo (swi nga kamberiwa) koma xa vadyondzi ku hlaya va ri voxe) Tsala swin’wana eka dikixinari ya wena n’wini. Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlaya switshuriwa swo voniwa na Xitshuriwa xa xitsalwambiko xo Ntivoririmi wo lulamisa ku suka eka karhi: swo tsariwa hi ku dzika: koma: switsariwa/swo runguriwa nakambe hi vadyondzi. Yingisela ntivomarito wuntshwa na ku Vadyondzi va hlaya xitshuriwa xa Vadyondzi va tivisiwa swihlawulekisi yingisela xitshuriwa ku kuma mahungu swovoniwa xik. tafula ro komba nkarhi. swa switshuriwa swa switsalwambiko Mahikahatelo yo karhi. Kutani va hlamula swivutiso. swo koma. Ndzeriso Xik. xedulu ya vhiki na vhiki/dayari (swi nga kamberiwa) Xik. Vadyondzi va nga tsala dayari/ Marito yo vutisa 3 na 4 munhu un’wana – kotara ya xikolo nongonoko lowu nga na migingiriko leyi kunguhateriweke vhiki leri taka. Swi nga Marito ya nkarhi yo fana na rini, hi Ku vulavula ka nkamafundza na ku va nkarhi wa sweswi kumbe nkarhi lowu nkarhi, muni, hi siku rihi na sw. na sw. Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo tirha hi ntlawa taka. Nkarhi wa sweswi Vadyondzi va angula hi nomo eka (swi nga kamberiwa) swivutiso leswi humakaka eka ntshaho Nkarhi lowu taka wo yingisela kutani na swivutiso leswi XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Ntivomarito eka mbangu yelanaka na vona.

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma hungu ro Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Xitsalwambiko: Humesa leswi u swi tsakelaka na leswi karhi: xivulwa na ndzimana: u nga swi tsakeriki leswi yelanaka na Xik. Xitoloveto xo tsariwa xo huma nkongomelo wuntshwa. Xikambelantwisiso xo yingisela Tirhisa swinyanyurisi swo voniwa/ eka nkongomelo wa sweswi lowu ndzimana tanihi xitoloveto xo hlaya lavaka vadyondzi ku tirhisa ntivomarito Ntivoririmi wo lulamisa ku suka eka (swi nga kamberiwa) eka nkongomelo wuntshwa. Hlamula wuntshwa na ntivoririmi leswi switsariwa swa vadyondzi dayari/ Ku vulavula na ku andlala ka swivutiso leswi humaka eka ndzimana. dyondziweke – xikolo na nkarhi lowu nongonoko XIPHOKHAMA mafundza: taka. (ntivoririmi lowu pfanganyisiweke 5 na 6 (swi nga kamberiwa) Nkarhi wa sweswi/nkarhi lowu taka na ku tsala) Mbulavulo lowu lulamisiweke. Vadyondzi Marito lawa ya nga na vuxaka na nkarhi va vulavula hi leswi va nga ta swi endla (swi nga kamberiwa) wuntswa vhiki leri taka. Tsala swin’wana eka dikixinari ya wena Marito yo vutisa n’wini. Ntivomarito eka mbangu Ku yingiselela ku ku tsakela/ku kuma Ku hlayela ku twisisa: Vutumbuluxi: Swivulwana swa vundhawu ku fana na mahungu yo karhi/ku vulavurisana: Vadyondzi va tsala ndzimana yo exikarhi, endzeni, eximatsini, exineneni, Xik. Hlaya n’wangulano lowu humaka hlamusela yo huma eka xitshuriwa xa endzhaku, na sw. na sw. Xik. Vadyondzi va yingisela risimu, va eka nkongomelo wa sweswi na nongoti tivisa ntivomarito wuntshwa/va tlanga wa ntivoririmi wuntshwa. Hlamula swovoniwa, xik. vutleki bya swifaniso/ Marito yo vutisa ntlangu hi ku yingisela na ku teka swivutiso swa ntwisiso. xifaniso. Vunyingi swileriso leswi nga na swivulwana swa Ku tsala hi ku landzelela magoza:     (swi nga kamberiwa). tindhawu. • Ku kunguhata Mahikahatelo Tirhisa dikixinari ya tindzimi timbirhi ku Ku tsala ka nkamafundza na ntirho • Ku pfapfarhuta Ntivomarito eka mbangu lava marito mantswa. 7 na 8 wa ntlawa: • Ku hlela Angula hi swanomo eka swivutiso leswi • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe yelanaka na swinyanyurisi swo voniwa. • Ku andlala Ntirho hi ximbirhi na hi tlilasi hinkwayo. (swi nga kamberiwa) Mpfuxeto – ku tsala swivulwa leswi nghenisaka ntivomarito na ntivoririmi. (ntivomarito lowu pfanganisiweke na ku tsala). 9 na 10 Swikambelo swa le xikarhi ka lembe 55 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka kotara ya 2 Ntirho wa 4 Ntirho wa 5 Ntirho wa 6 56 Swanomo: Xikambelantwisiso xo yingisela/Ku vulavula Matsalwa: Swivutiso swa le ka mbangu Swikambelo swa le xikarhi ka lembe: loku lulamisiweke ka mafundza/Ku hlayela ehenhla Xikambelantwiso, ririmi na ku tsala loku lulamisiweke Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

GIREDI YA 8 KOTARA YA 3 Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisi- weke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku tsakela: Ku hlayela ku twisisa xitshuriwa hi ku Switsalwambiko swo leha: Hlayelo ra tshamelo dzika eka xiyimo xa xivulwa Yingisela marito na mimpfumawulo Kanela swihlawulekisi swa n’wangulano. Mahikahatelo yintshwa leyi yelanaka na nkongomelo Xik. Hlaya xitshuriwa hi nkongomelo Vadyondzi va tsala n’wangulano hi Ku humesa matitwelo yo tsakela na ku wuntshwa, xik. swakudya. wo karhi na ku hlamula swivutiso swa ku tirhisa ntivomarito wuntshwa na nga tsakeli. XIPHOKHAMA ntwisiso Ku vulavula ka nkamafundza hi ntivoririmi. mapeletelo mintlawa: (swi nga kamberiwa) Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela Marito lawa ya talaka ku kanganyisa Titolovete marito mantshwa na ku tirhisa Tirhisa dikixinari ya tindzimi timbirhi. magoza: swivulwan’we ku hlamusela swifaniso Ntivoririmi eka mbangu • Ku kunguhata 1 na 2 leswi yelanaka na nkongomelo wuntshwa. Kongomisa eka mavulelo ya • Ku pfapfarhuta marito na thoni. • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala (swi nga kamberiwa) Tsala swin’wana eka dikixinari ya wena n’wini. 57 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi 58 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisi- weke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba ku tsakela: Ku hlayela ku twisisa xitshuriwa hi Xitshuriwa xa xitsalwambiko xo Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka ku ku dzika eka xiyimo xa xivulwa na koma: tsala n’wangulano hi vadyondzi. Xik. Yingisela min’wangulano leyi nga ku ndzimana: hlayiweni hi tintangha Tivisa na ku kanela swihlawulekisi swa Xo sungula, xa vumbirhi, xo hetelela, Ku hlaya swileriso swo karhi leswi ku tsala xitshuriwa xa xitsalwambiko xo endzhaku ka sweswo, kutani, sw. na sw. Ku vulavula na ku andlala ka yelanaka na nkongomelo wuntshwa, xik. koma hi xikongomelo xo karhi. mafundza: Ndzeriso ku endla swakudya kumbe swakunwa Tsala swileriso: xik. Xo endla swakudya Xik. Vadyondzi va hlayela swo karhi. Swileriso swa ndzandzelelano kumbe swakunwa swa wena leswi u swi min’wangulano ehenhla. rhandzaka ngopfu. Hlayelo ro tshamelo (nghingiriko lowu wu nga kamberiwa) Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela Mahikahatelo 3 na 4 magoza: Mapeletelo • Ku kunguhata Marito lawa ya talaka ku • Ku pfapfarhuta hlanganisiwahlanganisiwa • Ku hlela Matirhiselo yo lulama ya xitwananisi xa nhlokomhaka. • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe Ntivomarito eka mbangu • Ku andlala (swi nga kamberiwa) Ku yingiselela ku tsakela: Ku hlaya Switshuriwa swa Xitshuriwa xa xitsalwambiko xo Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka ku Swovoniwa hi ku dzika: Langutisa koma: tsala ka vadyondzi hi xikongomelo xo Vadyondzi va yingisela ku andlala ka xitshuriwa xa mbonoyingiselo lexi karhi. tintangha. Xik. Maendlelo ya swakudya Lebula xifaniso xa xik. xivono xo sweka. humaka eka nkongomelo wa sweswi leswi rhandziwaka. Xo sungula, xa vumbirhi, xo hetelela, . Xik. Nongonoko wo sweka eka Tsala nongonoko wo xava endzhaku ka sweswo, kutani, na sw. na Ku vulavula na ku andlala ka thelevhixini. swichelachelani swo sweka. sw. mafundza: Hlamula swivutiso endzhaku ka ku Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela Ndzeriso Mudyondzi u andlala mbulavulo lowu langutisa. magoza: Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo lulamisiweke. Xik. ku nyika swileriso Swileriso swa ndzandzelelano • Ku kunguhata 5 na 6 swo hetisa ntirho wo karhi. Hlayelo ro tshamelo • Ku pfapfarhuta (swi nga kamberiwa) Mahikahatelo, Mapeletelo, • Ku hlela XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Marito lawa ya talaka ku • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe hlanganisiwahlanganisiwa • Ku andlala Matirhiselo yo lulama ya xitwananisi xa Tsalani swin’wana eka tidikixinari ta nhlokomhaka. n’wina vini. Ntivomarito eka mbangu

Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisi- weke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu/ku Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Switsalwambiko: Tindlela to vulavula tsakela: xivulwa Tata mahungu yo huma eka ku yingisela Swikombelo hi ndlela yo komba Yingisela n’wangulano Xik. Muxavi na Xik.hlaya ndzimana yo hlamusela eka n’wangulano. Xik. swilo leswi xaviweke mahanyelo n’wamavhengele. nkongomelo wa sweswi no hlamula hi muxavi na minxavo ya swona. Vundhawu swivutiso. Ku vulavula ka nkamafundza na ku Tsala swivulwa/tikhepixini letii Marito yo vutisa yo fana na kwihi, u na tirha hi ntlawa. (Ntwisiso wu nga kamberiwa) humaka eka nkongomelo na ririmi leri XIPHOKHAMA swona, i swingani, i mali muni, na sw. dyondziweke. na sw. Angula eka swivutiso leswi yelanaka na 7 na 8 ku yingisela. Maendli na maviti mantshwa Tinomboro Marhavi ya maendli Nkomiso wa marito Mapeletelo Vunyingi Ntivomarito eka mbangu Ku yingiselela ku komba ku tsakela Xitshuriwa xa mahungu Vutumbuluxi: Ntivoririmi wo huma eka switsariwa swa vadyondzi. Xik. Ku yingisela xiphemu xa/xitori Xik. Hlaya xitori/switlhokovetselo/ Xik. Tsala tikhepixini ta xitori xo huma hinkwaxo/switlhokovetselo/tinsimu/ tinsimu/ntlangu wo koma/novhele yo eka nkongomelo na ririmi leri endliweke Ku tiyisisa ntivoririmi hinkwawo lowu ntlangu wo koma/novhele yo koma koma na ku hlamula swivutiso swa ku tiyisisa ntivoririmi lowu dyondziweke endliweke eka kotara leyi. ntwisiso. eka kotara hinkwayo. Ku vulavula ka nkamafundza na ku Ntivoririmi eka mbangu. tirha hi ntlawa (swi nga kamberiwa) (swi nga kamberiwa) 9 na 10 Xik. Angula hi ku vulavula/endla minkumbetelo hi vito/swifaniso Ku vulavula ka mafundza no andlala: Ku hlayela ehenhla loku ku lulamisiweke Xik. Xitori/xitlhokovetselo/risimu, na sw. na sw. Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka Kotara ya 3 Ntirho wa 7 Ntirho wa 8 Ntirho wa 9 Swanomo: Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke/ Ku tsala: Tindzimana ta Vutumbuluxi (Ndzungulo/Nhlamuselo) Xikambelwana 2: Xikambelantwisiso na ririmi KUMBE 59 xikambelantwisiso xo yingisela/ku vulavula loku Xitshuriwa xa switsalwambiko (swo koma kumbe swo leha) Matsalwa: Swivutiso swa le ka mbangu lulamisiweke XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

GIREDI YA 8 KOTARA YA 4 Swiaki na Milawu ya Matirhis- 60 Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku twisisa: Ku hlaya switshuriwa hi ku dzika eka Xitsalwambiko xo koma: Tindlela to vulavula xiyimo xa rito: Tivisa ntivomarito wuntshwa Titoloveteni ku tsala marito mantshwa Swikombelo hi ndlela yo komba eka nkongomelo hi nkhuluko wa Langutisa na ku hlaya marito mantshwa eka tidikixinari ta n’wina vini/endla mahanyelo mimpfumawulo. Xik. Mimpfumawulo ya eka nkongomelo. xihingakanyamarito/lebula swifaniso/ Ndzeriso swifambo swo hambanahambana tsala tikhepixini ta swifaniso. Na Marito yo vutisa Ku vulavula ka nkamafundza Ku hlaya switshuriwa hi ku dzika eka Mahlanganisi Angula eka swivutiso endzhaku ka ku xiyimo xa xivulwa na ndzimana: yingisela nkhuluko wa mimpfumawulo Ntalo Hlaya n’wangulano wa le ka xik. Tinxaka ta swavutleketli. nkongomelo lowu hlawuriweke xik. Mapeletelo un’wana a lavaka ku suka eka ndhawu 1 na 2 Vunyingi ya A ku ya eka ya B a ri karhi a tirhisa xifambo xo karhi. Nkomiso wa marito Hlamula swivutiso swa ku komba ku eka Mahlawuri na maengeteri n’wangulano. Nkarhi wa sweswi Nkarhi lowu taka Minkarhi na masiku ya vhiki. Marhavi ya maendli Ntivomarito eka mbangu Ku yingiselela ku komba ku tsakela: Ku hlayela ku twisisa: Xitshuriwa xa vutumbuluxi: Mahikahatelo Ku yingisela xitlhokovetselo/risimu/xitori Xitshuriwa xa matsalwa Vadyondzi va tsala xitshuriwa xa Mapeletelo xo huma eka nkongomelo. vutumbuluxi lexi humaka eka xinyanyuli Vadyondzi va nga hlaya Vundhawu xo voniwa xik, xivono xa doroba. switlhokovetselo swo engetela/ Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Ku vulavula ka nkamafundza na Nkarhi wa sweswi na nkarhi lowu taka ntirho wa rito: switshuriwa swa nkongomelo lowu Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela hlawuriweke. magoza: Mpfumelo na nandzulo Vadyondzi va dyondza na ku yimbelela 3 na 4 risimu kumbe va hlaya xitlhokovetselo. Hlamula swivutiso swo komba ku twisisa • Ku kunguhata Swivulwana swa vundhawu XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 eka xitshuriwa. Kongomisa eka mavulelo ya marito, • Ku pfapfarhuta Mahlawuri na maengeteri ncino, ririmi ra miri na ku fambafambisa Lava marito mantshwa eka dikixinari ya • Ku hlela Ntivomarito eka mbangu swirho. tindzimi timbirhi. • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Yingiselela ku komba ku tsakela: Ku hlaya Switshuriwa swa Xitshuriwa xa vutumbuluxi: Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka Swovoniwa hi ku dzika: switsariwa swa vutumbuluxi swa Vadyondzi va yingisela switshuriwa Vadyondzi va tsala tikhepixini ta xitori xa vadyondzi. swa vutumbuluxi leswi hlayiwaka hi Vadyondzi va nga langutisa switshuriwa swifaniso. tintangha. swa swovoniwa na ku pananisa Endla xitoloveto hi swiphemu swa Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela ntivoririmi leswi endliweke. swivulwa eka switshuriwa leswi Ku vulavula na andlala ka mafundza: magoza: Marito yo vutisa XIPHOKHAMA Mudyondzi u hlaya switshuriwa swa • Ku kunguhata Mahlawuri vutumbuluxi leswi lulamisiweke kumbe Mihlovo • Ku pfapfarhuta xitlhokovetselo. Swikombelo hi ndlela yo komba 5 na 6 • Ku hlela mahanyelo • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe Mapeletelo • Ku andlala Vunyingi Nkarhi wa sweswi Nandzulo Masivikomba Mafuwi Ntivomarito eka mbangu Ku yingiselela ku kuma mahungu/ Ku hlayela ku twisisa Switshuriwa swa vutumbuluxi na swa Mpfuxeto wa swiaki na milawu ya mbulavurisano: switsalwambiko: matirhiselo ya ririmi na ntivomarito. Xitshuriwa lexi hlawuleriweke ku pfuxeta Mpfuxeto hi ku kanela tinhlokomhaka tithekiniki ta ntwisiso. Pfuxeta na ku tiyisisa ku tsala hi ku Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka leti endliweke elembeni. landzelela magoza ka tinxaka to switsariwa swa vadyondzi. Tikhepixini ta 7 na 8 Mpfuxeto wa switshuriwa swa matsalwa. hambanahambana ta switshuriwa to switori swa swifaniso. Ku vulavula ka nkamafundza fana na min’wangulano, tindzimana ta Vadyondzi va angula eka swivutiso swo nhlamuselo/ndzungulo na switshuriwa huma eka ntirho lowu endliweke. swa switsalwambiko swo koma. 9 na 10 Swikambelo swa ku hela ka lembe Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka kotara ya 4 Ntirho wa 10 Swikambelo swa ku hela ka lemba: Papila ra 1: *Swanomo 61 Papila ra 2: Ririmi eka Mbangu, Matsalwa na Ku tsala * Swanomo: Timaraka ta swanomo ku suka eka ku vulavula, ku yingisela, na ku hlaya ka lembe hinkwaro. Timaraka to hetelela ti fanele ti katsa ntirho lowu nga riki ehansi ka wun’we wa mbulavulo wo tilulamisela, wo yingisela na wa ku hlaya ka ku tilulamisela. XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

