Siswati Hl Grade 12 Paper 3 NSC June 2018 Memo (Setswana)

Downloaded from hlayiso.com SENIOR CERTIFICATE EXAMINATIONS SETSWANA PUO YA GAE (HL) PAMPIRI YA BORARO (P3) 2018 MEMORANTAMO MADUO: 100 Memorantamo o, o na le ditsebe di le 14. Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 2 DBE/2018 SCE – Memorantamo KAROLO YA A: RUBORIKI YA GO TSHWAYA TLHAMO – PUO YA GAE [50 MADUO] ELA TLHOKO: • Dirisa ruboriki ka gale fa o tshwaya tlhamo ya boitlhamedi (Pampiri 3 KAROLO YA A). • Maduo a go tloga go 0–50 a arogantswe ka maemo a le 5 a ditlhaloso. • Mo ditlhokegong tsa Diteng, Puo le Setaele, maemo mangwe le mangwe a tlhaloso a arogantswe ka dikarolwana tsa maemo a a kwa godimo le a a kwa tlase ka seelo sa maduo se se tsamaelanang le ditlhaloso. • Kagego ga e angwe ke karologantsho ya maemo a a kwa godimo le maemo a a kwa tlase. Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang DITENG LE 28–30 22–24 16–18 10–12 4–6 IPAAKANYO -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo ya tomagano -Tsibogelo e e seng Maemo a a kwa godimo kwa godimo go gaisa a a tlhamilweng ka itumedisang e e sa tlhomamang maleba gotlhelele (Tsibogelo le tlwaelegileng matsetseleko -Dikakanyo di lomagane -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di dikakanyo) -Dikakanyo tse di -Dikakanyo tse di mo go tlhaloganyegang e tlhapang e bile di se na tlhakatlhakaneng le go Thulaganyo ya botlhale, tse di gwetlhang maleba tota gape di bile go kgotsofatsa boitlhamedi tlhoka tsepamo dikakanyo tsa mogopolo le go supa kgatlhisa le bosupi jwa -E rulagane le go -Bosupi jo bonnye jwa -Di gasagane le go ipaakanyo kgolo kgolo lomagana mo go thulaganyo le tomagano boelediwa Temogo ya -E rulagantswe le go -E rulagantswe bontle tlhaloganyegang go -Ga e a rulagana e bile ga maitlhomo, lomagana ka maemo a thata le go lomagana go tsenyeletsa matseno, e a lomagana baamogedi,le dinaledi go tsenyeletsa tsenyeletsa matseno, mmele le bokhutlo bokao matseno, mmele le mmele le bokhutlo bokhutlo 30 MADUO 25–27 19–21 13–15 7–9 0–3 -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Tsibogelo e e -Bogolo jwa tsibogelo -Ga go na maiteko a go manontlhotlho mme e tlhamilweng ka itumedisang mme e ga bo maleba tsibogela setlhogo Maemo a a kwa tlase tlhaela ditlhokego tse di matsetseleko latlhegelwa ke go -Dikakanyo tse di sa -Dikakanyo tse di seng tsibosang tsa tlhamo ya -Dikakanyo tse di tlhaloganyesega lomaganeng e bile di maleba e bile di sa siama maemo a dinaledi maleba gape di -Dikakanyo di lomagane tlhakatlhakane gotlhelele -Dikakanyo tse di botlhale kgatlhisa le go kgotsofatsa -Ga go na bosupi jwa -Ipaakanyo e e sa e bile di supa kgolo -E rulagantswe bontle le -Maemo a a rileng a thulaganyo le tomagano tsepamang e bile e -E rulagantswe ka go lomagana go thulaganyo le tomagano tlhakatlhakane matsetseleko le ka tsenyeletsa matseno, go tsenyeletsa matseno, tomagano go tsenyeletsa mmele le bokhutlo mmele le bokhutlo matseno, mmele le bokhutlo Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 3 DBE/2018 SCE – Memorantamo Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e Ga a fitlhelela matsetseleko tlhaelang PUO,SETAELE LE 14–15 11–12 8–9 5–6 0–3 GO TSELEGANYA/ -Segalo, rejisetara, setaele le -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, RUNA tlotlofoko di maleba le setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko setaele le tlotlofoko ga maikaelelo, baamogedi le bokao maleba thata le maleba le maikaelelo, bomaleba jwa tsona di maleba le Maemo a a kwa godimo Segalo, rejisetara, ka maemo a a kwa godimo maikaelelo, baamogedi baamogedi le bokao bo kwa tlase ga maikaelelo, setaele, tlotlofoko tse -Puo e e tlhololo, e itumedisa ka le bokao -Tiriso e e maleba ya