3.9 GIREDI YA 9 GIREDI YA 9 KOTARA YA 1 62 Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku vulavurisana na Ku hlayela ku twisisa: Mahungu Xitshuriwa xa vutumbuluxi: Xivumbeko xa xivulwa (Nhlokomhaka – n’wangulano: Xitshuriwa xa xitsalwambiko xo leha: riendli - xiendliwa), Xik. nhlamusela un’wana/xifaniso xa Hi ximbirhi na hi tlilasi hinkwayo: Tivisa munhu un’wana Ndzimana/N’wangulano Ku tirhisa xivulwan’we xa nkarhi lowu mudyondzikuloni hi ku tirhisa mahungu taka Xik, Tsala ndzimana ya nhlamuselo/ lawa ya nyikiweke, xik. Vuakatiko, Vito, n’wangulano Ntivomarito wo huma eka switshuriwa Vukhale, Giredi, Laha a tumbulukeke leswi endliweke kona Ku nyika mahungu hi nxaxamelo lowu faneleke Ku vulavula na ku andlala ka 1 na 2 mafundza: Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke • Ku kunguhata • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala Ku yingiselela ku komba ku tsakela Xitshuriwa xa mahungu xa 1 Xitshuriwa xa vutumbuluxi: Tivisa maendli mantshwa Ku vulavula ka nkamafundza na ku Xik. Hlaya yelano wa mimpfumawulo Tsala ndzimana ya ndzungulo Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka tirha hi ntlawa: switlhokovetselo/tinsimu ku endlela ku switsariwa swa vadyondzi Tivisa ku tsala hi ku landzelela magoza:     twisisa na ku tsakela Xik. Bela enhlokweni yelano wa Ntivomarito eka mbangu • Ku kunguhata mimpfumawulo/risimu na ku andlala hi Kanela xitshuriwa ntlawa. 3na4 • Ku pfapfarhuta • Ku hlela Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Xitshuriwa xa xitsalwambiko xo Maviti mahungu na ku twisisa: rito na xivulwa: koma: Maendli Ku vulavula ka nkamafundza na ku Xik. Sungula nkongomelo wuntshwa: Xik. Tata fomo hi ku ya hi xitoloveto xo Ntivomarito eka mbangu tirha hi ntlawa: yingisela Hlaya xitshuriwa hi “Kaya ra mina” Dyondzisa swihlawulekisi swo Xik. Tsala ndzimana ya ndzungulo ya yingiselela ku kuma mahungu kaya ra mudyondzi XIPHOKHAMA 5 na 6 Xik. Mahungu lawa ya fanelaka ku Ku tsala hi ku landzelela magoza:     tatiwa eka fomo: • Ku kunguhata • Nhlayo ya makamara yo etlela • Ku pfapfarhuta • Xirhapa • Ku hlela • Khixi • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Kamara ro hlambela • Ku andlala Ku yingiselela ku vulavurisana na Ku hlaya xitshuriwa xa swovoniwa hi Xitsalwambiko xo koma: Mahikahatelo Vundhawu bya maviti mahungu ku dzika: Xik. Dyondzisa switshuriwa swa Marito yo vutisa Ku vulavula hi swiikongomelo swo Tivisa swihlawulekisi swa xitshuriwa xa n’wangulano/mbulavulo lowu Marito ya muvulavuri karhi/ku vulavula ka nkamafundza swovoniwa: lulamisiweke. Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka Xik. Xifaniso xa kaya/muti tanihi leswi xi Xik. Xifaniso xa muti lexi nga na Tsala n’wangulano/xitshuriwa lexi switsariwa swa vadyondzi tirhisiwaka xiswona eka ku hlaya: xitshuriwa lulamisiweke Ntivomarito eka mbangu 7 na 8 Ku vutisa swivutiso hi xifaniso na ku Ku tsala hi ku landzelela magoza:     angula eka swivutiso • Ku kunguhata • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala 63 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 64 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba tsakela/ku Ku hlayela ku twisisa: Vutumbuluxi/xitsalwambiko: Maendli, mahlawuri na maviti – kuma hungu ro karhi: mpfuxeto lowu pfanganisiweke na ku Xik. Hlaya ndzimana Xik. Ku tsala xivulwa/Lebula swifaniso hlaya na ku tsala. Xik. Xikambelantwisiso xo yingisela Langutisa no kanela switshuriwa swo Vuhundzuluxi bya swivulwa ku kambela Ku vulavula ko tilulamusela no voniwa swo hambanahambana, xik. ntivoririmi lowu dyondzisiweke andlala: xifaniso, xinepe Nyika nhlamuselo ya maendli, Xik. N’wangulano kumbe Mbulavulo mahlawuri, na maviti eka ku tirhisa 9 na 10 lowu lulamisiweke. Ku tiyisisa ntivoririmi lowu endliweke hi kotara yo sungula. Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka switsariwa swa vadyondzi Ntivomarito eka mbangu Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka kotara ya 4 Ntirho wa 1 Ntirho wa 2 Ntirho wa 3 Swanomo: Xikambelantwisiso xo yingisela/Ku vulavula Ku tsala: (Ti)ndzimana ta vutumbuluxi (Ndzungulo/ Xikambelwana 1: Xikambelantwisiso na ririmi loku lulamisiweke/Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke Nhlamuselo) Xitsalwambiko (xo koma kumbe xo leha) Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

GIREDI YA 9 KOTARA YA 2 Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlayela ku twisia eka xiyimo xa Xitsalwambiko xo koma: Mahikahatelo karhi xivulwa: Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Ndzeriso Xik. Yingisela swileriso/swiletelo leswi Hlaya swikombiso swa swileriso kumbe • Ku kunguhata Mahlanganisi nyikiweke swiletelo XIPHOKHAMA • Ku pfapfarhuta Mahlanganisi lawa ya kombaka Ku vulavula hi swikongomelo swo xivangelo (xik. hikuva, kutani, karhi/ • Ku hlela hikwalaho) na nkarhi (xik, kutani, lexi Ku vulavula na ku andlala ka • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe landzelaka, endzhaku) mafundza (Ku hlayela ehenhla loku • Ku andlala Vundhawu (mpfuxeto), Nandzulo 1 na 2 lulamisiweke Xik. Tsala swileriso kumbe swiletelo Ntivomarito eka mbangu Xik. Nyika swileriso kumbe swiletelo swa matlhelo (Ku suka eka ndhawu ya A ku ya eka ya B mintlawa/hi un’we un’we Kumbe Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke – swikombiso swa swileriso - kumbe swiletelo Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Xitsalwambiko xo koma: Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka karhi: rito na xivulwa: switsariwa swa vadyondzi Xik. Ku tsala hi xikongomelo xo karhi Xik. Yingisela swiletelo/swileriso Ku hlayela ku langutisa na ku kanela Mahikahatelo Ku tsala mbulavulo wa ku tilulamisela hi swa xikambelantwisiso xo yingisela/ matirhelo ya, xik.ndzeriso, na vundhawu ku landzelela magoza Ndzeriso mimbulavulo leyi lulamisiweke lebyi tivisiweke. Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Mahlanganisi ya masungulo Ku vulavula na ku andlala ka mafundza • Ku kunguhata Mahlanganisi lawa ya kombaka 3 na 4 xivangelo (xik, hikuva, se, kutani) na Kanela swihlawulekisi swa mbulavulo • Ku pfapfarhuta nkarhi (xik, kutani, lexi leswi landzelaka, lowu lulamisiweke • Ku hlela endzhaku ) Mbulavulo lowu lulamisiweke • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe vundhawu (mpfuxeto) Xik. ku nyika swiletelo/ku endla • Ku andlala Nandzulo xanchumu (swileriso) Mbulavulo lowu lulamisiweke (ku Ntivomarito eka mbangu engetela vutivi) 65 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 66 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlayela ku twisisa eka xiyimo xa Xitsalwambiko: Swiaki na milawu ya xivulwahava na karhi : xivulwa: xivulwa Xik. lebula xiviko xa ta maxelo/ Xikambelantwisiso xo yingisela Hlaya na ku hlamusela swihlawulekisi mimfungho ya ta maxelo/swifaniso Nkarhi wa sweswi/lowu taka swa xik. tikhathuni, mepe wa ta maxelo/ Ku vulavula ka nkamafundza Maendli mantshwa xiviko xa ta maxelo/xitlhokovetselo/ 5 na 6 Ku vulavula ka nkamafundza: Xik. ta risimu Swivulavulelo maxelo. Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka switsariwa swa vadyondzi Ntivomarito eka mbangu Ku vulavula na ku andlala ka Ku yingiselela ku twisisa: Xitsalwambiko: Kombisa na ku tiyisisa swiaki na milawu mafundza: yo hambanahambana ya ririmi Ku hlaya swiviko swa ta maxelo/ Xik. tsala xiviko xa ta maxelo/ Xik. Ku encenyeta/xiviko hi ta maxelo min’wangulano hi ntangha n’wangulano Vunyingi Ku yingiselela ku titsakisa: Ku tsala hi ku landzelela magoza:     Nkomiso wa marito Xik. yingisela xiviko xa ta maxelo/ku • Ku kunguhata Ntivoririmi wo lulamisa ku suka eka 7 na 8 encenyeta switsariwa swa vadyondzi • Ku pfapfarhuta Ntivomarito eka mbangu • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala 9 na 10 Swikambelo swa le xikarhi ka lembe Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka Kotara ya 2 Ntirho wa 4 Ntirho wa 5 Ntirho wa 6 Swanomo: Xikambelantwisiso xo yingisela/Ku Matsalwa: Swivutiso eka mbangu Swikambelo swa le xikarhi ka lembe: XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 vulavula ka mafundza loku lulamisiweke/Ku hlayela Xikambelantwisiso, ririmi, matsalwa na ku tsala. ehenhla loku lulamisiweke

GIREDI YA 9 KOTARA YA 3 Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba ku tsakela Ku hlaya hi ku dzika ka xitshuriwa hi Xitsalwambiko xo leha: Vundhawu. xikongomelo xo twisisa eka xiyimo Xik. Yingisela mimpfumawulo eka Tivisa no kanela swihlawulekisi swo Malongoloxelo ya marito xa ndzimana nkongomelo, xik. purasi tsala papila ra xinghana/ndzimana ya Mafuwi Xik. Hlaya xitshuriwa hi nkongomelo ndzungulo/nhlamuselo Ku vulavula na ku andlala ka XIPHOKHAMA wo karhi na ku hlamula swivutiso swa Mahlawuri na maengeteri mafundza Tsala papila ra xinghana/ndzimana ya ntwisiso ndzungulo/nhlamuselo hi xik. purasi ra Mahikahatelo Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke mina loku kongomaka eka nkhuluko, Xitwananisi xa nhlokomhaka mavulavulelo ya marito na thoni, xik. Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela 1 na 2 Nkarhi wa sweswi/lowu nga hundza/ xitshuriwa eka nkongomelo magoza: lowu taka • Ku kunguhata Xiloso xa papila ra xinghana • Ku pfapfarhuta Ntivomarito eka mbangu • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala Ku yingiselela ku vulavurisana: Ku hlayela ku twisisa: Xitsalwambiko xo leha: (ku yisa Vundhawu. emahlweni) Xik. Yingisela swivutiso leswi yelanaka Ku hlaya xitshuriwa xa matsalwa ku Malongoloxelo ya marito na xinyanyurisi xa swo voniwa (xifaniso kuma hungu na ntwisiso Tivisa na ku kanela swihlawulekisi swa Mafuwi xa purasi) ku tsala papila ra xinghana/ndzimana ya Kumbe ndzungulo/nhlamuselo Mahlawuri na maengeteri Ku vulavula ka nkamafundza na ku Xikombiso xa papila ra xinghana kumbe tirha hi ntlawa: Tsala papila ra xinghana/ndzimana ya Maengeteri ndzimana ndzungulo/nhlamuselo xik. rendzo ro ya Xik. Ku angula eka swivutiso swanomo Mahikahatelo epurasini leswi yelanaka na xinyanyuli xa Xitwananisi xa nhlokomhaka 3 na 4 swovoniwa Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza: Nkarhi wa sweswi/lowu nga hundza/ lowu taka • Ku kunguhata Ntivomarito eka mbangu • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe 67 • Ku andlala XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 68 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Xikambelantwisiso xo yingisela Ku hlaya hi ku dzika ka Switshuriwa Vutumbuluxi: Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka swa Swovoniwa: switsariwa swa vadyondzisi Xik. nkhuluko wa mimpfumawulo Lebula xifaniso xa xik. garaji Langitisa xifaniso nkongomelo lowu Kumbe Kombela hi ndlela yo komba mahanyelo Na hlawuriweke – xik garaji Xitsalwambiko: Mpfuxeto wa ndzeriso Yingisela n’wangulano hi nkongomelo wuntshwa, xik garaji kumbe vhengele Ku tata mahungu lawa ya kayivelaka Marito yo vutisa Ku vulavula ka nkamafundza na ku lawa ya humaka eka ku yingisela Maendli na maviti mantshwa tirha hi ntlawa: n’wangulano Marhavi ya maendli Xik. Tirhisa ntivomarito wa nkongomelo Na Mapeletelo wuntshwa, vulavula hi nkhuluko wa Tsala ndzimana ya nhlamuselo hi, 5 a na 6 mpfumawulo na ku titoloveta ku vula xik. xifaniso xo kongomisiwa eka Ntivomarito eka mbangu swivulwa nkongomelo Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza: • Ku kunguhata • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala Ku yingiselela ku komba ku tsakela Ku hlayela ntwisiso eka xiyimo xa Vutumbuluxi: Ntivomarito wo lulamisa wo huma eka ndzimana switsariwa swa vadyondzi Yingisela encenyeto wa vadyondzi Tsala swivulwa/tikhepixini ta Xik. Ku hlaya hi ntangha ka switshuriwa nkongomelo wo kongomisiwa eka Ku kombela hi ndlela ya vumunhu Ku vulavula na Ku andlala ka swa nhlamuselo leswi tsariweke swifaniso na ririmi leri dyondziweke Mpfuxeto wa mafundza ndzhendzheleko lowu nga hundza (ku . ndzeriso Ku encenyeta eka nkongomelo xik. tiphina Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo garaji Marito yo vutisa kumbe Maendli na maviti mantshwa 7 na 8 Xitshuriwa xa matsalwa Tinomboro XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Xik. Ku hlayela ku tiphina, xik xitlhokovetselo/xirungulwana/ntlangu wo Marhavi ya maendli koma/novhele yo koma Nkomiso wa marito Mapeletelo Vunyingi Ntivomarito eka mbangu

Swiaki na Milawu ya Matirhis- Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala elo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku komba ku tsakela Xitshuriwa xa matsalwa Vutumbuluxi: Ku tshikelela ntivoririmi hinkwawo lowu dyondziweke eka kotara leyi Xik. Ku yingisela xiphemu xa xitori/xitori Xik. Hlaya xitori/switlhokovetselo/ Xik. Tsala tikhepixini ta xitori xa lexi heleleke/switlhokovetselo/tinsimu/ ntlangu wo koma/novhele yo koma na swifaniso lexi humaka eka nkongomelo Ntivomarito eka mbangu ntlangu wo koma/novhele yo koma ku angula eka swivutiso swa ntwisiso na ririmi leri endliweke ku tiyisisa ntivoririmi lowu dyondziweke eka kotara Ku vulavula ka nkamafundza na ku hinkwayo. tirha hi ntlawa XIPHOKHAMA 9 na 10 Xik. Angula hi swanomo/endla minkumbetelo ya vito/swifaniso Na Ku hlayela ehenhla Tirha hi mavulelo ya marito na nkhuluko Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka kotara ya 3 Ntirho wa 7 Ntirho wa 8 Ntirho wa 9 Swanomo: Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke/ Ku tsala: (Ti)ndzimana ta vutumbuluxi (ndzungulo/ Xikambelalwana 2: xikambelantwisio xo yingisela/Ku vulavula loku nhlamuselo)/Xitshuriwa xa xitsalwambiko (xo koma kumbe xo Xikambelantwisiso na ririmi KUMBE lulamisiweke leha) Matsalwa: Swivutiso swa le ka mbangu 69 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

GIREDI YA 9 KOTARA YA 4 Swiaki na Milawu ya 70 Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku twisisa Ku hlaya hi ku dzika ka Switshuriwa Vutumbuluxi: Nandzulo swa Swovoniwa: Yingisela n’wangulano, xik. wo huma Titolovete swivulwa swa xivutiso Marito yo vutisa eka nkongomelo wuntshwa – Un’wana u Langutisa na ku hlaya swifaniso/menyu na nhlamulo hi nkongomelo lowu Ku kombela hi ndlela ya vumunhu odara swakudya evhengeleni ro dyela wo huma eka nkongomelo, xik. tinxaka hlawuriweke to hambana ta swakudya Leswi tsakeriwaka na leswi swi nga Ku vulavula ka nkamafundza Lebula swifaniso tsakeriwiki Na Angula eka swivutiso endzhaku ka ku Xitsalwambiko: Mahlanganisi langutisa na ku hlaya Switshuriwa swa Hlaya (mi)n’wangulano hi hi nkongomelo Tsala n’wangulano hi mbonakiso wa le Swovoniwa lowu hlawuriweke, xik.mbonakiso wa le Tinxaka ta mavulavulelo vhengeleni ro xavisa swakudya ka vhengeleni ro xavisa swakudya/ku Swirhangi swa maviti xava swakudya Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza: Marhavi ya maendli 1 na 2 Hlamula swivutiso swa ntwisiso eka n’wangulano. • Ku kunguhata Mahlamuselelo ya ntsengo • Ku pfapfarhuta Mahlawuri na maengeteri • Ku hlela Mafuwi • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe Masivikomba • Ku andlala Mapeletelo Vunyingi Nkomiso wa marito Ntivomarito eka mbangu Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlayela ku twisisa Xitsalwambiko: Ntivoririmi wo lulamisa wo huma eka karhi switsariwa swa vadyondzi Xik. Ku hlaya min’wangulano ya Tsala, xik. n’wangulano wa vanharhu – Xik, Xikambelantwisiso xo yingisela vadyondzi leyi tsariweke muweti na vaxavi vambirhi evhengeleni Nandzulo hi nkongomelo lowu hlawuriweke eka ro xavisa swakudya Kumbe Marito yo vutisa ndzhendzheleko lowu nga hundza. Xik. Xitshuriwa lexi hlawuriweke hi Ku kombela hi ndlela ya vumunhu Ku vulavula na ku andlala ka mafundza: XIPHOKHAMA nkongomelo Leswi tsakeriwaka na leswi swi nga Xik. Min’wangulano/encenyeto tsakeriwiki tanihilaha wu tsariweke hakona eka ndzhendzheleko lowu na lowu wu nga Mahlanganisi hundza. Tinxaka ta mavulavulelo Tiatikili 3 na 4 Marhavi ya maendli Mahlamuselelo ya ntsengo Mahlawuri na maengeteri Mafuwi Masivikomba Mapeletelo Vunyingi Nkomiso wa marito Ntivomarito eka mbangu 71 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

Swiaki na Milawu ya Mavhiki Ku yingisela na Ku vulavula Ku hlaya na Ku langutisa Ku tsala na Ku andlala Matirhiselo ya Ririmi Awara yi1 72 ya Awara yi1 Awara yi1 Awara yi1 (Leswi pfanganisiweke na leswi swi nga swoxe) Ku yingiselela ku kuma mahungu yo Ku hlaya hi ku dzika ka Switshuriwa Vutumbuluxi: Marito yo vutisa karhi swa Swovoniwa: Xik. Lebula swifaniso; Titolovete ku tsala Mahlawuri Xik. Vadyondzi va yingiselela ntivomarito Vadyondzi va langutisa na ku hlaya swivulwa swa nhlamuselo Ku kombela hi ndlela ya vumunhu wuntshwa hi ku tirhisa switshuriwa xitshuriwa, xik.xifaniso xa vanhu Titolovete ku tsala swivutiso na swa swovoniwa – tivisa nkongomelo vo hambanahambana va ambale Mapeletelo tinhlamulo, xik. Xana u ambale yini? wuntshwa, xik. swiambalo. swiambalo swo hambanahambana. Xana rhoko leyi yi durha mali muni? Vunyingi Va nga, xik. pananisa xitshuriwa na Ku vulavula ka nkamafundza swifaniso. Na Nkarhi wa sweswi Titolovete ku vula swivutiso na Xik. Tsala ndzimana ya nhlamuselo Nandzulo tinhlamulo, xik. Xana u ambale yini? ku hlamusela leswi un’wana a swi Xana rhoko leyi yi durha mali muni? Masivikomba 5 na 6 ambaleke kumbe a nga swi xaveni Mafuwi Kongomisa eka ku tsala hi ku landzelela magoza: Ntivomarito eka mbangu • Ku kunguhata • Ku pfapfarhuta • Ku hlela • Ku hlerisisa na ku tsala nakambe • Ku andlala Ku yingiselela ku komba ku tsakela Ku hlayela ku twisisa Ku lulamisela xikambelo. Pfuxeta mavumbelo ya swivulwa na milawu ya ririmi leyi dyondziweke Xik. Yingisela risimu/xitlhokovetselo/ Xik. Xitshuriwa lexi hlawuriweke hi Tiyisisa matsalelo ya ku landzelela tindzimana ta nhlamuselo leti tsariweke nkongomelo lexi nga na swivutiso swa magoza ya switshuriwa swo Ntivoririmi wo lulamisa wo suka eka hi vadyondzi eka ndzhendzheleko lowu ku lava ku twisisa leswi faneleke ku hambanahambana ku fana na switsariwa swa vadyondzi nga hundza hlamuriwa min’wangulano, tindzimana ta 7 na 8 Ntivomarito eka mbangu nhlamuselo/ndzungulo Ku vulavula ka nkamafundza Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Xik. Ntiyisiso wa swivutiso na swivulwa swa swanomo leswi endliweke eka kotara leyi XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 9 na 10 Swikambelo swa ku hela ka lembe