maikaelelo, baamogedi le bokao di maleba go maemo a a tlhaolegileng -Puo e nonofile le tiriso puo go tlhagisa bokao baamogedi le bokao -Puo ga e maikaelelo/ -Segalo se se nang le ya segalo e maleba -Segalo se maleba -Tiriso ya puo ke ya tlhaloganyesege ditlamorago le bokao maikaelelo a a tlhotlheletsang -Bogolo jwa yona ga bo -Tiriso ya malepa a a maemo a motheo -Tlotlofoko e nnye Tlhopho ya mafoko -Ga go na diphoso tsa thutapuo na diphoso tsa thutapuo tlhotlheletsang ya go thata thata mme e dira gore Tiriso ya puo le le tsa mopeleto ka gotlhe le mopeleto tlhagisa diteng -Segalo, tlhopho le go nne thata go melawana, tiriso ya -Puo e e manontlhotlho ya -Puo e tlhamilwe ka -Diphoso ga di tiriso ya mafoko e e tlhaloganya matshwao a puiso, maemo a a kwa godimo matsetseleko kgoreletse bokao seng maleba thutapuo le mopeleto -Tlotlofoko e lekanyeditswe thata 15 MADUO 13 10 7 4 Maemo a a kwa tlase -Puo e e matsetseleko ya -Puo e e ngokang e bile -Tiriso ya puo e e mo -Tiriso e e bokoa ya tlhotlheletso e e nonofileng mo e nonofile ka kakaretso magareng, ka go puo segalong -Segalo se se siameng tlhoka tsepamo -Mefuta ya dipolelo e -Ga e na diphoso tsa thutapuo se nonofile -Segalo se siame ka mennye kgotsa ga e le tsa mopeleto ka gotlhe -Diphoso tse di mmalwa kakaretso le tiriso e e teng gotlhelele -E tlhamilwe ka manontlhotlho tsa thutapuo le mopeleto lekanyeditsweng ya -Tlotlofoko e e -E tlhamilwe bontle malepa a tlhotlheletso lekanyeditsweng tota KAGEGO 5 4 3 2 0–1 -Kago e e manontlhotlho ya -Kago e e latelanang ya -Kago ya dintlhana tse -Go na le dintlha -Dintlha tse di Diponagalo tsa setlhogo dintlhana di maleba dingwe tse di botlhokwa di a tlhaela setlhangwa -Dintlhana tse di tlhaolegileng -E lomagane -Dipolelo, ditemana tse amogelesegang -Dipolelo le ditemana Kago ya ditemana le -Dipolelo, ditemana di bopilwe -Dipolelo, ditemana, di di bopilweng sentle -Dipolelo le ditemana di fosagetse go tlhangwa ga bontlentle latelana, di a farologana -Tlhamo e sa ntse e na di fosagetse -Tlhamo e tlhoka dipolelo le tlhaloganyo -Tlhamo e sa ntse e na tlhaloganyo 5 MADUO le tlhaloganyo Kwalololo e ileditswe Phetla

Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 Downloaded from hlayiso.com 4 DBE/2018 SCE – Memorantamo RUBORIKI YA TLHATLHOBO YA SETLHANGWA SA TIRISANO – PUO YA GAE [25 MADUO] Ditlhokego Phitlhelelo ka dinaledi Phitlhelelo ka Phitlhelelo ka tekano Phitlhelelo e e tlhaelang Ga a fitlhelela matsetseleko DITENG, 13–15 10–12 7–9 4–6 0–3 THULAGANYO LE -Tsibogelo ya maemo a a -Tsibogelo e ntle tota e e -Tsibogelo e e lekaneng -Tsibogelo e e kwa tlase e -Tsibogelo e senola go SEBOPEGO kwa godimo go gaisa se bontshang kitso e ntle ya e e bontshang kitso ya e supang kitso ya tlhoka kitso ya diponagalo se lebeletsweng ka gale diponagalo tsa mofuta wa diponagalo tsa mofuta diponagalo tsa mofuta wa tsa mofuta wa setlhangwa Tsibogelo le dikakanyo -Dikakanyo tse di botlhale, setlhangwa wa setlhangwa setlhangwa -Bokao jo bo Kokoanyo ya dikakanyo tse di gamogileng -E tsepame – ga e a -Ga e a tsepama ka -Go na le tsepamo e e kgoreletsegileng ka go gore go rulaganngwe -Kitso e e tseneletseng ya fapoga setlhogo gotlhe – go na le go eta rileng mme kwalo e fapoga setlhogo go go Maitlhomo, baamogedi, diponagalo tsa mofuta wa -Diteng le dikakanyo di e fapoga mo setlhogong fapogile setlhogo feteletseng diponagalo/melawana le setlhangwa lomagane, dintlha tse di -Diteng le dikakanyo di -Diteng le dikakanyo ga di -Ga go na tomagano ya tiriso -Kwalo e e tsepameng thadisitsweng sentle gape lomagane mo go lomagane ka gale. Ke diteng le dikakanyo -Diteng le dikakanyo di di tshegetsa setlhogo utlwalang dintlha tse di mmalwa tse -Ke dintlha di le mmalwa lomagane -Sebopego