Mintirho ya makambelelo ya mafundza eka Kotara ya 4 Ntirho wa 10 Swikambelo swa ku hela ka lembe: Papila ra 1: *Swanomo: Papila ra 2: Ririmi eka Mbangu, Matsalwa na Ku tsala * Swanomo: Timaraka ta swanomo ku suka eka ku vulavula, ku yingisela, na ku hlaya ka lembe hinkwaro. Timaraka to hetelela ti fanele ti katsa ntirho lowu nga riki ehansi ka wun’we wa mbulavulo wo tilulamisela, wo yingisela na wa ku hlaya ka ku tilulamisela. XIPHOKHAMA 73 XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 XIYENGE XA 4: MAKAMBELELO EKA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI 4.1 MANGHENELO Makambelelo i maendlelo lama kunguhatiweke ya nkarhi na nkarhi yo kuma, yo hlengeleta na ku hlamusela vuxokoxoko mayelana na matirhelo ya vadyondzi, hi ku tirhisa tindlela to hambanahambana ta makambelelo. Ya katsa magoza ya mune: Ku aka na ku hlengeleta vumbhoni bya matirhelo ya mudyondzi, ku hlela vumbhoni lebyi, ku rhekhoda leswi kumekeke na ku tirhisa vuxokoxoko lebyi ku twisisa mudyondzi na ku ku pfuna eka ndlandlamuko wa yena leswaku ku ta antswisiwa maendlelo yo dyondza na ku dyondzisa. Makambelelo ya fanele ku va ya nkamafundza (Ku kambelela ku dyondzisa) na ya mafundza (Ku kambela leswi dyondziweke). Eka makambelelo himambirhi, ku fanele ku nyikiwa vadyondzi xivikontsundzuxo nkarhi na nkarhi leswaku ku ta ndlandlamuxiwa ntokoto wo dyondza. Makambelelo ya vuswikoti bya ririmi ya fanele ku pfanganisiwa. Makambelelo ya xitshuriwa xa xikambelantwisiso ya fanele ku katsiwa na matirhiselo ya ririmi. Makambelelo ya switsariwa ya fanele ku katsa tinhlokomhaka leti vulavulaka hi swilo leswi humelelaka evuton’wini. 4.2 MAKAMBELELO YA NKAMAFUNDZA KUMBE YA SIKU NA SIKU Xikongomelo xa ku kambela hi xikongomelo xo dyondza i ku va nkarhi na nkarhi ku hlengeletiwa vuxokoxoko bya vuswikoti bya vadyondzi, lebyi nga tirhisiwaka ku antswisa madyondzelo ya vona. Makambelelo ya nkamafundza i ku xiyisisa ka siku na siku ka matirhelo ya mudyondzi. Leswi swi endliwa hi ku xiyaxiya, mimbhurisano, ku kombisa hi swiendlo, tinhlengeletano exikarhi ka mudyondzi na mudyondzisi, ku vulavurisana ka nkamafundza ka le tlilasini, sw. na sw. Makambelelo ya nkamafundza ya nga ha va yo olova tanihi ku yima loko ku ri karhi ku dyondzisiwa ku xiya vadyondzi kumbe ku burisana na vadyondzi hilaha madyondzelo ya fambaka hakona. Makambelelo ya nkamafundza ya fanele ya tirhisiwa ku nyika xivikontsundzuxo eka vadyondzi na ku kombisa hilaha ku dyondzisa ku faneleke ku kunguhatiwa hakona, kambe a ya fanelangi ku rhekhodiwa. A ya fanelangi ya tekiwa ya hambanile na migingiriko yo dyondza leyi endliwaka etlilasini. Vadyondzi, hambi a ri mudyondzisi a nga koreketa mintirho leyi yo kambela. Ku tikambela na ku kambelana hi xintangha swi katsa vadyondzi eka makambelelo. Leswi i swa nkoka tanihileswi swi nyikaka vadyondzi nkarhi wo xiya no dyondza eka matirhelo ya vona. Mbuyelo wa mintirho yo kambela ya nkamafundza ya siku na siku a yi rhekhodiwi ximfumo, handle ka loko mudyondzisi a tsakela ku endla tano. Mbuyelo wa mintirho yo kambela ya siku na siku a wu katsiwi eka ku hundziseriwa eka tigiredi ta le mahlweni ka vadyondzi na le ka ku nyika xitifiketi. 4.3 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA Mintirho hinkwayo yo kambela leyi endlaka nongonoko wo kambela wa mafundza wa lembe yi vuriwa Makambelelo ya Mafundza. Mintirho yo kambela ya mafundza ya koreketiwa kutani yi rhekhodiwa hi ndlela ya ximfumu hi mudyondzisi hi xikongomelo xo hundzisela vadyondzi eka tigiredi ta le mahlweni na ku va nyika xitifiketi. Mintirho hinkwayo yo kambela ya mafundza yi fanele ku xoperiwa/modaretiwa hi xikongomelo xo tiyisisa nkoka na ku tiyisisa leswaku mimpimo leyi faneleke ya landzeriwa. 74 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Makambelelo ya mafundza ya nyika vadyondzisi ndlela ya ndzandzelelano wa ku hlela wa matirhelo ya vadyondzi eka giredi yo karhi, eka dyondzo yo karhi. Swikombiso swa makambelelo ya mafundza swi katsa swikambelwana, swikambelo, mintirho yo endliwa kunene, tiphurojeke, maandlalelo ya nomo, ku kombisa hi swiendlo, ku tirha swo karhi, na sw. na sw. Mintirho yo kambela ya mafundza yi vumba xiphemu xa Nongonoko wa Makambelelo wa lembe eka giredi na le ka dyondzo yin’wana na yin’wana. Matafula lama landzelaka ya nyika swilaveko swa makambelelo ya mafundza eka Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi: Tafula ra 1: Tigiredi ta 7 - 9 Makambelelo ya Mafundza Exikarhi ka lembe Xikambelo xa ku hela ka lembe 40% 60% Makambelelo ya le Xikolweni (MYX) – Mapapila ya Xikambelo xa ku hela ka lembe 40% 35% 25% Swikambelwana swi2 Swikambelo swo tsariwa Mintirho ya Makambelelo ya Swanomo: Mintirho ya 6 Ririmi eka mbangu, ku tsala na Ku yingisela matsalwa (tiawara ta 1½) Ku vulavula loku lulamisiweke Xikambelo xi1 (exikarhi ka lembe) Ku hlaya loku lulamisiweke Mintirho ya swanomo leyi endliweke exikarhi ka lembe yi vumba xiphemu xa makambelelo ya ku hela ka lembe ya xikambelo xa le xikolweni. Swivumbeko swa makambelelo leswi tirhisiwaka swi fanele ku fambelana na xiyimo xa malembe na ndlandlamuko wa mudyondzi. Mavumbelo ya mintirho leyi ya fanele ku katsa vundzeni bya dyondzo na mintirho yo hambanahambana leyi vumbiweke hi xikongomelo xo fikelela swikongomelo swa dyondzo. Makambelelo ya mafundza ya fanele ku tekela enhlokweni swiyimo swa matwisiselo swo hambanahambana na vuswikoti bya vadyondzi tanihilaha swi kombisiweke hakona laha hansi: XIPHOKHAMA 75

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Tafula ra 2 Swiyimo swa Phesente ya Nghingiriko matwisiselo ntirho Swivutiso leswi Swivutiso leswi katsaka vuxokoxoko lebyi nga erivaleni eka xitshuriwa. lavaka nhlamulo • Boxa swilo/vanhu/tindhawu/ • Kombisa vanhu yo kongoma • Xaxameta timhaka ta ntiyiso/mavito/ (Xiyimo xa 1) • Hlamusela ndhawu/munhu Swivutiso leswi • I mani munhu …….? lavaka • Xana munhu u …….? Swiyimo swa 1 mbuyetelo wa • Hikokwalaho ka yini munhu a ………? na 2: • Xana swi humelele rini ……….? mhaka 80% • Xana swi humelele kwihi …….? (Xiyimo xa 2) Swivutiso leswi lavaka ku xopaxopa, nhluto kumbe ku lulamisa • vuxokoxoko lebyi nga erivaleni eka xitshuriwa. • Endla nkomiso wa timhakankulu timbirhi/miehleketo • Kombisa munhu/vanhu ….. • Hlamusela leswi humeleleke ……. • Hlamusela xiyimo/mbangu/vanhu ….. Swivutiso leswi Swivutiso leswi swi khumba mhaka yo ahlula kumbe ku hlela mayelana na nkoka lavaka ku pima na ntikelo. Leswi swi katsa ku ahlula mayelana na timhaka ta vutomi, ntiyiso, nkoka/hlela timhaka ta ntiyiso na ta mavonelo, nkoka, malongolokelo na maehleketelo, na timhaka to fana na ku tsakela na ku amukela swiboho na swiendlo ku ya hi (Xiyimo xa 3) minkoka eku hanyeni. • Xana u pfumelelana na mahanyelo ya ximunhuhatwa/xitatimende/leswi a swi Xiyimo xa 3: vulaka? 20% • Xana mavonelo/mahanyelo/swiendlo swa ximunhuhatwa swa amukeleka eka wena? Seketela nhlamulo ya wena. • Xopaxopa mahanyelo ya ximunhuhatwa. • Hlawula marito lama hlamuselaka kahle matikhomelo ya munhu …. 76 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 4.4 NONGONOKO WA MAKAMBELELO Nongonoko wa Makambelelo wu endliwile leswaku wu hangalasa mintirho yo kambela ya mafundza eka tidyondzo hinkwato exikolweni ku ya hi kotara hinkwayo. 4.4.1 Nkatsakanyo wa swilaveko Matafula lama landzelelaka ya nyika nkatsakanyo wa swilaveko swa Nongonoko wa Makambelelo swa kotara eka Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi: Tafula ra 4.1: Tigiredi ta 7 - 9 Nongonoko wa Makambelelo Swikambelo swa ku hela Makambelelo ya le Xikolweni (MYX) hi kotara ka lembe Kotara ya 1: Kotara ya 2: Kotara ya 3: Kotara ya 4: Tigiredi ta Xikambelwana xo Mintirho yi2 Xikambelwana xi1 xo Xikambelo xi1 xa ku hela ka 7-9 tsariwa xi1 tsariwa lembe xa le xikolweni. + + + Xikambelo xi1 xa le Mintirho yi2 xikarhi ka lembe Mintirho yi2 Giredi Xivumbeko xa mapapila ya Xikambelo 7-9 Papila ri1 Xikambelo xi1 xa ku hela ka lembe xa le xikolweni lexi nga Ririmi eka mbangu – na mapapila ma2: xikambelantwisiso, ririmi na matsalwa na ku tsala Papila ra 1: Swanomo Papila ra 2: Ririmi eka mbangu – xikambelantwisiso, ririmi , matsalwa na ku tsala Tigiredi ta 7-9 Timaraka ta Kotara (Tikotara ta 1-3 ): Eka kotara yin’wana na yin’wana, hlanganisa timaraka na ntsengo wa timaraka kutani u swi hundzuluxela eka % ku kuma maraka ya kotara. Timaraka to hundzisela mudyondzi eka giredi ya le mahlweni: Hlanganisa timaraka na ntsengo hinkwawo wa timaraka ta mintirho ya Makambelelo ya le Xikolweni (MYX) ya kotara ya 1 ku fika eka ya 3, kutani u ti hundzuluxela eka 40%, Hundzuluxela timaraka ta Swanomo (Papila ra 1) ku ya eka 25%, Hundzuluxela timaraka ta Papila ra 2 ku ya eka 35% XIPHOKHAMA 77

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Tafula ra 4.2: Tigiredi ta 7-9 Nongonoko wa Makambelelo Mintirho ya Makambelelo ya mafundza eka Kotara ya 1 Ntirho wa 1: Ntirho wa 2:Ku tsala Ntirho wa 3: Swanomo: Xikambelantwisiso xo Ku tsala: Ndzimana/tindzimana ta Xikambelwana xa 1Xikambelantwisiso yingisela/Mbulavulo lowu lulamisiweke/ vutumbuluxi (Ndzungulo/nhlamuselo)/ na ririmi Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke Xitshuriwa xa Xitsalwambiko (xo koma kumbe xo leha) Mintirho ya Makambelelo ya mafundza eka Kotara ya 2 Ntirho wa 4: Ntirho wa 5: Ntirho wa 6 Swanomo: Xikambelantwisiso xo Matsalwa: Swivutiso swa ximbangu Swikambelo swa le xikarhi ka lembe: yingisela/Mbulavulo lowu lulamisiweke/ Ririmi eka mbangu – Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke xikambelantwisiso, ririmi, matsalwa na ku tsala Mintirho ya Makambelelo ya mafundza eka Kotara ya 3 Ntirho wa 7: Ntirho wa 8: Ntirho wa 9: Ku tsala: Ndzimana/tindzimana ta Xikambelwana xa 2: Swanomo: Xikambelantwisiso xo vutumbuluxi (Ndzungulo/nhlamuselo)/ Xikambelantwisiso na ririmi KUMBE yingisela/Mbulavulo lowu lulamisiweke/ Xitshuriwa xa Xitsalwambiko (xo koma Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke Matsalwa: Swivutiso swa ximbangu kumbe xo leha) Mintirho ya Makambelelo ya mafundza eka Kotara ya 4 Ntirho wa 10 Swikambelo swa ku hela ka lembe: Papila ra 1: *Swanomo Papila ra 2: Ririmi eka mbangu – xikambelantwisiso, ririmi, matsalwa na ku tsala *Swanomo: Vadyondzi va fanele va endla ntirho wa ku vulavula loku lulamisiweke wun’we, wa ku yingisela wun’we na ntirho wa ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke wun’we exikarhi ka lembe. Lemuka: Xikambelwana lexi nga eka Nongonoko wa Makambelelo a xi fanelanga ku vumbiwa hi swikambelwana swintsongo swo hambanahambana. Xikambelwana xin’wana na xin’wana xi fanele ku katsa vundzeni byo hlayanyana naswona xi fanele ku setiwa xi tsariwa hi timinete ta 30 – 60 na ku humelerisa swiyimo swa matwisiselo tanihilaha swi nga xiswona eka papila ra xikambelo. 78 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 4.3 Swikambelo: Tigiredi ta 7 – 9 Xivumbeko xa Papila ra 1 ra Xikambelo PAPILA XIYENGE NKARHI A: Xikambelantwisiso Tigiredi ta 7 - 9 (Switshuriwa swo hambanahambana swi nga tirhisiwa ku katsa na switshuriwa Tiawara ta 1½ swa swovoniwa kumbe swa xigirafiki) Ririmi eka mbangu, matsalwa B: Ririmi Swiaki swa ririmi na milawu (marito na swivulwa) swi fanele ku kamberiwa eka na ku tsala. mbangu hi ku tirhisa switshuriwa swo hambanahambana. C:Matsalwa Xin’we xa swin’wana na swin’wana leswi landzelaka: Vutlhokovetseri/swirungulwana/novhele yo koma/ntlangu wo koma (swivutiso swa ximbangu) D: Ku tsala Ndzimana/tindzimana ta vutumbuluxi (Ndzungulo/nhlamuselo)/Xitshuriwa xa Xitsalwambiko (xo koma kumbe xo leha) Vundzeni lebyi faneleke ku endliwa: Makambelelo ya langutana na vundzeni tanihilaha byi paluxiweke hakona eka xitsariwa lexi. Hikwalaho ka ndlandlamuko wa minongoti eka tigiredi hinkwato, vundzeni na vuswikoti ku suka eka Tigiredi ta 7 - 9 swi ta kamberiwa eka mapapila ya xikambelo eku heleni ka lembe rin’wana na rin’wana. Mintirho ya makambelelo ya Swanomo: Papila ra 2 Mintirho ya makambelelo ya swanomo leyi endliweke exikarhi ka lembe yi vumba xiphemu xa makambelelo ya ku hela la lembe ya le xikolweni. Vuxokoxoko bya timaraka ta mintirho ya swanomo leti endliwaka exikarhi ka lembe hi lebyi landzelelaka: Papila ra 2 VUXOKOXOKO *Mintirho ya Swanomo yi ta setiwa, yi kamberiwa na ku moderetiwa exikolweni. Ku hlaya Ku hlayela ehenhla loku lulamisiweke Kambela: Ku twisisa xitshuriwa, ku humelerisa nhlamuselo, matirhiselo ya rito, mavulelo ya marito lama lulameke/faneleke Swanomo Ku vulavula: Mbulavulo lowu lulamisiweke Kambela: Ku kunguhata na ku lulamisa vundzeni, thoni, ku vulavula na vuswikoti byo andlala, swipfuneti swa mbonoyingiselo, ririmi leri lulameke/faneleke Ku yingisela Xikambelantwisiso xo yingisela Kambela: Yingiselela ku twisisa na ku kuma mahungu *Swanomo: Timaraka ta swanomo ku suka eka ku vulavula, ku yingisela, na ku hlaya ka lembe hinkwaro. Timaraka to hetelela ti fanele ti katsa ntirho lowu nga riki ehansi ka wun’we wa mbulavulo wo tilulamisela, wo yingisela na wa ku hlaya ka ku tilulamisela. Mintirho leyi tirhisiwaka eka makambelelo ya mafundza ya rhekhodiwa, naswona yi tirhisiwa ku kuma loko mudyondzi a fanele ku ya emahlweni eka giredi leyi landzelaka. XIPHOKHAMA 79