se se -Dintlha dingwe di di tshegetsang setlhogo fela tse di tshegetsang MADUO 15 -Tlhaloso ya maemo a a lolameng ka diphoso tse tshegetsa setlhogo -Tiriso e e phatlhaletseng setlhogo kwa godimo e bile dintlha dinnye -Sebopego se se ya melawana ya -Ga go a dirisiwa melawana tsotlhe di tshegetsa maleba ka kakaretso sebopego ya sebopego setlhogo fela go na le go sa -Go tlodisiwa ga matlho -Sebopego se se maleba nepagale go go rileng go go tseneletseng gape se nepagetse PUO, SETAELE LE GO 9–10 7–8 5–6 3–4 0–2 TSELEGANYA/RUNA -Segalo, rejisetara, setaele -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, -Segalo, rejisetara, setaele Segalo, rejisetara, le tlotlofoko tse di maleba setaele le tlotlofoko tse di setaele le tlotlofoko di setaele le tlotlofoko di le tlotlofoko ga di setaele, maitlhomo, thatathata le maitlhomo, maleba thata le maleba le maitlhomo, fosagetse go le gonnye tsamaisane le maitlhomo, baamogedi le tiriso baamogedi le tiriso maitlhomo, baamogedi le baamogedi le tiriso go maitlhomo, baamogedi baamogedi le tiriso Tiriso ya puo le -Thutapuo e nepagetse e tiriso -Go diphoso dingwe tsa le tiriso -E phephetha ka diphoso melawana bile e agegile sentle -Thutapuo e nepagetse ka thutapuo -Thutapuo e e sa gape e tlhakatlhakane Tlhopho ya mafoko -E e se nang diphoso kakaretso e bile e agegile -Tlotlofoko e e lekaneng lolamang ka diphoso tse -Tlotlofoko ga e maleba go Matshwao a puiso le gotlhelele sentle -Diphoso ga di dintsi maitlhomo mopeleto -Tlotlofoko e e siameng kgoreletse bokao -Tlotlofoko e e -Bokao bo kgoreletsegile MADUO 10 tota lekanyeditsweng tota -Bogolo ga go na diphoso -Bokao bo kgoreletsegile Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 5 DBE/2018 SCE – Memorantamo KAROLO YA A: TLHAMO POTSO 1 1.1 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka ga sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Kwa bofelong, ka lemoga gore ngwana sejo o a tlhakanelwa. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo: • Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse. • Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng. • Matseno e nne a a ngokang. • Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng. • Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong. • Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi. • Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe. • Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona. • A tlhalose setlhogo. • A tlhagise ditiragalo tsotlhe jaaka di diragetse, le se se mo gorositseng mo tshwetsong e. [50] 1.2 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Bosenyi ka nako ya megwanto. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso: • Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se filweng. • Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go ntsha molaetsa sentle. • Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle. • Puo ya botshwantshi e dirisiwe. • Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 6 DBE/2018 SCE – Memorantamo Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona. • A tlhalose setlhogo. • Mefuta e e farologaneng ya bosenyi e e diragalang e tlhalosiwe. • A tlhagise se se tlhotlheletsang bosenyi ka motlha oo. • A tlhagise ditlamorago le tsibogo ya morafe le puso morago ga tshenyo. • A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong. [50] 1.3 Tlhamo ya maitlhomo Mo mofuteng o wa tlhamo, motlhatlhojwa o leba kakanyo, a bo a tlhagisa maikutlo/tsibogo ya gagwe. Motlhatlhojwa a ka leba ditoro kgotsa se a eletsang go se fitlhelela mo botshelong jwa gagwe, mme a kwale maitlhomo a gagwe. Sekao sa setlhogo: Fa nka nna ntlhopheng wa mokhanselara mo tikologong ya rona. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya maitlhomo: • Tlhamo ya maitlhomo e tsaya letlhakore. • Maikutlo a tseye karolo e e botlhokwa. • Karolo e kgolo mo tlhamong e ka tlhalosa. Ditlhaloso di tshwanetse go bonala, maikaelelo e le go tlhagisa gape maikutlo a motlhatlhojwa. • Dikakanyo/Megopolo/Maikutlo di tshwanetse go senola boammaaruri le maitemogelo. • Tlhamo e kwalwe ka pakatlang. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona. • A motlhatlhojwa a phutholole setlhogo. • Tlhamo e tlhagise maitlhomo a gagwe ka ga tiro ya bokhanselara. • Tlhagiso ya dilo tse motlhatlhojwa a lebeletsweng go di tlhokomela jaaka: - maitsholo a a lebeletsweng - maikarabelo a go nna ntlhopheng - a ka tlhagisa kemo ya gagwe jaaka mongwe wa bontlhopheng. • A fe dikao tsa se a buang ka ga sona kgotsa a se dira fa go kgonega. • Bokhutlo e nne jo bo sobokanyang maitlhomo e bile bo kgotsofatsa. [50] 1.4 Tlhamo ya tlhaloso Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go pateletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Mosadi ke lobone lwa setšhaba. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 7 DBE/2018 SCE – Memorantamo Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso: • Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi. • A neye mefutafuta ya dikakanyo go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe mme a tlhalose se. • Tlhamo e tlhagise dikakanyo ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo. • Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo. • Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang e bile e pateletsa mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng. • Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona. • A tlhalose setlhogo. • A tlhagise matlhakore a mabedi ka kgang e. • A tshegetse matlhakore a mabedi ka dikao. • A tlhagise dintlha tsa gagwe ka mokgwa o o kgodisang. • A sobokanye dintlha le go supa kemo ya gagwe kwa bokhutlong. [50] 1.5 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Pula ya matlakadibe. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso: • Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka setlhogo se a se filweng. • Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go ntsha molaetsa sentle. • Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle. • Puo ya botshwantshi e dirisiwe. • Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona. • A tlhalose setlhogo ka botlalo. • A tlhagise mofuta wa pula e. • A tlhagise ditlamorago tsa pula e. • A sobokanye dintlha. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 8 DBE/2018 SCE – Memorantamo 1.6 Tlhamo ya ngangisano Mo tlhamong e, motlhatlhojwa o tlhagisa kakanyo, ntlhakemo, mme o nganga ka maitlhomo a go dibela kemo ya gagwe. Kakanyo ya motlhatlhojwa e tshwanetse go totobala go simolola kwa ntlheng go fitlha kwa bofelong. Tlhamo e, e tshwanetse go tlhagisa letlhakore le le lengwe, mme motlhatlhojwa a leke go tlhotlheletsa mmuisi go leba ditiragalo ka leitlho la gagwe. Sekao sa setlhogo: Kgololosego mo nageng ya rona e latlhegelwa ke boleng. Dumela kgotsa o ganetse. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya ngangisano: • Motlhatlhojwa a simolole ka go tlhagisa ntlhakemo ya gagwe go bontsha boitshimololedi. • A neye mefutafuta ya dingangisano go tshegetsa ntlhakemo ya gagwe mme a tlhalose se. • Tlhamo e tlhagise letlhakore le le lengwe, mme dikakanyo di tlhagisiwe ka kgatelelo e kgolo. Go dirisiwe mefuta e e farologaneng ya didiriswa tsa puo le dithekeniki tsa tirisopuo. • Puo e dirisiwe ka maikutlo, mme motlhatlhojwa a se ka a tlhoka maitseo. • Bokhutlo bo tshwanetse go tlhagisa kakanyo e e tlhomameng, e e tlhaloganyegang e bile e tlhotlheletsa mmuisi go dumelana le tse di tlhagisitsweng. • Tlhamo ya mofuta o e kwalwe ka pakajaanong. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • A kwale ka ga setlhogo se a itlhophetseng sona. • A tlhalose setlhogo le tlhagiso ya ntlhakemo ya gagwe. • A bolele ntlhakemo ya gagwe, mme a e dibele ka bosupi jo bo rileng. • A tlhagise melemo le ditlamorago tsa ntlhakemo ya gagwe. • A tlhagise dintlha tsa ngangisano tse di tshegetsang ntlhakemo ya gagwe. • Kwa bokhutlong a tlhagise tshikinyo ya se se ka diriwang go rotloetsa ntlhakemo ya gagwe. [50] 1.7 1.7.1 Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso: • Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko. • Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle. • Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle. [50] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 9 DBE/2018 SCE – Memorantamo • Puo ya botshwantshi e dirisiwe. • Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo: • Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro. • Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng. • Matseno e nne a a ngokang. • Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng. • Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. • Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong. • Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi. • Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe. • Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng. • A tlhalose ka ga setlhogo. • A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong. • Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se diragalang mo setshwantshong. • A supe boitshimololedi. • Thotloetso go baagi go efoga kgotsa go rotloetsa se se diragalang mo setshwantshong. • Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] 1.7.2 Tlhamo ya kanelo Mofuta o wa tlhamo, o anela ka sengwe kgotsa tiragalo e e fetileng. E ka kwalwa go tswa mo matlhakoreng a a farologaneng. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya kanelo: • Ditiragalo di tshwanetse go latelana sentle, mme mmuisi a dumele gore di diragetse, le fa tota e le dijo tsa ditoro. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 10 DBE/2018 SCE – Memorantamo • Tlhamo e kwalwe ka paka e e fetileng. • Matseno e nne a a ngokang. • Kanelo e ntle go le gantsi e tlhagisa ntlha e e rileng. • Bokhutlo e nne jo bo kgodisang. • Kanelo e tshwanetse go ngoka mmuisi go tloga kwa tshimologong go fitlha kwa bofelong. • Setaele, puo le ditiragalo di tshwanetse go itumedisa babuisi. • Kanelo e e atlegileng e bontsha diteng tse di maleba ka botlalo jaaka pono, modumo, monko/monkgo le tiriso ya ditemosi tse dingwe • Go tshwanetswe go elwe tlhoko gore mofuta o wa tlhamo o a anela. Tlhamo ya tlhaloso Mokwadi mo tlhamong e, o tlhalosa sengwe ka mokgwa o mmuisi a tlaa itemogelang se se tlhalosiwang jaaka go batlega. Sekao sa setlhogo: Setshwantsho. Dintlha tse di latelang di tshwanetse go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tlhamo ya tlhaloso: • Motlhatlhojwa o tshwanetse go bopa setshwantsho ka mafoko. • Motlhatlhojwa a tlhophe mafoko le tiriso ya mafoko a a bontshang maikutlo ka kelotlhoko go gorosa molaetsa sentle. • Go dirisiwe ditshwantsho, modumo le kutlo go tlhalosa mofuta o wa tlhamo sentle. • Puo ya botshwantshi e dirisiwe. • Motlhatlhojwa a bontshe fa a na le maitemogelo mo setlhogong se. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se nyalane le setshwantsho se a se itlhophetseng. • A tlhalose setlhogo. • A tlhagise ditiragalo tse di amanang le se se tlhagelelang mo setshwantshong. • Tiriso ya mafoko a a tlhagisang pono, modumo le kutlo go tlhalosa se se diragalang mo setshwantshong. • A supe boitshimololedi. • Thotloetso go baagi go efoga kgotsa go rotloetsa se se diragalang mo setshwantshong. • Bokhutlo bo supe maikutlo a gagwe. [50] PALOGOTLHE YA KAROLO YA A: 50 Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 11 DBE/2018 SCE – Memorantamo KAROLO YA B: DITLHANGWA TSA TIRISANO POTSO 2 2.1 LEKWALO LA BOTSALANO Lekwalo la botsalano ke le le kwalelwang motho mongwe yo o rileng, e ka nna wa lesika kgotsa tsala go tlhaeletsana jaaka go leboga, itsise, kopa, keleletsomasego, jalojalo. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la botsalano: • Lekwalo le, le le khutshwane le neela dintlhakgolo ka se o buang ka ga sona. Palo ya mafoko a lona ke 180–200 diteng fela. • Le supe maikutlo a mokwadi fela le se ka la teba thata. • Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe. • Le fe tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona. • Aterese ke ya mokwadi fela. Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng: • Aterese e nne nngwe, ya mokwadi. • Ditumediso di kwalwe. • A thadise maikaelelo a gagwe ka moletlo wa batsadi le letlha le moletlo o tlaa tshwarang ka lona. • A tlhalose maikutlo a gagwe, • Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. [25] 2.2 LEKWALO LA SEMMUSO GO BA KGATISO Lekwalo la semmuso ke le le kwalelwang setheo sengwe se se rileng. Mokwadi o kopa sengwe e ka nna phatlhatiro kgotsa thuso ya mokgwa mongwe; a ka ngongorega, a akgola kgotsa a gomotsa mo maemong a mangwe. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lekwalo la semmuso: • Lekwalo le, le le khutshwane le na le dintlhakgolo ka ga se se batliwang kgotsa se se kopiwang. Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela. • Le se ka la nna le diphoso tsa mofuta ofe. • Le nne le tshedimosetso ya se go buiwang ka ga sona. • Diaterese di nne pedi, ya mokwadi le ya moamogedi. • Le nne le dinomoro tsa mogala kwa mokwadi a ka fitlhelelwang gona. Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng: • Aterese ya mokwadi le ya moamogedi. • Setlhogo sa lekwalo le ditumediso di kwalwe. • Thadiso ka ga ditshwantsho tse di tlhagisitsweng le dintlha tse di fosagetseng. • Tlhagiso ka ga go sa itumeleng ga gagwe. • Tlhagiso ya kopo ya gago go motseleganyi wa makaseni. • Bokhutlo e nne jo bo maleba ka se se solofetsweng. Tlhagiso ya leina/ditlhakaina le sefane. Dinomoro tsa mogala. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 12 DBE/2018 SCE – Memorantamo 2.3 LENANEOTEMA LE METSOTSO Lenaneotema le metsotso ke karolo ya botlhokwa ya go tlhaeletsana. Ke kitsiso le kgobokanyo ya dintlhakgolo tse go tlileng go buiwa ka tsona mo kopanong e e rileng. E thusa batlapitsong go itse se ba se bilediwang le gore ba tle pitsong ba ipaakantse. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa lenaneotema le metsotso: • Tshedimosetso ya kopano e tshwanetse go kwalwa. • Letlha le lenaneotema le tswang ka lona le tshwanetse gore le se ka la atamelana thata le letlha la kopano. • Palo ya dintlha tsa kopano e ka nna teng gore lenaneotema le se ka la fetolwa ka nako ya kopano. • Palo ya mafoko a lenaneotema mmogo le metsotso ke 180-200 diteng fela. • Kwala metsotso ka pakapheti. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Kwala letlha le lenaneotema le tswang ka lona. • Dintlha tsa se se tlaa buiwang kwa kopanong, di rulagantswe ka botlhokwa jwa tsona. • Nako le lefelo le kopano e tlaa tshwarelwang kwa go lona. • Mo metsotsong, tlhagisa letlha le kopano e tshwerweng ka lona. • Kwala nako e kopano e tshwerweng ka yona. • Tlhagisa dintlha tse di tšhotlhilweng kwa kopanong. • Tlhagisa tshobokanyo ya se se tshikintsweng le se go dumalanweng ka sona. • Letlha la kopano e e latelang le a fiwa. [25] 2.4 ATHIKELE YA LOKWALODIKGANG Athikele ya lokwalodikgang ke karolwana ya lokwalodikgang e batho ba kwalang dikgang dingwe kgotsa ba bega sengwe gore se buisiwe ke botlhe. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa athikele ya lokwalodikgang: • Kgang e neelwa setlhogo se se itlhalosang e bile se gogela. • Motlhatlhojwa o na le kgololosego ya bobegakgang. • Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela. • O patelesega gore kgang ya gagwe e ngokele, mme e sa nyeletse bonnete jwa kgang. • Temana ya ntlha e tshwere bontsi jwa dikgang gonne e araba dipotso Kae? Mang? Leng? Jang? E tlhagisa dilo tse di thibelang phitlhelelo ya ditoro. • Leina la mokwadi le tlhagisiwe kwa tshimologong ya athikele. Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 13 DBE/2018 SCE – Memorantamo Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Setlhogo se se nang le kgogedi. • Tlhagiso ya dikao tsa ditoro tse di sa fitlhelelweng le mabaka a go sa di fitlhelele. • Thadiso ya dikgakololo mabapi le go emelana le seemo sa go sa fitlhelele. • Tlhagiso ya ditlamorago tsa go sa emelane le seemo sa go sa fitlhelele ditoro. • Thotloetso go batho go lwela go fitlhelela ditoro tsa bona. [25] 2.5 POTSOTHERISANO Potsotherisano ke kopano e e rulaganeng e mo go yona go nang le yo o bodiwang dipotso go fitlhelela tsedimosetso ka sengwe se se rileng. Potsotherisano ke mokgwa o o dirisiwang gantsi go batla tshedimosetso mo go mongwe ka ga sengwe se a se dirang. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa potsotherisano: • Setlhogo se supe gore potsotherisano ke ka ga eng. • Kagego e nne ya mmuisano • Maina a dibui a tshwanetse go tlhagelela sentle. • Patlisiso ka ga batsenela-potsotherisano ka go ba botsa dipotso. • Dipotso di nne dikhutshwane mme dikarabo tsa motsenela- potsotherisano di ka nama. Palo ya mafoko a lona ke 180-200 diteng fela. • Puo le moono di tsamaelane le se go buisanwang ka ga sona. • Puo e nne e e tlhamaletseng kgotsa e e loileng go tsamaelana le se se buiwang. • Matshwao a puiso a tsamaelane le puisano. Se se lebeletsweng mo motlhatlhojweng: • Naya dipotso tsa balaolapotsotherisano le dikarabo tsa batsenela potsotherisano morago ga potso nngwe le nngwe. • Dipotso di ikaege ka ditlhokego tsa bokwaledi. • A go nne le kelelo ya dipotso le dikarabo. • Puo e nne e e tlhamaletseng. • Bokhutlo e nne jo bo lebeletsweng. [25] Kwalololo e ileditswe Phetla

Downloaded from hlayiso.com Setswana Puo ya Gae (HL)/P3 14 DBE/2018 SCE – Memorantamo 2.6 TSA BOTSHELO JWA MOSWI Tsa botshelo jwa moswi ke tshedimosetso ka botlalo fela e le khutshwane ka ga botshelo jwa yo o tlhokafetseng. Palo ya mafoko e nne 180-200 diteng fela. Dintlha tse di tshwanetseng go elwa tlhoko fa go tshwaiwa tsa botshelo jwa moswi: • Neela tshedimosetso e ntsi ka moo o ka kgonang ka teng. • Tlhagisa tshedimosetso e e tletseng ka dintlha tse di latelang: Leina la moswi, letlha la matsalo, boemo jwa tsalo. Batsadi, boagi, dithutego, tiro, seabe sa gagwe mo setshabeng (fa go tlhokega), kemo ya nyalo (fa a nyetswe/nyetse), sebakwa sa loso. • Phefofatso e dirisiwe mo go kgonegang. Se se lebeletsweng go tswa mo motlhatlhojweng • Leina la moswi le batsadi. • O tshotswe leng. • Dikolo tse a di tseneng. • Maemo a dikolo. • Tiro (mofuta le maemo kwa tirong). • Ditiro mo setšhabeng. • Maemo a nyalo le maina a monyadi/monyadiwa go akaretsa le bana fa ba le teng. • Tlhagisa letlha le a tlhokafetseng ka lona le sebakwa sa loso. • Tlhagisa ka boripana dintlha dingwe ka ga maitemogelo a moswi tse balelapa le ditsala ba ka mo ikgopotsang ka tsona. • Mafoko a go robatsa moswi. • Leboko la kgotla ya moswi le ka tsenngwa fa go tlhokega. ELA TLHOKO: Morutwana a kwale ka ga moswi e seng motshedi. [25] PALOGOTLHE YA KAROLO YA B: 50 PALOGOTLHE YA TLHATLHOBO: 100 Kwalololo e ileditswe