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Mudyondzisi u fanele ku kunguhata na ku yisa Nongonoko wa lembe wa Makambelelo ya mafundza eka Vufambisi bya Xikolo lembe ri nga si sungula. Nongonoko lowu wu ta tirhisiwa ku lulamisa nkunguhato wa makambelelo wa xikolo eka giredi yin’wana na yin’wana. Pulani/Nkunguhato wa makambelelo wa xikolo wu fanele ku nyikiwa vadyondzi na vatswari eka vhiki ro sungula ra kotara yo sungula. 4.5 KU RHEKHODA NA KU VIKA Ku rhekhoda i maendlelo lawa ha wona mudyondzisi a tsalaka xiyimo xa vuswikoti bya mudyondzi eka ntirho wo karhi wo kambela. Swi kombisa matirhelo ya mudyondzi eka ku fikelela vutivi bya ndzawulelo lebyi nga eka Switatimende swa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo. Tirhekhodo ta vuswikoti bya mudyondzi ti fanele ku nyika vumbhoni bya hilaha ndlandlamuko wa minongoti wa mudyondzi wu nga hakona eka giredi yo karhi na hilaha a lulameleke hakona ku va a tlakusiwa a ya eka giredi leyi landzelelaka. Tirhekhodo ta matirhelo ya mudyondzi ti fanele ku tlhela ti tirhisiwa ku kumisisa matirhelo lama endliweke hi mudyondzisi na mudyondzi eka maendlelo ya madyondziselo na madyondzelo. Ku vika i maendlelo yo fikelerisa matirhelo ya mudyondzi eka vadyondzi, vatswari, swikolo, na van’wana lava khumbhekaka. Matirhelo ya mudyondzi ya nga vikiwa hi tindlela to hlaya. Tindlela ta kona ti katsa tikhadi to vika, tinhlengeletano ta vatswari, masiku lama lulamisiweke hi xikolo leswaku vatswari va ta va ta vona matirhelo ya vadyondzi, tinhlengeletano exikarhi ka mutswari na mudyondzisi, ku ba riqingho, mapapila, phephahungu ra tlilasi kumbe ra xikolo, na sw. na sw. Vadyondzisi va tigiredi hinkwato va nyika xiviko hi ku tsala tiphesente eka dyondzo yo karhi. Swiyimo swo hambanahambana swa vuswikoti na tiphesente ta swona swi kombisiwile eka tafula leri nga laha hansi: TIKHODI NA TIPHESENTE TO RHEKHODA NA KU VIKA MATIRHELO YA VADYONDZI KHODI YA VUSWIKOTI NHLAMUSELO YA VUSWIKOTI PHESENTE 7 Vuswikoti bya le henhla ngopfu 80 – 100 6 Vuswikoti bya le henhla 70 – 79 5 Vuswikoti byo amukeleka 60 – 69 4 Vuswikoti byo enela 50 – 59 3 Vuswikoti byo enelanyana 40 – 49 2 Vuswikoti bya le hansi 30 – 39 1 Vuswikoti byo ka byi nga fikelelangi 0 - 29 Vadyondzisi va ta rhekhoda timaraka ta mudyondzi etlhelo ka ntirho va tirhisa fomo yo rhekhodela timaraka; kutani va vika tiphesente ta mudyondzi etlhelo ka dyondzo yo karhi eka khadi ro vika ra mudyondzi. 4.6 NTIYISISO/MODEREXINI YA MAKAMBELELO Moderexini swi vula endlelo leri tiyisisaka leswaku mintirho yo kambela ya amukeleka, ya tirhiseka no tshembisa. Moderexini yi fanele ku endliwa eka swiyimo swa le xikolweni, eka xifundzatsongo, eka xifundzankulu na le ka ndzawulo ya dyondzo ya rixaka. Maendlelo ya moderexini lama katsakanyaka mintirho no tlhela ya fanela, ya fanele ku lulamisiwa leswaku ku ta endliwa ntiyisiso wa nkoka wa makambelelo ya tidyondzo hinkwato. 4.6.1 Makambelelo ya Mafundza • Swikambelwana na xikambelo xa Tigiredi ta 7 na 8 swi moderetiwa exikolweni. Mutsundzuxi wa dyondzo/ mutirhelamfumo loyi a nga thola hi xifundzhankulu/xifundzhantsongo loyi a nga na vuswikoti u fanele ku 80 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 modereta mintirho yo karhi eka mintirho ya vadyondzi loko a endzela xikolo ku tiyisisa xiyimo xa mintirho na moderexini ya le xikolweni. • Swikambelwana na swikambelo swa Giredi ya 9 swi fanele swi moderetiwa eka xiyimo/levhele ya xifundzantsongo na xifundzankulu. Maendlelo lawa ya ta lawuriwa hi ndzawulo ya dyondzo ya xifundzankulu. • Mutsundzuxi wa dyondzo/mutirhelamfumo loyi a nga thola hi xifundzhankulu/xifundzhantsongo loyi a nga na vuswikoti u fanele ku modereta mapapila lama a ma hlawuleke ya swikambelwana na ya swikambelo vadyondzi va nga si ma tsala, ku tiyisisa xiyimo xa matirhelo na ku letela vadyondzi hi ta masetelo ya mintirho leyi. 4.6.2 Mintirho ya makambelelo ya swanomo • Tigiredi ta 7 - 9: Ntirho wun’wana na wun’wana wa swanomo lowu nga ta tirhisiwa tanihi xiphemu xa Nongonoko wa Makambelelo wu fanele ku yisiwa eka nhloko ya ndzawulo ya le xikolweni wu ya moderetiwa vadyondzi va nga si wu endla. Vadyondzisi kutani, va fanele va kambela mintirho yo kambela swanomo. Mutsundzuxi wa dyondzo kumbe moderetara loyi a vekiweke hi xifundzhankulu u fanele ku modereta mintirho yo kambela ya swanomo leyi a yi hlawuleke eka nkarhi lowu a endzelaka xikolo ku tiyisisa xiyimo xa mintirho na xa moderexini ya le xikolweni. Moderetara loyi a rhumiweke/hlawuriweke hi Ndzawulo ya Dyondzo ya le Hansi u fanele ku modereta mintirho yo kambela ya swanomo leyi hlawuriweke ya giredi ya 9. 4.7 VUANGARHETO Xitsariwa lexi xi fanele ku hlayiwa xikan’we na: 4.7.1 National policy pertainang to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 ; na 4.7.2 Tsalwa ra pholisi ra, National Protocol for Assessment Grades R-12 . XIPHOKHAMA 81

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 DLILOSARI Aliterexini - mbuyelelo wa switatisi Angarhela – ku katsa, hi xitalo, swilo hinkwaswo Angula – hlamula, ku va na rito eka mhaka Dikixinari – xihlamuselamarito Dlilosari – nxaxamelo wa marito/matheme lama tirhisiweke eka xitsariwa, na tinhlamuselo ta wona Dyondzo ya le hansi – tidyondzo ta xikolo to sukela eka Giredi ya R ku fika eka Giredi ya 12 Dyondzo ya le henhla - tidyondzo leti dyondziwaka loko mudyondzi a pasile Giredi ya 12, xik, tidyondzo ta le yunivhesiti, tikholichi na tin’wana. Encenyeta – vuyelela leswi vuriweke/endliweke hi un’wana/xin’wana Encenyeto wa mimpfumawulo - anamatopiya Fonimi – letere leri vangaka ku cinca ka nhlamuselo ya marito lama fanaka hi mpeleto Fonto - sayizi ya matsalelo eka tikhomphyuta Hlela – ku pima nkoka, ku lavisisa ntiyiso wa mhaka, ku pfuxeta switshuriwa hi xikongomelo xo swi antswisa Hluvukisa – antswisa, kurisa Inthavhiyu – ku vutisa swivutiso ku lava kuma ntiyiso wa xiheri lomunhu a nga na wona mayelana na timhaka to karhi Jagoni - marito lawa ya tirhisiwaka hi vanhu lava tirhaka ntirho wun’we kumbe ntlawa wo karhi, tanihi ririmi ra rihanyu, ra bolo kumbe leri tirhisiwaka hi mintlawa yo karhi. Ririmi ra ntlawa lowu tirhaka ntirho wo karhi na sw. na sw. Khepixini - marito kumbe xivulwana xo hlamusela xifaniso Ku andlala – ku veka timhaka erivaleni, ku hlamusela timhaka Ku dyondza ka nkarhi na nkarhi – ku va munhu a tshama a ri karhi a dyondza minkarhi hinkwayo Ku hlaya swin’we – ku hlaya hi mitlawa ya mbirhimbirhi kumbe ku tlula Ku hlaya/ku vulavula loku lulamisiweke - (prepared reading/speaking) Ku hlaya/ku vulavula ka xijumana (unprepared reading/speaking) Ku hluta (review) ku hlamusela leswinene na/kumbe swo biha hi xiendlo kumbe munhu kumbe nchumu wo karhi. Ku nga hlutiwa buku kumbe ndhawu yo dyela - ku susa leswi nga lavekiki ku sala leswi lavekaka ntsena Kungu – pulani Ku kunguhata – ku lulamisela ku endla xo karhi kumbe ku endla mpfapfarhuto 82 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Ku tirhisa marito yo tika – ku tirhisa marito lama nga twisisekiki Ku tsala swin’we – ku tsala hi vambirhimbirhi kumbe ku tlula Ku va na xiave/ku teka xiave – ku hoxa xandla eka migingiriko yo karhi Ku yisa mbhurisano emahlweni – ku yisa mhaka emahlweni ku suka laha yi gimetiweke kona Lemuka (ndzemuko) – ku tsundzuka xanchumu lexi u nga tshama u xi vona; ku tiva xo karhi loko u xi vona Mafambakun’we(collocations) - i marito lama tirhisiwaka swin’we loko hi vulavula kumbe ku tsala xik. bandi na buruku Mafundza – ku landzelela maendlelo yo karhi lama vekiweke/amukelekaka Mahetelelo yo khovolela (ironic twist) - i mahetelelo lama a ma nga languteriwanga ya xitori Makambelelo yo aka mudyondzi - i makambelelo man’wana lama tirhisiwaka hi xikongomelo xo kombisa mudyondzi mbuyelo wa leswi a swi kumeke Makambelelo yo aka mudyondzi – i makambelelo man’wana lama tirhisiwaka hi xikongomelo xo kombisa mudyondzi mbuyelo wa leswi a swi kumeke Makambelelo yo kamberiwa hi tintangha – i makambelelo laha vadyondzi va nyikiwaka nkarhi wo kambelana mintirho ya vona vini Makambelelo yo andlalela – i makambelelo man’wana na man’wana lama lavisisaka mpimo wa vutivi bya mudyondzi na leswi a nga kotaka ku swi endla Makambelelo yo katsakanya – i makambelelo ya ximfumo lama endliwaka hi ku hela ka n’hweti, kotara, kumbe yuniti Makambelelo yo nyika mitirho – i makambelelo yo nyika vadyondzi mitirho yo karhi ku kambela vuswikoti na vutshila bya vona Makambelelo yo tikambela – i makambelelo laha mudyondzi a nyikiwaka nkarhi wo kambela ntirho wa yena n’wina Makambelelo yo tirhisisa swikambelwana – i makambelelo lama hlengeletaka vumbhoni bya mudyondzi hi ku landzelela maendlelo yo karhi naswona vadyondzi va kamberiwa hi nkarhi wun’we hi ndlela yo fana Makambelelo yo xiyaxiya – i makambelelo yo teka vumbhoni bya mudyondzi nkarhi wun’wana na wun’wana lowu a nga eku dyondzeni Makambelelo yo xopela swiphiqo – i makambelelo man’wana na man’wana lama tirhisiwaka ku paluxa swirhalanganyi na ku lava tindlela to swi lulamisa Makholo - maninginingi ya mahungu, xiyimo xa le henhla laha timhaka ti tlimbanaka kona Mafanapeletwa (homonimi) - marito lama nga na xivumbeko xin’we kambe ya hambana hi tinhlamuselo Matsalwavutomi - bayogirafi, matsalwa lawa munhu wo karhi va hlamuselaka ta vutomi bya munhu un’wana XIPHOKHAMA 83

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Marito lama tirhisiwaka ku tlula mpimo ma nga huma moya (cliche) - i marito kumbe swivulwana lama tirhisiwaka ku tlula na mpimo ku kala ya nga ha vi na ntikelo eka xik. loko munhu a tshamela ro mi nga xisiwi loko a vulavula, a vula leswi na laha swi nga fanelangiki Matirhiselo ya ririmi embangwini - ririmi loko ri dyondzisiwa na ku kamberiwa ku fanele ku tirhisiwa mimbangu yo fana na tindzimana na swifaniso naswona vadyondzi va fanele va ri tirhisa emimbangwini yo hambanahambana Mavonelo ya mhaka hi tihlo rin’we - mahlamuselele ya swilo kumbe vanhu hindlela yo khuma miehleketo yo nyika swihlawulekisi swo karhi hi ku angarha, mavonelo ya titlilapisi Mayimelo - ndlela leyi swilo swi nga yimisa xiswona Mbangu - ndhawu kumbe matshamelo ya swilo eka switshuriwa, ndhawu laha ririmi ri tirhisiwaka kona Mboyamelotlhelorin’we - ku langutisa mhaka hi tlhelo rin’we ntsena Mbangu – ndhawu kumbe matshamelo ya swilo eka switshuriwa, ndhawu laha ririmi ri tirhisiwaka kona Mbulavurisano – maendlelo man’wana na man’wana lama tirhisiwaka ku nyiketana na ku hangalasa mahungu exikarhi ka vanhu Mbulavurisano wo nyiketana – ku vulavula hi ku siyerisana Mbulavulo wa xijumana - i mbulavulo lowu vadyondzi va va ka va nga tilulamiselangi yimiselangi Mbuyelelo wo phirha - mbuyelelo wa marito kumbe xivulwa laha swi nga fanelangiki Mbuyelelo – ku vuyelela mpfumawulo/letere/rito/xivulwa Mfanelo – ku va swilo swi ri hi ndlela leyi swi lavekaka hi yona kumbe leyi amukelekaka Mfungho - xifaniso xo yimela swilo swo karhi Mfuwo – swilo swa ndhavuko Milawu – milawu ya matsalelo na mapeletelo Minjhekanjhekisano - (debates) Minkaneto - yi hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini xipanu xin’wana xi nga pfumelelana na xin’wana. Minseketelo (arguments) - I nhlamuselo(reason) leyi munhu a yi nyikaka loko a yimelela mavonelo ya yena mayelana na mhaka yo karhi. xik Eka njhekajekisano swivulavuri leswi yimaka na nhlokomhaka kumbe leswi yi kanetaka swi fanele ku nyika minseketelo ya swona Minsinya – milawu Moya – xiyimo lexi muvulavuri a nga eka xona Mimpfapfarhutonthathelo - i mimpfapfarhuto yo thathela xivumbeko xa munhu xik. eka tikhathuni munhu loyi a nga na khwiri lerikulu a humesiwa ri kurisiwe ngopfu hi swihangalasamahungu Mpfanganiso – nkatso kumbe vuxaka bya swilo swo hambanahambana hi ndlelayo nghenelelana 84 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Mpfelelo wa marito – ku tumbuluka ka marito yo huma ka man’wana Mpfumawulo – mpfumawulo lowu vumbaka xiphemu xa mbulavulo wa vanhu Mpimaniso – ku kuma ku fana na ku hambana Mpimohansi– mpimo wo karhi wa xiyimo xa le hansi lowu fikelelekaka Mpimohenhla – mpimo wo karhi wa xiyimo xa le henhla lowu fikelelekaka Mulawulandzhaka – munhu loyi a nga na vutihlamuleri eka ndzhaka ya mufi Ncino – mbuyelelo wa mipfumawulo leyi fanaka Ndzima – ku leha ka ntirho lowu faneleke ku endliwaELELO (XIPHOKHAMA) Ndzungulo – ku rungula timhaka leti nga humelela Nkamakholo – xigaririmi xo pfumala nyanyulo Nkanakaniso – nhlamuselo leyi nga riki erivaleni Nkandzinganelo – ku ka vanhu va nga khomiwi ku fana Nkatsakanyo – nkomiso wa timhaka hi marito ya wena n’wini Nkhapelano – ku komba ku nyiketana ka mithwaso kumbe swiyenge swa mithwaso eka magondzo yo dyondza Nkhaqato – ku tirhisa kumbe malongoloxelo ya timhaka hi ndlela leyi amukelekaka na hi mfanelo Nkhetekanyo – ku ava swilo ku ya hi vuxaka bya swona Nkhulukelano – ku komba vuxaka na vun’we bya miehleketo kumbe timhaka eka xitshuriwa Nkhuluko – mavekelo ya timhaka hi ndlela yo ka yi nga ri na ku kanakana Nkongomelo – mongo wa mhaka/dyondzo ya mhaka/mhakankulu Nkongomo – leswi munhu a kongomeke ku swi endla, leswi a langutaneke naswona ntsena Nongonoko wa Makambelelo (NM) - Mintirho hinkwayo ya mafundzha elembeni na masiku lawa yi nga ta tsariwa hi wona Nsongavutivi – buku kumbe xikatsa xa tibuku lexi nyikaka timhaka hi xiyenge xin’wana na xin’wana xa vutivi kumbe tinhlokomahaka to hambanahambana (ensayitlilophediya) Ntivomatsalelo – dyondzo ya milawu ya matsalelo na mapeletelo ya ririmi Ntivontsalo – dyondzo ya ku tsala maletere na mimfungho ya ririmi Ntiyisiso – Maendlelo lawa hawona ku tiysisiwaka leswaku Makambelelo ya le Xikolweni (MYX) ya endliwile hi ku hetiseka na ku landzelela Pholosi Ntlangu – encenyeto - migingiriko yo encenyeta eke ntlangu XIPHOKHAMA 85

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Ntlawahata – ku ava swilo ku ya hi vuxaka bya swona Ntokoto – ku tiva swilo hi ku va u swi vonile kumbe u swi endlile wena n’wini handle ko twa hi van’wana Ntshikelelo – ku tiyisisa mhaka yo karhi/ku tshikelela mhaka yo karhi Nxopaxopo wa xihenhla – ku langutisa hungu ro karhi xihenhla; ku nga ri hi vuxokoxoko N’watindzimi – munhu loyi a tivaka tindzimi to tlula rin’we; mudyondzi(si) wa swa tindzimi Peletwana – xiphemu xa rito lexi ku hefemuriwaka endzhaku ka xona loko rito ri twarisiwa hi ku nonoka, xik: rito ‘nonoka’ ri na mapeletwana manharhu, ku nga: no-no-ka Phewa – mhaka yo ka yi nga twali Phofula – ku humesa matitwelo Qhinga – ndlela yo kongoma yo endla swo karhi RDD – Ririmi ro Dyondza no Dyondzisa Rimba ra mithwaso – xitirho xo pima vuswikoti bya munhu Rimba ra ntirho – pulani ya ntirho Ririmi ra le kaya – ririmi leri mudyondzi a ri tirhisaka laha a kuleleke kona naswona leri a ri tivaka na ku ri vulavulahandle ko tilumaluma. Mudyondzi a nga ha va na tindzimi to tlula rin’we ta le kaya Ririmi ra mfanelo – ku vula timhaka hi ndlela leyi amukelekaka Ririmi ra swikoweto – ku tirhisa swirho ku vula mhaka, ku fana na ririmi leri tirhisiwaka hi timbheveve Ririmi ro engetela – ririmi rin’wana na rin’wana leri dyondzisiwaka ku engetela Ririmi ra le Kaya Swanomo – leswi runguriwaka/vuriwaka hi nomo Swiaki swa ririmi – swihluvi swa mbulavulo ku katsa marito man’wana Swiaki swa swivulwa – swiphemu hinkwaswo leswi tirhisiwaka ku vumba swivulwa ku nga va swinembeletwana kumbe swihluvi swa mbulavulo Swihlamuselamarito – tidikixinari na tibuku ta minongonoko yin’wana ya tinhlamuselo Swihoxaxandla – vanhu lava nga na xiave eka timhaka to karhi Switirhisiwa/switirho – swilo leswi tirhisiwaka loko ku endliwa swilo swo karhi tanihi ku tsala, ku vulavula na swin’wana na swin’wana Switiviso – timhaka leti tivisiwaka vanhu hi nomo kumbe ti tsariwile Swivutiso swa ximbangu – swivutiso swo huma eka xitshuriwa xo karhi (contextual questions) 86 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 Tlhontlha - ku vutisa xivutiso u tlhela u vutisisa nakambe leswaku munhu a huma na nhlamulo leyi lavekaka Thoni - matlakuselo na ku yisa rito loko munhu a vulavula Thoni - matitwelo ya muvulavuri/mutsari mayelana na munhu kumbe nchumu lowu a tsalaka hi wona. A nga wu hlekula Tinxaka ta swivulwa – swivulwa swi na tinxaka to hambanahambana to fana na swivulwa swa ntolovelo, swivulwa leswi nga ka nandzulo na swivulwa swo vutisa Tsotsosela – ku tshikelela Vaamukeri va mahungu – vayingiseri, vahlaleri na vahlayi va switshuriwa Vamavizweni – marito ya tinhlamuselo to fana Vambanisa – longoloxa na ku veketela minchumu yo karhi eka ndhawu yin’we hi xikongomelo xo lava ku vona kumbe ku kuma ku yelana kumbe vuxaka bya yona Vitonkomiso – vito ro twarisiwa hi maletere kumbe mapeletwana yo sungula yo fana na HURIRIXI (Huvo ya Rixaka ya Ririmi ra Xitsonga) Vonelo – matwisiselo ya mhaka Vufanisi – marito yo humesa swifaniso swa le miehleketweni ku fana na xigego, YA KHARIKHULAMU NA MAxihlambanyiso na swin’wana Vundzeni – leswi faneleke ku dyondzisiwa Vutshila – vuswikoti kumbe vuxongi Xifaniso – pfapfarhuto wo yimela xo karhi lexi voniwaka Xiletelo xa makambelelo – xitirho xo letela lava kambelaka matirhelo ya mudyondzi eka ntirho wo karhi (rhubiriki) Ximunhuhatwa – mutlangi eka xitshuriwa Yelaniso – ku yelana ka mimpfumawulo XIPHOKHAMA – Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo XIPHOKHAMA 87

XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 7 -9 88 Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo