SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI
Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba
Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le
Tlhatlhobo
Kgato ya Magareng
Mephato 4-6
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS IP SAL SETSWANA WEB
Setswana SAL · Grades 4, 5, 6 · tn. CAPS document, 106 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Setswana SAL
- Grade
- Grades 4, 5, 6
- Language
- Tn
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 106
- File size
- 1.4 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 106
Document textSearch extracted text and jump to a page.
PEGELOYA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO
MEPHATO 4-6
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been
translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are
correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
ISBN: 978-1-4315-0479-4
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
FOREWORD BY THE MINISTER
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
PPKT
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
DITENG
KAROLO 1: MATSENO A PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO.................. 3
1.1 Lemorago.......................................................................................................................................................... 3
1.2 Thadiso............................................................................................................................................................. 3
1.3 Maikaelelo a kakaretso a kharikhulamo ya Aforika Borwa. ......................................................................... 4
1.4 Kabo ya nako.................................................................................................................................................... 6
1.4.1 Kgato ya motheo...................................................................................................................................... 6
1.4.2 Kgato ya magareng. ................................................................................................................................ 6
1.4.3 Kgato e kgolwane.................................................................................................................................... 7
1.4.4 Mephato 10-12......................................................................................................................................... 7
KAROLO 2: KITSISO YA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MO KGATONG YA MAGARENG................. 8
2.1 Dipuo mo Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo (PPKT).......................................................... 8
2.1.1 Maemo a Puo.......................................................................................................................................... 8
2.1.2 Dikgono tsa puo................................................................................................................................... 11
2.1.3 Melebo ya go ruta puo......................................................................................................................... 14
2.2 Kabo ya nako.................................................................................................................................................. 16
2.3 Ditlhokego tsa go tshegetsa go ruta le go ithuta........................................................................................ 16
KAROLO 3:............................................................................................................................................... 18
3.1 Diteng le dithulaganyo tsa go ruta tsa dikgono tsa puo............................................................................ 18
3.2 Phatlhalatso ya ditlhangwa go ralala mephato 4-6..................................................................................... 25
3.3 Dithulaganyo tsa go ruta............................................................................................................................... 30
3.4 Diteng le dithulaganyo tsa go ruta Puotlaleletso ya Bobedi. .................................................................... 32
PPKT 1
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
KAROLO 4: TLHATLHOBO MO PUOTLALELETSO YA BOBEDI. ........................................................ 87
4.1 Matseno. ......................................................................................................................................................... 87
4.2 Tlhatlhobo e e sa tlhomamang kgotsa ya letsatsi le letsatsi..................................................................... 88
4.3 Tlhatlhobo e e tlhomameng. ......................................................................................................................... 88
4.4 Lenaneo la tlhatlhobo.................................................................................................................................... 92
4.4.1 Thadiso ya ditlhokego............................................................................................................................ 92
4.4.2 Ditlhatlhobo............................................................................................................................................ 93
4.5 Go rekota le go bega...................................................................................................................................... 93
4.6 Tekanyetso ya ditiro tsa tlhatlhobo.............................................................................................................. 94
4.7 Kakaretso........................................................................................................................................................ 94
LENAANEFOKO....................................................................................................................................... 95
2 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
KAROLO 1: MATSENO A PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO
LE TLHATLHOBO
1.1 LEMORAGO
Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 (NCS) e tlhalosa pholisi ya kharikhulamo le tlhatlhobo
mo dikolong.
Go tokafatsa tiragatso e, Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba e ne ya mametlelelwa ka dimametlelelo tse di tla
diragadiwang ka Firikgong 2012. Tokomana e le nngwe e e sobokantsweng ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo
ya serutwa se sengwe le se sengwe, e ne ya kwalwa go emisetsa Dipegelo tsa Dirutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto le
Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa Mephato ya R-12 tsa bogologolo.
1.2 THADISO
(a) National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela pegelo ya pholisi ya go ithuta le go ruta
mo dikolong tsa Aforika Borwa mme e na le tse di latelang:
(i) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo ya serutwa se sengwe le se sengwe sa sekolo se se
amogetsweng;
(ii) Pegelo ya Pholisi ya, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12; le
(iii) Pegelo ya Pholisi ya, National Protocol for Assessment Grades R-12 (Firikgong 2012) .
(b) The National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela dipegelo tse pedi tsa kharikhulamo
ya bosetšhaba tsa ga jaana, tsona ke:
(i) Revised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
le
(ii) National Curriculum Statement Grades 10-12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003 and
No. 27594 of 17 May 2005.
(c) Dipegelo tsa kharikhulamo ya bosetšhaba tse di akanngwang go ka dirisiwa mo ditemanengpotlana tsa b
(i) le (ii) di na le dipegelo tsa pholisi tse di latelang tse di tla khutlisiwang ka tatelano ke National Curriculum
Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) mo pakeng ya go tloga ka 2012-2014:
(i) Lekala la Thuto/Lenaneo la Serutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto, Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa tsa
Mephato R-9 le Mephato 10-12;
(ii) Pegelo ya Pholisi ya National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band, e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No. 124 in Government
Gazette No. 29626 of 12 February 2007;
(iii) Pegelo ya Pholisi ya the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications
Framework (NQF) , e e tlhamilweng sešwa mo Government Gazette No.27819 of 20 July 2005;
PPKT 3
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
(iv) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF) , e e mabapi le barutwana ba ba nang
le ditlhokego tse di kgethegileng, e e phasaladitsweng mo Government Gazette, No.29466 of 11
December 2006, e akareditswe mo pegelong ya pholisi ya National policy pertaining to the programme
and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; le
(v) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF) , e e mabapi le the National Protocol for
Assessment (Grades R-12) , e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No.1267 in Government
Gazette No. 29467 of 11 December 2006.
(d) Pegelo ya Pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12, le dikarolo tse di mo Pholising ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo jaaka e
akanngwang mo Dikgaolong 2, 3 le 4 tsa pegelo e, tse di agang melao le boleng jwa National Curriculum
Statement Grades R-12. Ka jalo go ya ka karolo 6A ya South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996,)
e aga motheo o Tona ya Thuto ya Motheo e ka tlhomamisang dipoelo tse di lekaneng tsa boleng, gammogo le
thulaganyo le tsamaiso ya tlhatlhobo ya diphitlhelelo tsa barutwana e e ka dirisiwang mo dikolong tsa botlhe le
mo dikolong tse di ikemetseng ka nosi.
1.3 MAIKAELELO A KAKARETSO A KHARIKHULAMO YA AFORIKA BORWA
(a) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e tlhagisa kitso, dikgono le meetlo e e tshwanelwang ke
go ithutiwa mo dikolong tsa Aforika Borwa. Kharikhulamo e ikaelela go netefatsa gore barutwana ba bona le go
diragatsa kitso le dikgono ka ditsela tse di nang le bokao mo matshelong a bona. Mo ntlheng e, kharikhulamo
e godisa kakanyo ya go tsepamisa kitso ka bokao jwa tikologo, e ntse e sisimoga (tsibogela) botlhokwa jwa
lefatshe ka bophara.
(b) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12, e arabela maikaelelo a:
• go tlamela barutwana, go sa kgathalesege lemorago la ikonomi ya loago, lotso, bong, bokgoni jwa mmele
kgotsa bokgoni jwa botlhale, le kitso, dikgono le meetlo tse di tlhokegang go ikgotsofatsa le botsayakarolo
jo bo nang le bokao mo loagong jaaka baagi ba naga e e gololesegileng;
• e tlamela phitlhelelo ya thuto e e kwa godimo;
• go kaela phetogelo ya barutwana go tswa go thuto ya ditheo go ya go lefelo la tiro; le
• go tlamela bathati ka tshedimosetso e e lekaneng ya dikgono tsa morutwana.
(c) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaegile ka metheo e e latelang:
• Phetogo ya loago; e netefatsa gore go sa lekalekaneng mo go tsa thuto go go fetileng go a siamisiwa, le
gore ditšhono tse di lekalekanang tsa thuto di neelwa baagi botlhe:
• Go ithuta go go tlhaga gape go tseneletse, go rotloetsa molebo o o tlhaga e le o o tseneletseng mo thutong,
boemong jwa go rutiwa ga go neelwa dinnete go go seng tlhaga e bile go sa tsenelela;
• Kitso e e kwa godimo le dikgono tse di kwa godimo; bonnye jwa maemo a kitso le dikgono tse di tshwanetseng
go fitlhelelwa mo mophatong o mongwe le o mongwe di totobaditswe le go beelwa seemo se se kwa
godimo, seemo se se fitlhelegang mo dirutweng tsotlhe;
4 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
• Tsweletso; diteng le bokao jwa mophato o mongwe le o mongwe di supa tsweletso go tloga go e e bonolo
go fitlha go e e gwetlhang tlhaloganyo;
• Ditshwanelo tsa botho, boakaretsi, bosiaimisi jwa tikologo le loago; go tsenyeletsa melawana le ditlwaelo
tsa bosiamisi jwa tikologo le loago le ditshwanelo tsa botho jaaka di tlhalosiwa mo Molaotheong wa Aforika
Borwa. Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12. (Ka kakaretso) e bosisi mo dintlheng tsa
dipharologano di tshwana le lehuma, go tlhoka tekatekano, lotso, bong, puo, kgolo, bogole le dintlha tse
dingwe.
• Go totobatsa botlhokwa jwa tsamaiso ya kitso ditso; go lemoga ditiragalo (hisetori) le boswa jo bo humileng
jwa naga e jaaka dintlha tse di botlhokwa tse di nonotshang meetlo e e leng teng mo Molaotheong; le
• Go ikanyega, boleng le nonofo; go tlamela thuto e e ka bapisiwang le ya dinaga tse dingwe ka boleng, go
anama le boteng
(d) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaelela go tlhagisa barutwana ba ba kgonang go:
• lemoga le go rarabolola mathata gape ba tsaya ditshwetso ba akanya ka tsenelelo e bile ba na le boitlhamedi.
• dira ka katlego ba le bosi, kana ba na le ba bangwe e le karolo ya setlhopha;
• ithulaganya, go itsamaisa le go tsamaisa ditiro tsa bona ka boikarabelo le ka nonofo.
• kgobokanya, sekaseka, rulaganya le go tlhatlhoba tshedimosetso ka tsenelelo;
• tlhaeletsana ka nonofo ba dirisa dikgono tsa pono, matshwao kgotsa dikgono tsa puo mo mekgweng e e
farologaneng;
• dirisa saense le thekenoloji ka nonofo le ka tsenelelo ba supa boikarabelo mo tikologong le mo boitekanelong
jwa ba bangwe; le
• bontsha go tlhaloganya lefatshe jaaka thulaganyo ya ditsamaiso tse di amanang ka go lemoga gore dikaelo
tsa tharabololo ya mathata ga di tlhagelele di le tsosi.
(e) Boakaretsi bo tshwanetse go nna karolokônôkônô ya thulaganyo, ipaakanyo le go ruta mo sekolong se sengwe
le se sengwe. Se, se ka diragala fa fela barutabana botlhe ba nna le tlhaloganyo e e edileng ya go lemoga le
go arabela dikgoreletsi tsa go ithuta le go rulaganyetsa dipharologano.
Ntlhakgolo mo go tsamaiseng boakaretsi ke go netefatsa gore dikgoreletsi di a lemogiwa le go arabelwa ke
ditlhopha tsotlhe tsa tshegetso mo loagong lwa sekolo, go akaretsa barutabana, ditlhopha tsa tshegetso tsa
dikgaolothuto, ditlhopha tsa tshegetso tse di mo ditheong, batsadi le dikolo tse di kgethegileng jaaka ditikatikwe
tse di tswelang morafe mosola ka kakaretso. Go arabela dikgoreletsi mo phaposiborutelong, barutabana
ba tshwanetse go dirisa ditogamaano tse di farologaneng tsa dipharologano tsa kharikhulamo jaaka tse di
akareditsweng mo Dikaeding tsa Go Ruta le Go Ithuta ga Boakaretsi tsa Lefapha la Thuto ya Motheo (2010) .
(Department of Basic Education’s Guidelines for inclusive teaching and learning (2010) ) .
PPKT 5
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
1.4 KABO YA NAKO
1.4.1 Kgato ya Motheo
(a) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Motheo ke e e latelang
MOPHATO R MEPHATO 1-2 MEPHATO 3
SERUTWA
(DIURA) (DIURA) (DIURA)
Puo ya Gae 10 7/8 7/8
Puo Tlaleletso ya Ntlha 2/3 3/4
Dipalo 7 7 7
Dikgono tsa Botshelo 6 6 7
• Kitso ya Tshimologo (1) (1) (2)
• Botshweretsi jwa Boitlhamedi (2) (2) (2)
• Thuto ya Ikatiso ya Mmele (2) (2) (2)
• Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago (1) (1) (1)
GOTLHE 23 23 25
(b) Nako ya go ruta ya Mephato R, 1 le 2 ke diura di le 23 mme ya Mophato 3 ke diura di le 25.
(c) Diura di le 10 mo dipuong di abetswe Mephato R-2 mme diura di le 11 ke tsa Mophato 2. Bogolo jwa diura di
le 8 le bonnye jwa diura di le 7 di abetswe Puo ya Gae, bonnye jwa diura di le 2 le bogolo jwa diura di le 3 di
abetswe Puotlaleletso mo Mephatong 1-2. Mo Mophatong 3 bogolo jwa diura di le 8 le bonnye jwa diura di le
7 di abetswe Puo ya Gae fa bonnye jwa diura di le 3 le bogolo jwa diura di le 4 di abetswe Puotlaleletso ya
Ntlha.
(d) Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo, Kitso ya Tshimologo e abetswe ura e le 1 mo Mephatong R-2 le diura
di le 2 jaaka go kailwe ka diura tse di mo masakaneng mo mophatong wa 3.
1.4.2 Kgato ya Magareng
(b) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Magareng ke e e latelang:
SERUTWA DIURA
Puo ya Gae 6
Puotlaleletso ya Ntlha 5
Dipalo 6
Disaense tsa Tlhago le Thekenoloji 3, 5
Disaense tsa Loago 3
Dikgono tsa Botshelo 4
(1, 5)
• Botshweretsi jwa Boitlhamedi
(1)
• Thuto ya Ikatiso ya Mmele
(1, 5)
• Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago
GOTLHE 27, 5
6 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
1.4.3 Kgato e Kgolwane
(a) Nako ya go ruta mo Kgatong e Kgolwane ke e e latelang:
SERUTWA DIURA
Puo ya Gae 5
Puotlaleletso ya Ntlha 4
Dipalo 4, 5
Disaense tsa Tlhago 3
Disaense tsa Loago 3
Thekenoloji 2
Disaense tsa Botsamaisi le Ikonomi 2
Tebanyo le Botshelo 2
Botshweretsi jwa Boitlhamedi 2
GOTLHE 27, 5
1.4.4 Mephato 10-12
(a) Nako ya go ruta mo Mephatong 10-12 ke e e latelang:
SERUTWA Kabo ya nako mo bekeng (diura)
Puo ya Gae 4.5
Puotlaleletso ya Ntlha 4.5
Dipalo 4.5
Tebanyo le Botshelo 2
Bonnye jwa dirutwa dingwe le dingwe tse tharo di tlhophiwa 12 (3x4 diura)
go tswa mo Setlhopheng sa B Mametlelelo B, Mananeo
B1-B8 a pegelo ya pholisi ya National policy pertaining
to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, e le mabapi
le go ya ka mabaka a a botswang pele go dumelanwa
ka ona mo ditemaneng tsa 28 tsa pegelo ya pholisi e e
bolelwang.
GOTLHE 27.5
Nako e e abilweng ya beke e ka dirisediwa bonnye dirutwa tsa NCS tse di tlhokegang jaaka go kailwe fa
godimo, e bile e se ke ya dirisediwa dirutwa dipe tsa tlaleletso tse di okeditsweng mo lenaneong la dirutwa. Fa
morutwana a ka eletsa go oketsa dirutwa, nako e e okeditsweng e abelwe go rutiwa ga dirutwa tse.
PPKT 7
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
KAROLO 2: KITSISO YA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MO KGATONG
YA MAGARENG
2.1 DIPUO MO PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
Puo ke sediriswa sa mogopolo le tlhaeletsano. Gape ke mokgwa wa setso le temogo ya bontle ka tlwaelo e e
aroganngwang mo gare ga batho go dira gore lefatshe le ba tshelang mo go lona le nne le bokao jo bo botoka. Go
ithuta go dirisa puo ka botlalo go kgontsha barutwana go fitlhelela kitso, go tlhalosa boitshupo jwa bona, maikutlo le
dikakanyo, go dirisana le ba bangwe le go laola lefatshe la bona. E tlamela barutwana ka ditshwantsho le dikakanyo
tse di humileng, tse di maatla, tse di tseneletseng kwa garegare tse di ka dirisiwang go dira lefatshe la bona le
tokafale go feta jaaka le ntse; le itshekile go feta jaaka le ntse. Ke ka tiriso ya puo mo dipharologanong tsa setso le
dikamano tsa loago di thadisiwang le go tlhamiwa, go tlhamiwa goo, go ka fetolwa gape ka puo ga anamisiwa le go
phepafadiwa.
2.1.1 Maemo a Puo
Go ithuta puo mo Kgatong ya Magareng go akaretsa dipuo tsotlhe tsa semmuso mo Aforika Borwa, e bong, Afrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa) , Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga
– gammogo le Puo ya Matshwao le Dipuo tse e seng tsa Semmuso. Dipuo tsotlhe tsa semmuso di ka rutiwa ka
maemo a puo jaaka Puo ya Gae, Puotlaleletso ya Ntlha kgotsa Puotlaleletso ya Bobedi. Dipuo tsotlhe tse e seng tsa
semmuso di ka rutiwa bonnye ka maemo a Puotlaleletso ya Bobedi.
Go ithuta puo mo Mephatong 4 - 9 go akaretsa dipuo tsotlhe tsa semmuso mo Aforika Borwa. Dipuo tsotlhe tsa
semmuso di ka rutiwa ka maemo a puo jaaka Puo ya Gae, Puotlaleletso ya Ntlha kgotsa Puotlaleletso ya Bobedi.
Dipuo tsotlhe tse e seng tsa semmuso di ka rutiwa bonnye ka maemo a Puotlaleletso ya Bobedi mo dipuo tseo di
setseng di tlhabolotswe.
Puo ya Gae ke puo ya ntlha e e fitlhelelwang ke barutwana fa Puotlaleletso ya Ntlha e le puo eo e ithutiwang e
tlaleletsa Puo ya Gae. Puotlaleletso ya Bobedi ke puo e e fa pelenyana eo morutwana a ka e ithutang, e e kgontshang
ditlhaeletsano tse di mmalwa tse di farologaneng. Puo e ka diriswa mo setšhabeng kgotsa mo setsong gape e tla
oketsa kago ya setšhabo le kitso ya ditso tse di kopaneng. Bontsi jwa dikolo tsa Aforika Borwa ga di rute dipuo tsa
gae tsa barutwana ba bangwe ba ba ikwadisitseng mme e na le puo e le nngwe kgotsa tse pedi tse di rutiwang ka
maemo a Puo ya Gae. Ka ntlha ya se, maina a Puo ya Gae le Puotlaleletso ya Ntlha le ya Bobedi di kaya botswerere
jwa maemo a puo e e rutiwang ka ona e seng puo ya gae kgotsa e e fitlheletsweng (jaaka mo dipuotlaleletsong) . Ka
ntlha ya maikaelelo a pholisi e, kumako nngwe le nngwe ya Puo ya Gae e tshwanetse go tlhaloganngwa gore e kaya
maemo mme e seng puo ka boyona.
Maemo a Puo ya Gae a tlamela botswerere jwa puo jo bo senolang dikgono tsa tlhaeletsano ya dikamano tsa botho
tse di tlhokagalang mo maemong a loago le mo maemong a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi a a leng botlhokwa mo
go ithuteng go ralala kharikhulamo. Go na le kgatelelo mo go rutiweng ga dikgono tsa go reetsa, Go bua, Go buisa
le Go kwala mo maemong a a puo. Kgato e, e tlamela barutwana gape ka bokao jo bo tlhamaletseng, temogo ya
bontle le bokgoni jwa go nna le dikakanyo jo bo tla ba tlamelang ka bokgoni jwa go tlhama dilo gape, go akanya le go
matlafatsa go tlhaloganya lefatshe le ba tshelang mo go lona. Le fa go le jalo, kgatelelo le kabo ya maduo a dikgono
tsa go buisa le go kwala , go tloga ka Mophato wa 7 go ya kwa pele, di kwa godimo go na le tsa Go bua le Go reetsa,
ka gonne topo ya bokao jwa go tlhama jwa barutwana bo a oketsega jaaka ba itshiamisetsa dithuto tse di kwa godimo
le go tsena mo ditirong tse di farologaneng.
8 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Maemo a Puotlaleletso ya Ntlha a tseelela gore barutwana ga ba na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong.
Mo dingwageng tsa ntlha tsa sekolo go tlhomiwa mogopolo mo go ageng bokgoni jwa morutwana jwa go tlhaloganya
puo le go e bua – motheo wa dikgono tsa tlhaeletsano ya dikgolagano tsa botho. Mo Mephatong ya 2 le 3 barutwana
ba simolola go aga kitso ya puo mo motheong o wa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo tse ba
setseng ba di ithutile mo Puong ya Gae.
Mo Dikgatong tsa Magareng le tse Dikgolwane, barutwana ba tswelela go tiisa dikgono tsa Go reetsa, Go bua, Go
buisa le Go kwala. Mo kgatong e, bontsi jwa bana bo rutiwa ka Puotlaleletso ya Ntlha, e bile ba tshwanetse go e
senolelwa go le gantsi. Kgatelelo e kgolo e abelwa go dirisetsa Puotlaleletso ya Ntlha ka maikaelelo a go akanya le
go ntsha mabaka. Se, se kgontsha barutwana go aga dikgono tsa maemo a tlhaloganyo ya botlhalefi, tse ba tlhokang
go ithuta dirutwa tsa Sejatlhapi le Saense. Ba tshwaragana le ditlhangwa tsa dikwalo le go simolola go aga bokgoni
jwa temogo ya bontle le go tshwantsha mo Puotlaleletsong ya bona.
Barutwana ba tshwanetse gore fa ba goroga mo Mophato 7, ba bo ba tlhaloganya Puotlaleletso ya Ntlha mabapi
le dikgono tsa dikgolagano tsa botho le maemo a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi. Le fa go ntse jalo, boammaaruri
ke gore barutwana ba le bantsi mo kemong e, ga ba kgone go tlhaeletsana sentle ka Puotlaleletso mo kgatong e.
Kgwetlho mo mephatong ya 4-6, ke go tlamela barutwana ka tshegetso/ ba thuswa gape ka yona nako eo ba abelwa
kharikhulamo e e ba kgontshang go fitlhelela maemo a a tlhokegang mo Mophatong wa 12. Maemo a tshwanetse
gore a nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang Puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya
go ba baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa godimo kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng.
Maemo a Puotlaleletso ya Bobedi a itlhoma barutwana ba se na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong.
Tsepamo mo go tlhagiseng Puotlaleletso ya Bobedi e mo go ageng bokgoni jwa go tlhaloganya le go bua- motheo
wa dikgono tsa tlhaeletsano ya dikgolagano tsa botho. Mo mephatong ya 4 -6, barutwana ba simolola go aga kitso ya
puo mo motheong o wa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo tse ba setseng ba di ithutile mo Puong
ya Gae le mo Dipuotlaleletsong
Mo Mephatong 7-9, barutwana ba tswelela go tiisa dikgono tsa Go reetsa le Go bua ba ntse ba aga bokgoni jwa bona
jwa go buisa le go kwala.
Barutwana ba tshwanetse gore fa ba goroga mo mophatong wa 10, ba bo ba kgona go buisana ka Puotlaleletso
ya Bobedi ya bona mo maemong a dikgolagano tsa botho le tsa loago. Le fa go ntse jalo, boammaaruri ke gore
barutwana ba le bantsi mo kemong e, ga ba kgone go tlhaeletsana sentle ka Puotlaleletso mo kgatong e. Kgwetlho
mo mephatong 4-6 ke go tlamela barutwana ba ka tshegetso/thuso gape ka yona nako eo ba abelwa kharikhulamo
e e ba kgontshang go fitlhelela maemo a a tlhokegang mo Mephatong e e kwa pele. Maemo a tshwanetse gore a
nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang Puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya go ba
baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa godimo kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng.
2.1.1.1 Maikaelelo a totobetseng a go ithuta Puotlaleletso ya Bobedi
Go ithuta Puotlaleletso ya Bobedi go tshwanetse go kgontsha barutwana go:
• Bona dikgono tse di tlhokegang tsa puo go tlhaeletsana go go maleba, mo puong e e ikaeletsweng mo
motheong wa tshimologo.
• Reetsa, go bua, go buisa kgotsa go lebelela le go kwala puo ka boitshepi le boitumelo jo bo golang. Dikgono
le boitshwaro di aga tshimologo ya go ithuta go go sa feleng.
• Tlhagisa kana go thadisa ka puo, ka go kwala, ka maikutlo gore o nne o lokologile mo puong.
PPKT 9
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
• Dirisa puo le setshwantsho sa tlhaloganyo, go itlhaloganya sentle, le go tlhaloganya ditso tse di farologaneng
le lefatshe le le ba dikaganyeditseng. Se se tla dira gore ba kgone go tlhagisa maitemogelo le diphitlhelelo ka
lefatshe ka puo ya molomo le go kwala.
• Dirisa puo go sekaseka le go laola tlhaeletsano mo ditirisong tse dingwe. Tshedimosetso ya litheresi ke kgono
e e mosola mo nakong ya tshedimosetso, gape e aga motheo wa go ithuta go go sa feleng.
• Dirisa puo jaaka go tlhagisa tshedimosetso mo ditlhangweng tse di tlwaelegileng; go dirisa ditlhangwa tse di
farologaneng, go buisa ditlhangwa go itumedisa, go nna le tshimologo ya tshedimosetso le ya tlhaeletsano.
2.1.1.2 Go ruta Puotlaleletso ya Bobedi
Gore o ithute Puotlaleletso sentle, o tlhoka go e dirisa thata ka mo go kgonagalang ka teng gore o age bokgoni mo
puong le mo puisanong. Barutabana ba tshwanetse go netefatsa gore barutwana ba reetsa le go buisa Puotlaleletso
mo nakong e e filweng ka maitlhomo a a farologaneng. Barutwana ba tlhoka ditšhono tsa go reetsa Puotlaleletso
go bona tshedimosetso le tekatlhaloganyo (sekao. mmuisano) le go itumedisa (sekao. pina) . Se se botlhokwa go
fetisisa, ba tlhoka ditšhono tsa go buisa le go lebelela Puotlaleletso go bona tshedimosetso (sekao. ditaelo tsa go
dira samentšhise) go itumedisa (seka. kgang e e bonolo) . Dipatlisiso di bontshitse gore mokgwa o o siameng wa go
tlhabolola kana go oketsa tlotlofoko ke ka go buisa ditlhangwa tse di maleba. Go botlhokwa gore puo ya molomo,
ditlhangwa tsa pono le tse di kwadilweng di bo di le mo maemong a a siameng a barutwana. Fa ditlhangwa di le
thata, barutwana ba tla nyema mooko mme ba ka se ithute sepe; Fa di ka nna bonolo thata, go ka se nne le kgwetlho
mme barutwana bat la ungwa thuto e e potlana. Karolo e kgolo ya morutabana wa puo ke go golaganya maemo a
morutwana le a setlhangwa. Ka nako yotlhe ya kgato ya magareng, barutwana ba tshwanetse go reetsa le go buisa
ditlhangwa tse di nyalanang le dikgono tsa puo tsa bona tseo di golang.
Barutwana ba tlhoka gape go dirisa Puotlaleletso kgapetsakgapetsa. Ba tlhoka ditšhono tsa go reetsa, go bua,
go buisa, bonnye le go kwala Puotlaleletso ka mabaka a kamano kgotsa kgolagano mo gare ga batho (sekao.
mmuisano) , go godisa boitlhamedi jwa bona (sekao. go diragatsa pina le go etsisa badiragatsi jalo le jalo) go godisa
bokgoni jwa tlhaeletsano (sekao. go tlhagisa kakanyo ya gago mo kopanong, le go dumedisa) .
Barutwana ba tlhoka go tlhaloganya maitlhomo a go bua. Ka nako yotlhe ya kgato ya magareng, barutwana ba
tshwanetse go ikatisa ka puo ya molomo e e nyalanang le dikgono tsa puo tsa bona tse di golang. Go botlhokwa
gore barutwana ba neelwe pegelo gangwe le gape le gona ka nako ka tlhatlhobomolomo ya bona gore ba itse gore
ba ka dira botoka kae le ka mokgwa ofe. Karolo e kgolo ya morutabana ke go neelana ka pegelo ya maemo a a kwa
godimo, e e leng yona boteng jwa pelo ya tlhatlhobo e e siameng.
Barutwana ba tlhoka go itse gape motheo wa puo: thutapuo, tlotlofoko, mopeleto le matshwao a puiso. Ka kakaretso,
barutabana ba tla tshwaragana le dintlha tsa puo mo tirisong. Sekao. ba ka dira gore barutwana ba lemoge popego
le diponagalo tse di dirisitsweng fa ba bontsha kgotsa ba neela dikaelo. (Ditaelo di dirisitswe) . Go na le sebaka se
se tlhamaletseng sa go ruta dintlha tsa motheo le ditšhono tsa go di diragatsa .
Fa barutabana ba rulaganya dithutiso tsa beke tse pedi, ba tshwanetse go golaganya dikgono tsa puo, mmogo le
metheo ya puo. Ba tshwanetse go tlhopha mofuta wa setlhangwa le setlhogo tseo di tla itumedisang barutwana. Fa
barutwana ba sa tseye karolo kgotsa go se na tshusumetso ba tla rutega go se nene. Sekao. setlhogo sa dipolelo se
ka nna sa nna ‘Sekolo sa me’. Barutabana ba ka itsise setlhogo ka theetso/go buisa, ba aga puo le kitso ya tlotlofoko
e e botlhokwa ya go bua. Sekao, barutwana ba ka buisa setlhangwa se se khutshwane ba tlhagisa tlotlofoko le
kagego ya puo. Fa barutwana ba setse ba tlwaetse puo e e tshwanetseng setlhogo se, ba ka simolola go kwala
dipolelo. Se se tla neela ditšhono tse di fetisisang go dira ka puo. Barutabana ba tshwanetse go neelana ka pegelo
ka nako yotlhe ya dikgato le go laola tirwana ya tlhatlhobo e e maleba mo bofelong
10 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Mo Mephatong 4 -6 go botlhokwa gore:
• Go nna le tsepamo thata mo go reetseng le go bua.
• Go na le tshegetso/thuso e e tswelelang mo kagegong ya tlotlofoko, dipolelo ditemana le thutapuo mo tirisong.
• Barutwana ba dira ka ditlhangwa tse di farologaneng, go akaretsa ditlhangwa tsa pono, ditlhangwa tse di
oketsega go nna thata fa di tswelela ka mephato.
2.1.2 Dikgono tsa puo
Puotlaleletso ya Bobedi e rulagantswe go ya ka dikgono tse di latelang:
1 Go reetsa le go bua
2 Go buisa le go lebelela
3 Go kwala le go tlhagisa
4 Dipopego tsa puo le Melawana
Go reetsa le Go bua
Go reetsa le Go bua ke ntlhakgolo ya go ithuta mo dirutweng tsotlhe. Ka theetso e e tseneletseng le ditogamaano
tsa Go bua, barutwana ba kgobokanya le go nyalana tshedimosetso, ba aga kitso, ba rarabolola mathata le go
tlhagisa dikakanyo. Mo mephatong 4 – 6, Barutwana ba Puotlaleletso ya bobedi ba tla dirisa dikgono tsa Go
reeetsa le Go bua go tlhaeletsana mo maemong a motheo.
Mo kgatong e, go tlhokega gore puo ya barutwana e nolofadiwe (ke gore, morutabana a ka dira dikao le go tshegetsa/
thusa barutwana, sekao. ka letlhomeso la tlotlofoko le dipolelo) . Morutabana o tshwanetse go netefatsa gore
barutwana botlhe ba bona ditšhono tsa go bua ka puo e e totilweng. Ka gonne barutwana ba tla tswelela ka kgato
e e farologaneng, morutabana o tlhoka go rulaganya ditšhono tsa go bua (sekao. dipotso tse di botswang) go ya ka
maemo a morutwana mongwe le mongwe. Fa barutwana ba tswelela mo mephatong, morutabana o tshwanetse go
solofela gore barutwana ba bue go fetisisa mme dipuo tsa bona di nne ditelele.
Nako ya go ruta e tshwanetse go tsenyeletsa katiso ya letsatsi le letsatsi ya go reetsa ka nako e khutshwane le
ditirwana tsa go bua, gape le ditirwana tse di telele tse di tsepameng, mme di phatlhaladitswe mo bekeng yotlhe.
Mo Mephatong 4 – 6, barutabana ba tshwanetse go latelela theetso jaaka tirwana ya dikgato di le tharo:
• Pele ga theetso: Se se baakanyetsa barutwana go reetsa setlhangwa sa tiro ya molomo mo Puotlaleletsong
ya bona. Sekao, morutabana a ka dirisa setlhangwa sa pono a bo a botsa potso kakaretso e e tsepameng mo
tshimologong e barutwana ba tshwanetseng go e araba morago ga go reetsa setlhangwa lwa ntlha.
• Ka nako ya theetso: Ke tiragatso e ntle gore morutabana a buise (a dire motshameko) setlhangwa se se
reetswang gangwe le gape, a ntse a botsa dipotso tse di farologaneng nako le nako. Go a thusa go simolola
ka dipotso tse di kgontshang barutwana go tlhaloganya bokao jo bo tletseng jwa setlhangwa, go ya go dipotso
tse di totobetseng tseo di batlang go tlhaloganya go go tletseng ga bokao jotlhe jwa setlhangwa. Ka go dira se,
morutabana o thusa barutwana go godisa ditogamaano tsa theetso.
• Morago ga theetso: Barutwana ba tswelela go araba dipotso, ba leba gape dintlha tsa thuto, ba dirisa
tshedimosetso (sekao. go neela setshwantsho maina)
PPKT 11
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Go bua go diragala go sa rulaganngwa ka mo phaposing, sekao. go dira ka ditlhopha. Barutwana ba tlhoka gape
ditšhono go diragatsa dipuisano tse di sa rulaganngwang tseo gantsi ba ka se di direng mo phaposing. Barutabana
ba tshwanetse go neelana ka ditaelo fa go buiwa le go tlhagisa, sekao. go buisetsa kwa godimo go go rulagantsweng
jalo le jalo. Se e tla nna tiragalo ya dikgato di le pedi:
• Paakanyo le thulaganyo ya dikakanyo le tshedimosetso
• Ikatiso le tlhagiso: Go bontsha temogo ya bareetsi le tiriso; tiriso e e maleba e bile e nepagetse ya dipopego
tsa puo le melawana, go ruta sentle, tiriso e e maleba ya ditogamaano tsa puo ya molomo le tse e seng tsa
molomo, jalo le jalo.
Go buisa le go lebelela
Dikgono tsa go buisa le go lebelela ke thito e e dirang gore go ithuta go atlege go ralala kharikhulamo, gape le go
tsaya karolo e e tletseng mo setšhabeng, mo lefatsheng la tiro, le tiriso mo lefatsheng ka bophara. Barutwana ba nna
le dikgono tsa go buisa le go lebelela ditlhangwa tsa mofuta o o rileng, go akaretsa le ditlhangwa tsa pono go bona
tshedimosetso.
Fa go tlhokega, dirisa puisokopanelo mo tshimologong ya Mophato 4 go kaela barutwana mo kgatong e. Mokgwa o,
o ka diriswa gangwe le gape fa go na le dibuka di le dintsi mo maemong a. Se se ka refosanwa le go tlotla kgang. Fa
dibuka mo maemong a di se teng, dirisa ditlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa dipadi/dipadiso. O ka dirisa
gape mekgwa e e jaaka go buisa le barutwana kgotsa go buisetsa barutwana botlhe.
Dirisa setlhopha sa puisokaelo kgotsa puiso ka nosi/mong kgotsa puiso ka bobedi, mme o ka bonya o dira gore
barutwana ba fitlhelele maemo a ba kgonang go buisa gantsi ka bo bona. Go buisa ka bo bona go go tlhagisitsweng
mo thulaganyong ya tiro ya go ruta go tshwanetse ga tselenyetswa mo nakong e e filweng ya go buisa.Tlhotlheletsa
barutwana go buisa ka bo bona mo nakong ya bona ya go ikhutsa/nako e ba sa direng sepe.
Tlhama ditirwana tsa motheo tsa tekatlhaloganyo go netefatsa gore barutwana ba tlhaloganya se ba se buisitseng.
Dikgato tsa puiso
Kitsiso ya dikgato tsa puiso e na le pele ga puiso, ka nako ya puiso le morago ga puiso. Ditirwana tse morutwana
a ka thusang barutwana ka tsona di ka sobokanngwa ka mokgwa o o latelang:
Pele ga puiso:
• Go tsosolosa kitso ya pele le go dira dikgolagano
• Lebelela motswedi, mokwadi, letlha la phasalatso le mofuta wa setlhangwa
• Go tlodisa matlho pele mo temaneng ya ntlha ya karolo- o bopa se se solofetsweng.
Ka nako ya puiso:
• Kgaotsa nako le nako go bona gore a ba a tlhaloganya le go letlelela dikakanyo go tsenelela.
• Dirisa tiriso/bokao go batla bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang fa kgonega, fa go sa kgonege, dirisa thanodi.
• Bopa tshwantshokgopolo ka se o se buisang.
• Nna o ntse o buisa le fa go na le karolo e o sa e tlhaloganyeng sentle.
12 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
• Buisa karolo gape fa o sa e tlhaloganye gotlhelele. Buisetsa dikgaolo tse di tlhakanyang tlhogo kwa godimo, ka
kgato e e bonya kgotsa ka tsona tsotlhe (ke gore, buisetsa kwa godimo le gona o buisa ka bonya) .
• Kopa mongwe go go thusa go tlhaloganya karolo e e boima.
• Tlhakanya maduo a go buisa le go kwala maina a dintlha tsa botlhokwa
• Akanya ka se se buisiwang
Morago ga puiso:
• Fa tlhokagalo ya go batla go gakologelwa tshedimosetso e kgethegileng e nna teng, dira mmepe wa tlhaloganyo
o mo go ona o kwalang dikakanyokgolo le dintlha tse di tshegetsang.
• Kwala mafoko a a botlhokwa go thusa go tlhalosa le go gakologelwa dikakanyogolo.
• Akanya ka dipotso tse dišwa tsa setlhogo.
• Go tlhaloganya- Netefatsa gore setlhangwa se a tlhaloganngwa.
• Atolosa kakanyo – dirisa dikakanyo tse o di bonang mo temaneng.
Go kwala le Go tlhagisa
Go Kwala ke sediriswa se se maatla sa tlhaeletsano se se letlelelang barutwana go tlhama le go tlhaeletsana
megopolo le dikakanyo ka tomagano. Go ikatisa go kwala kgapetsakgapetsa go ralala tiriso/bokao jo bo farologaneng,
ditirwana le dirutwa go kgontsha barutwana go tlhaeletsana ka mokgwa wa tirisano le boitlhamedi. Maitlhomo ke
go tlhagisa dikgono tsa go bokwadi go godisa le go tlhagisa ditlhangwa tse di maleba. Mo Kgatong ya Magareng
barutwana ba Puo-Tlaleletso ya Bobedi ba tla tlhoka tshegetso/thuso le kaelo go aga dikgono tsa go kwala.
Go Kwala go botlhokwa gonne go pateletsa barutwana go akanya ka thutapuo le mopeleto. Se se tlhotlheletsa
barutwana go dirisa puo le go oketsa bonako jo ba amogelang puo ka gona le go oketsa nepo. Barutwana ba tla
ithuta go kwala tlhatlhamano ya ditlhangwa tsa boitlhamedi le tshedimosetso, ba simolola ka go dirisa matlhomeso
jaaka tshegetso/thuso mme ka bonya ba ithuta go kwala ditlhangwa tse di farologaneng kwa ntle ga matlhomeso/ka
bobona. Ba tla dirisa dikgato tsa go kwala go tlhagisa ditlhangwa tse di kwadilweng tse di rulagantsweng sentle ka
thutapuo e e siameng.
Dikgato tsa Go kwala
Dikgato tse di latelang ke tsa go kwala le go tlhama setlhangwa:
• Pele ga go kwala/paakanyetsotiro
• Ditlhangwa tsa ntlha
• Go boeletsa, go tseleganya le go tlhotlha diphoso
• Go tlhagisa
Barutwana ba tlhoka tšhono e go diragatsa dikgato tse mme ba tshwanetse go:
• Tsaya tshwetso ka maitlhomo le baamogedi/babuisi ba setlhangwa se se tla kwadiwang/se se tlhamiwang;
PPKT 13
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
• Nagana ka dikakanyo o dirisa sekao. dimmepe tsa tlhaloganyo, ditšhate tsa dikakanyo kgotsa manaane;
• Lebelela metswedi e e maleba, tlhopha tshedimosetso e e maleba le go rulaganya dikakanyo;
• Tlhagisa setlhangwa sa ntlha se se tlhokomelang maitlhomo, baamogedi, setlhogo le kagego ya setlhangwa;
• Buisa ditlhangwa tsa ntlha, mme o bone pegelo go tswa go ba bangwe (balekane kgotsa morutabana) ;
• Tseleganya le go tlhotlha diphoso mo setlhangweng sa ntlha; le
• Go tlhagisa setlhangwa se se phepa, se buisega se se tlhotlhilweng diphoso.
Dipopego tsa puo le melawana
Kitso e e kwa godimo ya tlotlofoko le thutapuo ke motheo wa kgolo ya dikgono (go reetsa, do bua, go buisa le go
kwala) mo Puotlaleletso ya Bobedi. Barutwana ba Kgato ya Magareng ba tla itsisiwe dipopego tsa puo le melawana
ka puo e e tobilweng.
Ka go dira ka ditlhangwa tse dintsi tse di tlwaelegileng, barutwana ba atolosa tiriso ya bona ya tlotlofoko mme
ba dirise dipopego tsa puo ka nepagalo. Mo Kgatong ya Magareng, barutwana ba Puotlaleletso ya Ntlha ba tla
tlhokomela mafoko le popego ya thutapuo e ba setseng ba e itse.
Barutwana ba tla tswelela go utolola mokgwa o puo e dirisiwang ka ona. Ba tla kgona gape go dirisa kitso e go
lekelela ka puo go aga bokao (go tswa mo go direng ka lefoko le polelo go ya mo go direng ka setlhangwa sotlhe) le
go bona gore setlhangwa le tiriso ya sona di amana jang.
Go solofetswe gore Dikarolo tsa Puo le Melawana e tla rutwa e le mo tirisong jaaka dikgono tse dingwe tsa puo
di rutwa e bile di tlhamiwa. Le gale, mo Kgatong ya Magareng nako ya go ruta Dipopego tsa Puo le Melawana ka
thamalalo le go katisa barutwana, e tshwanetse go beelwa kwa thoko. Dithulaganyo tsa go ruta di na le lenaane la
dintlha tsa puo tse di tshwanetseng go rutwa mo mophatong mongwe le mongwe. Tse di neilwe kwa tshimologong ya
kgweditharo nngwe le nngwe. Fa o tlhopha ditlhangwa tsa go reetsa le go buisa tsa tsheko e nngwe le e nngwe ya
dibeke di le pedi, tlhokomela gore di na le dingwe tsa dintlha tsa puo tse di tlhokang go dirwa mo kgweditharong eo.
Tlhama ditirwana tse di amanang le ditlhangwa tse di tla kgontshang barutwana go dirisa dintlha tse di le mo tirisong.
Fela jalo, ditlhangwa tse barutwana ba tla di kwalang di tla akaretsa dingwe tsa dintlha tsa puo. Kaela barutwana ka
tiriso e e maleba e bile e nepagetse ya dintlha tse. Tlhopha dingwe tsa dintlha tse barutwana ba nang le bothata ka
tsona mme o di rute ka tlhamalalo (ka nako e e beetsweng thoko go di ruta) .
2.1.3 Melebo ya go ruta puo
Melebo ya go ruta puo mo lekwalong le e ikaegile ka setlhangwa, e a tlhaeletsa, e a nyalelana e bile e lebile dikgato.
Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa le o o tlhaeletsang ka bobedi di ikaegile ka tiriso le tlhagiso e e tswelelang
ya ditlhangwa.
Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa o ruta barutwana go kgona, go ikanya le go nna babuisi ba ba sekasekang,
ba ba lebang le ba ba kgonang go tlhama ditlhangwa. Ditlhangwa tsa nnete ke motswedi wa diteng le tiriso tsa
tlhaeletsana, le go lotaganya go ruta le go ithuta puo. Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa o akaretsa go tlhagisa
mefuta e e farologaneng e e bonolo ya ditlhangwa ka maikaelelo a a rileng.
14 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Molebo wa tlhaeletsano o tshitsinya gore morutwana o tshwanetse go nna le maitemogelo a magolo mo puong e e
ikaeletsweng le ditšhono tse dintsi go ithuta kgotsa go tlhagisa puo. Barutwana ba ithuta go buisa ka go buisa thata,
le go ithuta go kwala ka go kwala gantsi.
Molebo wa go dirisa dikgato o diriswa fa barutwana ba tlhagisa tiro ya molomo le ditlhangwa tsg bua, go buisa
le mo dikgatong tsa go kwala. Ba tshwanetse go akanya ka bareetsi le maitlhomo ka nako e ya dikgato. Se se tla
ba kgontsha go tlhaeletsana le go tlhagisa dikakanyo ba lokologile. Sekao. go ruta go kwala ga go a tsepama mo
tirong ya bokhutlo fela, tsepamo e mo maitlhomong le mo dikgatong tsa go kwala. Ka nako ya kgato ya go kwala,
barutwana ba rutwa mokgwa wa go tlhama dikakanyo, go akanya ka maitlhomo le babuisi, go kwala setlhangwa sa
ntlha, go tseleganya tiro ya bona, le go tlhagisa setlhangwa se se kwadilweng, se se tlhaeletsanang ka dikakanyo
tsa bona.
Molebo wa go ruta dikwalo/ go dira ka ditlhangwa
Mabaka magolo a go buisa dikwalo/ ditlhangwa mo phaposing ke go tlisa ditšhono tsa go dirisa dikgono tsa puo tse
di ithutilweng. Go ruta dikwalo/ ditlhangwa ga go bonolo, ga go kgonagale kwa ntle ga thanolo ya nnete le ditshaelo
go tswa mo barutwaneng ka bobona. Kwa ntle ga go ithuta go tlhaloganya ditlhangwa ka bobona, barutwana ba ka
se ithute go le gontsi.
Mekgwa ya go leba go ruta dikwalo e tla akaretsa dingwe kgotsa tsotlhe tsa tse di latelang:
• Dira maiteko a go buisa bontsi jwa setlhangwa mo phaposing kwa ntle ga go emisa go dira tirwana e nngwe.
Go botlhokwa gore barutwana ba nne le kakanyo e e tlhaloganyegang ya se se diragalang mo motheong wa
setlhangwa. Buisa bontsi jo bo kgonagalang ka mo phaposing, mme o netefatse gore barutwana ba buisa le
leboko.
• Ditirwana tsa go kwala tse di batlang motheo wa go tlhaloganya setlhangwa se se buisiwang e ka nna bopaki
jo bo thusang mo go tsosoloseng motheo wa dikgono tsa puo le wa dikgatlhego tsa dikgono tse di setseng di
fitlheletswe.
• Kwa bofelong, ditirwana ka ditlhangwa di tshwanetse go dirwa di sa kgaoganngwa mme e le selo se le sengwe
se se feletseng/ kompa.
PPKT 15
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
2.2 KABO YA NAKO
Nako e e atlanegisitsweng go ruta Puotlaleletso mo kgatong ya magareng ke diura di le 1.5. ka beke. Diteng tsotlhe
tsa puo di tshwanetse go rutwa mo tshekong ya dibeke di le pedi. (diura di le 3) . Kabo ya nako ya dipuo tse di
latelang e a tshitsinngwa:
Kabo ya nako ka tsheko
Kabo ya nako ka beke
Dikgono ya dibeke di le pedi %
(Diura)
(Metsotso)
Go reetsa le go bua 75 40
Go buisa le go lebelela:
55 30
Tekatlhaloganyo le dikwalo
Go kwala le go tlhagisa 35 20
Dipopego tsa puo le
1.5
melawana (di kopantswe)
15 10
(tse le tsona di kopantswe
mo dikgonong di le 4)
Gotlhe 180 (Diura) 100
2.3 DITLHOKEGO TSA GO TSHEGETSA GO RUTA LE GO ITHUTA
• Morutwana mongwe le mongwe o tshwanetse go nna le:
a) Buka e e rebotsweng ya puo
b) Padi/ padiso e e nang le mefuta ya ditlhangwa tse di atlanegisitsweng:
• Dikgang
• Poko
• Ditlhangwa tsa tshedimosetso
• Ditlhangwa tsa loago
c) Thanodi kgotsa lenaane la mafoko
d) Mefuta e e farologaneng ya dibuka tsa go buisa go tsenyeletsa maemo a puiso a a farologaneng sekao.
mefuta e e farologaneng ya dipadiso, e e nang le ditlhangwa tse di lekaneng barutwana ba ba mo
maemong a puiso a a rileng mo phaposing/sekolong.
e) Ditlhangwa tsa puisokopanelo mo mophatong wa 4. Tse e ka nna dibuka kgotsa dingwe tsa ditlhangwa
tsa mokwalo o o godisitsweng kgotsa buka e e tlhaotsweng kgotsa dipadiso.
• Morutabana o tshwanetse go nna le:
a) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamao le Tlhatlhobo
b) Puo mo Pholising ya Thuto (LiEP)
c) Buka ya puo e e diriswang ke barutwana le dibuka tse dingwe jaaka metswedi
16 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
d) Padiso e e nang le mefuta ya ditlhangwa tse di atlanegisitsweng:
e) Dithanodi (temenngwe, pemepedi, tementsi) dithesorase, Diensaetlelopedia le bukakgakololo e e
siameng ya kaelo ya thutapuo jalo le jalo)
f) Faele ya Metswedi ya Morutabana/buka: E ka nna faele e e nang le didiriswa tse di kgobokantsweng ke
morutabana kgotsa e le kaedi ya morutabana e e phasaladitsweng.
g) Dibuka tsa go buisa go kaela puiso ya barutwana, ka mo phaposing, mo sekolong le kwa laeborari.
h) Didiriswa tsa kutlo/pono
KAROLO 3
3.1 DITENG LE DITHULAGANYO TSA GO RUTA TSA DIKGONO TSA PUO
Tse di latelang ke thadiso ya diteng, dikgono le ditogamaano tse di tla fitlhelwang mo dithulaganyetsong tsa go
ruta.
Lenane la thadiso ya diteng, dikgono le ditogamaano
PPKT 17
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Mophato wa 4-6
Dikgono
Diteng Ditogamaano
Go reetsa • Tekatlhaloganyo ya theetso Dikgato tsa go reetsa
le go bua
• Go reeletsa tshedimosetso • Pele ga theetso
• Kapodiso • Ka nako ya theetso
• Go reeletsa go itumedisa/go ijesa • Ka nako ya theetso
monate
-- Rekota dikakanyokgolo ka go di boeletsa,
• Mefuta e e farologaneng ya
-- Tlhalosa
tlhaeletsano ya molomo:
-- Reetsa le go araba dipotso tse di bonolo
-- Dipuisano/metlotlo
• Morago ga theetso
-- Dikaelo / Ditaelo / ditsamaiso
Dikgato tsa go bua
-- Go tlotla kgang
• Go dira paakanyetsotiro, go batlisisa le go rulaganya
-- Ketsiso
• Go ikatisa le go tlhagisa
-- Puisano ka setlhopha
Go tlhaeletsana ka maikaelelo a tirisano/go bua le ba bangwe
-- Maboko a makhutshwane le
diraeme • Dipuisano tse di bonolo
-- Metshameko ya puo • Thefosano
-- Tatelano ya ditiragalo tsa gago / • Thotloetso ya go dirisa puotlaleletso
Tatelano ya ditiragalo tse di nang le
• Botsa le go araba dipotso.
mabaka
Go gakologelwa tatelano ya ditiragalo
Lebelela ditlhagiso tse di
dirisitsweng mo motlotlong . • Tlhagiso e e sa tlhomamang ya ditiragalo tse di tlwaelegileng.
• Siamisa kagego, tlotlofoko, puo le melawana
18 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Mophato wa 4-6
Dikgono
Diteng Ditogamaano
Go buisa le Mefuta ya ditlhangwa tse di Dikgato tsa go buisa le go lebelela:
go lebelela tshitsintsweng:
Dirisa dikgato le ditogamaano tsa pele ga puiso, ka nako puiso le
• Dikgang: sekao. ditlhangwa tse e morago ga puiso:
seng tsa nnete mme di lebega e kete
• Go tlhaloganya setlhangwa
ke tsa nnete tsa jaanong, dikgang tsa
setso /dinaane (dikinane, noolwane, • Go buisetsa go tlhaloganya setlhangwa (Tekatlhaloganyo ya go
ditlhamane le mainane) Dikgang tsa buisa)
go lekelela, dikgang tsa ditshwantsho
• Go bontsha tswelelopele mo go buiseng ka nosi (Go buisetsa
tse di nang le ditlhogo.
monate, go bona tshedimosetso le go ithuta)
• Poko/ Pina
Ruta barutwana:
• Ditlhangwa tsa tshedimosetso tsa
• Diponagalo tsa setlhangwa – ditlhogo, ditshwantsho, dika-
matseno, sekao, ditsamaiso, tatelano
ditlhogo, go neela dinomoro, ditlhogo tsa dikgang, popego.
ya ditiragalo tse di nang le mabaka
• Popego ya ditlhangwa – manaane, tatelano ya ditiragalo,
Ditlhangwa tsa tirisano/ go bua le ba
tlhaloso, tsamaiso, kgangkgolo le tatelano ya kanelo.
bangwe, sekao. ditaletso, dikarata,
makwalo. • Dikarolo tsa buka – Tsebe ya setlhogo, lenane la diteng,
dikgaolo, lenaanefoko, dimametlelelo, jalo le jalo.
• Ditlhangwa tsa mmedia jaaka,
dipapatso/ diphasalatso, dikitsiso, • Ditogamaano tsa go buisa le go lebelela
dipampiri tsa tshedimosetso.
-- Go buisa gape
• Ditlhangwa tsa pono: phasalatso
(diphousetara, dipampiri tsa -- Go tlhalosa
tshedimosetso, dipapatso) -- Go tsaya ditshwetso / dikakanyo tsa gago
• Khathunu, sekgametšhana sa • Go sekaseka ditlhangwa tsa pono – (Ditlhangwa tse di
setshwantsho se se tshegisang sa tlhwaelegileng tsa dikerafo/ ditlhangwa tsa pono. Sekao.
khomiki, ditshwantsho, manane, dipapatso/diphasalatso, dikitsiso, diphousetara, dikgemetšhana
ditšhate, dithalo tsa setshwantsho se se tshegisang sa khomiki, dikhathunu,
• Ditemana tsa Tekatlhaloganyo dibepe le ditshwantsho) :
• Setlhangwa sa puisetsogodimo e e • Puiso ya ditlhangwa tsa dikwalo
ipaakanyeditsweng Poko/Pina
• Ditlhangwa tsa tshedimosetso • Bokao jwa setlhangwa ka tlhamalalo
• Molaetsa
• Diponagalo tsa poko tsa modumo: morumo, moretheto,
matshwao a puiso, dipoeletso
Kgang
• Totla kgang
• Baanelwa
• Maitshetlego
Ditlhangwa tsa tirisano/ go bua le ba bangwe le tsa
tshedimosetso
• Bareetsi le maitlhomo
Puiso e e ipaakanyeditsweng le e e sa ipaakanyediwang
(Puisetsogodimo)
• Tiriso ya segalo, bogodimo ba lentswe, lobelo, tebo ya matlho,
kemo, puo ya dikarolo tsa mmele.
• Kapodiso ya mafoko sentle
PPKT 19
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Mophato wa 4-6
Dikgono
Diteng Ditogamaano
Go kwala • Go kwala mafoko, sekao. manaane Dikgato tsa go kwala:
le go
• Go kwala dipolelo Pele ga go kwala/ paakanyetsotiro
tlhagisa
• Go kwala ditemana • Go sekaseka tlotlofoko le dikakanyo mo setlhopheng
Mefuta ya ditlhangwa • Go rulaganya dikakanyo
Setlhangwa sa boitlhamedi Go kwala ditlhangwa tsa ntlha
• Tlhaloso, sekao. tlhaloso ya batho, • Tlhopho ya mafoko
mafelo, diphologolo, dijalo, dilo, jalo
• Go bopa dipolelo
le jalo
• Dikakanyo tsa kakaretso
• Kanelo, sekao.dikgang ditiragalo tsa
mong di latelana • Go buisa setlhangwa sa gagwe
• Dikgang tsa ditshwantsho • Go bona pegelo go tswa go morutabana
• Dipuisano tse di bonolo Go boeletsa, go tseleganya, go tlhotlha diphoso le go tlhagisa
Setlhangwa (go bua le ba bangwe, • Go boeletsa: Go baakanya diteng le kagego ya dikakanyo
sa tirisano, le ditlhangwa tsa
• Baakanya tlhopho ya mafoko, popego ya dipolelo le ditemana
tshedimosetso)
• Tlhagisa setlhangwa sa bofelo se se tswileng diatla se buisega.
• Melaetsa, dikarata, ditaletso
• Diphousetara, dikitsiso, dipapatso/
diphasalatso
• Go tlatsa foromo e e bonolo
Dipopego Dira ka mafoko (Go godisa tlotlofoko) : go dirisa thanodi, mopeleto, bokao, dinoko, medumopuo,
tsa puo le makaelagongwe, malatodi, ditumatshwana, tlhogo le kutu ya leina
melawana
Go dira ka dipolelo
Dikarolo tsa puo: sekao. maina, masupi, maemedi, matlhaodi, matlhalosi, matlama le makopanyi
Popego ya polelo: polelonolo le dipolelopate, mokgwa wa go laela, dipotso le dipegelo
Dipaka tsa lediri
Dithuanyi: thuanyisediri le thuanyi sedirwa
Thulaganyo ya mafoko
Kganetso
Puosebui le puopegelo
Melawana ya puo
Itsise melawana ya puo e e bonolo
Matshwao a puiso
Mopeleto
Medumo
Lebelela dipopego le melawana ya puo mo lenaaneng la kaedi
20 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Dipopego le melawana ya puo- lenaane la kaedi
Dipopego le melawana ya puo di tla rutiwa di le mo tirisong ya go buisa le go kwala, gape jaaka karolo ya lenaneo le le
latelanang la thutapuo. Dipopego tse di tlhokega go itsisiwe ka iketlo mo mephatong yotlhe.
ELA TLHOKO: Diponagalo tse di kgethegileng tsa puo di tshwanetse go elwa tlhoko.Go tshwanetse go tlhokomelwa
diponagalo tse di leng maleba go puo e e totobetseng fela mo setlhangweng se se fa tlase.
Maina Mainatota (sekao mosadi) le maina a batho (Mauki)
Maina a bongwe (sekao setulo) le bontsi (Ditulo)
Palo (bongwe le bontsi) sekao. kgomo/ dikgomo
Maina a a tlhagelelang mo bontsing fela sekao, mašwi le metsi
Mainakgopolo sekao: lerato, letshogo, tlotlo, bonnete
Mainakgongwa, sekao. setlhare
Marui, sekao. Ke diaparo tsa ga Masego/ Ke koloi ya bona
Mainagoboka: Motlhape wa dikgomo / lošagaripa lwa dinaledi
Masupi Boemo
Masupi a dirisa dithuanyitlhophaina
A maemo a ntlha:
Sekao: Mosimane yo o ja bogobe
Maemo a bobedi:
Mosimane yoo o rema dikgong
Maemo a boraro
Mosimane yole o ja bogobe
Maemedi Maemeditho jaaka:
Motho wa ntlha
Bongwe Bontsi
Nna Rona
Motho wa bobedi
Bongwe Bontsi
Wena Lona
Motho wa boraro
Bongwe Bontsi
Ena Bona
Sekao: O bua ka nna/ wena/ bona
Maemeditota
Maemedi go ya ka ditlhopha tsa maina
Sekao. Setlhako>sona
Diaparo>tsona
Mabotsi: mang, eng, sefe, sa ga mang, Sekao: (Ke buka ya ga mang?)
Matlhaodi Maemo a matlhaodi, le ka dirisiwa fa morago ga leina, sekao. Monna yo mogolo o robetse
Le ka dirisiwa fa pele ga leina go gatelela bokao: Yo mogolo monna o robetse.
Fa morago ga le leina: Monna yo mogolo o robetse.
Matlhaodi a a felelang ka egang, sekao Bolao jo bo robalegang bokae? /Setlhare se se robegang
Mefuta ya matlhaodi ke: Letlhaodi la mmala, sekao. Sejanaga se sehibidu, Letlhaodi la palo, sekao.
Bana ba le bararo
Letlhaodi la popego, sekao. Lebogang yo mokima o robegile.
PPKT 21
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Matlhalosi Matlhalosi a mokgwa, sekao. bonya, bonako, sentle, jalo le jalo
Matlhalosi a nako, sekao. maabane, maloba, thapama
Matlhalosi a felo, sekao. thabeng, nokeng, legaeng
Madiri Madiri nafetedi a na le sedirwa: sekao Ngwana o ja bogobe le madiri namafeledi sekao. Morutabana o
mphile buka
Matlama Matlama a mafelo le dikaelo, sekao. kwa tlase, mo godimo, mo go
Dipaka Pakajaanong
Barutwana ba a kwala
Pakajaanong-phethi
Barutwana ba kwadile ditlhatlhobo tsa bona
Pakafetileng- tsweledi
Barutwana ba ne ba kwala ditlhatlhobo tsa bona sentle
Pakafetileng- phethi
Barutwana ba ne ba kwadile ditlhatlhobo tsa bona sentle
Pakatlang
Barutwana ba tla kwala ditlhatlhobo tsa bona
Marui A ya le gore a leina le mo bongweng kgotsa le mo bontsing, sekao. Ngwana wa me/ Bana ba me
Le ka dirisiwa fa pele ga leina go gatelela bokao, sekao. Ba me bana ba botlhale
Le ka dirisiwa fa morago ga leina go bontsha bokao fela jwa tlwaelo, sekao. Bana ba me ba botlhale.
Mediriso Modirisokgonego mo tumelong, sekao. Basetsana ba ka otla basimane/ Basetsana ba ka se otle
basimane.
Modirisotaelo; mo bongweng le mo bontsing, sekao. Bula lebati! Kgotsa Bulang lebati!
Polelo ya peelo Maemo a ntlha a tlhagisa kgonagalo, sekao.Fa pula e ka na, re tla se tseye leeto
mabaka
Maemo a bobedi a tlhagisa seo gantsi se ka se diregeng kgotsa se se sa kgonegeng, sekao. Fa nka
fenya motshameko o o neelang madi a le mantsi, nka rekela mme ntlo e e nang le dikamotshana di le
lesome.
Maemo a boraro a tlhagisa seo e leng kakanyo, sekao. Fa nka bo ke dirile ka thata kwa sekolong, nka
bo ke falotse mophato wa bolesome.
Tira le tirwa Dikao.
Tira: Basimane ba ja bogobe
Tirwa: Bogobe bo jewa ke basimane
Tira: Mauki o tlhapa diatla
Tirwa: Diatla di tlhatswa ke Mauki
Tira: Mmalethabo o loma molomo
Tirwa: Molomo o longwa ke Mmalethabo
Tira: Lebogang o kwala lekwalo
Tirwa: Lekwalo le kwalwa ke Lebogang
Puosebui le Dikao.
puopegelo
Puosebui. Ke a tsamaya
Puopegelo: A re o a tsamaya”
Puosebui: Ke reketse Rebone fela ditlhako.
Puopegelo A re o reketse Rebone fela ditlhako.”
Dipopego tsa Dipolelo
dipolelo
Dipotso
Modirisotaelo
22 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Mopeleto Dipaterone tsa mopeleto, melao le melawana ya mopeleto, dikhutshwafatso le di akeronomi
Go aga tlotlofoko Makaelagongwe, malatodi, le go dirisa lefoko boemong jwa polelwana
le puo ya
Dikapuo (tshwantshanyo, tshwantshiso, mothofatso)
bontshwantshi
Diane le maele
Maadingwa
Matshwao a puiso tlamanyi, khutlwana, phegelo, lenalana, matshwao a nopolo, masakana, letshwao la tsiboso, letshwao
la potso, phegelwana, khutlo
Makopanyi Makopanyi a kopanya dipolelo mo temaneng
Tatelano ya nako: morago, ka bonako, pele, jalo le jalo
Dikakanyo tsa tatelano: Ntlha, bobedi, kwa bofelong, jalo le jalo
Lebaka le tatelano: gonne, ka gonne, jalo le jalo
Ditlhagiso tse di dirisiwang mo kaeding ya metlotlo ya Setswana
GO KOPA TETLA/ GO KOPA GO TSENA GARE
• A nka…..? • Intshwarele a nka ...?
• A go ka kgonega gore ke…..? • Intshwarele a o akanya gore nka...?
• A go siame fa….? • Intshwarele a o itse ...?
• A go tla siama fa…? • A o ka nthusa?
• A o tla tshwenyega fa nka …?
• Ka kopo e re ke/ ntetle / ntetlelele ke …
• A o tla dumela go …?
GO NEELANA KA THUSO FA O BATLA THUSO
• A Nka go thusa? • Nka thusa ka…..?
• A o batla sengwe? • A o ka nthusa go…..?
• A o tlhoka thuso? • Ke batla thuso ka …
• A o batla thuso? • Ke kopa o nthuse go …
• Ke eng se nka se go direlang gompieno? • Tsweetswee ke kopa o nthuse …
GO KOPA MAITSHWARELO GO NGONGOREGA
• Intshwarele. • Ke maswabi go ka bolela se, fela...
• Ke maswabi go…. • Ke maswabi go go tshwenya, ...
• Ke a itshola…… • Gongwe o lebetse go...
• Ke kopa tshwarelo go … • Intshwarele fa ke tswile mo tseleng, fela...
• Intshwarele. • Go tshwanetse ga bo go na le go sa tlhaloganyane ka ...
• Ke kopa o boeletse se o se buang • O se ka wa ntlhaloganya ka mokgwa mongwe fela ...
PPKT 23
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
FA O NEELA KGAKOLOLO GO TLHAGISA SE O SE ELETSANG
• Ga ke nagane gore o • A o ka rata go ….
• Ke akanya gore o seke wa …….. • Botoka ke……
• O tshwanetse go ….. • Goreng re sa ...?
• Ga o a tswanela go……... • Go siame …….. o akanya eng?
• Fa nkabo ke le wena……. • Ke eng se o akanyang gore re se dire?
• Fa nka bo ke le mo maemong a gago ke ka bo … • Fa e ka bo e le nna , ke ka bo …
• Fa nkabo ke le mo ditlhakong tsa gago, …. • Ke akanya gore re….
• Botoka o ….
• Ga o a tshwanela go…….
• Sengwe le sengwe se o se dirang, o seke wa…….
GO PHOPHOLETSA GO NEELA TSHEDIMOSETSO E E MALEBA
• Ke tla re o gaufi le go ... • Tse di leng teng di ka nna ….
• E ka tlhoka dingwe … • Go na le bontsi jwa ….
• A ka tswa a... • Go bolelela pele go fitlha …..
• Go lebega jaaka ... • Ke mofuta wa …
• Gongwe o tlhoka dingwe… • Ke ya mofuta wa …
• Gongwe ba batla go ... • Ke tsa mofuta wa …..
• Go bothata gore, fela ke phopholetsa gore … • Ga go bonolo go re, fela nka phopholetsa
• Ga ke na bonnete, fela ke akanya gore … • Ga ke na bonnete, fela …
GO ITLHATLHOBA
• Se se dirile sentle/e e neng e nonofile gonne….
• Ke dirile se bontle gonne….
• Go ka bo go le botoka fa ke ka bo ...
• Se se ka tokafala ka go….
• Tswelelopele ke /Ga e bonagale gonne …
• Se se tswelela gonne …
24 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
3.2 PHATLHALATSO YA DITLHANGWA GO RALALA MEPHATO 4-6
Mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa e tlhophetswe paka ya dibeke dingwe le dingwe di le pedi. Ditlhangwa tse
di botlhokwa di tlhagisitswe fa tlase. Barutwana ba tla dira ka dingwe tsa tsona kgotsa tsona tsotlhe mo pakeng ya
dibeke di le pedi, ke gore, ba tla reetsa kgotsa ba tlhagisa ka tiro ya molomo kgotsa ba buisa kana go kwala.
3.2.1 Lenane la phatlhalatso ya ditlhangwa
Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6
Dibeke Kgweditharo 1
1–2 Kgang Kgang Kgang; motshameko wa puo
3–4 Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwapono sa tshedimosetso Setlhangwa sa tshedimosetso;
sekao. kanelo ya ditiragalo ka sekao, mmepe/ ditshwantsho/ ditiragalo tsa tlhaloso; setlhangwa
tatelano, mmepe puisano; kanelo ya ditiragalo ka sa mmedia sekao, papatso/
tatelano. phasalatso
5–6 Kgang le ditlhaloso tsa batho kgotsa Kgang, go etsisa motshameko, Kgang
baanelwa ditlhaloso tsa batho; taletso;
melaetsa
7-8 Setlhangwa sa tshedimosetso: Setlhangwa sa tshedimosetso; Setlhangwapono sa tshedimosetso
ditaelo, manaane ditaelo; metshameko ya puo; ditaelo sekao. dimmepe/ditaelo tsa
ditshwantsho; ditlhaloso
9 – 10 Pina, leboko Leboko ; Pina leboko; tlhaloso ya pina ya
motho;tlhaloso ya selo/phologolo/
sejalo/lefelo; matshameko ya puo
Dibeke Kgweditharo 2
11 – 12 Kgang Kgang Kgang le melaetsa, dipuisano
13 - 14 Setlhangwapono sa tshedimosetso Setlhangwapono sa tshedimosetso: Setlhangwa sa tshedimosetso
sekao, ditshwantsho, diphousetara, Dimmepe/ditshwantsho; tlhaloso ya sekao, tlhaloso ya dilo/ diphologolo/
dikaelo, ditlhaloso tsa selo. dilo/ diphologolo/mafelo dijalo/mafelo; Setlhangwapono
sekao ditshwantsho/ dimmepe/
dinepe
15 - 16 Tatelano ya ditiragalo tsa gago Tatelano ya ditiragalo tsa gago Kgang, tatelano ya ditiragalo tsa
gago; go etsisa mongwe
17- 18 Tsamaiso, setlhangwapono sa Setlhangwa sa tshedimosetso; Go buisa setlhangwapono sa
tshedimosetso sa ditaelo sekao ditaelo; Tatelano ya ditiragalo e na tshedimosetso sekao lenanenako le
ditshwantsho/ dimmepe/dinepe le mabaka lenaneo la thelebišene, dimmepe/
ditlhaloso le motshameko wa puo.
19 – 20 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
PPKT 25
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Dibeke Kgweditharo 3
21- 22 Kgang ka tlhaloso ya motho/ Kgang; tiro ya molomo o tlhalosa Kgang; tiro ya molomo o tlhalosa
phologolo/moanelwa, mmuisano mafelo/batho; tatelano ya ditiragalo mafelo/diphologolo/dijalo le dilo.
tsa gago
23 - 24 Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwapono sa tshedimosetso Setlhangwapono sa tshedimosetso
sekao, tatelano ya ditiragalo sekao, dimmepe/ditshwantsho dimmepe/ditshwantsho /puo
tsa gago , ditlhangwa tsa pono
le kutlo sekao diphousetara/
dikitsiso;dipusano
25 – 26 Kgang;leboko Kgang;leboko Kgang;leboko
27- 28 Setlhangwapono sa tshedimosetso, Setlhangwapono sa tshedimosetso, Setlhangwapono sa tshedimosetso,
ditshwantsho; tlhaloso ya mafelo/ ditshwantsho; tlhaloso ya mafelo/ ditshwantsho; tlhaloso ya mafelo/
dijalo/diphologolo/ dijalo/diphologolo/tsamaiso ya dilo dijalo/diphologolo/
tsamaiso ya dilo tsamaiso ya dilo
29 – 30 Go etsisa motshameko; mmuisano Puisano; mmuisano Puisano; mmuisano
Dibeke Kgweditharo 4
31- 32 Puisano, motshameko wa puo; Kgang, motshameko wa puo, Kgang, puisano, mmuisano
kgang tatelano ya ditiragalo tsa gago
33 – 34 Setlhangwapono sa Setlhangwa sa tshedimosetso ; Setlhangwa sa tshedimosetso,
tshedimosetso sekao, Setlhangwa sa dintlha, phousetara metshameko ya puo; ditlhaloso
ditshwantsho;ditlhangwapono sekao
diphousetara/dikitsiso; melaetsa
35 – 36 Kgang, motshameko wa puo Kgang, leboko, tatelano ya Kgang, leboko
ditiragalo tsa gago
37 – 38 Dipuisano; puo; tshedimosetso, Setlhangwa sa tshedimosetso, Setlhangwa sa tshedimosetso le
setlhangwa sa tshedimosetso; dipuisano ditlhangwa tsa pono; setlhangwa sa tshedimosetso le
sekao; ditšhate ditlhangwa tsa pono, phousetara
setlhangwapono sekao phousetara
/dikitsiso
39 – 40 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
3.2.2 Tshobokanyo ya mefuta ya ditlhangwa go ralala kgato
Mofuta wa
Dipopego tsa puo tse di fitlhelwang mo mofuteng mongwe le mongwe wa Setlhangwa
Setlhangwa
Tatelano ya Puo ya tlhaloso, sekao. matlhaodi, matlhalosi
ditiragalo tsa gago
Dipaka, sekao. pakapheti
Mafoko a nako go golaganya ditiragalo, sekao. matlhalosi a nako
Mafoko a re bolelelang jang, leng, kae, le mang
Dipolelonolo
Makopanyi, sekao. gaufi, ka bonako, morago, jalo le jalo
Puosebui le puopegelo
Maina le maemedi
Tatelano ya Matlhalosi le dipolelwanatlhalosi
ditiragalo tse di
Maina le maemedi
nang le mabaka
Matlama
Dipaka, sekao. pakaphethi
Madiri
26 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Mofuta wa
Dipopego tsa puo tse di fitlhelwang mo mofuteng mongwe le mongwe wa Setlhangwa
Setlhangwa
Kgang le diterama Madiri
Matlhalosi go tlhalosa tiro
Matlhaodi go tlhalosa baanelwa le maitshetlego
Dipolelonolo le dipolelopate
Makopanyi (bogolo jang mafoko a nako) go bontsha tatelano ya ditiragalo, sekao. latelang, ka bonako,
morago jalo le jalo
Puosebui le Puopegelo
Mefuta ya dipaka bogolo jang pakapheti
Matshwao a puiso, sekao. khutlwana, letshwao la tsiboso, letshwao la potso
Maboko Puo ya papiso/dikapuo, sekao. mothofatso, tshwantshanyo, tshwantshiso jalo le jalo
Maina
Matlhaodi
Maemedi
Matlhalosi
Matlama
Dipolelonolo
Tsamaiso/ Ditaelo/ Madiri a dirisiwa gantsi mo tshimologong ya taelo e nngwe le nngwe
Dikaelo
Lediri le le mo mokgweng wa go laela
Matlhalosi
Mafoko a re bolelelang jang, leng, kae, le mang
Makopanyi go bontsha tatelano mo dikgatong, ka bonako, morago jalo le jalo
Matlama
Dipaka
Masupi
Dipuisano Madiri
Matlama
Maemedi
Dipopego tsa dipolelo sekao. dipotso
Dipaka, sekao. pakatlang/ pakaisago
Ditlhangwa tsa Maina
tshedimosetso
Dipaka tsa madiri, sekao. pakatlang/ pakaisago
Madiri
Matlhaodi
Matlama
Masupi
Maemedi
Kgodiso ya tlotlofoko, e.g. Tlotlofoko ya go bapisa kamano e e sa tshwaneng, (malatodi)
Matshwao a puiso sekao. phegelwana
Ditlhaloso Dipaka sekao. pakajaanong
Maina
Matlhaodi
Masupi
PPKT 27
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6
TSHEDIMOSETSO
• Tatelano ya ditiragalo tsa kanelo • Tatelano ya ditiragalo tsa dintlha/ • Tlhaloso jaaka buka ya kaelo,
le tlhaloso sekao. dikgang/ kanelo / tlhaloso sekao. dikgang/ dithanodi, ditlhaloso, ditlhangwa go
dikgangkhutswe, tlhaloso ya sengwe- dikgangkhutswe, tlhaloso ya sengwe- tswa go dirutwa tse dingwe.
se se theetsweng/lebisitsweng mo se se theetsweng/lebisistweng mo
• Tatelano ya ditiragalo e e nang le
dintlheng dintlheng
mabaka jaaka dipego tsa dikgang
• Ditlhangwa tsa kakaretso tsa kitso • Ditlhangwa tsa kakaretso tsa kitso (ditlhogo tsa dikgang, go tlhalosa
ditlhogo tsa dikgang, go tshwaela ka
• Ditlhangwa tsa mmedia jaaka • Ditlhangwa tsa tshedimosetso
tiriso ya mmele, ditlhaloso tsa dipaki)
dikitsiso mo seyalemoweng
• Ditlhangwa tsa mmedia jaaka
• Ditlhangwa tsa tshedimosetso
• Ditaelo jaaka ditaelo tsa go lekelela, dikitsiso mo seyalemoweng
melawana ya metshameko, dikaelo • Ditlhangwa tsa mmedia: dipapatso/
• Ditaelo jaaka ditaelo tsa go lekelela,
diphasalatso, diphousetara le
• Ditlhangwa tsa pono: dimmepe, melawana ya metshameko, dikaelo
diathikele tsa dimakasine
ditshwantsho
• Ditlhangwa tsa pono: dimmepe,
• Ditaelo jaaka ditaelo tsa go lekelela,
ditshwantsho
melawana ya metshameko, dikaelo
• Ditlhangwapono: dimmepe,
ditshwantsho
DIKWALO
• Dikanelo: ditlhangwa tse e seng tsa • Dikanelo: sekao. ditlhangwa tse e • Dikanelo: sekao. ditlhangwa tse e
nnete mme di lebega e kete ke tsa seng tsa nnete mme di lebega e kete seng tsa nnete mme di lebega e kete
nnete, sekao. dikinane, dinoolwane, ke tsa nnete, dikinane, dinoolwane, ke tsa nnete, dikinane, noolwane,
maitlhomo, tekelelo, dikgang tsa maitlhomo, tekelelo, dikgang tsa maitlhomo, tekelelo, dikgang tsa
nnete mo botshelong mme di nnete mo botshelong mme di nnete mo botshelong mme di
tshegisa. tshegisa, ditlhangwa tsa hisetori tshegisa, ditlhangwa tsa hisetori,
ditlhangwa tsa saense, maboko a
• Tatelano ya ditiragalo tsa gago • Tatelano ya ditiragalo tsa gago
kanelo
jaaka motlotlo wa ditiragalo tse jaaka motlotlo wa ditiragalo tse
dikhutshwane (ditiragalo ka tatelano) dikhutshwane (ditiragalo ka tatelano) • Tatelano ya ditiragalo tsa gago
go kwala bukatsatsi, leboko, go kwala bukatsatsi , leboko, jaaka motlotlo wa ditiragalo tse
motshameko, go etsisa motshameko motshameko, go etsisa motshameko dikhutshwane (ditiragalo ka tatelano,
tshwaelo ka mong) go kwala
• Go etsisa motshameko, kgotsa
bukatsatsi, lokwalotshelo
leboko
• Leboko, motshameko,
motshamekoketsiso
LOAGO/TIRISO
• Dipuisano sekao. go dira dikopo, go • Dipuisano sekao. go dira dikopo, go • Dipuisano sekao, go dira dikopo, go
neela tshedimosetso ka balelapa neela tshedimosetso ka setšhaba neela tshedimosetso ka setšhaba
• Ditlhangwa tse di khutshwane tsa • Ditlhangwa tse di khutshwane tsa • Ditlhangwa tse di khutshwane tsa
loago: dikarata, dintlha, melaetsa loago: ditlhaloso, melaetsa loago: dikarata, dintlha, melaetsa
• Ditlhangwa tsa loago/ ditlhangwa tsa
tiriso: ditlhaloso, melaetsa
28 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
3.2.3 Boleele jwa ditlhangwa tsa Puotlaleletso ya Bobedi (tse barutwana ba tshwanetseng go di tlhagisa)
Setlhangwa Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6
Temana
• mafoko Mafoko a le 10 – 20 Mafoko a le 20 - 30 Mafoko a le 30 - 40
• dipolelo Dipolelo di le 3 – 4 Dipolelo di le 4 – 6 Dipolelo di le 6 – 8
Ditlhangwa tsa molomo
tsa boitlhamedi sekao.
tatelano ya ditiragalo Metsotso e le 3 Metsotso e le 3 Metsotso e le 3-4
kgotsa go boeletsa/tlotla
dikgang
Ditlhangwa tsa
boitlhamedi tse di
kwadilweng le ditlhangwa Mafoko a le 20 Mafoko a le 30 Mafoko a le 40
tsa tshedimosetso, sekao. Temana e le 1 Temana e le 1 Ditemana di le 2
tatelano ya ditiragalo,
dikgang, dipegelo
Ditlhangwa tse di
khutshwane sekao.
Mafoko a le 10 – 20 Mafoko a le 20 – 30 Mafoko a le 30 – 40
• melaetsa, dintlha
• ditlhaloso
3.2.4 Boleele jwa ditlhangwa tsa Puotlaleletso ya Bobedi (tse barutwana ba tshwanetseng go dira ka tsona)
Tiro Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6
Ditlhangwa tse di leele
tsa tekatlhaloganyo ya
Mafoko a 100-150/ metsotso Mafoko a 150-200/ metsotso Mafoko a 200-250/ metsotso
theetso sekao. dikgang,
e le 5 e le 5 e le 5
dipotsotherisano, terama,
dipegelo tsa dikgang
Ditlhangwa tse di
khutshwane tsa
tekatlhaloganyo
Mafoko a le 50-60/metsotso Mafoko a le 60-70/metsotso Mafoko a le 70-80/metsotso
ya theetso sekao:
e le 1-2 e 1-2 e 1-2
dikitsiso, ditlhangwa tsa
tshedimosetso, ditaelo,
dikaelo
Ditlhangwa tsa
tekatlhaloganyo ya puiso Mafoko a le 100-150 Mafoko a le 150-200 Mafoko a le 200-250
le puiso e e tseneletseng.
3.2.5 Tlotlofoko e e tshwanetseng go fitlhelelwa ke barutwana ba Puotlaleletso ya Bobedi
Kgweditharo 1 2 3 4
Tlotlofoko Mophato 4 20 – 30 30 – 40 40 – 50 50 – 60
Mafoko a a
buiwang a a Mophato 5 60 – 710 70 – 80 80 – 90 90 – 100
tlwaelegileng Mophato 6 100 – 110 110 – 120 120 – 130 130 – 150
Tlotlofoko ya go 30 – 50 30 – 50 30 – 50 30 – 50
buisa (mafoko a Mophato 4
(10 – 20) (10 – 20) (10 – 20) (10 – 20)
mašwa)
Mophato 5 50 – 80 50 – 80 50 – 80 50 – 80
Mophato 6 80 – 100 80 – 100 80 – 100 80 – 100
PPKT 29
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
3.3 DITHULAGANYO TSA GO RUTA
Thulaganyo ya go ruta e bontsha bonnye jwa diteng tse di tshwanetseng go rutwa mo kgweditharong. Thulaganyo/
tlhatlhamano ya diteng e e neilweng mo tshekong ya dibeke di le pedi ga e a rebolwa (ga e pateletse gore o e sale
morago jaaka e ntse) , mme nako e e neilweng ke kaedi ya tekanyetso ya nako e e ka tsewang go fetsa diteng.
Barutabana ba tshwanetse go itlhamela dithulaganyo tsa go ruta tsa bona/dithulaganyetso ba dirisa dibukakgakololo
tsa bona go ruta diteng ka tsheko ya dibeke di le pedi, ba dirisa thulaganyo/tlhatlhamano le lebelo la diteng. Diteng
tse di tlhagisitsweng mo tshekong ya dibeke di le pedi ke ditlhangwa/ditirwana tse di botlhokwa tse di nang le dikgono
le ditogamaano tse barutwana ba tlhokang go di godisa.
3.3.1 Ditlhangwa di lomagana/golagana jang mo tshekong ya dibeke di le pedi.
Ditlhangwa tse di farologaneng di dirisitswe jaaka motheo wa go ruta mo tshekong ya dibeke di le pedi. Di tlhophilwe
ka ntlha ya gore di golagana jang go bopa yuniti e e lotaganeng, sekao. barutwana ba tla reetsa kgang morago ba
buise kgang. Ba tla kopiwa go kwala tlhaloso ya lefelo kgotsa ya motho e khutshwane ya molomo (e e tla golaganang
le kgang) kgotsa ba ka kopiwa go kwala molaetsa ka kgang e ba e buisitseng. Tlhopha thitokgang e e tla dirisiwang
mo tshekong nngwe le nngwe ya ya dibeke di le pedi e e tla kgontshang morutabana go golaganya ditirwana sentle.
Lebaka la go dirisa dithitokgang ke go dira gore go kgonagale go dirisiwa tlotlofoko gape le dipopego tsa puo
mo tirisong e e nang le bokao. Mo tirisong, go lotaganya go tshitsinya pharologano: Pharologano ya popego, ya
ditirwana, ya ditlhangwa le ya dithitokgang.
3.3.2 Mokgwa o ditlhangwa/ ditirwana di rulaganeng/latelanang go ralala tsheko ya dibeke di le pedi.
Ditlhangwa ga di a tshwanela go rutwa ka thulaganyo e e rileng. Ka nako e ntsi, go tshwanetse ga nna le setlhangwa/
tirwana ya go reetsa le go bua go baakanyetsa tirwana ya go buisa kgotsa go kwala. Dinako dingwe, ditlhangwa
tsa go reetsa le go bua di tshwanetse go tswa mo setlhangweng sa go buisa. Barutwana ba tshwanetse go dira
ka ditlhangwa tse di farologaneng tsa tiro ya molomo le ka go buisa, pele ba kopiwa go kwala ditlhangwa tse. Mo
mabakeng a mantsi, setlhangwa sa theetso, sekao. kgang e tla farologana le go nna ya maemo a a kwa godimo go
gaisa eo barutwana ba tla e buisang. Seno ke ka ntlha ya gore bokgoni jwa barutwana jwa theetso bo godile go na
le jwa go buisa.
3.3.3 Mefuta ya ditlhangwa tse di rebotsweng/tlhaotsweng le go tshitsinngwa.
Go na le mefuta ya ditlhangwa tse di rebotsweng/tlhaotsweng tse di tshwanetseng go rutwa mo tshekong ya dibeke
dingwe le dingwe di le pedi. Ditlhangwa tse, di tlhagisitswe sentle mo thulaganyong ya go ruta mme di tshwanetse
go fitlhelwa mo bukakgakololong e e rebotsweng.
Mo mabakeng a le mantsi, ga go na mofuta wa kgang o o rebotsweng/tlhaotsweng. Ditlhopho di ka dirwa go tswa
mo dikgannye tsa sešwa tse di farologaneng, dikgang tsa kgopolo (sekao. dikgang tsa tekelelo, tsa setso sekao.
ditlhamane, dinoolwane le dikinane) tse di leng teng. Seno ke nnete ka maboko le dipina.
Mo mabakeng otlhe, puisotlaleletso e tshwanetse go amana le ditlhogo le dithitokgang tsa ditlhangwa tse di
rebotsweng/tlhaotsweng mo tshekong ya dibeke di le pedi. Se, se botlhokwa ka se matlafatsa kitso le go tlhaloganya
tlotlofoko le dikgopolo tse di amanang le setlhogo tsa morutwana wa Puotlaleletso ya bobedi.
30 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
3.3.4 Palo ya ditlhangwa tse di botlhokwa mo tshekong ya beke di le pedi.
Mo tshimologo ya ngwaga, ka tlwaelo go na le mofuta wa setlhangwa o le mongwe kgotsa tirwana e le nngwe mo
tshekong ya dibeke di le pedi. Ka nako dingwe go ka nna le mefuta ya ditlhangwa e le mebedi kgotsa ditirwana mo
tshekong ya dibeke di le pedi. Ruta mefuta e ya ditlhangwa le ditirwana tse di tsamaelanang le le tsona o sa lebale
gore barutwana ba tla ithuta ka tsona gantsinyana mo pakeng ya ngwaga.
3.3.5 Dipopego tsa puo le melawana di rutiwang jang
Karolo ya diteng tsa “dipopego tsa puo le melawana” e tswa mo mefuteng ya ditlhangwa tse di rebotsweng/
tlhaotsweng ka fa tlase ga ditlhogo tsa Go reetsa le Go bua, Go buisa le Go kwala, gape ba tla neelwa tlhokomelo
ka tlwaelo mo kgatong ya go dira ka ditlhangwa, gape le ka nako e e neetsweng ya Go reetsa le Go bua, Go buisa
le Go kwala. Sekao. fa kgang e dirwa, barutwana ba tla dirisa ka tlwaelo paka phethi, gape ba tla buisa ditlhangwa
ba dirisa paka e.
Le gale, go botlhokwa gore ditirwana tse di tsepameng mo popegong ya puo e e rileng mo tirisong di bopiwe. Tlhopha
ntlha go tswa mo karolong ya “Dipopego tsa puo le melawana” go neela barutwana katiso e e tlaleletsang ka ntlha e.
Bopa ditirwana tse di nang le bokao mo barutwaneng le tse di amanang le ditlhangwa tse ba di ithutang mo tshekong
ya dibeke di le pedi.
Ditirwana tsa mofuta o, di tshwanetse go dirwa fa barutwana ba ntse ba tsweletse pele go tloga ka mophato 4 go
fitlha go 6. Tlhopha ka tlhokomelo gore ke melao efe e e tshwanetseng go tlhalosetswa barutwana, mme e se ke ya
nna mentsi.
Barutwana ba Puotlaleletso ya Bobedi ba ithuta puo ka go nna le kamano le yona, le ka go e dirisa. Ikatiso gangwe
le gape ka dipopego tsa puo le melawana di tla oketsa bokgoni jo. Go ruta go tshwanetse ga tsenyeletsa dikgono
tsotlhe tsa puo le dipopego tsa puo le melawana gonne di nyalelana. Tsotlhe tse di tshwanetse go rutwa mo tirisong.
Dithitokgang tse di tshitsintsweng – Lenaane la kaelo
• Diphologolo • Ntlo
• Mmele • Dikgatlhegelo le tse e seng
• Diaparo • dikgatlhegelo
• Mebala • Mmino
• Matsatsi le dikgwedi • Tlhago/ tikologo
• Maikutlo • Mafelo
• Balelapa • Sekolo
• Dijo • Metshameko
• Ditumediso • Nako
• Sefetisanako • Dipalangwa
• Maemo a bosa le ditlha
PPKT 31
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
3.4 DITENG LE DITHULAGANYO TSA GO RUTA PUOTLALELETSO YA BOBEDI
MOPHATO 4
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le Go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
1-2 Reetsa le go bua Puiso Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
puisano e e bonolo ka
Buisa mafoko a a Kwala mafoko a motheo • Agelela mo kitsong
puo e e ikaeletsweng
ikaegileng ka puisano e e ya medumo go peleta
(sekao ditumediso) • Kwala mafoko ka kgang
kwadilweng mafoko sekao. aga
• Araba dipotso tse di mafoko a lesika le le
• Araba dipotso tse
bonolo lengwe a a theetsweng
di bonolo ka ga
mo mo goreng a duma
• Neela baanelwa maina setlhangwa
kgotsa a lebega jang
• Dirisa dipuo tse di • Tlhagisa maikutlo ka ga
• Agelela mo kitsong ya
farologaneng mo setlhangwa
mafoko a o a bonang
polelong e le nngwe fa
• Buisanang ka tlotlofoko thata mo tikologong
go tlhokega
e ntšhwa go tswa mo
Dira ka mafoko
Ikatise go reetsa le go setlhangweng se se
bua buisitsweng • Tlhaloganya le go dirisa
mafoko mo tirisong
• Gatelela go ikatisa ka • Neela mopeleto
medumo wa mafoko a le Tlotlofoko mo tirisong
matlhano go tswa mo
setlhangweng se se
buisitsweng
3-4 Go reetsa le go bua Go buisa Go kwala Dira ka mafoko
Puisano ka puo Buisa mafoko a a Itsise setlhangwa • Agelela mo kitsong
e e ikaeletsweng ikaegileng ka puisano ya medumo go peleta
Kwala mafoko a a
(sekao. puisano mo mafoko sekao. aga
bonolo
phaposiborutelong) mafoko a lesika le le
• Dirisa mafoko a a lengwe a a theetsweng
• Araba dipotso
maleba mo mo goreng a duma
• Buisanang ka tlotlofoko kgotsa a lebega jang
e ntšhwa
• Agelela mo kitsong ya
• Dirisa dipuo tse di mafoko a o a bonang
farologaneng mo thata mo tikologong
polelong e le nngwe fa
Tlotlofoko mo tirisong
go tlhokega
32 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le Go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
5-6 Reetsa kgang Buisa itsise setlhangwa Dira ka mafoko
Tlhopha go tswa mo Buisa nopolo go tswa mo Kwala ka ga kgang • Kgaoganya mafoko ka
ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa dinoko sekao. go-nne/
• Kwala mafoko kgotsa
sešwa tse e seng tsa dipadiso/dipadi kgotsa po-le-lo
dipolelwana ka ga
boammaaruri fela di Faele ya Metswedi ya
kgang • Dira ka mafoko a a
utlwala jaaka tsa nnete/ Morutabana
simololang ka ditlhaka
dikgang tsa setso/tatelano • Kwala mafoko a gago
• Kopanya le go tse di tlhophilweng
ya ditiragalo tsa gago/ go tlhagisa maikutlo ka
tshwantshanya mafoko
ditlhangwa tsa go lekelela ga kgang Dira ka dipolelo
ka ga kgang ka
/ dikgang tsa nnete tsa mo
tshegetso Rekota mafoko le bokao • Tiriso ya thuanyisedirwa
botshelong
jwa ona mo thanoding sekao. Mosidi o a mo
• Tlhagisa maikutlo ka
Setlhangwa go tswa mo ya gago. rata
kgang
bukakgakololong kgotsa
• Dirisa dithalo kgotsa • Dirisa popego ya
Faele ya Metswedi ya • Araba dipotso ka ga
mafoko o dirisa mafoko lediritota sekao rema,
Morutabana setlhangwa
kgotsa ditlhaloso go remile
• Araba dipotso tse di Ikatise go buisa bontsha bokao, jalo le
bonolo jalo
• Buisetsa kwa godimo le
• Neela baanelwa maina go itsise kakanyo ya go
kapodisa le go tlhagisa
• Dirisa mafoko go
maikutlo sentle
tlhagisa maikutlo ka
kgang
• Dirisa dipuo tse di
farologaneng mo
polelong e le nngwe fa
go tlhokega
PPKT 33
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le Go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
7-8 Reetsa le go diragatsa Buisa ditlhangwa tsa Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
ditaelo tse di bonolo ditsamaiso (ditaelo) tse
Kwala ditaelo tse • Peleta mafoko a
Sekao. resipe/ditaelo tsa di bonolo sekao. resipe/
di bonolo o dirisa a tlwaelegileng ka
go dira sengwe ditaelo tsa go dira sengwe
letlhomeso nepagalo, o dirisa
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo thanodi ya gago
• Neela ditaelo dinomore
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa
• Dirisa thanodi go
Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya • Dirisa tatelano e e
lebelela mopeleto le
Morutabana Morutabana nepagetseng (rulaganya
bokao jwa mafoko
ka tatelanao e e
• Araba dipotso • Pele ga puiso le
nepagetseng) Dira ka dipolelo
dipuisano: bonelapele
• Reetsa le go araba
go tswa mo setlhogong • Kwala ditaelo/ mafoko o • Dirisa modirisotaelo
sentle
le ditshwantsho dirisa letlhomeso
• Tlhaloganya le go dirisa
Neela ditaelo tse di
• Araba dipotso ka ga • Siamisa mopeleto o kganetso
bonolo
setlhangwa dirisa thanodi
• Dirisa dipaka sekao. (ke
• Dirisa dintlha tse di
• Buisanang ka tatelano Rekota mafoko le bokao feditse)
kgethegileng e bile di
ya ditaelo mo thanoding ya gago
nepagetse • Itsise tiriso ya bongwe
• Diragatsa ditaelo • Dirisa dithalo kgotsa le bontsi ka nepagalo.
• Dirisa tatelano e e
mafoko go bontsha
siameng Ikatise go buisa Tlotlofoko mo tirisong
bokao jalo le jalo
Ikatise go reetsa le go • Buisetsa kwa godimo • Dirisa mafoko a a
bua go ikhumisa mme o itsise kakanyo tserweng go tswa mo
ya go kapodisa le go puisong ya kopanelo
Tlhopha e le nngwe go
tlhagisa maikutlo sentle kgotsa puiso ya mong
ikatisa ka yona letsatsi
lengwe le lengwe) .
• Diragatsa raeme e e
bonolo ya pina kgotsa
leboko
• Araba ditaelo ka go
dirisa dikarolo tsa
mmele
• Tshameka motshameko
wa puo
• Gatelela go ikatisa ka
medumo
34 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le Go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
9-10 Reetsa pina/ leboko le le Buisa leboko kgotsa Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
bonolo maboko a a bonolo
Kwala dipolelo di • Mafoko a a welang mo
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo le 2-3 ka leboko le lesikeng le le lengwe go
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa le tlhophilweng mo ya ka tiriso sekao. buka
Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya letlhomesong le tsebe kgotsa pene le
Morutabana Morutabana pampiri kgotsa kopi le
• Kwala dipolelwana tse
pirinki, mathe le leleme
• Buisana ka dikakanyo • Pele ga puiso: di bonolo
tsa botlhokwa bonelapele go tswa Dira ka dipolelo
Ikatise gokwala go
mo setlhogong le
• Amanya le maitemogelo ikhumisa • Dirisa matshwao a
ditshwantsho
a gago puiso
• Kwala mafoko a a
• Dirisa ditogamaano
• Dirisa dipuo tse di simololang ka modumo • Dirisa matshwao a
tsa go buisa sekao.
farologaneng mo o o tshwanang sekao. tsiboso
bonelapele, leba
polelong e le nngwe fa buka, busa
ditshwantsho ka Tlotlofoko mo tirisong
go tlhokega
kelotlhoko, dirisa Rekota mafoko le bokao
• Dirisa mafoko a
• Bontsha mafoko a a metlhala ya tiriso jwa ona mo thanoding
a tserweng mo
simololang ka modumo ya gago
• Araba dipotso ka ga ditlhangweng tse
o le mongwe
setlhangwa • Dirisa dithalo/dipolelo/ di buisitsweng ka
• Tlhagisa maikutlo a dipolelwana/mafoko. o kopanelo kgotsa
• Supa morumo le moribo
a tlhotlheletswang ke dirisa mafoko kgotsa morutwana ka nosi
setlhangwa • Kgaoganya mafoko go ditlhaloso go bontsha
ya ka dinoko bokao, jalo le jalo.
• Diragatsa pina/mela e e
tlhophilweng • Tlhagisa maikutlo a
a tlhotlhelediwang ke
Tshameka motshameko
setlhangwa
wa puo
Buisa le go ranola
• Sala ditaelo morago
malepa a mafoko (go
• Dirisa tlotlofoko ikhumisa)
Ikatise go reetsa le go • Peleta mafoko ka
bua go ikhumisa nepagalo
Tlhopha e le nngwe go • Bontsha go tlhaloganya
ikatisa ka yona letsatsi bokao jwa mafoko
lengwe le lengwe) .
Ikatise go buisa
• Diragatsa raeme e
• Buisetsa kwa godimo
e bonolo, ya leboko
o dirisa kapodiso ya
kgotsa ya pina
mafoko, moribo le
• Tsibogela ditaelo ka tlhagiso ya maikutlo e e
bowena. maleba
• Tshameka motshameko Akanya ka setlhangwa
wa puo o o bonolo se se buisitsweng ka
nako ya puisokopanelo
• Gatelela go go ikatisa
kgotsa puiso ka mong/
ka medumo
ka nosi
• Tlhagisa maikutlo a a
bonolo ka setlhangwa
se se buisitsweng
(sekao. dilo tse o di
ratang le tseo o sa di
rateng)
PPKT 35
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
11-12 Reetsa kgang Buisa kgang Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo Kwala molaetsa o • Agelela mo kitsong
ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa mokhutshwane ya medumo go peleta
sešwa tse e seng tsa Faele ya Metswedi ya mafoko sekao. go
• Tlhopha diteng tse di
boammaaruri fela di Morutabana dirisa mafoko a
maleba
utlwala jaaka tsa nnete/ lesika le le lengwe
• Pele ga puiso le
dikgang tsa setso/tatelano • Tlhalosetsa mongwe ka go ya ka mokgwa o a
dipuisano: bonelapele
ya ditiragalo tsa gago/ ga setlhangwa dumisiwang ka gona
go tswa mo setlhogong
ditlhangwa tsa go lekelela kgotsa a lebegang ka
le mo ditshwantshong • Feleletsa ka leina la
/ dikgang tsa nnete tsa mo gona.
gago
botshelong • Araba dipotso ka ga
• Agelela mo kitsong ya
kgang Rekota mafoko le bokao
Setlhangwa go tswa mo mafoko a a bonwang
jwa ona mo thanoding
bukakgakololong kgotsa • Supa maitshetlego le thata mo tikologong
ya gago
Faele ya Metswedi ya baanelwa
• Dirisa kitso ya tatelano
Morutabana • Dirisa dithalo kgotsa
Dira tirwana ya ya dialefabete le
mafoko o dirisa mafoko/
• Tshwaela pele ka se se tekatlhaloganyo ka ditlhaka tsa ntlha tsa
ditlhaloso go bontsha
tla diragalang setlhangwa (tiro ya lefoko go bona mafoko
bokao, jalo le jalo
molomo) mo thanoding
• Araba dipotso tse di
bonolo • Buisanang ka tlotlofoko • Dikao tsa bongwe le
e ntšhwa e e tswang bontsi.
• Neela baanelwa ba
mo setlhangweng se se
ba tlhagelelang mo • Dirisa bong sekao.
buisitsweng
kgannye maina ka kgomo/pholo
nepagalo • Dirisa thanodi
Dira ka dipolelo
Ikatise go reetsa le go Ikatise go buisa
• Agelela mo tirisong ya
bua go ikhumisa
• Buisetsa kwa godimo o mainatota
(Tlhopha e le nngwe go dirise kapodiso, tlhagiso
Tlotlofoko mo tirisong
ikatisa ka yona letsatsi ya maikutlo le lebelo le
lengwe le lengwe) . le maleba • Mafoko a a tserweng
mo ditlhangweng tse
• Diragatsa raeme e e
di buisitsweng ka
bonolo ya leboko kgotsa
kopanelo kgotsa di
pina
buisitswe ke morutwana
• Tsibogela ditaelo ka ka nosi
go dirisa dikarolo tsa
mmele
• Tshameka motshameko
o o bonolo wa puo
• Gatelela go ikaisa ka
medumo
36 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
13-14 Reetsa setlhangwa sa Buisa ditlhangwapono Kwala setlhangwa Dira ka mafoko
tshedimosetso sekao. tsa tshedimosetso sa tshedimosetso ka
• Itsise bontsi
ditlhogo tse di bonolo sekao. ditshwantsho tshegetso/thuso (mo
sekao. go buisana kwa dimmepe/dithalo letlhomesong) • Mafoko a a nang le
marekelong medumo e meleele le e
Setlhangwa go tswa mo • Tlatsa ka mafoko
mekhutshwane
Setlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa a a tlhaelang mo
bukakgakololong kgotsa Faele ya Metswedi ya setlhangweng se se Dira ka dipolelo
Faele ya Metswedi ya Morutabana kwadilweng kgotsa
• Tlhaloganya le go dirisa
Morutabana tshobokanyo
• Pele ga puiso le marui sekao. (dinko tsa
• Tlhaola tshedimosetso dipuisano: bonelapele • Dirisa tlotlofoko e e ga Lerato)
e e kethegileng/ go tswa mo setlhogong maleba
• Itsise dipaka
totobetseng le ditshwantsho
• Dirisa tlotlofoko e
Tlotlofoko mo tirisong
• Amanya le maitemogelo • Botsa le go araba ntšhwa go tswa mo
a gago dipotso tse di bonolo setlhangweng se se • Dirisa mafoko a
buisitsweng a tserweng mo
• Dirisa dipuo tse di • Buisanang ka
ditlhangweng tse
farologaneng mo dikakanyo tsa Tlhama setlhangwa sa
di buisitsweng ka
polelong e le nngwe fa botlhokwa pono sekao. phousetara
puisokopanelo kgotsa
go tlhokega e e phasalatsang
• Ranola kitso mo puiso ka nosi
tiragalo
Reetsa le go tsibogela ditlhangweng tsa pono
• Makaelagongwe
puisano e e bonolo ya • Itsise setlhangwa
Buisa Setlhangwapono (mafoko a a nang le
molomo/ditaelo/tlhaloso
sekao. phousetara e e • Tlhopha tshedimosetso bokao bo le bongwe
• Diragatsa ditaelo/ phasalatsang tiragalo e e maleba sekao (madi> tšhelete)
ditlhaloso
• Pele ga puiso le • Dirisa kagego e e
• Bontsha go tlhaloganya dipuisano: bonelapele siameng
tlotlofoko e e amang go tswa mo setlhogong
• Dirisa diponagalo tsa
le puisano/ditaelo/ le ditshwantsho/
boakanyetsi jaaka
ditlhaloso didiriswa tsa ono
jaaka mmala le bogolo
Reetsa tlhaloso le go • Ranola kitso jo bo farologaneng
tlhalosa selo kgotsa mefuta e e
• Buisanang ka
farologaneng ya difonto/
• Tlhaola selo le go se maitlhomo a setlhangwa
mokwalotlanyo
tlhalosa sentle
• Buisanang ka puo
Rekota mafoko le bokao
• Dirisa mafoko a a nngwe e e dirisitsweng
jwa ona mo thanoding
tlhalosang selo sentle
• Tlhaola le go buisana ya gago
• Dirisa mafoko a ka diponagalo tsa
• Dirisa dithalo kgotsa
mangwe a mašwa boakanyetsi jaaka
dipolelo/dipolelwana o
mmala le bogolo jo bo
• Dirisa matlhaodi dirisa mafoko kgotsa
farologaneng kgotsa
ditlhaloso go bontsha
Ikatise go reetsa le go difonto/mekwalotlanyo
bokao, jalo le jalo
bua ya mefuta.
Tlhopha e le nngwe go
ikatisa ka yona letsatsi
lengwe le lengwe) .
• Diragatsa raeme e e
bonolo ya leboko kgotsa
pina
• Tsibogela ditaelo ka
go dirisa dikarolo tsa
mmele
• Tshameka motshameko
o o bonolo wa puo
• Gatelela go ikatisa ka
modumo
PPKT 37
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
15-16 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala molaetsa o Dira ka mafoko
mokhutshwane/ dintlha
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Dirisa kitso ya tatelano
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa • Tlhopha diteng tse di ya dialefabete le
Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya maleba ditlhaka tsa ntlha tsa
Morutabana Morutabana mafoko go bona mafoko
• Tlhalosetsa mongwe ka
mo thanoding
• Dira diponelopelo ka se • Pele ga puiso le setlhangwa
se tla diragalang dipuisano: bonelapele • Gatelela bongwe le
• Feleletsa ka leina la
go tswa mo setlhogong bontsi
• Araba dipotso tse di gago
le ditshwantsho
bonolo • Dirisa bong sekao.
Rekota mafoko le bokao
• Araba dipotso ka ga kgomo/pholo
• Neela baanelwa maina jwa ona mo thanoding
kgang
mo kgannye ya gago Dira ka dipolelo
• Itsise maitshetlego le
• Tlhaola baanelwa ka go • Dirisa dithalo kgotsa • Agelela mo tirisong ya
baanelwa
ba tlhalosa ka puo ya dipolelo/dipolelwana o mainatota
molomo Dira tirwana ya dirisa mafoko kgotsa
• Itsise madiri
tekatlhaloganyo ya ditlhaloso go bontsha
Ikatise go reetsa le go
molomo ka setlhangwa bokao, jalo le jalo. • Dirisa mefuta e e
bua
farologaneng ya
• Buisanang ka tlotlofoko
Tlhopha e le nngwe go matlhaodi
e ntšhwa go tswa mo
ikatisa ka yona letsatsi
setlhanngweng se se • Agelela mo go
lengwe le lengwe) .
buisitsweng tlhaloganyeng tiriso ya
• Diragatsa raeme e e dipaka
• Dirisa thanodi
bonolo, pina kgotsa
• Agelela mo tirisong ya
leboko Ikatise go buisa
thuanyi sediri le thuanyi
• Tsibogela ditaelo ka • Buisetsa kwa godimo sedirwa
go dirisa dikarolo tsa ka kapodiso, tlhagiso ya
Tlotlofoko mo tirisong
mmele maikutlo le lebelo tse di
maleba • Agelela mo tirisong ya
• Tshameka motshameko
mafoko a a tserweng
o o bonolo wa puo
mo ditlhangweng tse di
• Gatelela go ikatisa ka buisitsweng ka nako ya
medumo kopanelo kgotsa ka nosi
38 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
17-18 Reetsa le go diragatsa Buisa setlhangwa sa Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
ditaelo sekao. resipe/ tsamaiso (ditaelo)
Kwala ka ga tsamaiso o • Peleta mafoko a
ditaelo tsa go dira sengwe tse di bonolo sekao.
na le tshegetso/ka thuso a tlwaelegileng ka
resipe/ditaelo tsa go dira
Setlhangwa go tswa mo nepagalo o dirisa
sengwe. Setlhangwa go tswa mo
bukakgakololong kgotsa thanodi
bukakgakololong kgotsa
Faele ya Metswedi ya Setlhangwa go tswa mo
Faele ya Metswedi ya • Dirisa thanodi go
Morutabana bukakgakololong kgotsa
Morutabana lebelela mopeleto le
Faele ya Metswedi ya
• Buisanang ka diteng bokao jwa mafoko
Morutabana • Tlatsa diteng mo
tse di kgethegileng/
letlhomesong • Agelela mo kitsong ya
totobetseng tsa • Pele ga puiso le
mafoko a a bonwang
setlhangwa dipuisano: bonelapele • Dirisa dintlha tse
kgapetsakgapetsa mo
go tswa mo setlhogong di kgethegileng/
• Botsa dipotso go bona tikologong
le ditshwantsho totobetseng
tshedimosetso
Dira ka dipolelo
• Buisanang ka diteng • Tlhomama mo
• Reetsa le go araba
tse di kgethegileng/ setlhogong • Dirisa modirisotaelo wa
sentle
totobetseng tsa lediri sekao. (Ema)
• Dirisa thutapuo,
Go neela ditaelo (bonnye setlhangwa
mopeleto le matshwao • Tlhaloganya le go dirisa
dikgato di le pedi)
• Buisanang ka tatelano a puiso kganetso
• Dirisa ditaelo tse di ya ditaelo
• Rekota mafoko le bokao Tlotlofoko mo tirisong
maleba
jwa ona mo thanoding
• Malatodi (mafoko a a
• Itsise tiriso ya madiri ya gago
nang le bokao jo bo
• Neela ditaelo Neela setlhangwa farologaneng sekao.
ka tatelano e e maina/ go feleletsa robala/tsoga)
nepagetseng setlhangwapono sekao.
• Dirisa mafoko a
dithalo/ditshwantsho/
Ikatise go reetsa le go a tserweng mo
dikhathunu/dimmepe
bua ditlhangweng tse di
• Reetsa/ buisa buisitsweng ka nako ya
Tlhopha e le nngwe go
tshedimosetso o puisokopanelo kgotsa
ikatisa ka yona letsatsi
akaretsa dintlha puiso ka nosi
lengwe le lengwe) .
tse di kgethegileng/
• Tsibogela ditaelo ka totobetseng
go dirisa dikarolo tsa
• Dirisa ditaelo tse di
mmele
maleba
• Neela le go diragatsa
• Kwala mafoko mo
ditaelo/dikaelo
mafelong a siameng
• Gatelela go ikatisa ka
Rekota mafoko le bokao
medumo
jwa ona mo thanoding
ya gago
• Dirisa dithalo/dipolelo/
dipole-lwana / mafoko
kgotsa ditlhaloso go
bontsha bokao
19-20 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
PPKT 39
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
21-22 Reetsa setlhangwa sa Buisa setlhangwapono Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
tshedimosetso sekao. sa tshedimosetso sekao.
Neela setlhangwapono • Agelela mo kitsong
ditlhogo tse di bonolo ditshwantsho, dimmepe/
maina/matshwao ya medumo go peleta
sekao. Ba lelapa la me dithalo /dinepe
kgotsa feleletsa mafoko sekao. aga
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo setlhangwapono, sekao. mafoko a a welang mo
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa dithalo/ditshwantsho/ lesikeng le le lengwe
Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya dikha-thunu/dimmepe/ go ya ka mokgwa o
Morutabana Morutabana dinepe o a dumang kgotsa a
lebegang ka ona.
• Tlhaola tshedimosetso • Pele ga puiso le • Reetsa tshedimosetso
e e kgethegileng/ dipuisano: bonelapele e e nang le ditlhaloso • Agelela mo kitsong ya
totobetseng go tswa mo setlhogong tse di kgethegileng/ mafoko a a bonwang
le mo ditshwantshong/ totobetseng kgapetsakgapetsa mo
• Amanya le maitemogelo
didiriswa tsa pono tikologong
a gago • Dirisa ditaelo tse di
• Botsa le go araba maleba • Bongwe le bontsi.
• Dirisa dipuo tse di
dipotso tse di bonolo
farologaneng mo • Kwala maina mo • Kgaoganyo ya mafoko
polelong e le nngwe fa • Buisanang ka mafelong a a siameng a matelele go ya ka
go tlhokega dikakanyo tsa dinoko sekao. pho-lo-
Rekota mafoko le bokao
botlhokwa go-lo
Reetsa le go arabela jwa ona mo thanoding
ditlhaloso tse di bonolo • Ranola ya gago • Agelela mo tirisong ya
tsa molomo tshedimosetsomo bongwe le bontsi
• Dirisa dithalo kgotsa
ditlhangweng tsa pono
• Diragatsa ditaelo dipolelo/mafoko/ Dira ka dipolelo
Dira tirwana ya dipolelwana go bontsha
• Bontsha go tlhaloganya • Agelela mo tirisong ya
tekatlhaloganyo ka bokao jalo le jalo
tlotlofoko e e nyalanang maemeditho (sekao.
setlhangwa (tiro ya
le tlhaloso nna, wena, lona, bona)
molomo)
Ikatise go reetsa le go • Gatelela makopanyi
Buisa setlhangwa se se
bua go ikhumisa
bonolo. • Agelela mo tirisong ya
Tlhopha e le nngwe go maemeditota (sekao.
• Buisanang ka
ikatisa ka yona letsatsi sona, lona yona)
dikakanyo tsa
lengwe le lengwe) .
botlhokwa Tlotlofoko mo tirisong
• Diragatsa raeme e e
• Tsibogela dipotso tse di • Dirisa mafoko a
bonolo, leboko kgotsa
bonolo a tserweng mo
pina
ditlhangweng tse di
Ikatise go buisa
• Tshameka motshameko buisitsweng ka nako ya
o o bonolo wa puo • Buisetsa kwa godimo o puisokopanelo kgotsa
dirisa kapodiso, tlhagiso puiso ka nosi
• Neela le go diragatsa
ya maikutlo le lebelo le
ditaelo/ dikaelo tse di
le maleba
bonolo
• Tlotla dikgang tsa gago
• Boeletsa kgang e o e
utlwileng kgotsa e o e
buisitseng
• Gatelela go ikatisa ka
medumo
40 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
23-24 Tsaya karolo Buisa setlhangwa Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
mo puisanong e sa tshedimosetso
Kwala setlhangwa sa • Dirisa kitso ya tatelano
khutshwane mo sekao. setlhangwa se
tshedimosetso o na le ya dialefabete le
setlhogong se se se khutshwane/ kgang/
tshegetso/ka thuso ditlhaka tsa ntlha tsa
tlwaelegileng leboko/pina
mafoko go bona mafoko
• Tlatsa ka mafoko a
• Refosana Setlhangwa se se tswang mo thanoding
a tlogetsweng mo
mo bukakgakololong
• Tlhomama mo tshosobanyong e e • Gatelela mafoko a a
kgotsa Faele ya Metswedi
setlhogong kwadilweng kgotsa simololang ka ditlhaka
ya Morutabana
setlhangwa tse di tlhophilweng
• Botsa dipotso tse di
• Pele ga puiso le
maleba • Dirisa tlotlofoko e e Dira ka dipolelo
dipuisano: bonelapele
maleba
Ikatise go reetsa le go go tswa mo setlhogong • Dirisa maina le bontsi
bua go ikhumisa le ditshwantsho • Dirisa mafoko mangwe
• Simolola go dirisa
a mašwa go tswa mo
Tlhopha e le nngwe go • Araba dipotso tse di masupi
setlhangweng se se
ikatisa ka yona letsatsi bonolo sekao.Eng ?
buisitsweng Tlotlofoko mo tirisong
lengwe le lengwe) . Mang? leng?
• Dirisa thanodi go bona • Go dirisa mafoko
• Diragatsa raeme e e • Go itsise dipotso tse
mopeleto le tlhaloso ya a a tserweng mo
bonolo, leboko kgotsa di thata jaaka jang, o
mafoko ditlhangweng tse di
pina akanya jang?
buisitsweng ka nako ya
Rekota mafoko le bokao
• Tshameka motshameko Dira tirwana ya puisokopanelo kgotsa
jwa ona mo thanoding
o o bonolo wa puo tekatlhaloganyo ka puiso ka nosi
ya gago
setlhangwa (tiro ya
• Neela le go diragatsa
molomo) • Dirisa dithalo kgotsa
ditaelo/dikaelo tse di
dipolelo o dirisa mafoko
bonolo Ikatise go buisa
kgotsa ditlhaloso go
• Tlotla dikgang tsa gago • Buisetsa kwa godimo o bontsha bokao jalo le
dirisa kapodiso, tlhagiso jalo
• Tlotla gape kgang e o
ya maikutlo le lebelo le
e utlwileng kgotsa o e
le nepagetseng
buisitse
• Gatelela go ikatisa ka
medumo
PPKT 41
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
25-26 Reetsa tshedimosetso e Buisa tshedimosetso e e Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
e leng mo phousetareng leng mo phousetareng
Tlhama le go tlhagisa • Mafoko a a simololang
• Tlhaola tshedimosetso Buisa setlhangwapono, setlhangwapono sekao. ka ditlhaka tse di
e e kgethegileng/ sekao. phousetara phousetara kgotsa kitsiso tlhophilweng
totobetseng
• Pele ga puiso: • Dirisa kagego e e Dira ka dipolelo
• Reetsa le go amanya/ buisanang ka siameng
• Go tlhaloganya le
golaga-nya le ditshwantsho
• Tlhopha tshedimosetso go dirisa maina a a
maitemogelo a gago
• Buisanang ka ga se e e maleba balegang sekao. (buka-
• Buisanang ka setlhangwa se buang dibuka)
• Tlhaola le go buisana
tshedimosetso ka ka ga sona
ka ga diponagalo tse di • Agelela mo tirisong ya
mafoko a gago
• Tlhaola tshedimosetso bonolo tsa boakanyetsi matlhaodi sekao. Fa
• Dirisa dipuo tse di e e kgethegileng/ jaaka mmala, bogolo pele ga leina sekao. e
farologaneng mo totobetseng jo bo farologaneng nnye ntšwa
polelong e le nngwe jwa ditlhaka /
• Tlhaloganya • Dirisa dipopi tsa madiri
mekwalotlanyo/difonto/
Reetsa leboko/ pina go tshedimosetso
tse di farologaneng • Mafoko a a a tserweng
ikhumisa
• Buisanang ka mo ditlhangweng tse di
Kwala dipolelo
• Buisanang ka diteng tsa maitlhomo a setlhangwa buisitsweng ka nako ya
leboko • Dirisa tlotlofokoe e puisokopanelo kgotsa
• Buisanang ka tiriso
maleba puiso ka nosi
• Amanya le maitemogelo nngwe ya puo
a gago • Dirisa kitso ya dinoko
• Tlhaola le go buisana
go aga mafoko a
• Supa morumo le moribo ka ga diponagalo tse di
mašwa
bonolo tsa boakanyetsi
• Tlhaola mafoko a a
jaaka mmala, bogolo Rekota mafoko le bokao
simololang ka medumo
jo bo farologaneng jwa ona mo thanoding
e e tshwanang
jwa ditlhaka / ya gago
• Tlhagisa maikutlo a mekwalotlanyo/difonto/
• Dirisa dithalo kgotsa
tlhotlheletswang ke tse di farologaneng
dipolelo o dirisa mafoko
leboko
Buisa leboko/maboko/ kgotsa ditlhaloso go
• Diragatsa leboko/ mela pina go ikhumisa bontsha bokao, jalo le
e e tlhophilweng jalo
• Pele ga puiso:
Ikatise go reetsa le go bonelapele go tswa
bua go ikhumisa mo setlhogong le
ditshwantsho
• Ikatise o dirisa mafoko
a a etsisang medumo • Dirisa ditogamaano tsa
sekao. tau e a rora, go buisa ka tshegetso/
katse e a ngaola ka thuso sekao.
(dira diponelopelo,
• Gatelela go ikatisa ka
lebelela ditshwantsho
medumo
kgotsa setlhangwa
ka kelotlhoko, dirisa
metlhala ya tiriso
• Supa morumo le moribo
• Kgaoganya mafoko go
ya ka dinoko
• Tlhagisa maikutlo a
a tlhotlheletswang ke
leboko
Ikatise go buisa
• Buisetsa kwa godimo o
dirisa kapodiso, tlhagiso
ya maikutlo le lebelo le
le nepagetseng
42 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
27-28 Reetsa Setlhangwa sa Buisa ditlhangwapono Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
tshedimosetso sekao. tsa tshedimosetso
Neela setlhangwa • Mafoko a a nang le
tatelano ya ditiragalo tse sekao. dimmepe/
maina/go feleletsa medumo e meleele le
di nang le mabaka/ kanelo ditshwantsho/dinepe
setlhangwapono sekao. e mekhutshwane ya
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo dimmepe/ditshwantsho/ ditumanosi
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa dikhathunu/dithalo
Dira ka dipolelo
Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya
• Dirisa ditaelo tse di
Morutabana Morutabana • Simolola go dirisa
maleba
dipopi tsa letlhalosi la
Reetsa tlhaloso le go • Pele ga puiso le
• Neela setlhangwa felo
tlhalosa mafelo/dijalo/ dipuisano: bonelapele
maina/matshwao (o
diphologolo/dilo go tswa mo setlhogong • Tsweletsa tiriso ya
neela leina la karolo
le ditshwantsho mefuta ya madiri
• Tlhaola mafelo ka nngwe le nngwe) ka
nepagalo • Dirisa ditogamaano tsa nepagalo • Agelela mo tirisong ya
go buisa makopanyi go bona
• Dirisa mafoko a a • Dirisa kagego e e
kganetso (fela/mme)
tlhalosang mafelo ka • Tlhaola le go supa siameng go neela
lebaka (gonne/ka
nepagalo ditshwaelo ka maina sekao. o dirisa
gonne)
dikakanyokgolo lefoko kgotsa a le
• Dirisa mangwe a
le dintlha tse di mabedi Tlotlofoko mo tirisong
mafoko a mašwa
kgethegileng/
Rekota mafoko le bokao • Dirisa mafoko a a
• Dirisa matlhaodi totobetseng ka
jwa ona mo thanoding tserweng go tswa mo
tshegetso/ka thuso
Ikatise go reetsa le go ya gago ditlhangweng tse di
bua go ikhumisa • Ranola tshedimosetso buisitsweng ka nako ya
• Dirisa dithalo kgotsa
go tswa mo puisokopanelo kgotsa
Tlhopha e le nngwe go dipolelo o dirisa mafoko
setlhangweng sa pono puiso ka nosi
ikatisa ka yona letsatsi kgotsa ditlhaloso go
lengwe le lengwe) . Dira tirwana ya bontsha bokao, jalo le
tekatlhaloganyo go tswa jalo
• Gatelela go ikatisa ka
mo setlhangweng (tiro
medumo
ya molomo kgotsa e e
• Tshameka motshameko kwadiwang)
o o bonolo wa puo
• Neela le go sala ditaelo/
dikaelo tse di bonolo
morago
• Tlotla dikgang tsa gago
• Boeletsa kgang e o e
utlwileng kgotsa e o e
buisitseng
• Gatelela go ikatisa ka
medumo
PPKT 43
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
29-30 Reetsa mmuisano o Buisa mmuisano Itsise setlhangwa Dira ka mafoko
o buisediwang kwa
Setlhangwa go tswa mo Kwala mmuisano o • Peleta mafoko a a
godimo kgotsa go tswa
bukakgakololong kgotsa dirisa kagego kgotsa tlwaelegileng sentle, o
mo seyalemoweng /
Faele ya Metswedi ya dipudula tsa puo dirisa thanodi ya gago
thelebišene
Morutabana
• Tlhopha baanelwa ba • Dirisa thanodi go
Setlhangwa go tswa mo
• Pele ga puiso le ba maleba netefatsa mopeleto le
bukakgakololong kgotsa
dipuisano: bonelapele bokao jwa mafoko
Faele ya Metswedi ya • Rulaganya puisano ka
go tswa mo setlhogong
Morutabana tatelano Dira ka dipolelo
• Tlhaola tatelano ya
Itsise ketsiso ya • Dirisa letlhomeso ka • Agelela mo go
ditiragalo tsa kgang/
maonelwa mongwe nepagalo tlhaloganyeng le mo
poloto
kgotsa maemo a a tirisong ya dipaka
• Dirisa puosebui ka
tlwaelegileng • Buisanang ka baanelwa
nepagalo • Dirisa matlhalosi a
le maitshetlego
• Tlhopha diteng tse di nako (sekao. maabane,
• Dirisa tlotlofoko
maleba ka tshegetso/ • Dirisa tlotlofoko maloba, kajeno)
ka thuso e e bonolo go • Dirisa thutapuo,
• Simolola go lemoga le
tlhagisa maikutlo a a mopeleto, matshwao a
• Dirisa dintlha ka go dirisa modirisopego
tlhotlheletswang ke puiso le kgaoganyo ya
nepagalo le matshwao a puiso a
setlhangwa mafoko tse di maleba
a maleba
• Tlhomama mo
• Buisanang ka Rekota mafoko le bokao
setlhogong Tlotlofoko mo tirisong
diponagalo tsa jwa ona mo thanoding
• Dirisa puo e e setlhangwa bogolo ya gago • Dirisa mafoko a
farologaneng le e e segolo matshwao a a tserweng mo
• Dirisa dithalo kgotsa
neng e dirisiwa ka puiso le kagego ditlhangweng tse di
dipolelo o dirisa mafoko
nepagalo (sekao. go buisitsweng ka nao ya
Ikatise go buisa kgotsa ditlhaloso go
fetola go tswa mo puisokopanelo kgotsa
bontsha bokao jalo le
Setswaneng go ya mo • Buisetsa kwa godimo o puiso ka nosi
jalo
seAforikanseng) dirisa kapodiso, tlhagiso
ya maikutlo le lebelo le
Ikatise go reetsa le go
le nepagetseng
bua go ikhumisa
Tlhopha e le nngwe go
ikatisa ka yona letsatsi
lengwe le lengwe) .
• Diragatsa raeme e e
bonolo, leboko kgotsa
pina
• Tshameka motshameko
o o bonolo wa puo
• Neela le go diragatsa
ditaelo/dikaelo tse di
bonolo
• Tlotla dikgang tsa gago
• Boeletsa kgang e o e
utlwileng kgotsa e o e
buisitseng
• Gatelela go ikatisa ka
medumo
44 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa se se Kwala temana ka Dira ka mafoko
dipuisanong ka setlhogo khutshwane tshegetso/thuso e e
• Dirisa thanodi go
se se tlwaelegileng rulaganeng
Setlhangwa go tswa mo netefatsa mopeleto le
(sekao. sekolo)
bukakgakololong kgotsa • Dirisa letlhomeso le go bokao jwa mafoko
Setlhangwa go tswa mo Faele ya Metswedi ya tlatsa diphatlha tse di
• Dirisa mafoko a a
bukakgakololong kgotsa Morutabana tlogetsweng
nang le ditlhaka
Faele ya Metswedi ya
• Pele ga puiso le • Dirisa tlotlofoko e e kgotsa medumo e e
Morutabana
dipuisano: bonelapele tlwaelegileng tlhophilweng
• Botsa dipotso tse di go tswa mo setlhogong
Rekota mafoko le bokao Dira ka dipolelo
maleba le go tsibogela le ditshwantsho
jwa ona mo thanoding
dipotso • Simolola go dirisa
• Araba dipotso tse di ya gago
matlhaodi a palo sekao.
• Tlhomama mo bonolo
• Dirisa dithalo kgotsa nngwe, pedi, tharo, wa
puisanong
Dira tirwana ya dipolelo o dirisa mafoko bofelo
31-32 • Tlotla dikakanyo tsa ba tekatlhaloganyo ka kgotsa ditlhaloso go
• Agelela mo tirisong ya
bangwe setlhangwa (tiro ya bontsha bokao jalo le
thuanyi sediri le thuanyi
molomo) jalo
sedirwa
Akanya ka ditlhangwa
• Agelela mo tirisong ya
tse o di buisitseng ka
dipaka
nako ya puiso ya bobedi
kgotsa puiso ka nosi • Agelela mo tirisong ya
matlama a a bontshang
• Ditlhangwapono tse di
maemo
buisitsweng
Tlotlofoko mo tirisong
• Mafoko a a tserweng go
tswa mo ditlhangweng
tse di buisitsweng ka
nako ya puisokopanelo
kgotsa puiso ka nosi
PPKT 45
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
Reetsa dikitsiso tse di Buisa ditlhangwapono Kwala temana kgotsa Dira ka mafoko
bonolo tsa tshedimosetso jaaka dipolelo di le 2 – 3 o
• Peleta mafoko a
dimmepe/ditshwantsho/ dirisa letlhomeso
Setlhangwa go tswa mo a tlwaelegileng ka
dikhathunu
bukakgakololong kgotsa • Dirisa tlotlofoko e e nepagalo o dirisa
Faele ya Metswedi ya Setlhangwa go tswa mo tlwaelegileng o dirisa thanodi ya gago
Morutabana bukakgakololong kgotsa maemedi, makopanyi le
Dira ka dipolelo
Faele ya Metswedi ya dipolelwana
• Buisanang ka
Morutabana • Dirisa makopanyi go
dikakanyo tsa • Dirisa thutapuo e e
bontsha koketsego
botlhokwa • Buisa pele ka maleba, mopeleto le
sekao (le, gape, pele)
tshegetso/thuso: go matshwao a puiso
• Botsa dipotso
dira diponelopele Tlotlofoko mo tirisong
• Dirisa thanodi go
• Araba ka nepagalo pele ka setlhogo le
netefatsa tiriso, • Dirisa mafoko a
ditshwantsho
Ikatise go reetsa le go mopeleto le bokao jwa a tserweng mo
bua go ikhumisa • Araba dipotso tse di mafoko ditlhangweng tse di
bonolo buisitsweng ka nako ya
Tlhopha e le nngwe go Taka, le go neela
puisokopanelo kgotsa
ikatisa ka yona letsatsi Dira tirwana ya sengwe maina
puiso ka nosi
lengwe le lengwe) . tekatlhaloganyo ka le go feleletsa
Setlhangwa (tiro ya Setlhangwapono sekao.
• Diragatsa raeme e e
molomo) dimmepe/ditshwantsho/
bonolo, leboko kgotsa
dikhathunu
pina Buisa Setlhangwapono
• Kwala tshedimosetso ka
• Tshameka motshameko Sekao, phousetara, melae
nepagalo
o o bonolo wa puo tsa ya tshedimosetso,
diphasalatso • Bontsha kamano
• Neela le go diragatsa
magareng ga dikarolo
ditaelo/dikaelo tse di Tlhopha ditlhangwa tse
tse di farologaneng tsa
bonolo di tswang mo bukeng ya
setlhangwapono ka
33-34 go ithuta kgotsa faele ya
• Bua dikgang tsa gago nepagalo
metswedi ya morutabana
• Boeletsa kgang e o e • Kwala dipolelo
• Buisa pele le
utlwileng kgotsa e o e o tlhalosa
go buisana ka
buisitseng setlhangwapono
ditshwantsho
• Dirisa ditaelo tse di
• Buisanang ka diteng tsa
maleba
Setlhangwa
• Dirisa thanodi go
• Tlhaola tshedimosetso
netefatsa mopeleto le
e e totobetseng
bokao jwa mafoko
• Ranola kitso
Rekota mafoko le bokao
• Buisana ka maikaelelo, jwa ona mo thanoding
babogedi le bareetsi ba ya gago
Setlhangwa
• Dirisa dithalo/ dipolelo/
• Buisanang ka tiriso mafoko/ ditlhaloso go
nngwe ya puo bontsha bokao jalo le
jalo
Akanya ka Setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka mong /
puisokopanelo
• Boeletsa kgang kgotsa
dikakanyokgolo ka
dipolelo di le 2 kgotsa 3
• Tlhagisa maikutlo ka
Setlhangwa se se
buisitsweng
46 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
Reetsa kgang e Buisa kgang le Kwala kgangkhutshwe Dira ka mafoko
khutshwane le mmuisano ka tshegetso/ka thuso e e
• Dirisa thanodi go
mmuisano rulaganeng
Setlhangwa go tswa mo netefatsa mopeleto le
Setlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa • Dirisa letlhomeso go bokao jwa mafoko
bukakgakololong kgotsa Faele ya Metswedi ya tlatsa mafoko kgotsa
Dira ka dipolelo
Faele ya Metswedi ya Morutabana dipolelwana tse di
Morutabana tlogetsweng • Agelela mo tirisong ya
• Pele ga puiso le
makopanyi
• Dira diponelopelo tsa dipuisano: bonelapele • Dirisa tlotlofoko e
seo se tla diragalang go tswa mo setlhogong e atolositsweng go • Godisa tiriso ya
morago le ditshwantsho akaretsa maemeditota, puosebui
makopanyi le
• Buisanang ka • Buisanang ka • Itsise tiriso ya
dipolelwana
maitshetlego le maitshetlego le matshwao a nopolo a a
baanelwa baanelwa • Dirisa thanodi go dirisiwang mo puosebui
netefatsa mopeleto le
• Buisanang ka ditiragalo • Buisanang ka ditiragalo Tlotlofoko mo tirisong
bokao jwa mafoko
tsa botlhokwa mo tsa botlhokwa mo
• Dirisa mafoko a
kgannye kgannye Rekota mafoko le bokao
a tserweng mo
jwa ona mo thanoding
• Neela tsibogelo ya gago • Neela tsibogelo ya gago ditlhangweng tse di
ya gago
ka kgang ka kgang buisitsweng ka nako ya
35-36
• Dirisa dithalo/ dipolelo/ puisokopanelo kgotsa
Ikatise ka go reetsa le • Tlhaola gore ke dikarolo
mafoko kgotsa puiso ka nosi/mong
go bua dife tsa kgang tse e
ditlhaloso go bontsha
leng mmuisano
Tlhopha e le nngwe go bokao jalo le jalo
ikatisa ka yona letsatsi • Diragatsa kgang kgotsa
lengwe le lengwe) . karolo ya kgang
• Diragatsa raeme e e Ikatise go buisa
bonolo, leboko kgotsa
• Buisetsa godimo ka
pina kgotsa karolo ya
kapodiso le tlhagiso ya
kgang
maikutlo tse di maleba
• Tshameka motshameko
Akanya ka setlhangwa
o o bonolo wa puo
se se buisitsweng ka
• Neela le go sala ditaelo/ nako ya puiso ka nosi/
dikaelo morago mong kgotsa puiso ka
bobedi
• Tlotla dikgang tsa gago
• Amanya diteng le
• Boeletsa kgang e o e
botshelo jwa gago
utlwileng kgotsa e o e
buisitseng
PPKT 47
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 4
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa Kwala temana/dipolelo o Dira ka mafoko
puisanong ka sa tshedimosetso dirisa letlhomeso kgotsa
• Peleta mafoko a
setlhangwa se se ka setlhogo se se dipudula tsa puo
a tlwaelegileng ka
tlwaelegileng (sekao. tlwaelegileng
• Dirisa diteng tse di nepagalo o dirisa
ditsala tsa me)
Setlhangwa go tswa mo maleba thanodi ya gago
Setlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa
• Dirisa tlotlofoko e • Dirisa kitso ya tatelano
bukakgakololong kgotsa Faele ya Metswedi ya
e tlwaelegileng go ya dialefabete
Faele ya Metswedi ya Morutabana
akaretsa maemeditota, le ditlhaka tse di
Morutabana
• Pele ga puiso le makopanyi le simololang mafoko
• Botsa dipotso tse di dipuisano: bonelapele dipolelwana go bona mafoko mo
maleba le go araba go tswa mo setlhogong thanoding
• Dirisa mopeleto le
dipotso le ditshwantsho
matshwao a puiso a a Dira ka dipolelo
• Tswelela ka puisano • Araba dipotso tse di maleba
• Simolola go lemoga
bonolo le go simolola
• Tlotla dikakanyo tsa ba • Dirisa thanodi go puopegelo e e bonolo
go botsa dipotso tse di
bangwe netefatsa mopeleto le
thata sekao. goreng? Le • Agelela mo tirisong ya
bokao jwa mafoko
Ikatise go reetsa le go gore o akanya jang? matlhalosi le matlhaodi
37-38 bua go ikhumisa Rekota mafoko le bokao
• Buisanang ka Tlotlofoko mo tirisong
jwa ona mo thanoding
Tlhopha e le nngwe go didiriswa tsa pono/
ya gago • Dirisa mafoko a
ikatisa ka yona letsatsi ditlhangwapono
a tserweng mo
lengwe le lengwe) . • Dirisa dithalo/ dipolelo/
Dira tirwana ya ditlhangweng tse di
mafoko kgotsa
• Diragatsa raeme e e tekatlhaloganyo ka buisitsweng ka nako ya
ditlhaloso go bontsha
bonolo, leboko kgotsa setlhangwa (tiro ya puisokopanelo kgotsa
bokao jalo le jalo
pina kgotsa karolo ya molomo) puiso ka nosi/mong
kgang
• Akanya ka setlhangwa
• Tshameka motshameko se se buisitsweng ka
o o bonolo wa puo nako ya puiso ka mong
kgotsa puisokopanelo
• Neela le go diragatsa
ditaelo/dikaelo • Tlhagisa maikutlo a
a tlhotlheleditsweng
• Tlotla dikgang tsa gago
ke setlhangwa se se
• Boeletsa kgang e o e buisitsweng
utlwileng kgotsa e o e
buisitseng
39-40 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
48 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
1-2 Reetsa kgangkhutshwe Buisa kgangkhutshwe Kwala tatelano ya Dira ka mafoko
ditiragalo tsa gago
Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go
(kanelo kgotsa tlhaloso)
ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa netefatsa mopeleto le
sešwa tse e seng tsa Faele ya Metswedi ya • Tlhopha go tswa mo bokao jwa mafoko
boammaaruri fela di Morutabana [taelo e tla maitemogelong a gago
• Agelela mo kitsong
utlwala jaaka tsa nnete/ boeletswa morago ga
• Tlhopha diteng tse di ya medumo go peleta
dikgang tsa setso/tatelano beke dingwe le dingwe di
maleba tsa setlhogo mafoko sekao. (go aga
ya ditiragalo tsa gago/ le pedi]
mafoko a a welang mo
ditlhangwa tsa go lekelela • Tlhomama mo
• Pele ga puiso le lesikeng le le lengwe go
/ dikgang tsa nnete tsa mo setlhogong
dipuisano: bonelapele ya ka modumo kgotsa
botshelong
go tswa mo setlhogong • Letlhomeso le le tebego)
Setlhangwa go tswa mo le ditshwantsho dirisiwang ke barutwana
• Agelela mo kitsong ya
bukakgakololong kgotsa botlhe
• Dirisa ditogamaano tsa mafoko a a tlhagelelang
Faele ya Metswedi ya
go buisa sekao.go dira • Dirisa thutapuo e e kgapetsakgapetsa mo
Morutabana [taelo e tla
diponelopele, go dirisa maleba, mopeleto le tikologong kgotsa a a
boeletswa morago ga
medumo le metlhala ya matshwao a puiso dirisiwang thata
beke dingwe le dingwe di
tiriso
le pedi] • Dirisa tlotlofoko e e Dira ka dipolelo
• Buisanang ka tlotlofoko e tsamaisanang le
• Araba dipotso • Tlhaloganya le go dirisa
e ntšhwa go tswa mo setlhogo
maina a a balegang go
• Dira diponelopelo ka se setlhangweng se se
Kwala kakanyo ka ya ka bongwe le bontsi
se tla diragalang buisitsweng
kgang (ke ya go (sekao. buka/ dibuka)
Boeletsa kgang • Buisanang ka setlhogo ikhumisa)
• Agelela mo tirisong
le lefelo le kgang e
• Boeletsa ditiragalo • Pele ga go kwala: ya mainatota sekao.
diragalelang mo go
o dirisa mafoko a buisanang ka tse le di a kwadilwe ka
lona.
gago ka tatelano e e ratang/ le tse le sa di ditlhakakgolo
nepagetseng, o dirisa • Tlhagisa kakanyo e e rateng
• Agelele mo tirisong ya
pakapheti bonolo ka kgang
• Kwala dipolelo di le pedi maemeditho sekao.
• Neela baanelwa maina • Dirisa thanodi go tlhagisa se ba se (Nna, wena, lona)
ka nepagalo ratang kgotsa ba sa se
Dira tirwana ya Tlotlofoko mo tirisong
rateng
Ikatise go reetsa le go tekatlhaloganyo ka go
• Dirisa mafoko a
bua tswa mo setlhangweng Tlhama thanodi ya gago
a tserweng mo
(tiro ya molomo kgotsa
Tlhopha e le nngwe go • Kwala ditlhaka tsa ditlhangweng tse di
e e kwalwang)
ikatisa ka yona letsatsi dialefabete mo buisitsweng ka nako ya
lengwe le lengwe) . Ikatise go buisa ditsebeng puisokopanelo kgotsa
ka puiso ka mong/nosi
• Diragatsa raeme e e • Buisetsa kwa godimo • Kwala mafoko a le 5 le
bonolo, leboko kgotsa o lwela go kapodisa bokao jwa ona (dithalo/
pina mafoko ka nepagalo, go dipolelo o dirisa lefoko/
buisa ka thelelo, le go tlhaloso ya lefoko)
• Tshameka motshameko
tlhagisa maikutlo
o bonolo wa puo • Tswelela go kwala
Akanya ka ditlhangwa mafoko mo thanoding
• Neela le go diragatsa
tse di buisitsweng ka e a itlhametseng yona
ditaelo/dikaelo
nako ya puiso ka mong kwa Mophatong 4.
• Bua dikgang tsa gago kgotsa puisokopanelo
• Boeletsa kgang
kgotsa dikakanyo tsa
botlhokwa ka mela e le
meraro
• Neela dikakanyo ka
kgang
PPKT 49
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
3-4 Tsaya karolo mo Buisa ditlhangwapono Kwala tatelano ya Dira ka mafoko
puisanong ka setlhogo tsa tshedimosetso ditiragalo tse di nang
• Agelela mo kitsong
se se tlwaelegileng sekao. ditšhate/manane/ le mabaka/tlhaloso mo
ya go pepeta mafoko
dithalo/mmepe wa letlhomesong
• Botsa le go araba sekao. aga mafoko a
tlhaloganyo/dimmepe/
dipotso tse di bonolo ka • Tlhopha diteng tse di a welang mo lesikeng
di-tshwantsho/dikerafo/
setlhogo maleba le le lengwe go ya ka
dikhathunu
mokgwa o a lebegang
• Dirisa dipuo tse di • Rulaganya ditiragalo
Setlhangwa go tswa mo le go dumisiwa ka gona.
farologaneng mo ka tatelano e e
bukakgakololong kgotsa
polelong e le nngwe fa nepagetseng • Peleta mafoko a
dipadi /Faele ya Metswedi
go tlhokega a tlwaelegileng ka
ya Morutabana • Dirisa ditaelo tse di
nepagalo o dirisa
• Neela barutwana ba maleba
• Pele ga puiso: buisa thanodi ya gago
bangwe tšhono ya go
le go buisana ka • Dirisa thutapuo,
bua Dira ka dipolelo
setlhogo le go lebelela mopeleto le matshwao
• Reetsa barutwana ba ditshwantsho/dithalo/ a puiso a a maleba • Agelela mo go
bangwe dimmepe tlhaloganyeng le tiriso e
• Baakanya mopeleto
e bonolo ya dipaka.
Neela tatelano ya • Dirisa ditogamaano o dirisa thanodi le
ditiragalo tse di nang tsa go buisa sekao. ditlhangwa tsa pele • Agelela mo tirisong ya
le mabaka kgotsa dikakanyo tsa mediriso sekao “nka”
Rekota mafoko le bokao
ditlhaloso kakaretso, dirisa go bontsha bokgoni,
jwa ona mo thanoding
metlhala ya tiriso go “a nka” go kopa tetla,
• Neela tiragalo e e seng ya gago
bona bokao “tshwanetse” go
ya bogologolo
• Kwala dipolelo o bontsha botlhokwa
• Tlhaola dintlhakgolo
• Tlotla ditiragalo ka dirisa mafoko kgotsa
• Dirisa kagego e e
tatelano • Tlhalosa bokao ditlhaloso go bontsha
tlwaelegileng ya lediri
jwa mafoko a a sa bokao jalo le jalo
Ikatise go reetsa le go sekao loma, lomile/
tlwaelegang
bua go ikhumisa bona, bone
• Araba dipotso ka
Tlhopha e le nngwe go • Dirisa matlhalosi a
setlhangwa
ikatisa ka yona letsatsi nako (sekao. ka moso,
lengwe le lengwe) . Ikatise go buisa maabane)
• Diragatsa raeme e • Buisetsa kwa godimo Tlotlofoko mo tirisong
e bonolo, ya leboko o lwela go kapodisa
• Mafoko a a tserweng go
kgotsa ya pina/karolo ya mafoko sentle, go buisa
tswa mo ditlhangweng
kgangkhutshwe ka thelelo, le go tlhagisa
tse di buisitsweng ka
maikutlo
• Tshameka motshameko nako ya puisokopanelo
o o bonolo wa puo Akanya ka setlhangwa kgotsa puiso ka nosi
se se buisitsweng ka
• Neela le go diragatsa
nako ya puiso ka mong
ditaelo tse di bonolo
kgotsa puisokopanelo
• Tlotla dikgang tsa gago
• Abelana ka dikakanyo
ka setlhangwa
• Amanya setlhangwa le
botshelo jwa gago
50 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
5-6 Reetsa kgang le Buisa kgang/setlhangwa Kwala tlhaloso e e Dira ka mafoko
mmuisano bonolo ka batho
Setlhangwa go tswa mo • Agelela mo kitsong
Tlhopha go tswa mo bukakgakololong kgotsa • Kwala bonnye temana ya medumo go peleta
ditlhangweng tsa dipadi /Faele ya Metswedi mafoko sekao. aga
• Kwala ka boitlhamedi
sešwa tse e seng tsa ya Morutabana mafoko a a welang mo
boammaaruri fela di • Dirisa matlhaodi a a lesikeng le le lengwe
• Pele ga puiso:
utlwala jaaka tsa nnete/ maleba go ya ka mokgwa
bonelapele go tswa
dikgang tsa setso/tatelano o a lebegang le go
mo setlhogong le • Dirisa dipaka tse di
ya ditiragalo tsa gago/ dumisiwa ka gona.
ditshwantsho bonolo
ditlhangwa tsa go lekelela
• Peleta mafoko a
/ dikgang tsa nnete tsa mo • Dirisa ditogamaano tsa Kwala molaetsa o
a tlwaelegileng ka
botshelong go buisa sekao. go dira mokhutshwane
nepagalo o dirisa
diponelopele, go dirisa
Setlhangwa go tswa mo • Rulaganya thanodi ya gago
metlhala ya tiriso go
bukakgakololong kgotsa tshedimosetso
bona bokao, buisa go Dira ka dipolelo
Faele ya Metswedi ya
bona dintlha • Dirisa kagego e e
Morutabana • Agelela mo tirisong ya
siameng sekao. /
• Araba dipotso ka ga metlama a a bontshang
• Dirisa tlhaloso ya madume, letlha jalo le
kgang maemo (sekao mo, fa
molomo go neela batho jalo.
tlase, mo godimo)
ditshobotsi Buisa ditlhangwa tsa
• Baopa dipolelo ka
tirisano sekao. ditaletso • Dirisa makopanyi go
• Tlhagisa maikutlo le nepagalo
bontsha tlaleletso
dikakanyo ka ga kgang • Buisanang ka
Kwala temana sekao (le) go bontsa
maitlhomo a setlhangwa
• Araba dipotso tsa thulaganyo (morago,
molomo ka ga kgang • Tlhalosa tiragalo pele)
• Dirisa thanodi go bona
bokao jwa mafoko a • Dirisa makopanyi
Etsisa motshameko: • Tiriso ya ditlhakakgolo
mašwa
maemo a a tlwaelegileng • Netefatsa mopeleto le fa o dirisa mainatota,
Ikatise go buisaa matshwao a puiso maina go ya ka maemo
• Tsaya karolo mo
a batho le ditlhakaina
puisanong • Buisetsa kwa godimo ka Rekota mafoko le bokao
kapodiso e e maleba, jwa ona mo thanoding Tlotlofoko mo tirisong
• Akaretsa tshedimosetso
ka thelelo le go tlhagisa ya gago
e e maleba • Mafoko a a tserweng
maikutlo
• Kwala dipolelo o dirisa mo ditlhangweng tse di
• Dirisa dipaka tse di
Akanya ka setlhangwa mafoko kgotsa tlhaloso buisitsweng ka nako ya
nepagetseng
se se buisitsweng ka go bontsha bokao jalo puisokopanelo kgotsa
Ikatise go reetsa le go nako ya puiso ka mong le jalo. puiso ka nosi
bua go ikhumisa kgotsa puisokopanelo
• Mainatswako sekao.
Tlhopha e le nngwe go • Dirisa mafoko go monnamogolo
ikatisa ka yona letsatsi tlhagisa maikutlo ka
lengwe le lengwe) . ga setlhangwa se se
buisitsweng
• Diragatsa raeme e
e bonolo, ya leboko
kgotsa ya pina
• Tshameka motshameko
o o bonolo wa puo
• Neela le go diragatsa
ditaelo /dikaelo
• Tlotla dikgang tsa gago
PPKT 51
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
7-8 Reetsa le go sala ditaelo Buisa setlhangwa sa Kwala ditaelo mo Dira ka mafoko
morago sekao. go dira tsamaiso (ditaelo) letlhomesong
• Agelela mo kitsong
sengwe
Setlhangwa go tswa mo • Dirisa dintlha tse ya go pepeta mafoko
Setlhangwa go tswa bukakgakololong kgotsa di kgethegileng/ sekao. aga mafoko a
mo bukakgakololong / dipadi /Faele ya Metswedi totobetseng ka a welang mo lesikeng
Faele ya Metswedi ya ya Morutabana nepagalo le le lengwe go ya ka
Morutabana mokgwa o a lebegang
• Pele ga puiso: • Dirisa thulaganyo e e
le go dumisiwa ka gona.
• Tsibogela ditaelo ka bonelapele go tswa nepagetseng o dirisa
nepagalo mo setlhogong le makopanyi sekao. • Dirisa thanodi go
ditshwantsho santlha, se se latelang netefatsa mopeleto le
• Sala thulaganyo
bokao jwa mafoko
morago ka nepagalo • Dirisa ditogamaano • Dirisa dipaka tse di
tsa go buisa sekao. bonolo Dira ka dipolelo
Ikatise go reetsa le go
ponelopele le go dirisa
bua go ikhumisa • Dirisa kagego e e • Tlhaloganya le go dirisa
metlhala ya tiriso
nepagetseng marui sekao. (matlho
Tlhopha e le nngwe go
• Buisanang ka dintlha a me)
ikatisa ka yona letsatsi Rekota mafoko le bokao
tse di kgethegileng/
lengwe le lengwe) . jwa ona mo thanoding • Simolola go dirisa
totobetseng tsa
ya gago matlhaodi a palo sekao.
• Diragatsa raeme e setlhangwa
nngwe, pedi, tharo, wa
e bonolo, ya leboko • Kwala dipolelo o
• Buisang ka thulaganyo bofelo
kgotsa ya pina dirisa mafoko kgotsa
ya ditaelo
ditlhaloso go bontsha • Simolola go dirisa marui
• Tlotla dikgang tsa gago
• Diragatsa ditaelo (fa go bokao jalo le jalo (sekao. sa me, sa gago,
kgonagala) tsa rona, ya bona)
Dira tirwana ya • Agelela mo go
tekatlhaloganyo ka tlhaloganyeng le mo
setlhangwa (Tiro ya tirisong ya matlhalosi a
molomo kgotsa e e tshwantshanyo mokgwa
kwalwang)
• Dirisa mefuta ya dipopi
Ikatise go buisa tsa dipaka sekao (a ja,
ne ba ja, tla
• Buisetsa kwa godimo
ka kapodiso e e • Agelela mo go
nepagetseng, ka tlhaloganyeng le
thelelo, le ka go tlhagisa tiriso ya pakajaanong
maikutlo tsweledi
Akanya ka setlhangwa Tlotlofoko mo tirisong
se se buisitsweng ka
• Dirisa mafoko a
nako ya puiso ka mong /
a tserweng mo
puiso ka bobedi
ditlhangweng tse di
• Neela thadiso e buisitsweng ka nako ya
khutshwane ya molomo puisokopanelo kgotsa
puiso ka nosi/mong
• Akaretsa dintlha tsa
botlhokwa sekao.
setlhogo
• Neela ntlhakemo ya
gago ka setlhangwa
52 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
9-10 Reetsa leboko/ pina Buisa leboko/dipina Kwala temana ka Dira ka mafoko
leboko/maboko
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Agelela mo kitsong
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa • Buisanang ka se ya go pepeta mafoko
dipadi /Faele ya Metswedi dipadi /Faele ya Metswedi temana e buang ka ga sekao. aga mafoko a
ya Morutabana ya Morutabana sona a welang mo lesikeng
le le lengwe go ya ka
• Tlotla ka diteng tsa • Buisanang ka setlhogo Rekota mafoko le bokao
mokgwa o a lebegang
leboko/pina le dikakanyokgolo mo jwa ona mo thanoding
le go dumisiwa ka gona.
lebokong ya gago
• Go amanya le
• Peleta mafoko a
maitemogelo a gago • Buisanang ka morumo • Kwala dipolelo o
a tlwaelegileng ka
dirisa mafoko kgotsa
• Supa morumo le moribo • Buisanang ka mafoko a nepagalo o dirisa
ditlhaloso go bontsha
simololang ka medumo thanodi ya gago
• Neela dikarabo tseo e bokao jalo le jalo
e e tshwanang
leng tsa gago (go reng Dira ka dipolelo
o rata leboko/ o sa le • Buisanang ka mafoko a
• Dirisa bong mo
rate) a etsisang medumo
maineng a mangwe
Diragatsa leboko go • Buisanang ka dipapiso (sekao. mokoko/kgogo
ikhumisa ka puo sekao. tshwantshiso
• Dirisa matlhaodi
(sekao. o opela jaaka
• Kapodisa mafoko sentle a popego a a
thaga kgotsa Lebogang
farologaneng
• Bontsha go tlhaloganya ke tau)
Tlotlofoko mo tirisong
• Tlhagisa morethetho • Araba dipotso ka
leboko/maboko (tiro • Dirisa mafoko a
ya molomo kgotsa e e a tserweng mo
kwalwang) ditlhangweng tse di
buisitsweng ka nako ya
Ikatise go buisa
puisokopanelo kgotsa
• Buisetsa kwa godimo puiso ka nosi/mong
o tlhagisa maikutlo a a
maleba e bile o bontsha
go tlhaloganya
• Dirisa kapodiso le
lebelo le le siameng
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka mong
kgotsa puiso ka bobedi
• Bapisa ditlhangwa
sekao. dikgang/
ditlhangwa/maboko/
dipina tse di
buisitsweng
PPKT 53
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
11-12 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala temana e e Dira ka mafoko
bonolo e e nang le
(Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go
letlhomeso
ditlhangweng tse di bukakgakololong kgotsa netefatsa mopeleto le
senang boammaaruri/ dipadi /Faele ya Metswedi • Kwala polelo ya bokao jwa mafoko
dikgang tsa setso/tatelano ya Morutabana matseno sentle
• Dirisa kitso ya tatelano
ya ditiragalo tsa mong)
• Pele ga puiso: buisa • Kwala ditiragalo ka ya dialefabete le
Setlhangwa go tswa mo ka tshegetso/ka thuso tatelano ditlhaka tsa ntlha tsa
bukakgakololong kgotsa le go buisana ka mafoko go bona mafoko
• Dirisa makopanyi (le,
dipadi /Faele ya Metswedi setlhogo le go lebelela mo thanoding
fela)
ya Morutabana ditshwantsho
Dira ka dipolelo
• Dirisa mangwe a
• Araba dipotso • Dirisa ditogamaano tsa
matlhaodi • Dirisa bontsi jwa maina
go buisa sekao. go dira
• Araba dipotso tse di sekao. marukgwe,
diponelopele le go dirisa • Kwala bokhutlo jo bo
bonolo dibuka
metlhala ya tiriso maleba
Tsaya karolo mo • Agelela mo tirisong ya
• Buisana ka tlotlofoko e Rekota mafoko le bokao
puisanong ka setlhogo matlhaodi sekao. fa
ntšhwa jwa ona mo thanoding
se se tlwaelegileng, pele ga leina sekao. Yo
ya gago
o dirisa dipuo tse • Tlhaola tatelano ya mogolo monna/ E nnye
farologaneng mo ditiragalo, maitshetlego • Kwala dipolelo o ntšwa
polelong e le nngwe fa le baanelwa dirisa mafoko kgotsa
Tlotlofoko mo tirisong
go tlhokega ditlhaloso go bontsha
• Dirisa thanodi
bokao jalo le jalo • Dirisa mafoko a
• Botsa le go araba
Dira tirwana ya a tserweng mo
dipotso
tekatlhaloganyo ka ditlhangweng tse di
• Tlotla barutwana ba setlhangwa (tiro ya buisitsweng ka nako ya
bangwe ka go ba reetsa molomo kgotsa e e puisokopanelo kgotsa
kwalwang) puiso ka nosi/mong
Ikatise go buisa
• Buisetsa kwa godimo o
kapodiso mafoko sentle,
o dirisa matshwao a
puiso ka nepagalo, o
buisa ka thelelo le go
tlhagisa maikutlo
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka mong
kgotsa puiso ka bobedi
• Buisana ka
kgangkhutshwe
54 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
13-14 Reetsa setlhangwa sa Buisa ditlhangwapono Kwala tlhaloso e Dira ka mafoko
tshedimosetso sekao. tsa tshedimosetso khutshwane ka dilo/
• Peleta mafoko a a
ditlhaloso tsa molomo tsa sekao. ditšhate/manane/ dijalo/diphologolo/
tlwaelegileng o dirisa
dilo/dijalo/diphologolo/ dithalo/dimmepa tsa mafelo, o dirisa
thanodi ya gago
mafelo tlhaloganyo/dimmepe/ letlhomeso la dipolelo di
ditshwantsho/dikerafo/di- le (3 - 4) • Dirisa kitso ya tatelano
Setlhangwa go tswa
khathunu ya dialefabete le
mo bukakgakololong / • Dirisa kagego sentle
ditlhaka tsa ntlha tsa
Faele ya Metswedi ya Setlhangwa go tswa mo
• Akaretsa dintlha mafoko go bona mafoko
Morutabana bukakgakololong kgotsa
tse di kgethegileng/ mo thanoding
dipadi /Faele ya Metswedi
• Tlhaola sediriswa/ totobetseng
ya Morutabana Dira ka dipolelo
didiriswa
• Dirisa masupi ka
• Pele ga puiso: • Agelela mo go
• Tlhalosa gore dilo di nepagalo
bonelapele go tswa tlhaloganyeng le tiriso
dirisetswa eng
mo setlhogong le • Dirisa tlotlofoko e e ya pakatlang
• Taka le go neela ditshwantsho maleba
• Dirisa pakajaanong
setshwantsho maina
• Dirisa ditogamaano tsa • Netefatsa gore tsweledi go tlhalosa
Ikatise go reetsa le go go buisa matshwao a puiso a ditiro tsa tlwaelo sekao.
bua nepagetse “Ke tlhapa meno letsatsi
• Buisa go bona
le letsatsi”
Tlhopha e le nngwe go tshedimosetso e Rekota mafoko le bokao
ikatisa ka yona letsatsi e kgethegileng/ jwa ona mo thanoding • Godisa tiriso ya
lengwe le lengwe) . totobetseng ya gago madirimathusi (o a, ba
sekao. mananeo le ne, o tla)
• Diragatsa leboko le le • Kwala dipolelo o
dithulaganyetsotiro
khutshwane kgotsa dirisa mafoko kgotsa • Simolola go dirisa
raeme • Araba dipotso ditlhaloso go bontsha matlama a a bontshang
ka setlhangwa le bokao jalo le jalo dikaelo/mafelo (mo,
• Tshameka motshameko
setlhangwapono kwa, fa,) nako (morago,
o o bonolo wa puo
ka nako ya, pele)
Dira tirwana ya
• Neela le go diragatsa lekopanyi (le)
tekatlhaloganyo ka
ditaelo / dikaelo
setlhangwa (tiro ya Tlotlofoko mo tirisong
• Tlotla dikgang tsa gago molomo kgotsa e e
• Dirisa mafoko a
kwalwang)
• Tlotla ka maitemogelo a a tserweng mo
gago a a tsamaisanang Ikatise go buisa ditlhangweng tse di
le kgang buisitsweng ka nako ya
Akanya ka setlhangwa
puisokopanelo kgotsa
se se buisitsweng ka
puiso ka nosi/mong
nako ya puiso ka mong
kgotsa puiso ka bobedi
• Boeletsa go bua ka
setlhangwa se se
buisitsweng
PPKT 55
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
15-16 Tsaya karolo mo Buisa dikgang Kwala temana o dirisa Dira ka mafoko
puisanong ka setlhogo letlhomeso
Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go
se se tlwaelegileng
bukakgakololong kgotsa • Kwala ditemana di le netefatsa mopeletso le
(sekao, bommamoratwa)
dipadi /Faele ya Metswedi pedi mo letlhomesong bokao jwa mafoko
• Simolola go botsa le ya Morutabana
• Kopanya temana o • Kgaoganya mafoko a
go araba dipotso tse di
• Pele ga puiso: dirisa makopanyi maleele go ya ka dinoko
bonolo ka setlhogo
bonelapele go tswa sekao. phologolo- pho/
• Dirisa tlotlofoko e
• Dirisa dipuo tse di mo setlhogong le lo/go/lo
ntšhwa le matshwao a
farologaneng mo ditshwantsho
puiso a a ithutilweng • Dira ka dipolelo
polelong e le nngwe fa
• Buisetsa go bona
go tlhokega • Dirisa thutapuo, • Dirisa matlhaodi a a
dintlha le go dirisa
mopeleto, matshwao a farologaneng
• Neela barutwana ba metlhala ya tiriso go
puiso le kgaoganyo ya
bangwe tšhono ya go bona tshedimosetso • Tlhaloganya le go dirisa
ditemana ka nepagalo
bua madiri go tlhalosa tiro
• Tlhaola/ supa le go dira
• Dirisa thanodi go
• Reetsa barutwana ba ditshwaelo ka molaetsa Tlotlofoko mo tirisong
netefatsa mopeletso le
bangwe
• Tlhaloganya tlotlofoko bokao jwa mafoko • Dirisa mafoko a
Neela tatelano ya a tserweng mo
• Araba dipotso ka kgang Rekota mafoko le bokao
ditiragalo tse di nang ditlhangweng tse di
jwa ona mo thanoding
le mabaka/tatelano ya • Boeletsa kgang ka buisitsweng ka nako ya
ya gago
tlhaloso mafoko a gago (tiro puisokopanelo kgotsa
ya molomo kgotsa e e • Kwala dipolelo o puiso ka nosi/mong
• Akanya ka tiragalo e e
kwalwang) dirisa mafoko kgotsa
seng kgale e diragetse
ditlhaloso go bontsha
Dira tirwana ya
• Tlotla ditiragalo ka bokao, jalo le jalo
tekatlhaloganyo ka
tatelano
setlhangwa (tiro ya
Ikatise go reetsa le go molomo kgotsa e e
bua go ikhumisa kwalwang)
(Tlhopha e le nngwe go Ikatise go buisa
ikatisa ka yona letsatsi
• Buisetsa kwa godimo ka
lengwe le lengwe) .
kapodiso e e maleba.
• Diragatsa leboko le le ka thelelo le go tlhagisa
khutshwane kgotsa maikutlo ka nepagalo
raeme/kgotsa karolo ya
kgangkhutswe
• Tshameka motshameko
o o bonolo wa puo
• Neela le go diragatsa
ditaelo / dikaelo
• Tlotla dikgang tsa gago
• Dira sethalo kgotsa
lenane ka ga kgang
56 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
17-18 Reetsa le go arabela Buisa setlhangwa sa Kwala resipe o dirisa Dira ka mafoko
ditaelo tsa molomo tsamaiso (ditaelo) sekao. kagego
• Peleta mafoko a
resipei kgotsa ditaelo tsa
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo a tlwaelegileng ka
go dira sengwe
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa nepagalo o dirisa
dipadi /Faele ya Metswedi Setlhangwa go tswa mo Faele ya Metswedi ya thanodi ya gago
ya Morutabana bukakgakololong kgotsa Morutabana
• Dirisa mafoko a a
dipadi /Faele ya Metswedi
• Sala ditaelo morago • Dirisa letlhomeso ka simololang ka ditlhaka
ya Morutabana
nepagalo tse di tlhophilweng
• Bontsha go tlhaloganya
• Pele ga puiso: go
ditaelo • Akaretsa lenaane la Dira ka dipolelo
dira diponelopelo
ditswaki (didiriswa)
• Diragatsa maemo a a ka setlhogo le • Dirisa matlama a
tlwaelegileng sekao. go ditshwantsho • Akaretsa mokgwa wa a bontshang lefelo
neela ditaelo go dira ka tatelano (sekao. kwa, fa, mo)
• Dirisa ditogamaano tsa
• Neela bonnye dikaelo / go buisa • Dirisa tlotlofoko e e • Simolola go dirisa
ditaelo di le 2 - 4 go ya maleba matlhalosi a mokgwa
• Araba dipotso ka
ka tatelano (sekao. thata, bonya,)
setlhangwa Rekota mafoko le bokao
• Dirisa puo e e maleba/ jwa ona mo thanoding • Dirisa pakatlang
• Sala ditaelo morago ka
tlotlofoko le puo ya ya gago (sekao. “Ke tla tsoga ke
nepagalo
dikarolo tsa mmele mmona”
• Kwala dipolelo o
sekao. mafoko a Dira tirwana ya
dirisa mafoko kgotsa • Simolola go dirisa
dikaelo, ditaelo tekatlhaloganyo ka
ditlhaloso go bontsha makopanyi go bontsha
setlhangwa (tiro ya
Ikatise go reetsa le go bokao jalo le jalo kganetso (mme) lebaka
molomo kgotsa e e
bua go ikhumisa (gonne) maikaelelo (ka
kwalwang)
gonne)
(Tlhopha e le nngwe go
Ikatise go buisa
ikatisa ka yona letsatsi • Dirisa matshwao a
lengwe le lengwe) . • Buisetsa kwa godimo potso
ka kapodiso e e maleba
• Diragatsa leboko le le • Dirisa letshwao la
le ka thelelo le ka go
khutshwane kgotsa tsiboso
tlhagisa maikutlo
raeme kgotsa karolo ya
Tlotlofoko mo tirisong
kgang Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka • Dirisa mafoko a a
• Tshameka motshameko
nako ya puiso ka mong tserweng go tswa mo
o o bonolo wa puo
kgotsa puiso ka bobedi ditlhangweng tse di
• Neela le go diragatsa buisitsweng ka nako ya
• Bapisa ditlhangwa tse
ditaelo / dikaelo puisokopanelo kgotsa
di buisitsweng
puiso ka nosi/mong
19-20 TLHATLHOBO YA BOFELO
PPKT 57
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
21-22 Reetsa tlhaloso ya Buisa kgang Kwala temana gape ka Dira ka mafoko
molomo ya mafelo mafoko a gago o dirisa
Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a
kgotsa ya batho letlhomeso
ditlhangweng tsa a tlwaelegileng ka
Setlhangwa go tswa mo sešwa, tse e seng tsa • Dirisa dipaka tse di nepagalo o dirisa
bukakgakololong kgotsa boammaaruri fela di bonolo thanodi ya gago
dipadi /Faele ya Metswedi utlwagala jaaka tsa nnete/
• Tlhaola ditiragalo tsa • Dirisa mafoko a a
ya Morutabana dikgang tsa setso/tatelano
botlhokwa simololang ka ditlhaka
ya ditiragalo tsa gago/
• Tlhaola mafelo / batho tse di tlhophilweng
ditlhangwa tsa go lekelela • Tlotla ditiragalo go
• Lemoga tshedimosetso /dikgang tsa go itumedisa/ ya ka thulagano ka Dira ka dipolelo
e e botlhokwa go tswa tsa ditoro/ dikgang tsa nepagalo
• Tlhaloganya le go dirisa
mo kgannyeng sekao. nnete tsa mo botshelong/
• Dirisa thutapuo e e maina le maemeditho
mo tšhateng /lenaneng kgang ya hisetori e e leng
maleba, mopeleto, (sekao. Nna, wena,
ya boitlhamedi)
Reetsa le go neela matshwao a puiso le lona, bona)
ditiragalo tsa tatelano Setlhangwa go tswa mo kgaoganyo ya ditemana
• Agelela mo go
ka mong bukakgakololong kgotsa ka nepagalo
tlhaloganyeng le go
dipadi /Faele ya Metswedi
• Gopola maitemogelo a Rekota mafoko le bokao dirisa matlhaodi
ya Morutabana
gago jwa ona mo thanoding
• Agelela mo tirisong ya
• Pele ga puiso: ya gago
• Araba dipotso ka seo se thuanyi sediri le thuanyi
bonelapele go tswa
diragetseng lwa ntlha, • Kwala dipolelo o sedirwa sekao. dibuka
mo setlhogong le
lwa bobedi, jalo le jalo dirisa mafoko kgotsa tse pedi, buka e le
ditshwantsho
ditlhaloso go bontsha nngwe
Ikatise go reetsa le go
• Tlhaloganya diponagalo bokao, jalo le jalo
bua • Agelela mo tirisong ya
tsa setlhangwa
lediri le matshwao a
(Tlhopha e le nngwe go
• Dirisa ditogamaano potso
ikatisa ka yona letsatsi
tsa go buisa sekao. go
lengwe le lengwe) . • Agelela mo tirisong ya
dirisa metlhala ya tiriso
matshwao a tsiboso
• Diragatsa leboko le le go lemoga bokao le go
khutshwane kgotsa ikakanyetsa Tlotlofoko mo tirisong
raeme kgotsa karolo ya
• Araba dipotso ka kgang • Go dirisa mafoko
kgangkhutswe
a a tserweng mo
• Tlhaola baanelwa
• Tshameka motshameko ditlhangweng tse di
o o bonolo wa puo Dira tirwana ya buisitsweng ka nak ya
tekatlhaloganyo ka puisokopanelo kgotsa
• Neela le go diragatsa
setlhangwa (tiro ya puiso ka nosi/mong
ditaelo / dikaelo
molomo kgotsa e e
• Tlotla dikgang tsa gago kwalwang)
Ikatise go buisa
• Buisetsa kwa godimo ka
kapodiso e e maleba,
ka thelelo le go tlhagisa
maikutlo
Buisa temana e
khutshwane
• Buisanang ka
dikakanyo tse di
botlhokwa
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka nosi/
mong kgotsa puiso ka
bobedi
• Puisano ka setlhangwa
se se ithutilweng
58 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
23-24 Tlotla ka setlhogo se Buisa Setlhangwapono Taka/ feleletsa go Dira ka mafoko
se tlwaelegileng, o sa tshedimosetso sekao. neela ditlhangwapono
• Peleta mafoko a
ipaakantse ditšhate/manane/dithalo/ maina sekao. ditšhate/
a tlwaelegileng ka
mmepe wa tlhaloganyo/ manane/dithalo/mmepe
• Rulaganya dintlha tsa nepagalo o dirisa
dimmepe/ditshwantsho/ wa tlhaloganyo/dimmepe/
botlhokwa thanodi ya gago
dikerafo/di-khathunu ditshwantsho/dikerafo/
• Tlotla ka bonnye dikhathunu • Dirisa mafoko a a
Setlhangwa go tswa mo
dipolelo di le 3 ka simololang ka ditlhaka
bukakgakololong kgotsa Setlhangwa go tswa mo
setlhogo tse di tlhophilweng
dipadi /Faele ya Metswedi bukakgakololong kgotsa
• Araba dipotso ya Morutabana Faele ya Metswedi ya Dira ka dipolelo
Morutabana
Ikatise go reetsa le go • Pele ga puiso: tsepama • Tlhaloganya le go dirisa
bua mo dintlheng tsa • Dirisa tshedimosetso go maina
botlhokwa tswa mo setlhangweng
(Tlhopha e le nngwe go • Simolola go dirisa
sa pono kgotsa se se
ikatisa ka yona letsatsi • Buisanang ka matlhaodi a palo sekao.
kwadilweng
lengwe le lengwe) . tshedimosetso e e nngwe, pedi, tharo, wa
botlhokwa e e neilweng • Rulaganya bofelo
• Diragatsa leboko le le
–go tlhopha dintlha tse tshedimosetso
khutshwane kgotsa • Simolola go dirisa
di maleba le go araba
raeme /pina/karolo ya • Neela tshedimosetso maemedi
dipotso
kgang
Dira tshobokanyo ya • Dirisa matlhaodi a a
Dira tirwana ya
• Tshameka motshameko mmepe wa tlhaloganyo farologaneng
tekatlhaloganyo ka
o o bonolo wa puo wa setlhangwa se se
setlhangwa (tiro ya Tlotlofoko mo tirisong
khutshwane
• Neela le go diragatsa molomo kgotsa tiro e e
kwalwang) • Dirisa mafoko a
ditaelo / dikaelo • Tlhaola bonnye dintlha
a tserweng mo
di le tharo tsa botlhokwa
• Tlotla dikgang tsa gago Ikatise go reetsa le go ditlhangweng tse di
bua Rekota mafoko le bokao buisitsweng ka nako ya
jwa ona mo thanoding puisokopanelo kgotsa
• Buisetsa kwa godimo
ya gago puiso ka nosi/mong
o dirisa kapodiso ya
mafoko, morumo le • Kwala dipolelo o
tlhagiso ya maikutlo tse dirisa mafoko kgotsa
di maleba ditlhaloso go bontsha
bokao jalo le jalo
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka mong
kgotsa puiso ka bobedi
• Boeletsa setlhangwa ka
dipolelo di le 3
PPKT 59
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
25-26 Reetsa dikgang Buisa kgang Kwala kgang e e bonolo Dira ka mafoko
mo letlhomesong—go
Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a a
kwala kgang
ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa tlwaelegileng sentle o
sešwa tse e seng tsa dipadi /Faele ya Metswedi • Kgang e nne le dirisa thanodi ya gago
boammaaruri fela di ya Morutabana tshimologo, bogare le
• Dirisa mafoko a a
utlwala jaaka tsa nnete/ bokhutlo
• Buisanang ka baanelwa simololang ka ditlhaka
dikgang tsa setso/tatelano
Rekota mafoko le bokao tse di tlhophilweng
ya ditiragalo tsa gago/ • Araba dipotso ka ga
jwa ona mo thanoding
ditlhangwa tsa go lekelela kgang Dira ka dipolelo
ya gago
/ dikgang tsa nnete tsa mo
• Supa molaetsa/thuto ya • Ranola/kgaoganya
botshelong • Kwala dipolelo o
kgang dipolelo tse di bonolo
dirisa mafoko kgotsa
Setlhangwa go tswa mo ka: sediri, lediri sedirwa
Dira tirwana ya ditlhaloso go bontsha
bukakgakololong kgotsa
tekatlhaloganyo ka bokao jalo le jalo • Simolola go dirisa
dipadi /Faele ya Metswedi
setlhangwa (tiro ya makopanyi (fa, morago)
ya Morutabana
molomo kgotsa e e
• Godisa tiriso ya puo
• Tlhaloganya dikgang, kwalwang)
araba dipotso • Simolola go lemoga le
Buisa leboko/maboko/
go dirisa modirisopego
• Tlhagisa dikakanyo tsa pina
gago Tlotlofoko mo tirisong
• Buisanang ka setlhogo
Boeletsa kgang le kgangkgolo • Dirisa mafoko a
a tserweng mo
• Lebelela Ikatise go buisa
ditlhangweng tse di
baanelwabagolo
• Buisetsa kwa godimo buisitsweng ka nako ya
• Boeletsa kgang ka o dirisa kapodiso ya puisokopanelo kgotsa
mafoko a gago mafoko, morumo le puiso ka nosi/mong
tlhagiso ya maikutlo e e
• Dirisa dipaka tse di
maleba
ithutilweng/ itsisitsweng
mo mephatong e e Akanya ka setlhangwa
fetileng se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka mong
kgotsa puiso ka bobedi
• Amanya setlhangwa le
botshelo jwa gago
60 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
27-28 Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa sa Kwala setlhangwa sa Dira ka mafoko
puisanong ka setlhogo tsamaiso sekao. ditaelo tshedimosetso se se
• Peleta mafoko a a
se se tlwaelegileng dirisitsweng mo nakong
Setlhangwa go tswa mo tlwaelegileng sentle o
(sekao. maemo a bosa) e e fetileng
bukakgakololong kgotsa dirisa thanodi ya gago
• Botsa le go araba dipadi /Faele ya Metswedi • Kwala temana kgotsa
• Dirisa mafoko a a
dipotso ya Morutabana ditemana di le pedi
simololang ka ditlhaka
• Tlotla barutwana ba • Bona dintlha tse • Rulaganya tse di tlhophilweng
bangwe ka go ba reetsa di kgethegileng/ tshedimosetso ka
Dira ka dipolelo
totobetseng tatelano
• Dirisa dipuo tse di
• Tlhaloganya le go dirisa
farologaneng mo • Ranola ditlhangwapono • Dirisa thanodi go
makopanyi
polelong e le nngwe fa netefatsa mopeleto le
• Buisanang ka
go tlhokagala bokao jwa mafoko • Tlhaloganya le go dirisa
thulagano/tatelano
modirisopego
Ikatise go reetsa le go • Dirisa dikgato tsa go
Ikatise go buisa
bua kwala ka tshegetso/ka • Tlhaloganya le go dirisa
• Buisetsa kwa godimo thuso kganetso
(Tlhopha e le nngwe go
o dirisa kapodiso ya
ikatisa ka yona letsatsi Rekota mafoko le bokao Tlotlofoko mo tirisong
mafoko, morumo le
lengwe le lengwe) . jwa ona mo thanoding
tlhagiso ya maikutlo e e • Tlhopha mafoko
ya gago
• Diragatsa leboko le le maleba a a tserweng mo
khutshwane kgotsa • Kwala dipolelo o ditlhangweng tse di
Dira tirwana ya
raeme kgotsa pina/ dirisa mafoko kgotsa buisitsweng ka nako ya
tekatlhaloganyo ka
karolo ya kgang ditlhaloso go bontsha puisokopanelo kgotsa
setlhangwa (tiro ya
bokao, jalo le jalo puiso ka nosi/mong
• Tshameka motshameko molomo kgotsa e e
o o bonolo wa puo kwalwang)
• Neela le go diragatsa
ditaelo / dikaelo
• Tlotla dikgang tsa gago
PPKT 61
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
29-30 Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa Kwala mmuisano o Dira ka mafoko
puisanong ka setlhogo mokhutshwane o dirisa
Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go
se se tlwaelegileng letlhomeso
bukakgakololong kgotsa netefatsa mopeleto le
• Botsa le go araba dipadi /Faele ya Metswedi • Tlhopha baanelwa ba bokao jwa mafoko
dipotso ya Morutabana ba maleba
• Gatelela bontsi
• Tlotla barutwana ba • Pele ga puiso: • Rulaganya mmuisano
Dira ka dipolelo
bangwe ka go ba reetsa bonelapele go tswa ka tolamo
mo setlhogong le • Dirisa bong sekao.
• Dirisa dipuo tse di • Dirisa puosebui
ditshwantsho kgomo/pholo
farologaneng mo
• Dirisa mokgwa o o sa
polelong e le nngwe fa • Dirisa ditogamaano tsa • Agelela mo tirisong ya
tlhomamang wa go
go tlhokagala go buisa ka tshegetso/ madiritota
kwala
ka thuso
• Botsa le go araba • Godisa go tlhaloganya
• Dirisa matshwao a
dipotso tse di thata • Lemoga tatelano ya tiriso ya dipaka
puiso a a maleba
sekao. Ke eng se o ka ditiragalo
sekao. khutlwana, • Boeletsa tiriso ya
se dirang?
• Buisanang ka letshwao la tsiboso/ makopanyi go bontsha
Diragatsa metshameko baanelwa, maitshetlego letshwao la potso tlhopho sekao. kgotsa
e e bonolo ya go etsisa
Dira tirwana ya • Dirisa dikgato tsa go Tlotlofoko mo tirisong
Setlhangwa go tswa mo tekatlhaloganyo ka kwala
• Mafoko a a tserweng
bukakgakololong kgotsa setlhangwa (tiro ya
Rekota mafoko le bokao mo ditlhangweng tse di
dipadi /Faele ya Metswedi molomo kgotsa tiro e e
jwa ona mo thanoding buisitsweng ka nako ya
ya Morutabana kwalwang)
ya gago puisokopanelo kgotsa
• tlhama poloto/ tatelano Ikatise go buisa puiso ka nosi/mong
• Kwala dipolelo o
ya ditiragalo e e nang le
• Buisetsa kwa godimo o dirisa mafoko kgotsa
tlhaloganyo
bontsha maikutlo le go ditlhaloso go bontsha
• Kapodiso ya mafoko e tlhaloganya setlhangwa bokao jalo le jalo
e utlwalang e bile e e
• Buisetsa kwa godimo
nepagetse
o dirisa kapodiso e e
Ikatise go reetsa le go nepagetseng, lebelo le
bua go ikhumisa modumo
(Tlhopha e le nngwe go Akanya ka setlhangwa
ikatisa ka yona letsatsi se se buisitsweng ke
lengwe le lengwe) . mong
• Diragatsa leboko le le • Bapisa ditlhangwa tse
khutshwane kgotsa di buisitsweng
raeme kgotsa pina
kgotsa karolo ya kgang
• Tshameka motshameko
o o bonolo wa puo
• Neela le go diragatsa
ditaelo / dikaelo
• Tlotla dikgang tsa gago
62 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
31-32 Reetsa kgang Buisa kgang kgotsa Kwala tlhaloso ya Dira ka mafoko
leboko kgotsa pina ditiragalo tse di
Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a
diragetseng
ditlhangweng tsa Setlhangwa go tswa mo a tlwaelegileng ka
sešwa tse e seng tsa bukakgakololong kgotsa Tlotla ditiragalo nepagalo o dirisa
boammaaruri fela di dipadi /Faele ya Metswedi thanodi ya gago
Kwala kgang e e
utlwala jaaka tsa nnete/ ya Morutabana
bonolo/temana mo • Dirisa mafoko a a
dikgang tsa setso/tatelano
• Pele ga puiso: letlhomesong felelang ka ditlhaka tse
ya ditiragalo tsa gago/
bonelapele go tswa di tlhophilweng
ditlhangwa tsa go lekelela • Dirisa kagego ya kgang
mo setlhogong le
/ dikgang tsa nnete tsa mo Dira ka dipolelo
ditshwantsho • Kopanya dipolelo
botshelong
mo temaneng e • Tlhaloganya le go dirisa
• Dirisa ditogamaano
Setlhangwa go tswa mo e agegileng, e maina (sekao. tšhoko)
tsa go buisa sekao. go
bukakgakololong kgotsa tlhaloganyega sentle,
dirisa metlhala ya tiriso • Agelela mo tirisong ya
dipadi /Faele ya Metswedi o dirisa maemedi,
go bona bokao jwa maemeditho (sekao.
ya Morutabana makopanyi le matshwao
mafoko a mašwa wena, lona, bona, rona)
a puo a a siameng.
• Tlhaloganya dikgang
• Buisanang ka • Dirisa matlhaodi a a
• Dirisa paka e e maleba
• Araba dipotso dikakanyo tse di farologaneng
o dirisa thanodi go
botlhokwa le dintlha tse
• Botsa dipotso tse di netefatsa mopeleto le • Agelela mo tirisong ya
dingwe
maleba le go araba bokao jwa mafoko thuanyi sediri le thuanyi
dipotso • Lemoga tatelano ya sedirwa (sekao o a mo
Dirisa dikgato tse di
dintlha rata)
• Araba le go simolola latelang tsa go kwala ka
go botsa dipotso tse • Tlhaola maitshetlego le tshegetso: Tlotlofoko mo tirisong
di thata sekao. goreng baanelwa
• Pele ga go kwala/go • Dirisa mafoko a
ke sa…? Ke eng…? O
• Araba dipotso tse di dira paakanyetsotiro a tserweng mo
nagana jang…?
bonolo le go simolola ditlhangweng tse di
• Go kwala ditlhangwa
go botsa dipotso tse buisitsweng ka nako ya
tsa ntlha
di thata sekao. goreng puisokopanelo kgotsa
ke sa…? Ke eng…? O • Go boeletsa puiso ka nosi/mong
nagana jang…?
• Go tseleganya
Dira tirwana ya
• Go tlhotlha diphoso
tekatlhaloganyo ka
setlhangwa (tiro ya • Go tlhagisa
molomo kgotsa e e
kwalwang) Rekota mafoko le bokao
jwa ona mo thanoding
Ikatise go buisa ya gago
• Buisetsa kwa godimo • Kwala dipolelo o
o dirisa kapodiso ya dirisa mafoko kgotsa
mafoko, morumo le ditlhaloso go bontsha
tlhagiso ya maikutlo e e bokao, jalo le jalo
maleba
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka mong
kgotsa puisokopanelo
• Buisanang ka
setlhangwa se se
ithutilweng
PPKT 63
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
33-34 Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa Kwala setlhangwa sa Dira ka mafoko
dipuisanong tshedimosetso o dirisa
Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go
letlhomeso
• Buisanang ka ditlhogo bukakgakololong kgotsa netefatsa mopeleto le
tse di tlwaelegileng dipadi /Faele ya Metswedi • Tlhopha setlhogo se se bokao jwa mafoko
ya Morutabana maleba
• Refosana le go bontsha • Dira ka mafoko a
go tlotla ba bangwe le • Pele ga puiso: go • Akaretsa kitso e e a nang le modumo
dikakanyo tsa bona dira diponelopele ka maleba wa ditumanosi tse di
se setlhangwa se ka khutshwane le tse di
Ikatise go reetsa le go • Dirisa dikgato tse di
tswang se bua ka ga leelele
bua latelang tsa go kwala ka
sona
tshegetso: Dira ka dipolelo
Tlhopha e le nngwe go
• Araba dipotso
ikatisa ka yona letsatsi • Pele ga go kwala/go • Dirisa maina
lengwe le lengwe) . • Buisanang ka dira paakanyetsotiro
• Agelela mo tirisong ya
dikakanyo le dintlha
• Diragatsa leboko le le • Go kwala ditlhangwa maemedi
tse di kgethegileng/
khutshwane kgotsa tsa ntlha
totobetseng tsa • Agelela mo tirisong ya
raeme kgotsa pina
botlhokwa • Go boeletsa matlhaodi
• Tshameka motshameko
Dira tirwana ya • Go tseleganya Tlotlofoko mo tirisong
o o bonolo wa puo
tekatlhaloganyo ka
• Go tlhotlha diphoso • Dirisa mafoko a
• Neela le go diragatsa setlhangwa (tiro ya
a tserweng mo
ditaelo /dikaelo molomo kgotsa e e • Go tlhagisa
ditlhangweng tse di
kwalwang)
• Tlotla dikgang tsa gago Dirisa thanodi go buisitsweng ka nako ya
Ikatise go buisa netefatsa mopeleto le puisokopanelo kgotsa
bokao jwa mafoko puiso ka nosi/mong
• Buisetsa kwa godimo
o dirisa kapodiso ya Tlhama phousetara
mafoko ka nepagalo,
o buisa ka thelelo le • Akaretsa tshedimosetso
tlhagiso ya maikutlo e e e e maleba
maleba • Akaretsa setshwantsho
Buisa le go tlhaloganya • Dirisa mekwalotlanyo/
phousetara difonto tsa bogolo jo bo
• Pele ga puiso: farologaneng ka nonofo
go buisana ka • Tlhagisa setlhangwa sa
ditshwantsho bofelo se se phepa e
• Ranola kitso bile se buisega
• Buisanang ka Rekota mafoko le bokao
setlhangwa jwa ona mo thanoding
ya gago
• Kwala dipolelo o
dirisa mafoko kgotsa
ditlhaloso go bontsha
bokao jalo le jalo
64 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
35-36 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala tlhaloso ya Dira ka mafoko
ditiragalo tse di
(Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a
diragetseng mo
ditlhangweng tse e leng bukakgakololong kgotsa a tlwaelegileng ka
letlhomesong
dikgang tsa setso/tatelano dipadi /Faele ya Metswedi nepagalo o dirisa
ya ditiragalo tsa gago/ ya Morutabana • Tlotla ditiragalo ka thanodi ya gago
dikgang tsa nnete tsa mo tatelano
• Pele ga puiso: • Dira ka bongwe le
botshelong
bonelapele go tswa • Dirisa thutapuo, bontsi jwa maina
Setlhangwa go tswa mo mo setlhogong le tlotlofoko, mopeleto le
Dira ka dipolelo
bukakgakololong kgotsa ditshwantsho tshedimosetso tse di
dipadi /Faele ya Metswedi maleba • Agelela mo go
• Dirisa ditogamaano
ya Morutabana tlhaloganyeng dipaka
tsa go buisa sekao. go • Dirisa dikgato tse di
• Lemoga poloto, dirisa metlhala ya tiriso latelang tsa go kwala ka • Agelela mo tirisong
baanelwa le ditiragalo go bona bokao jwa tshegetso: ya mediriso sekao.
mafoko a mašwa modirisokgonego
• Araba dipotso • Pele ga go kwala/go
(sekao. basetsana ba
• Buisanang ka dira paakanyetsotiro
Tlotla kgang ka ka otla basimane)
dikakanyo tsa
mafoko a gago go na le • Go kwala ditlhangwa
botlhokwa le dintlha tse • Dirisa matlhalosi a nako
tshegetso tsa ntlha
dingwe (sekao. ka moso le
• Tatelano ya ditiragalo e • Go boeletsa maabane)
• Lemoga tatelano ya
e tlhaloganyegang
ditiragalo • Go tseleganya • Simolola go dirisa
Ikatise go reetsa le go matlhalosi a felo (sekao.
• Tlhaola maitshetlego le • Go tlhotlha diphoso
bua go ya kwa) matlhalosi
baanelwa
• Go tlhagisa a nako (ka nako ya)
(Tlhopha e le nngwe go
• Araba le go simolola tlhalosi ya kopanelo (le)
ikatisa ka yona letsatsi Dirisa thanodi go
go botsa dipotso tse di
lengwe le lengwe) . netefatsa mopeleto le Tlotlofoko mo tirisong
thata sekao. goreng? Le
bokao jwa mafoko
• Diragatsa leboko le le gore o akanya jang? • Dirisa mafoko a
khutshwane kgotsa Rekota mafoko le bokao a tserweng mo
Buisa leboko/maboko
raeme kgotsa pina jwa ona mo thanoding ditlhangweng tse di
• Pele ga puiso: ya gago buisitsweng ka nako ya
• Tshameka motshameko
bonelapele go tswa puisokopanelo kgotsa
o o bonolo wa puo • Kwala dipolelo o
mo setlhogong le puiso ka nosi
dirisa mafoko kgotsa
• Neela le go diragatsa ditshwantsho
ditlhaloso go bontsha
ditaelo / dikaelo
• Dirisa ditogamaano bokao jalo le jalo
• Bua dikgang tsa gago tsa go buisa sekao.
metlhala ya tiriso
• Gopola ditiragalo
kgotsa maitemogelo ka • Araba dipotso ka ga
tatelano e e siameng leboko
• Tlhagisa maikutlo a
a tlhotlheletswang ke
leboko
• Buisanang ka morumo,
go bapisa mafoko a a
simololang ka medumo
e e tshwanang
Ikatise go reetsa le go
bua
• Buisetsa kwa godimo
o dirisa kapodiso
ya mafoko e e
nepagetseng, o buisa
ka thelelo le tlhagiso ya
maikutlo e e maleba
PPKT 65
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 5
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
37-38 Tsaya karolo mo Tlhama phousetara Dira ka mafoko
puisanong
• Akaretsa tshedimosetso • Dirisa thanodi go
• Botsa le go araba e e maleba netefatsa mopeleto le
dipotso bokao jwa mafoko
• Akaretsa setshwantsho
• Tlotla barutwana ba • Bongwe le bontsi jwa
• Dirisa bogolo jwa
bangwe maina
mekwalotlanyo/difonto
• Reetsa barutwana ka nonofo Dira ka dipolelo
ba bangwe le go ba
• Tlhagisa setlhangwa sa • Godisa tiriso ya
rotloetsa go bua
bofelo, se se buisegang makopanyi
• Dirisa dipuo tse di e bile se le phepa
• Dirisa matlhalosi a
farologaneng mo
Kwala setlhangwa sa mokgwa (sekao. ka
polelong e le nngwe fa
tshedimosetso o dirisa bonako, bonya)
go tlhokagala
letlhomeso
Tlotlofoko mo tirisong
Ikatise go reetsa le go
• Tlhopha tshedimosetso
bua • Dirisa mafoko a
e e maleba
a tserweng mo
(Tlhopha e le nngwe go
• Kwala temana e le ditlhangweng tse di
ikatisa ka yona letsatsi
nngwe go ya go di le buisitsweng ka nako ya
lengwe le lengwe) .
pedi ka setlhangwa puisokopanelo kgotsa
• Diragatsa leboko le le puiso ka nosi/mong
• Dirisa mopeleto le
khutshwane kgotsa
matshwao a puiso tse di
raeme kgotsa pina
nepagetseng le
• Tshameka motshameko
• Dirisa makopanyi
o o bonolo wa puo
• Kwala dikgato tsa go
• Neela le go diragatsa
kwala ka tshegetso
ditaelo / dikaelo
• Tlotla dikgang tsa gago
39-40 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
66 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
1-2 Reetsa kgangkhutswe Buisa kgangkhutshwe Kwala temana ka Dira ka mafoko
tshegetso/ka thuso
Tlhopha go tswa mo Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a
ditlhangweng tsa ditlhangweng tsa • Dirisa kagego a tlwaelegileng ka
sešwa tse e seng tsa sešwa tse e seng tsa nepagalo o dirisa
• Kwala polelo ya
boammaaruri fela di boammaaruri fela di thanodi ya gago
matseno e e maleba ka
utlwala jaaka tsa nnete/ utlwala jaaka tsa nnete/
tshegetso • Agelela mo kitsong
dikgang tsa setso/tatelano dikgang tsa setso/tatelano
ya medumo go peleta
ya ditiragalo tsa gago/ ya ditiragalo tsa gago/ • Dirisa makopanyi
mafoko sekao. go aga
ditlhangwa tsa go lekelela ditlhangwa tsa go lekelela
• Kwala bokhutlo jo bo mafoko a a welang mo
/ dikgang tsa nnete tsa mo / dikgang tsa nnete tsa mo
maleba ka tshegetso lesikeng le le lengwe go
botshelong botshelong
ya ka modumo kgotsa
• Dirisa thutapuo e e
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo mokgwa wa tebego
maleba, tlotlofoko,
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa
mopeleto le • Agelela mo kitsong
dipadi /Faele ya Metswedi dipadi /Faele ya Metswedi
matshwao a puiso a a le tiriso ya mafoko
ya Morutabana ya Morutabana
nepagetseng a a bonwang
• Araba dipotso go • Pele ga puiso ka kgapetsakgapetsa
Kwala dikgato tsa go
bontsha go tlhaloganya tshegetso/ka thuso: mo tikologong le a a
kwala ka tshegetso
go dira diponelopele dirisiwang thata.
• Tlhagisa maikutlo a
pele ka setlhogo le Tlhagisa
gago ka ga kgang Dira ka dipolelo
ditshwantsho
• Sekaseka dikakanyo
Ikatise go reetsa le go • Tlhaloganya le go
• Dirisa ditogamaano tsa
bua go ikhumisa • Kwala ditlhangwa tsa dirisa bontsi jwa maina
go buisa sekao. go dira
ntlha (sekao. buka, dibuka)
(Tlhopha e le nngwe go diponelopele, go dirisa
ikatisa ka yona letsatsi medumo, ditshwantsho • Boeletsa • Agelela mo tirisong ya
lengwe le lengwe) . le metlhala ya tiriso maemeditho (sekao
• Tseleganya Nna, wena, rona, bona)
• Diragatsa leboko • Buisanang ka tlotlofoko
e ntšhwa go tswa mo • Kwala setlhangwa sa • Agelela mo tirisong ya
• Tshameka motshameko bofelo
setlhangweng se se thuanyisediri le thuanyi
wa puo
buisitsweng • Tlhagisa setlhangwa sa sedirwa
• Neela le go sala ditaelo/ bofelo se se buisegang
• Buisa ka setlhogo le • Godisa go tlhaloganya
dikaelo morago sa tiro e e phepa
maitshetlego tiriso ya dipaka
• Buisanang ka setlhogo Rekota mafoko le bokao
• Araba dipotso tse di Tlotlofoko mo tirisong
bonolo ka kgang jwa ona mo thanoding
ya gago • Tlhopha mafoko a a
Ikatise go buisa tserweng go tswa mo
• Kwala dipolelo o ditlhangweng tse di
• Buisetsa kwa godimo dirisa mafoko kgotsa buisitsweng ka nako ya
o lwela go kapodisa ditlhaloso go bontsha puisokopanelo kgotsa
mafoko ka nepagalo, go bokao jalo le jalo puiso ka nosi/mong
buisa ka thelelo, le go
tlhagisa maikutlo
PPKT 67
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
3-4 Tsweletsa puisano Buisa tatelano ya Kwala kitsiso kgotsa Dira ka mafoko
ka setlhangwa se se ditiragalo tsa kanelo molaetsa o o bonolo wa
• Dirisa thanodi go
tlwaelegileng (sekao kgotsa tlhaloso tse di morutwana ka nosi
netefatsa mopeleto le
mmele le boitekanelo) bonolo
Gatelela diponagalo tsa bokao jwa mafoko
• Botsa le go araba Setlhangwa go tswa mo kitsiso kgotsa molaetsa
• Dirisa kitso ya tatelano
dipotso bukakgakololong kgotsa wa morutwana ka nosi
ya dialefabete le
dipadi /Faele ya Metswedi
• Tlotla barutwana ba • Dirisa letlhomeso ditlhaka tsa ntlha tsa
ya Morutabana
bangwe ka go ba reetsa mafoko go bona mafoko
• Fitlhisa molaetsa mo
• Pele ga puiso ka mo thanoding
Ikatise go reetsa le go mothong yo o maleba
tshegetso/ka thuso:
bua go ikhumisa • Kgaoganya mafoko
go dira diponelopele • Tseleganya setlhangwa
a maleele ka dinoko
(Tlhopha e le nngwe go pele ka setlhogo le sa gago ka tshegetso/
sekao. pho-lo-go-lo
ikatisa ka yona letsatsi ditshwantsho ka thuso ka go siamisa
lengwe le lengwe) . thutapuo, matshwao Dira ka dipolelo
• Dirisa ditogamaano
a puiso le diphoso tsa
• Diragatsa leboko tsa go buisa sekao. go • Agelela mo go
mopeleto
dira diponelopele, go tlhaloganyeng tiriso ya
• Tshameka motshameko
dirisa ditshwantsho ka Kwala dikgato tsa go dipaka
wa puo
kelotlhoko le go dirisa kwala ka tshegetso
• Agelela mo go
• Buisanang ka setlhogo metlhala ya tiriso
• Sekaseka dikakanyo tlhaloganyeng tiriso ya
se se tlwaelegileng
• Buisanang ka tlotlofoko dipaka
• Kwala ditlhangwa tsa
e ntšhwa go tswa mo
ntlha • Agelela mo tirisong ya
setlhangweng se se
matlhalosi le matlhaodi
buisitsweng • Boeletsa
Tlotlofoko mo tirisong
• Araba dipotso tse di • Tseleganya
bonolo ka etlhangwa • Dirisa mafoko a
• Kwala setlhangwa sa
a tserweng mo
Dira tirwana ya bofelo
ditlhangweng tse di
tekatlhaloganyo ka
• Tlhagisa setlhangwa sa buisitsweng ka nako ya
setlhangwa (tiro ya
bofelo se se buisegang puisokopanelo kgotsa
molomo kgotsa e e
sa tiro e e phepa puiso ka nosi/mong
kwalwang)
Akanya ka setlhangwa Rekota mafoko le bokao
se se buisitsweng ka jwa ona mo thanoding
nako ya puiso ka nosi/ ya gago
mong kgotsa puiso ka • Kwala dipolelo o
bobedi dirisa mafoko kgotsa
• Abelana ka dikakanyo ditlhaloso go bontsha
ka setlhangwa bokao jalo le jalo
68 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
5-6 Reetsa kgang Buisa setlhangwa Kwala ka go Dira ka mafoko
itshekatsheka sekao.
Tlhopha go tswa mo Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a
kwala bukatsatsi o
ditlhangweng tsa ditlhangweng tsa sešwa/ a tlwaelegileng ka
dirisa letlhomeso
sešwa tse e seng tsa dikgang tsa setso/tatelano nepagalo o dirisa
boammaaruri fela di ya ditiragalo tsa gago/ • Itsise le go buisana thanodi ya gago
utlwala jaaka tsa nnete/ ditlhangwa tsa go lekelela ka diponagalo tsa
• Dirisa kitso ya tatelano
dikgang tsa setso/tatelano / dikgang tsa nnete tsa mo bukatsatsi
ya dialefabete le
ya ditiragalo tsa gago/ botshelong
• Dirisa letlhomeso ditlhaka tsa ntlha tsa
ditlhangwa tsa go lekelela
Setlhangwa go tswa mo mafoko go bona mafoko
/ dikgang tsa nnete tsa mo • Dirisa mokgwa o o sa
bukakgakololong kgotsa mo thanoding
botshelong tlhomamang
dipadi /Faele ya Metswedi
Dira ka dipolelo
Setlhangwa go tswa mo ya Morutabana • Tlotla ditiragalo ka
bukakgakololong kgotsa tatelano • Agelela mo tirisong ya
• Pele ga puiso ka
dipadi /Faele ya Metswedi maemeditho (sekao.
tshegetso/ka thuso: • Dirisa makopanyi
ya Morutabana Nna, wena, rona, bona)
go dira diponelopele
• Dirisa thutapuo,
• Sobokanya kgang ka pele ka setlhogo le • Tlhaloganya le go dirisa
tlotlofoko, mopeleto le
tshegetso ditshwantsho madiri go tlhalosa tiro
matshwao a puiso tse di
• Tlhaloganya dipotso tse • Dirisa ditogamaano tsa maleba • Agelela mo tirisong ya
di bonolo go buisa sekao. go dira matlhalosi a felo (mo,
Rekota mafoko le bokao
diponelopele, go dirisa kwa, mo godimo)
Ikatise go reetsa le go jwa ona mo thanoding
medumo le metlhala ya
bua go ikhumisa ya gago • Dirisa makopanyi go
tiriso
bontsha go oketsa,
(Tlhopha e le nngwe go • Kwala dipolelo o
• Buisanang ka tlotlofoko sekao. (le) go bontsha
ikatisa ka yona letsatsi dirisa mafoko kgotsa
e ntšhwa go tswa mo tatelano sekao. morago,
lengwe le lengwe) . ditlhaloso go bontsha
setlhangweng se se pele)
bokao jalo le jalo
• Diragatsa leboko kgotsa buisitsweng
• Dirisa dipotso sekao.
karolo ya leboko
• Araba dipotso ka mang?, eng?, le-ng?
• Tshameka motshameko setlhangwa sefe? gore eng?, jang?
wa puo
Ikatise go buisa • Dirisa ditlhakakgolo
• Buisanang ka setlhogo fa o dirisa mainatota,
• Buisetsa kwa godimo
se se tlwaelegileng maina go ya ka maemo
o lwela go kapodisa
a batho, ditlhakaina tsa
• Buisang ka setlhogo se mafoko sentle, go buisa
batho
se tlwaelegileng ka thelelo, bonako le go
tlhagisa maikutlo Tlotlofoko mo tirisong
Akanya ka setlhangwa • Dirisa mafoko a
se se buisitsweng ka a tserweng mo
nako ya puiso ka nosi/ ditlhangweng tse di
mong kgotsa puiso ka buisitsweng ka nako ya
bobedi puisokopanelo kgotsa di
puiso ka nosi/mong
• Buisanang ka maikutlo
a lona
PPKT 69
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
7-8 Reetsa le go buisana ka Buisa setlhangwa sa Feleletsa Dira ka mafoko
ditaelo tse di bonolo tsamaiso sekao. ditaelo, Setlhangwapono sekao.
• Dirisa thanodi go
dithalo/ditshwantsho/
• Araba ditaelo tse di Setlhangwapono sekao. netefatsa mopeleto le
dikerafo
bonolo ka go dirisa dithalo/ditshwantsho/ bokao jwa mafoko
ditaelo tse di bonolo dikerafo/dinepe • Tlaleletsa ka maina a a
Dira ka dipolelo
a maleba
• Dirisa makopanyi Setlhangwa go tswa mo
• Dirisa modirisotaelo
bukakgakololong kgotsa • Akaretsa tshedimosetso
• Dirisa thulagano e e
dipadi /Faele ya Metswedi e e maleba • Simolola go dirisa
nepagetseng
ya Morutabana matlhaodi a palo sekao.
• Dirisa mafoko a a
Ikatise go reetsa le go nngwe, pedi, tharo
• Pele ga puiso ka botlhokwa/tharabololo
bua go ikhumisa
tshegetso/ka thuso: • Dirisa modirisokganetso
Rekota mafoko le bokao
(Tlhopha e le nngwe go go dira diponelopele sekao. Ga ke na yona;
jwa ona mo thanoding
ikatisa ka yona letsatsi pele ka setlhogo le Ga ba tsamaya
ya gago
lengwe le lengwe) . ditshwantsho
• Dirisa ‘tshwanetse’ go
• Kwala dipolelo o
• Diragatsa leboko kgotsa • Dirisa ditogamaano tsa bontsha pateletsego
dirisa mafoko kgotsa
pina/ karolo ya kgang go buisa ka tshegetso
ditlhaloso go bontsha • Dirisa paka tsweledi
• Tshameka motshameko • Buisanang ka bokao jalo le jalo
• Simolola go dirisa
wa puo diponagalo dingwe tsa
matlhalosi go botsha
ditlhangwapono
• Neela le go sala ditaelo/ lefelo (kwa go) ; nako
dikaelo morago • Ranola tshedimosetso (ka ya) ; tlhalosi ya
mo setlhangweng sa kopanelo (le)
• Buisanang ka setlhogo
pono
• Tlhaloganya le go dirisa
• Sala ditaelo morago modiriso kganetso
Ikatise go buisa Tlotlofoko mo tirisong
• Buisetsa kwa godimo • Dirisa mafoko a
o lwela go kapodisa a tserweng mo
mafoko sentle, go buisa ditlhangweng tse di
ka thelelo, ka lebelo buisitsweng ka nako ya
le le siameng le go puisokopanelo kgotsa
tlhagisa maikutlo ka puiso ka nosi/mong
nepagalo
• Dirisa makaelago-ngwe
Dira tirwana ya (mafoko a a nang le
tekatlhaloganyo ka bokao jo bo tshwanang)
setlhangwa (tiro ya
molomo kgotsa e e
kwalwang)
Dira malepa a mafoko
go ikhumisa
• Dirisa tlotlofoko e e
maleba
• Peleta mafoko sentle
• Tlhalosa bokao jwa
mafoko/go a dirisa mo
dipolelong
70 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 1
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
9-10 Reetsa maboko/dipina Buisa maboko Kwala tlhaloso Dira ka mafoko
ya motho, dilo,
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a
diphologolo, dijalo,
bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa a tlwaelegileng ka
mafelo jalo le jalo
dipadi /Faele ya Metswedi dipadi /Faele ya Metswedi nepagalo o dirisa
ya Morutabana ya Morutabana • Tlhopha diteng tse di thanodi ya
maleba
• Dirisa tlhaloso ya • Buisanang ka setlhogo Dira ka dipolelo
molomo go tlhaola le kgangkgolo • Tsepama mo tlhalosong
• Tlhaloganya le go dirisa
batho le dilo ya popego
• Tlhaloganya dingwe marui sekao. matlho a
Tshameka motshameko tsa diponagalo tsa • Kwala ka boitlhamedi, ga Mmalethabo
wa puo go ikhumisa poko sekao. morumo, o dirisa matlhaodi le
• Dirisa mefuta e e
poeletsomodumo matlhalosi
• Neela le go sala ditaelo farologaneng ya
morago ka nepagalo • Buisanang ka tlotlofoko • Tseleganya sekwalwa matlhaodi
e ntšhwa go tswa mo sa gago, o siamise
• Refosana go tsaya • Agelela mo tirisong ya
setlhangweng se se diphoso tsa mopeleto
karolo dipaka
buisitsweng
Rekota mafoko le bokao
• Fetsa motshameko ka Tlotlofoko mo tirisong
• Dirisa thanodi jwa ona mo thanoding
nako e e neetsweng
ya gago • Dirisa mafoko a
Dira tirwana ya
a tserweng mo
tekatlhaloganyo ka • Kwala dipolelo o
ditlhangweng tse di
setlhangwa (tiro ya dirisa mafoko kgotsa
buisitsweng ka nako ya
molomo kgotsa e e ditlhaloso go bontsha
puisokopanelo kgotsa
kwalwang) bokao jalo le jalo
puiso ka nosi/mong
Ikatise go buisa Kwala dikgato tsa go
• Dirisa mainatswako
kwala ka tshegetso
• Buisetsa kwa godimo sekao. kgosimore
o lwela go kapodisa • Sekaseka dikakanyo
mafoko sentle, go buisa
• Kwala ditlhangwa tsa
ka thelelo, le go tlhagisa
ntlha
maikutlo
• Boeletsa
• Tseleganya
• Kwala setlhangwa sa
bofelo
• Tlhagisa setlhangwa sa
bofelo se se buisegang
sa tiro e e phepa
PPKT 71
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
11-12 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala kgang e e bonolo Dira ka mafoko
o dirisa letlhomeso
(Tlhopha go tswa Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a
mo ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa • Dirisa kagego a tlwaelegileng ka
sešwa tse e seng tsa dipadi /Faele ya Metswedi nepagalo o dirisa
• Kwala polelo e e
boammaaruri fela di ya Morutabana thanodi ya gago
maleba ya matseno
utlwala jaaka tsa nnete/
• Pele ga puiso: buisa Dira ka dipolelo
dikgang tsa setso/tatelano • Dirisa makopanyi
le go buisana ka
ya ditiragalo tsa gago/ • Simolola go tlhaloganya
setlhogo le go lebelela • Dirisa matlhaodi
ditlhangwa tsa go lekelela maina a a tlhokang
ditshwantsho • Kwala bokhutlo jo bo
/ dikgang tsa nnete tsa bongwe sekao. mathe,
mo botshelong/ditlhangwa • Dirisa ditogamaano tsa maleba metsi
tsa di senang nnete tsa go buisa sekao. go dira • Tsepama mo • Agelela mo tirisong ya
hisetori) diponelopele o dirisa setlhogong masupi sekao. e, ele,
metlhala ya tiriso
Setlhangwa go tswa mo • Golaganya dipolelo go tsele)
bukakgakololong kgotsa • Buisanang ka tlotlofoko nna temana o dirisa • Agelela mo tirisong ya
dipadi /Faele ya Metswedi e ntšhwa maemedi, makopanyi le matlhaodi fa pele ga
ya Morutabana • Tlhaola tatelano ya matshwao a a siameng leina sekao. e nnye
• Araba dipotso tsa bokao ditiragalo, maitshetlego • Dirisa thutapuo e e ntšwa
jo bo tlhamaletseng le baanelwa (sekao. maleba, tlotlofoko, • Simolola ka tiriso ya
go tlhalosa maikutlo a mopeleto, matshwao a
• Lemoga tshedimosetso madirimatswa sekao.
baanelwa le go bua ka puiso a a nepagetseng
e e botlhokwa epa, epile
mabaka a a tlholang
• Tlotla le go boeletsa ditiro tsa bona) • Dirisa thanodi go • Agelela mo go
dikgang netefatsa mopeleto le tlhaloganyeng le go
• Tlhagisa lebaka le bokao jwa mafoko dirisa pakajaanong
Ikatise go reetsa le go sepheto
bua Kwala temana go • Go simolola go dirisa
• Dirisa thanodi tlhagisa le go tlhalosa modiriso kgonego “ba
(Tlhopha e le nngwe go kakanyo
Dira tirwana ya ka”
ikatisa ka yona letsatsi
tekatlhaloganyo ka • Kwala dipolelo di le 2 go
lengwe le lengwe) . Tlotlofoko mo tirisong
setlhangwa (tiro ya ya go di le 3
• Diragatsa leboko molomo kgotsa e e • Dirisa mafoko a
kwalwang) • Tlhopha tshedimosetso a tserweng mo
• Tshameka motshameko e e botlhokwa ditlhangweng tse di
wa puo Ikatise go buisa
• Neela dikakanyo tsa buisitsweng ka nako ya
• Neela le go sala ditaelo/ • Buisetsa kwa godimo gago puisokopanelo kgotsa
dikaelo morago o lwela go kapodisa puiso ka nosi/mong
mafoko ka nepagalo, go • Neela tlhaloso e e
• Buisanang ka setlhogo bontshang botlhale
buisa ka thelelo, le go
tlhagisa maikutlo Rekota mafoko le bokao
Akanya ka setlhangwa jwa ona mo thanoding
se se buisitsweng ka ya gago
nako ya puiso ka nosi/ • Kwala dipolelo o
mong kgotsa puiso ka dirisa mafoko kgotsa
bobedi ditlhaloso go bontsha
• Neela dikakanyo le bokao jalo le jalo
go amanya dibuka le • Dirisa dikgato tsa go
botshelo jwa gago kwala ka tshegetso
• Sekaseka dikakanyo
• Kwala ditlhangwa tsa
ntlha
• Boeletsa
• Tseleganya
• Kwala setlhangwa sa
bofelo
• Tlhagisa setlhangwa sa
bofelo se se buisegang
sa tiro e e phepa
72 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
13-14 Reetsa tlhaloso ya dilo, Buisa Setlhangwa sa Kwala tlhaloso/ temana/ Dira ka mafoko
diphologolo, dijalo, tshedimosetso sekao. dipolelo ka dilo, • Dirisa thanodi go
mafelo go tswa mo dirutweng tse diphologolo, dijalo, netefatsa mopeleto le
Setlhangwa go tswa dingwe mafelo bokao jwa mafoko
mo bukakgakololong / Setlhangwa go tswa • Akaretsa dintlha • Gatelela bongwe le
Faele ya Metswedi ya mo bukakgakololong / tse di maleba tse di bontsi jwa maina
Morutabana Faele ya Metswedi ya totobetseng
Dira ka dipolelo
• Tlhaola gore ke eng Morutabana • Tlhalosa setlhangwa
• Dirisa maina a a nang
• Tlhalosa gore se • Pele ga puiso: go ka mokgwa o se
le bontsi (sekao.
dirisediwa eng buisana ka setlhogo tlhagelelang ka ona
marukgwe, dikgomo)
ka tshegetso le go • Dirisa masupi a a
• Farologanya dikarolo go • Simolola go dirisa
boeletsa tlotlofoko e e maleba
tswa mo potokweng thuanyirui (sekao. wa
botlhokwa
• Taka le go neela • Dirisa tlotlofoko e e me, sa gago, ya rona)
• Buisa temana le go maleba
setlhangwa maina • Dirisa mefuta e e
tlhaola polelo ya
• Dirisa tlotlofoko e e • Matshwao a puiso a a farologaneng ya
setlhogo
tsamaisanang le dirutwa maleba matlhaodi
• Araba dipotso ka
tse dingwe • Kwala ditlhangwa tsa • Dirisa matlhalosi a
setlhangwapono sekao.
Ikatise go reetsa le go ntlha, go amogela mokgwa (sekao. ka
kerafo, dithalo le
bua pegelo, tseleganya le bonako, ka bonya
manane
go kwala gape
(Tlhopha e le nngwe go Akanya ka setlhangwa • Godisa go tlhaloganya
ikatisa ka yona letsatsi Tlhama, taka le go neela le tiriso ya makopanyi
se se buisitsweng ka
lengwe le lengwe) . ditlhangwapono maina a a bontshang go
nako ya puiso ka nosi/
sekao. ditšhate/manane/ koketsego, tatelano le
• Diragatsa leboko mong kgotsa puiso ka
dithalo, dimmepe tsa go se tshwane
bobedi
• Tshameka motshameko tlhaloganyo/ dimmepe/
wa puo • Sobokanya se ba se Tlotlofoko mo tirisong
dikerafo ditshwantsho /
buisitseng ka dipolelo di dithulagano • Dirisa mafoko a
• Neela le go sala ditaelo/
le mmalwa a tserweng mo
dikaelo morago • Dirisa tshedimosetso go
ditlhangweng tse di
• Buisanang ka setlhogo tswa mo setlhangweng
buisitsweng ka nako ya
se se kwadilweng
puisokopanelo kgotsa
kgotsa setlhangwapono
puiso ka nosi/mong
• Akaretsa dintlha tse di
totobetseng
• Dirisa mafoko a a
botlhokwa
• Dirisa ditaelo tse di
maleba
Rekota mafoko le bokao
jwa ona mo thanoding
ya gago
• Kwala dipolelo o
dirisa mafoko kgotsa
ditlhaloso go bontsha
bokao jalo le jalo
Dirisa dikgato tsa go
kwala ka tshegetso
• Sekaseka dikakanyo
• Kwala ditlhangwa tsa
ntlha
• Boeletsa
• Tseleganya
• Kwala setlhangwa sa
bofelo
• Tlhagisa setlhangwa sa
bofelo se se buisegang
sa tiro e e phepa
PPKT 73
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
15-16 Reetsa tatelano ya Buisa dikgang Kwala lekwalo la gago le Dira ka mafoko
ditiragalo tsa mong ka le bonolo
Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a a
• Tlhaola dikakanyo tse di ditlhangweng tsa • Itsise diponagalo tsa tlwaelegileng sentle, o
botlhokwa le batho sešwa tse e seng tsa lekwalo la botsalano dirisa thanodi ya gago
boammaaruri fela di
• Araba dipotso ka se se • Dirisa kagego Dira ka dipolelo
utlwala jaaka tsa nnete/
diragetseng la ntlha,
dikgang tsa setso/tatelano • Dirisa mokgwa o o sa • Dirisa kagego e e
la bobedi jalo le jalo o
ya ditiragalo tsa gago/ tlhomamang tlwaelegileng ya madiri
gakologelwa ditiragalo
ditlhangwa tsa go lekelela sekao. rema, remile
tse di tshwanang • Kwala bonnye ditemana
/ dikgang tsa nnete tsa mo
di le pedi tse di • Dirisa dipopi tsa madiri
Etsisa maemo a a botshelong/tsa hisetori tse
khutshwane sekao. go, a , tla, ba ne)
tlwaelegileng di se nang nnete)
• Dirisa tlotlofoko e • Simolola go dirisa
• Dirisa puo le ditiro tse di Setlhangwa go tswa mo
ntšhwa le matshwao a makopanyi go bontsha
maleba bukakgakololong kgotsa
puiso a a ithutilweng pharologano mo tirisong
dipadi /Faele ya Metswedi
• Rulaganya diteng ka (mme) lebaka (gonne)
ya Morutabana • Dirisa thutapuo
tolamo lebaka (gore)
e e e maleba,
• Pele ga puiso: go
Ikatise go reetsa le go tlotlofoko, mopeleto Tlotlofoko mo tirisong
dira ponelopele go
bua go ikhumisa le matshwao a puiso
tswa mo setlhogong • Dirisa mafoko a
a a nepagetseng le
(Tlhopha e le nngwe go le ditshwantsho ka a tserweng mo
kgaoganyo ya ditemana
ikatisa ka yona letsatsi tshegetso ditlhangweng tse di
lengwe le lengwe) . Dirisa dikgato tsa go buisitsweng ka nako ya
• Buisa go bona dintlha
kwala ka tshegetso puisokopanelo kgotsa
• Diragatsa leboko le go dirisa metlhala ya
puiso ka nosi/mong
tiriso go bona bokao • Sekaseka dikakanyo
• Tshameka motshameko
• Dirisa malatodi (mafoko
wa puo • Tlhaloganya tlotlofoko • Kwala ditlhangwa tsa
a a nang le bokao jo bo
ntlha
• Tlotla kgotsa boeletsa • Araba dipotso tse farologaneng sekao.
dikgang di bonolo ka kgang • Boeletsa godimo/tlase)
(sekao. molaetsa le • Tseleganya
maitshetlego)
• Kwala setlhangwa sa
Ikatise go buisa bofelo
• Buisetsa kwa godimo • Tlhagisa setlhangwa sa
o lwela go kapodisa bofelo se se buisegang
mafoko sentle, go buisa sa tiro e e phepa
ka thelelo, le go tlhagisa
maikutlo Rekota mafoko le bokao
jwa ona mo thanoding
Buisa ditlhangwa tsa ya gago
gago le tsa tirisano
sekao. bukatsatsi ya • Kwala dipolelo o
gago kgotsa lekwalo dirisa mafoko kgotsa
ditlhaloso go bontsha
• Tshwaela ka bokao jalo le jalo
dikakanyokgolo
• Buisetsa go bona
dintlha le go lemoga
mokgwa o o sa
tlhomamang
• Tshwaela ka kagego le
matseno
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka nosi/
mong kgotsa puiso ka
bobedi
• Amanya se o se
buisitseng le botshelo
jwa gago
74 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO 6
KGWEDITHARO 2
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(TIRO YA MOLOMO) melawana
17-18 Dira dipatlisiso tsa Buisa ditlhangwapono Tlhama lenaane la Dira ka mafoko
phaposiborutelo sekao. tsa tshedimosetso dipotso (dipotsolotso) le • Dirisa thanodi go
go dira dipotsotherisano sekao. mananeo a go le bonolo netefatsa mopeleto le
ka barutwana ka ena) go ithuta le a thelebišene le • Kwala dipotso tse di bokao jwa mafoko
rekota dikarabo tsa bona ditšhate/manaane/dithalo/ tlhaloganyegang
mo tšhateng kgotsa mo dimmepe tsa tlhaloganyo/ • Mafoko a a nang le
kerafong dimmepe/ditshwantsho/ • Tlogela diphatlha tsa modumo wa tumanosi
dikerafo dikarabo e telele (sekao bona,
• Botsa le go araba loma)
dipotso Setlhangwa go tswa mo • Dirisa kagego ya
bukakgakololong kgotsa dipotso ka nepagalo Dira ka dipolelo
• Tshwara ditherisano ka
boikobo dipadi /Faele ya Metswedi Kwala temana go • Dirisa dipopi tsa madiri
ya Morutabana tlhagisa le go tlhalosa sekao. go, a , tla, ba ne
• Rekota tshedimosetso kakanyo
ka nepagalo • Pele ga puiso: go • Agelela mo go
buisana ka setlhogo le • Kwala dipolelo di le tlhaloganyeng le go
• Dirisa kagego sentle go boeletsa tlotlofoko e 3 go ya go di le 4 ka dirisa pakatlang
• Dirisa mafoko a a e botlhokwa tshegetso • Simolola go dirisa dipopi
botlhokwa • Buisa temana le go • Tlhopha tshedimosetso tsa go bontsha kgonego
Tsweletsa puisano tlhaola kakanyokgolo le e e botlhokwa “tla” “tshwanetse” go
ka setlhogo se se polelo ya setlhogo • Neela dikakanyo tsa bontsha pateletsego
tlwaelegileng go • Araba dipotso ka gago • Simolola go dirisa
ikhumisa ka puo setlhangwapono matlhalosi
• Neela tlhaloso e e
• Reetsa le go neela • Tlodisa matlho mo tlhaloganyegang ka Tlotlofoko mo tirisong
barutwana ba bangwe setlhangweng go bona botlhale
tšhono ya go bua • Dirisa mafoko a
tshedimosetso e e Dirisa dikgato tsa go a tserweng mo
• Botsa le go araba kgethegileng kwala ka tshegetso ditlhangweng tse di
dipotso Dira tirwana ya buisitsweng ka nako ya
• Sekaseka dikakanyo
• Neela kakanyo sekao. tekatlhaloganyo ka puisokopanelo kgotsa
goreng o nagana • Kwala ditlhangwa tsa puiso ka nosi/mong
setlhangwa (tiro ya
gore…? ntlha
molomo kgotsa e e • Malatodi (mafoko a a
kwalwang) • Boeletsa nang le bokao jo bo
Ikatise go buisa • Tseleganya farologanang sekao.
• Buisetsa kwa godimo • Kwala setlhangwa sa robala/tsoga)
o lwela go kapodisa bofelo
mafoko ka nepagalo, go • Tlhagisa setlhangwa sa
buisa ka thelelo, le go bofelo se se buisegang
tlhagisa maikutlo sa tiro e e phepa
Rarabolola malepa a Rekota mafoko le bokao
mafoko go ikhumisa ka jwa ona mo thanoding
puo ya gago
• Dirisa tlotlofoko e e • Kwala dipolelo o
maleba dirisa mafoko kgotsa
• Peleta mafoko ka ditlhaloso go bontsha
nepagalo bokao jalo le jalo
• Tlhalosa bokao jwa
mafoko/go a dirisa mo
dipolelong
• Dirisa thanodi
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka nosi/
mong kgotsa puiso ka
bobedi
• Bapisa dibuka le
ditlhangwa tse di
buisitsweng
19-20 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
PPKT 75
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
21-22 Reetsa tlhaloso ya Buisa kgang Kwala bukatsatsi Dira ka mafoko
mafelo, diphologolo,
Setlhangwa go tswa mo • Tlhopha diteng tse di • Peleta mafoko a a
dijalo, dilo jalo le jalo
bukakgakololong kgotsa maleba tsa setlhogo tlwaelegileng nepagalo
Setlhangwa go tswa mo dipadi /Faele ya Metswedi o dirisa thanodi ya gago
• Dirisa popego e
bukakgakololong kgotsa ya Morutabana
e maleba jaaka • Tlaleletsa go dirisa
dipadi /Faele ya Metswedi
• Pele ga puiso: go letlhomeso bontsi
ya Morutabana
dira diponelopele
• Kwala ditiragalo go Dira ka dipolelo
• Supa mafelo ka setlhogo le
ya ka thulagano e e
ditshwantsho • Agelela mo tirisong ya
• Lemoga tshedimosetso nepagetseng
mainatota sekao. ka go
e e botlhokwa mo • Tlhalosa diponagalo tsa
• Dirisa makopanyi dirisa ditlhakakgolo
tšhateng/lenaneng setlhangwa
• Dirisa thutapuo e e • Agelela mo tirisong ya
• Tlhaola tshwano le • Dirisa ditogamaano
e maleba, lotlofoko, dipaka
pharologano tsa go buisa sekao. go
mopele-to le
dirisa metlhala ya tiriso • Dirisa “tla “ go bontsha
Ikatise go reetsa le go matshwao a puiso
go bona bokao le go selo se se tla diragalang
bua go ikhumisa a a nepagetseng le
itseela tshwetso sekao. Go tla nna le
kgaoganyo ya ditemana
(Tlhopha e le nngwe go diphefo tse di maatla
• Araba dipotso ka kgang
ikatisa ka yona letsatsi Dirisa dikgato tsa go gompieno
lengwe le lengwe) . • Tlhaola le go buisana kwala ka tshegetso
• Simolola go dirisa
ka maitshetIego le
• Diragatsa leboko • Sekaseka dikakanyo makopanyi go bontsha
baanelwa
lebaka le sepheto (gore
• Tshameka motshameko • Kwala ditlhangwa tsa
• Tlhalosa lebaka le go)
wa puo ntlha
sepheto mo kgannye,
Tlotlofoko mo tirisong
• Neela le go sala ditaelo/ sekao. go diragetse • Boeletsa
dikaelo morago eng? Leng? Goreng • Dirisa mafoko a
• Tseleganya
o nagana jalo kgotsa a tserweng mo
• Akanya maitemogelo
ke eng se o naganang • Kwala setlhangwa sa ditlhangweng tse di
kgotsa ditiragalo ka
gore se diragetse….? bofelo buisitsweng ka nako ya
tatelano e e siameng, o
puisokopanelo kgotsa
dirisa makopanyi Buisa makwalo a a • Tlhagisa setlhangwa sa
puiso ka nosi/mong
bonolo a gago go bofelo se se buisegang
ikhumisa ka puo sa tiro e e phepa • Makaelagongwe
(mafoko a a nang le
• Tlhaola dikakanyokgolo Rekota mafoko le bokao
bokao jo bo tshwanang
jwa ona mo thanoding
• Araba dipotso tsa sekao. tsididi/maruru)
ya gago
tshedimosetso ka
tlhamalalo • Kwala dipolelo o
dirisa mafoko kgotsa
• Tlhaola diponagalo
ditlhaloso go bontsha
tsa setlhangwa sekao.
bokao jalo le jalo
letlha, ditumediso tsa
lekwalo
76 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
23-24 Reetsa puo e e bonolo Buisa setlhangwapono Kwala Setlhangwapono Dira ka mafoko
ka ntlha nngwe sa tshedimosetso sekao. sa tshedimosetso sekao.
• Go dirisa thanodi go
ditšhate/manane/ dithalo , ditšhate/manane/ dithalo,
• Botsa le go araba netefatsa mopeleto le
dimmepe tsa tlhaloganyo/ dimmepe tsa tlhaloganyo/
dipotso tse di bonolo bokao jwa mafoko
dimmepe/dikerafo dimmepe/dikerafo
• Buisana ka ditshwantsho ditshwantsho Go dira ka dipolelo
kakanyokgolo
Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Go dirisa kagego ya
• Neela dikgopolo bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa bong sekao kgomo/
dipadi /Faele ya Metswedi dipadi /Faele ya Metswedi pholo
• Tlotla barutwana ba
ya Morutabana ya Morutabana
bangwe ka go ba reetsa • Go aga tiriso ya
• Pele ga puiso: tlodisa • Buisa setlhangwa se se matlhaodi pele ga leina
Bua ka ntlha nngwe
matlho go bona ditlha tlhophilweng sekao e nnye ntšwa
morago ga go ipaakanya
tse di botlhokwa
• Dirisa tshedimosetso go • Go aga tiriso ya
• Tlhopha setlhogo le
• Botsa dipotso tswa mo setlhangweng thuanyisedirwa sekao
diteng tse di maleba
go taka le neela Mosimane o a mo rata
• Tlhopha dintlha tse
• Tsepama mo setlhangwapono
di maleba tse di • Go aga tiriso ya dipaka
setlhogong matshwao/maina sekao.
totobetseng go araba
ditšhate/manane/ Tlotlofoko mo tirisong
• Rulaganya diteng ka dipotso
dikerafo
tatelano • Go dirisa mafoko
• Dira tshobokanyo ya
Fetolela setlhangwa a a tserweng mo
setlhangwa ka mmepe
go nna kerafo sekao. ditlhangweng tse
wa tlhaloganyo/ tlhopho
o dirisa dintlha tsa di buisitsweng ka
ya setlhangwa
tshedimosetso tse o di kopanelo kgotsa di
Dira tirwana ya kgobokantsweng buisitswe ke mong
tekatlhaloganyo ka
• Fetolela tshedimosetso • Go aga mafoko a a
setlhangwa (tiro ya
go nna mo kagegong ya welang mo lesikeng le
molomo kgotsa e e
kerafo kgotsa manane le lengwe sekao buka
kwalwang)
le tsebe kgotsa pene le
• Ranola tshedimosetso
Ikatise go buisa pampiri kgotsa komiki
Kwala pegelo e lepirinki
• Buisetsa kwa godimo
khutshwane mo
o lwela go kapodisa
letlhomesong ka
mafoko sentle, go buisa
tshedimosetso e e
ka thelelo, le go tlhagisa
kgobokantsweng
maikutlo
• Tlhatlhoba
tshedimosetso ka
tshegetso
• Dirisa kagego pegelo ya
pegelo e e maleba
PPKT 77
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
25-26 Reetsa pina/leboko le le Buisa maboko kgotsa Kwala temana e e Dira ka mafoko
bonolo dipina bonolo o dirisa dikgato
• Peleta mafoko a
tsa go kwala ka
Setlhangwa go tswa mo • Pele ga puiso: go a tlwaelegileng ka
tshegetso
bukakgakololong kgotsa dira diponelopele nepagalo o dirisa
dipadi /Faele ya Metswedi pele ka setlhogo le • Tlhopha diteng tse di thanodi ya gago
ya Morutabana ditshwantsho ngokang
• Khutshwafatsa mafoko
• Gakologelwa • Dirisa ditogamaano • Dirisa popego ya kgang sekao. /mosimane/
dikakanyokgolo tsa go buisa sekao. go jaaka letlhomeso simane
dirisa metlhala ya tiriso
• Buisanang ka kakanyo • Dirisa tshimologo, Dira ka dipolelo
e e leng ntlhakgolo • Araba dipotso ka leboko bogare le bokhutlo
• Simolola go dirisa
• Amanya le maitemogelo • Tlhagisa maikutlo a • Tlotla ditiragalo ka maemeditho (sekao.
a gago a tlhotlheletswang ke tatelano e e maleba Nna, wena, rona, bona)
leboko
• Supa morumo • Dirisa paka e e maleba • Dirisa matlhalosi
• Buisanang ka morumo le go kopanya dipolelo
• Tlhagisa maikutlo a • Simolola go dirisa
ka “le” le “mme”
a tlhotlheletswang ke • Buisanang ka papiso e maemedi
leboko e dirilweng mo pokong • Dirisa matshwao a
Tlotlofoko mo tirisong
puiso
• Diragatsa pina/mela e e Ikatise go buisa
• Tlhopha mafoko
tlhophilweng • Dirisa kgaoganyo e e
• Buisetsa kwa godimo a a tserweng mo
maleba ya ditemana
Ikatise go reetsa le go ka go tlhagisa maikutlo ditlhangweng tse di
bua le go bontsha go Dirisa dikgato tsa go buisitsweng ka nako ya
tlhaloganya kwala ka tshegetso puisokopanelo kgotsa
(Tlhopha e le nngwe go
puiso ka nosi/mong
ikatisa ka yona letsatsi • Buisetsa kwa godimo • Sekaseka dikakanyo
lengwe le lengwe) . o dirisa kapodiso ya • Kopanya tlhogo le
• Kwala ditlhangwa tsa
mafoko ka nepagalo, mogatlana fa o thaya
• Diragatsa leboko ntlha
go buisa ka lebelo le lefoko
• Tshameka motshameko modumo o o maleba • Boeletsa
wa puo
Akanya ka setlhangwa • Tseleganya
• Neela le go sala ditaelo/ se se buisitsweng ka
• Kwala setlhangwa sa
dikaelo morago nako ya puiso ka nosi/
bofelo
mong kgotsa puiso ka
• Buisanang ka setlhogo
bobedi • Tlhagisa setlhangwa sa
bofelo se se buisegang
• Amanya ditlhangwa le
sa tiro e e phepa
botshelo jwa gago
Ikhumise ka puo:
Kwalela monate sekao.
leboko le le bonolo la
mela e le mene kgotsa
dipolelo tse di rumisanang
• Tlhopha setlhogo
• Kwala mela e e
rumisanang ka setlhogo
• Dirisa papiso e le
nngwe
Rekota mafoko le bokao
jwa ona mo thanoding
ya gago
• Kwala dipolelo o
dirisa mafoko kgotsa
ditlhaloso go bontsha
bokao jalo le jalo
78 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
27-28 Reetsa le go diragatsa Buisa setlhangwa sa Dira mmepe wa Dira ka mafoko
ditaelo sekao. tsamaiso tsamaiso sekao. resipe / tlhaloganyo/
• Dirisa thanodi go
ditaelo (sekao. go mena tshobokanyo ya
• Bonela pele se se ka netefatsa mopeleto le
le go dira lebokoso la setlhangwa se se
diragalang bokao jwa mafoko
pampiri) khutshwane ka
• Buisanang ka dintlha letlhomeso • Kwala mafoko a gantsi
Setlhangwa go tswa mo
tse di totobetseng tsa a tlhakanyang tlhogo
bukakgakololong kgotsa • Tlhaola bonnye dintlha
setlhangwa
dipadi /Faele ya Metswedi di le tharo tsa botlhokwa • Bukatsatsi
• Buisanang ka tatelano ya Morutabana
• Rulaganya Dira ka dipolelo
ya ditaelo
• Pele ga puiso ka tshedimosetso ka
• Tlhaloganya le go dirisa
• Buisana ka popo/ tshegetso/ka thuso: botswerere
marui sekao. dibuka tsa
kagego ya lediri go dira diponelopele
• Dirisa matshwao/ ga Segakweng
pele ka setlhogo le
Ikatise go reetsa le go dithalo le ditlhangwa tse
ditshwantsho • Dirisa mefuta e e
bua go ikhumisa dingwe tse di maleba
farologaneng ya
• Ranola setlhangwa sa tsa dikerafo
(Tlhopha e le nngwe go matlhaodi
pono
ikatisa ka yona letsatsi • Dirisa ditaelo tse di
• Tlhaloganya le go dirisa
lengwe le lengwe) . • Araba dipotso ka maleba
madiri go tlhalosa ditiro
setlhangwa
• Diragatsa leboko • Netefatsa mopeleto
• Agelela mo tirisong ya
• Buisanang ka se se
• Tshameka motshameko Dirisa thanodi go dipaka
tshwanetseng go dirwa
wa puo netefatsa mopeleto le
Tlotlofoko mo tirisong
• Buisanang ka tatelano bokao jwa mafoko
• Neela le go sala ditaelo/
ya ditaelo • Tlhopha mafoko
dikaelo morago Dirisa dikgato tsa go
a a tserweng mo
• Sala ditaelo morago kwala ka tshegetso
• Buisanang ka setlhogo ditlhangweng tse di
Akanya ka setlhangwa • Sekaseka dikakanyo buisitsweng ka nako ya
se se buisitsweng ka puisokopanelo kgotsa
• Kwala ditlhangwa tsa
nako ya puiso ka mong puiso ka nosi/mong
ntlha
kgotsa puiso ka bobedi
• Boeletsa
• Tlhalosa diponagalo tsa
dingwe tsa ditlhangwa • Tseleganya
tse di buisitsweng
• Kwala setlhangwa sa
bofelo
• Tlhagisa setlhangwa sa
bofelo se se buisegang
sa tiro e e phepa
Rekota mafoko le bokao
jwa ona mo thanoding
ya gago
• Kwala dipolelo o
dirisa mafoko kgotsa
ditlhaloso go bontsha
bokao jalo le jalo
PPKT 79
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 3
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
29-30 Tsaya karolo mo Buisa motshameko wa Kwala mmuisano o Dira ka mafoko
puisanong ka setlhogo go etsisa mokhutshwane, o
• Dirisa thanodi go
se se tlwaelegileng dirisa mokgwa o o sa
Setlhangwa go tswa mo netefatsa mopeleto le
sekao. Maemo a bosa tlhomamang wa go kwala
bukakgakololong kgotsa bokao jwa mafoko
(mo letlhomesong)
Setlhangwa go tswa mo dipadi /Faele ya Metswedi
• Agelela mo kitsong
bukakgakololong kgotsa ya Morutabana • Tlhopha baanelwa ba
ya medumo go peleta
dipadi /Faele ya Metswedi ba maleba
• Pele ga puiso: dira mafoko sekao. go aga
ya Morutabana
diponelopele go tswa • Godisa puisano le ditiro mafoko a a welang mo
• Botsa dipotso tse di mo setlhogong ka tatelano lesikeng le le lengwe go
maleba le go araba ya ka modumo kgotsa
• Dirisa ditogamaano tsa • Dirisa puosebui
dipotso mokgwa wa tebego
go buisa
• Dirisa matshwao a
• Tsweletsa puisano Dira ka dipolelo
• Supa tatelano ya puiso sekao. khutlwana,
• Tlhagisa dikakanyo ditiragalo letshwao la tsiboso le la • Simolola go dirisa
potso matlhaodi a palo
• Tlotla dikakanyo tsa • Buisanang ka
nngwe, pedi, tharo
barutwana ba bangwe baanelwa, maitshetlego Dirisa dikgato tsa go
le ditiro tsa bona kwala ka tshegetso • Dirisa mefuta e e
• Rotloetsa barutwana
farologaneng ya
ba bangwe go bua • Tlhagisa maikutlo a • Sekaseka dikakanyo
matlhaodi
puotlaleletso a tlhotlhelediwang ke
• Kwala ditlhangwa tsa
setlhangwa • Dirisa mefuta e e
Diragatsa metshameko ntlha
farologaneng ya
e e bonolo ya go etsisa • Buisanang ka
• Boeletsa matlhaodi go akaretsa
diponagalo tsa
• Dirisa diteng le puo tse a a nyalanang le bogodi
setlhangwa bogolo jang • Tseleganya
di maleba sekao. yo mogolo
matshwao a puiso le
• Kwala setlhangwa sa
• Dirisa puosebui kagego Tlotlofoko mo tirisong
bofelo
• Tlhama tatelano ya Dira tirwana ya • Dirisa mafoko a
• Tlhagisa setlhangwa sa
ditiragalo/poloto e e tekatlhaloganyo ka a tserweng mo
bofelo se se buisegang
utlwalang setlhangwa (tiro ya ditlhangweng tse di
sa tiro e e phepa
molomo kgotsa e e buisitsweng ka nako ya
• Dirisa mantswe,
kwalwang) Rekota mafoko le bokao puisokopanelo kgotsa
maikutlo le puo ya
jwa ona mo thanoding puiso ka nosi/mong
dikarolo tsa mmele go Ikatise go buisa
ya gago
tlhagisa bokao
• Buisetsa kwa godimo ka
• Kwala dipolelo o
• Kapodisa mafoko maikutlo, le go bontsha
dirisa mafoko kgotsa
ka nepagalo e bile a go tlhaloganya ga
ditlhaloso go bontsha
utlwale sentle setlhangwa
bokao jalo le jalo
• Buisetsa kwa godimo o
dirisa matshwao a puiso
a a maleba, lebelo le
modumo
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka mong
kgotsa puiso ka bobedi
• Tlhagisa buka ya tiro ya
molomo e khutshwane
ka diteng tse di maleba
le popego
• Neela kakanyo ya gago
80 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
31-32 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala kgang e e bonolo/ Dira ka mafoko
temana
Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a
ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa • Dirisa kagego a tlwaelegileng ka
sešwa tse e seng tsa dipadi /Faele ya Metswedi nepagalo o dirisa
• Dirisa puo ka
boammaaruri fela di ya Morutabana thanodi ya gago
boikakanyetsi
utlwala jaaka tsa nnete/
• Pele ga puiso ka segolo tlotlofoko e e • Agelela mo kitsong ya
dikgang tsa setso/tatelano
tshegetso: go dira farologaneng mafoko a a bonwang
ya ditiragalo tsa gago/
diponelopele go tswa thata mo tikologong le a
ditlhangwa tsa go lekelela • Golaganya dipolelo go
mo setlhogong, e a dirisiwang thata
/ dikgang tsa nnete tsa nna temana o dirisa
ditshwantsho
mo botshelong/ditlhangwa maemedi, makopanyi le Dira ka dipolelo
tsa hisetori tse di se nang • Dirisa ditogamaano matshwao a puiso a a
• Tlhaloganya le go dirisa
nnete) tsa go buisa: go dirisa nepagetseng
bontsi jwa maina go ya
metlhala ya tiriso go
Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thutapuo e e ka palo (sekao. buka,
bona bokao jwa mafoko
bukakgakololong kgotsa maleba, tlotlofoko, dibuka)
a mašwa
dipadi /Faele ya Metswedi mopeleto, matshwao a
• Agelela mo tirisong ya
ya Morutabana • Buisanang ka puiso a a nepagetseng
masupi sekao. e, ele,
maitshetlego le
• Botsa dipotso tse di • Dirisa paka e e siameng tsele)
baanelwa
maleba le go araba ka tlhomamo
• Agelela mo tirisong ya
dipotso • Buisanang ka tatelano
• Dirisa thanodi go matlhaodi sekao. fa
ya ditiragalo o araba
• Botsa le go araba netefatsa mopeleto le pele ga leina sekao. e
dipotso ka se se
dipotso tse di bonolo bokao jwa mafoko nnye ntšwa
diragetseng lwa ntlha,
le go simolola go botsa
lwa bobedi, jalo le jalo Dirisa dikgato tsa go • Dirisa matlhalosi a
le go araba dipotso tse
kwala ka tshegetso nako (sekao ka moso,
di thata sekao. goreng • Botsa le go araba
maabane)
o sa kgona go….? dipotso tse di thata • Sekaseka dikakanyo
Goreng?Le gore o sekao. goreng o sa • Simolola go dirisa
akanya jang? • Kwala ditlhangwa tsa
kgona go….?goreng? matlhalosi go botsha
ntlha
Le gore o akanya jang? lefelo (kwa go) nako (ka
Ikatise go reetsa le go
• Boeletsa ya) tlhalosi ya kopanelo
bua go ikhumisa Dira tirwana ya
(le)
tekatlhaloganyo ka • Tseleganya
(Tlhopha e le nngwe go
setlhangwa (tiro ya Tlotlofoko mo tirisong
ikatisa ka yona letsatsi • Kwala setlhangwa sa
molomo kgotsa e e
lengwe le lengwe) . bofelo • Dirisa mafoko a
kwalwang)
a tserweng mo
• Diragatsa leboko • Tlhagisa setlhangwa sa
Go buisa makwalo a ditlhangweng tse di
• Tshameka motshameko gago (go ikhumisa ka bofelo se se buisegang
buisitsweng ka nako ya
wa puo puo) sa tiro e e phepa
puisokopanelo kgotsa
Rekota mafoko le bokao puiso ka nosi/mong
• Neela le go sala ditaelo/ • Pele ga puiso ka
dikaelo morago tshegetso: go dira jwa ona mo thanoding
• Dirisa malatodi (mafoko
diponelopele ka go ya gago
a a nang le bokao jo bo
• Buisanang ka setlhogo
tlodisa matlho mo • Kwala dipolelo o farologaneng sekao.
setlhangweng dirisa mafoko kgotsa godimo/tlase)
• Dirisa ditogamaano ditlhaloso go bontsha
tsa go buisa: go dirisa bokao jalo le jalo
metlhala ya tiriso go
bona bokao jwa mafoko
a mašwa
• Tlhaola kakanyokgolo
le dintlha tse di
totobetseng
• Buisanang ka
maitlhomo a lekwalo
• Buisanang ka kagego
ya lekwalo
PPKT 81
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
31-32 Ikatise go buisa
• Buisetsa kwa godimo
ka maikutlo, le go
bontsha go tlhaloganya
setlhangwa
• Buisetsa kwa godimo o
dirisa matshwao a puiso
a a maleba, lebelo le
modumo
33-34 Reetsa le go buisana ka Buisa setlhangwa sa Dirisa tshedimosetso go Dira ka mafoko
puo tshedimosetso tswa mo setlhangweng
• Dirisa thanodi go
sa pono sekao. ditšhate/
• Buisanang ka Setlhangwa go tswa mo netefatsa mopeleto le
manane/ dithalo,
dikakanyo tsa bukakgakololong kgotsa bokao jwa mafoko
dimmepe tsa tlhaloganyo/
botlhokwa le dintlha tse dipadi /Faele ya Metswedi
dimmepe/dikerafo go • Dirisa kitso ya tatelano
di totobetseng ya Morutabana
kwala setlhangwa ya dialefabete le
• Rekota tshedimosetso • Pele ga puiso: go ditlhaka tsa ntlha tsa
• Kwala ditemana di le
e e kgethegleng mo buisa le go buisana ka mafoko go bona mafoko
pedi go ya go di le tharo
tšhateng/ mmepe wa ditlhogo le ditshwantsho mo thanoding
tlhaloganyo • Netefatsa gore
• Lemoga karolo e Dira ka dipolelo
mopeleto le matshwao
Ikatise go reetsa le go ditshwantsho di e
a puiso a nepagetse • Simolola go dirisa
bua tshamekang mo go
thuanyirui sekao. ya
ageng bokao Kwala Setlhangwapono
(Tlhopha e le nngwe go me, sa gagwe, tsa
sa tshedimosetso
ikatisa ka yona letsatsi • Araba dipotso ka bona)
lengwe le lengwe) . setlhangwa • Dira tshobokanyo
• Agelela mo go
ya setlhangwa se
• Diragatsa leboko • Sobokanya temana ka tlhaloganyeng le mo
sekhutshwane ka
tshegetso/ka thuso tirisong ya pakajaanong
• Tshameka motshameko go dirisa mmepe
wa puo Dira tirwana ya wa tlhaloganyo ka • Dirisa makopanyi go
tekatlhaloganyo ka tshegetso bontsha koketso (le)
• Neela le go sala ditaelo/
setlhangwa (tiro ya go bontsha tatelano
dikaelo morago • Rulaganya dilo tse di
molomo kgotsa e e (morago/pele)
mosola le tse di seng
• Buisanang ka setlhogo kwalwang)
mosola mo lenaneng • Lokolola dipolelonolo
Ikatise go buisa go ya ka sediri, letiro,
Dirisa thanodi go
sedirwa tse
• Buisetsa kwa godimo netefatsa mopeleto le
o lwela go kapodisa bokao jwa mafoko • Tlhaloganya le go dirisa
mafoko sentle, go buisa puopegelo.
Rekota mafoko le bokao
ka thelelo le go tlhagisa
jwa ona mo thanoding • Dirisa diphegelwana go
maikutlo
ya gago kgaoganya maina mo
Akanya ka setlhangwa lenaaneng
• Kwala dipolelo o
se se buisitsweng ka
dirisa mafoko kgotsa • Dirisa matshwao a
nako ya puiso ka nosi/
ditlhaloso go bontsha nopolo fa o dirisa
mong kgotsa puiso ka
bokao jalo le jalo puosebui
bobedi
Tlotlofoko mo tirisong
• Tlhagisa maikutlo a
a tlhotlheletswang ke • Dirisa mafoko a a
setlhangwa tserweng go tswa mo
ditlhangweng tse di
• Amanya setlhangwa le
buisitsweng ka nako ya
botshelo jwa gago
puisokopanelo kgotsa
puiso ka nosi/mong
82 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
35-36 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala thadiso ya buka Dira ka mafoko
Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Tlhopha diteng tse di • Dira ka thanodi go
ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa maleba le kagego netefatsa mopeleto le
sešwa tse e seng tsa dipadi /Faele ya Metswedi bokao jwa mafoko
• Tlhagisa le go tlhalosa
boammaaruri fela di ya Morutabana
kakanyo ya gago • Dira ka mafoko a a
utlwala jaaka tsa nnete/
• Pele ga puiso ka welang mo lesikeng le
dikgang tsa setso/tatelano • Akaretsa setlhogo,
tshegetso: go dira le lengwe go ya ka tiriso
ya ditiragalo tsa gago/ baanelwa le
diponelopele go tswa sekao. buka le tsebe
ditlhangwa tsa go lekelela tshobokanyo
mo setlhogong le
/ dikgang tsa nnete tsa Dira ka dipolelo
ditshwantsho Kwala lekwalo la
mo botshelong/kgang e e
botsalano • Dirisa dipotso sekao.
seng ya nnete ya hisetori) • Dirisa ditogamaano
mang, eng, leng, sefe
tsa go buisa: go dirisa • Tlhopha diteng tse di
Setlhangwa go tswa mo le jang
metlhala ya tiriso go maleba
bukakgakololong kgotsa
bona bokao jwa mafoko • Godisa tiriso ya
dipadi /Faele ya Metswedi • Dirisa letlhomeso fela fa
a mašwa makopanyi a a
ya Morutabana go tlhokagala
bontshang lebaka le
• Buisanang ka poloto,
• Botsa dipotso tse di • Kwala molaetsa ka maikaelelo
maitshetlego le
maleba le go araba nepagalo
baanelwa • Simolola go dirisa
dipotso
• Rulaganya makopanyi go bontsha
• Buisana ka tatelano
• Sobokanya kgang tshedimosetso ka tlhopho sekao. kgotsa
ya ditiragalo o araba
tolamo
• Araba le go simolola dipotso ka se se • Simolola go dirisa
go botsa dipotso tse di diragetseng lwa ntlha, • Kwala leina la gago kwa pakatlang sekao. ke tla
thata sekao. goreng ke lwa bobedi jalo le jalo bokhutlong mmona ka moso
sa? Ke eng? O nagana
• Botsa le go araba • Dirisa mokgwa o o sa • Agelela mo go
jang?
dipotso tse di thata tlhomamang wa go tlhaloganyeng le
• Tlhagisa kakanyo o sekao goreng o sa …? kwala molaetsa o o tiriso ya pakajaanong
neela lebaka go tswa Goreng? Le gore o maleba tsweledi
mo setlhangweng akanya jang?
Dirisa dikgato tsa go Tlotlofoko mo tirisong
ka dintlha tse di
• Tlhagisa le go tlhalosa kwala
akaretsang tsa • Dirisa mafoko a
kakanyo ya gago
semorafe, tsa loago, tsa • Sekaseka dikakanyo a tserweng mo
tirisano le dintlha tse ditlhangweng tse di
e leng tsa botlhokwa, • Kwala Setlhangwa sa
buisitsweng ka nako ya
o dirisa dipuo tse ntlha
puisokopanelo kgotsa
di farologaneng mo • Boeletsa puiso ka nosi/mong
polelong e le nngwe fa
go tlhokagala • Tseleganya
• Dirisa dipaka tse • Kwala setlhangwa sa
di rutilweng mo bofelo
mephatong e e kwa • Tlhagisa setlhangwa sa
tlase sekao. pakaphethi bofelo, se se buisegang
le pakatlang e bile se le phepa
Rekota mafoko le bokao
jwa ona mo thanoding
ya gago
• Dirisa thanodi go
netefatsa mopeleto le
bokao jwa mafoko
PPKT 83
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
35-36 Reetsa leboko/maboko Dira tirwana ya
tekatlhaloganyo ka
Setlhangwa go tswa mo
setlhangwa (tiro ya
bukakgakololong kgotsa
molomo kgotsa e e
dipadi /Faele ya Metswedi
kwalwang)
ya Morutabana
Buisa maboko
• Gakologelwa
kakanyokgolo • Pele ga puiso:
bonelapele go tswa
• Buisanang ka
mo setlhogong le
kakanyokgolo
setshwantsho
• Amanya le maitemogelo
• Dirisa ditogamaano tsa
a gago
go buisa sekao. dirisa
• Supa morumo le metlhala ya tiriso
mafoko a a simololang
• Araba dipotso ka ga
ka medumo e
leboko
e tshwanang
(poeletsomodum) • Tlhagisa maikutlo a a
tlhotlheleditsweng ke
• Supa le go buisana
leboko
ka papiso (sekao
makaelagongwe) • Buisanang ka morumo
le poeletsomodumo
• Tlhagisa maikutlo a
a tlhotlheletswang ke • Buisanang ka papiso e
leboko e dirilweng mo pokong
(makaelagongwe)
• Diragatsa pina/mela e e
tlhophilweng Ikatise go buisa
Ikatise go reetsa le go • Buisetsa kwa godimo ka
bua maikutlo, le go bontsha
go tlhaloganya ga
(Tlhopha e le nngwe go
setlhangwa
ikatisa ka yona letsatsi
lengwe le lengwe) . • Buisetsa kwa godimo o
dirisa matshwao a puiso
• Diragatsa leboko
a a maleba, lebelo le
• Tshameka motshameko modumo
wa puo
Akanya ka setlhangwa
• Neela le go sala ditaelo/ se se buisitsweng ka
dikaelo morago nako ya puiso ka mong
kgotsa puiso ka bobedi
• Buisanang ka setlhogo
• Dira thadiso ya buka
• Akanya ka ditiragalo
e e rulaganeng ka go
le maitemogelo ka
tlhagisa ka molomo
tatelano e e siameng, o
araba dipotso ka se se
diragetseng lwa ntlha,
lwa bobedi jalo le jalo
84 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
37-38 Tsaya karolo mo Buisa ditlhangwa tsa Kwala temana e Dira ka mafoko
puisanong (sekao. mmedia sekao. athikele e bonolo o dirisa
• Peleta mafoko a a
Bomamoratwa) ya makasine/ pegelo ya letlhomeso
tlwaelegileng sentle o
dikgang
• Botsa le go araba • Akaretsa tshedimosetso dirisa thanodi ya gago
dipotso Setlhangwa go tswa mo e e maleba
• Dirisa kitso ya tatelano
bukakgakololong kgotsa
• Tlotla barutwana ba • Akaretsa kakanyo e e ya dialefabete le
dipadi /Faele ya Metswedi
bangwe tlhaloganyegang e e ditlhaka tsa ntlha tsa
ya Morutabana
botlhokwa mafoko go bona mafoko
• Reetsa barutwana
• Pele ga puiso ka mo thanoding
ba bangwe le go ba • Godisa tshedimosetso
tshegetso: go dira
rotloetsa go bua ka tatelano Dira ka dipolelo
ponelopele ka se
Tsaya karolo mo setlhangwa se buang • Dirisa makopanyi le go • Dirisa “tshwanetse” go
dipuisanong ka sona ka go leba pele rulaganya ditemana bontsha tlhokego
setlhangwa sentle
• Akanya le go tlhalosa • Simolola go dirisa
kgonagalo • Dirisa ditogamaano tse • Dirisa kagego e e makopanyi go bontsha
di farologaneng tsa go siameng maemo
• Dirisa modirisokgonego
buisa sekao. go tlodisa
• Dirisa thutapuo e e • Dira ka tshwantshanyo
• Refosana matlho le go batlisisa
maleba, tlo-tlofoko, sekao. o mokima jaaka
• Tlotla dikakanyo tsa ba • Araba dipotso mopeleto, matshwao a kolobe
bangwe puiso a a siameng
• Buisanang ka • Dira ka matshwao a
• Rotloetsa ba bangwe dikakanyo tsa Tlhama phousetara go potso
go bua botlhokwa le dintlha tse ikhumisa ka puo
• Dirisa matshwao a
di rileng
Ikatise go reetsa le go • Akaretsa tshedimosetso tsiboso
bua • Buisanang ka kagego e e maleba
Tlotlofoko mo tirisong
le moakanyetso wa
(Tlhopha e le nngwe go • Akaretsa setshwantsho
setlhangwa • Dirisa mafoko a
ikatisa ka yona letsatsi
• Dirisa kagego e e a tserweng mo
lengwe le lengwe) . • Bapisa kagego le
siameng ditlhangweng tse di
moakanyetso wa
• Diragatsa leboko buisitsweng ka nako ya
setlhangwa le wa • Dirisa diponagalo
puisokopanelo kgotsa
• Tshameka motshameko lekwalodikgang tsa go tlhama jaaka
puiso ka nosi/mong
wa puo mmala le bogolo
Dira tirwana ya
jo bo farologaneng • Mainatswako sekao.
• Neela le go sala ditaelo/ tekatlhaloganyo ka
jwa mekwalo/ motshwarateu
dikaelo morago Setlhangwa (tiro ya
mekwalotlanyo (difonto)
molomo kgotsa e e
• Buisanang ka setlhogo kwalwang) • Tlhagisa setlhangwa sa
bofelo, se se buisegang
Ikatise go buisa
sa tiro e e phepa
• Buisetsa kwa godimo
Dirisa dikgato tsa go
o lwela go kapodisa
kwala ka tshegetso
mafoko sentle, go buisa
ka thelelo, le go tlhagisa • Kwala ditlhangwa tsa
maikutlo ntlha
• Boeletsa
• Tlhotlha diphoso
• Kwala setlhangwa sa
bofelo
• Tlhagisa setlhangwa sa
bofelo, se se buisegang
sa tiro e e phepa
PPKT 85
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
MOPHATO WA 6
KGWEDITHARO 4
Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le
Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa
(Tiro ya molomo) melawana
37-38 Buisa le go tlhaloganya Rekota mafoko le bokao
setlhangwa sa jwa ona mo thanoding
mmedia sa kerafiti ya gago
sekao. phousetara le
• Kwala dipolelo o
phasalatso
dirisa mafoko kgotsa
• Pele ga puiso: ditlhaloso go bontsha
buisanang ka bokao, jalo le jalo
ditshwantsho
• Ranola tshedimosetso
• Buisanang ka
maitlhomo a setlhangwa
• Buisanang ka tiriso
nngwe ya puo
• Tlhaola le go
buisana ka mokgwa
o setlhangwa se
tlhamilweng ka gona
jaaka tiriso ya mmala le
bogolo jwa mefuta ya
mekwalotlanyo (difonto)
• Buisanang ka tebego/
boalo
• Bapisa ditlhangwa tse
di farologaneng sekao.
phousetara le papatso/
phasalatso
Akanya ka setlhangwa
se se buisitsweng ka
nako ya puiso ka mong
kgotsa puiso ka bobedi
• Abelana ka dikakanyo
ka setlhangwa
39-40 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
86 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
KAROLO 4: TLHATLHOBO MO PUOTLALELETSO YA BOBEDI
4.1 MATSENO
Tlhatlhobo ke dikgato tse di rulagantsweng tse di tswelelang tsa go supa/bontsha, go kgobokanya le go ranola
tshedimosetso ka ga tiro ya barutwana, go dirisiwa mekgwa e e farologaneng ya tlhatlhobo. E akaretsa dikgato di le
nne: go tlhagisa le go kgobokanya bopaki jwa phitlhelelo; go tlhatlhoba phitlhelelo e; go rekota se se fitlheletsweng
le go dirisa tshedimosetso e go tlhaloganya le go thusa mo kgolong ya barutwana gore dikgato tsa go ithuta le go
ruta di tokafale.
Tlhatlhobo e tshwanetse go nna e e sa tlhomamang (tlhatlhobo e e dirwang ka nako ya go ithuta) le e e tlhomameng
(tlhatlhobo e e dirwang kwa bokhutlong jwa go ithuta) . Mo ditlhatlhobong tse di le pedi, pegelo ya gale e tshwanetse
go newa barutwana go oketsa maitemogelo a go ithuta.
Katlego ya barutwana ba Puotlaleletso ya Bobedi e ikaegile mo tlhatlhobong e e tswelelang, e sa tlhomamang le
pegelo go tswa go morutabana fa ba ntse ba tshwaragane le go dira ditirwana le ditlhangwa. Thulaganyo ya go ithuta
e bontsha diteng tse di batlegang, dikgono le ditogamaano tsa go ruta mo ngwageng. Se, ke se se tla tlhatlhobiwang
mo kgodisong ya tekanyetso. Ga se sengwe le sengwe se se rutilweng se se tla tlatlhobiwang ka tlhomamo. Le fa go
le jalo, go botlhokwa gore kgoolo ya barutwana e tlhatlhobiwe ka mananeo a mabedi a a tlhatlhobo e e tlhomameng
le e e sa tlhomamang, ka se se thusa mo thulaganyong.
Dikgono tsa go reetsa, bokgoni jwa puo ya molomo, le bokgoni jwa go araba dipotso, go tsaya karolo mo dipuisanong
le dikgono tsa go rekota ka go kwala go tshwanetse ga tlhokomelwa letsatsi le letsatsi fa go tlhokagala.
Go botlhokwa, gape, gore se barutwana ba se tlhaloganyang ka se ba se buisang se tlhatlhojwe mme e seng fela
bokgoni jwa bona jwa go lemoga kgotsa go gopola bokao jwa mafoko. Ka jalo tlhatlhobo ya go buisa e tshwanetse go
tshwarwa kgapetsakgapetsa mme e seng gangwe fela. Puiso e e tlhomameng le yona e tshwanetse go tsepamisiwa
mo go buisetseng kwa godimo le mo ditirwana tse di tla go thusang go tlhomamisa gore barutwana ba tlhalogantse
go le go kae, sekao, go boeletsa kgang kgotsa go araba dipotso.
Tlhatlhobo ya tiro e e kwalwang e tla tsepamisiwa bogolo thata mo bokgoning jwa morutwana jwa go fetisa bokao,
le mo goreng a ba kwadile ka nepagalo, sekao, dipopego tsa puo e nepagetseng le tiriso, mopeleto le matshwao
a puiso. Tlhatlhobo yotlhe e tshwanetse go lemoga gore go ithuta puo ke dikgato le gore barutwana ga ba kitla ba
tlhagisa tiro e e siameng e e feletseng mo tikologong ya ntlha ya go kwala. Ka jalo, dikgato tse di farologaneng tsa
go kwala di tshwanetse go tlhatlhojwa
Fa o neela tirwana ya tlhatlhobo e e tlhomameng, go tla nna le tsepamo mo bokgoning jo bo rileng, sekao, go reetsa
le go bua kgotsa go buisa kgotsa go kwala. Le gale, ka go ithuta puo e le dikgato tse di lotagantsweng, bokgoni jo
bo fetang nngwe bo tla dirisiwa. Dipopego tsa puo di tshwanetse go tlhatlhojwa di le mo tirisong. Go tshwanetse ga
netefadiwa gore tlhatlhobo ga e dirwe fela jaaka tiro e e kwalwang, mme e letle barutwana go ithuta ka go dira le ka
tiro ya molomo. Go botlhokwa go tlhatlhoba se barutwana ba se tlhaloganyang e seng fela go ithuta ka tlhogo, ka jalo,
dikgono di ithutwe di le mo tirisong ka bontsi jo bo kgonagalang, sekao, barutwana ba ka peleta mafoko a bona otlhe
ka nepagalo ka nako ya teko ka labotlhano, mme a ba kgona go dirisa mafoko a ka nepagalo fa ba kwala/ rekota
dikgang tsa bona /kgangkhutshwe?
PPKT 87
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Go ruta le tlhatlhobo ya puo di tshwanetse go akaretsa barutwana botlhe, le tsona ditogamaano di tshwanetse go
bonwa go thusa barutwana botlhe go fitlhelela kgotsa go tlhagisa ditlhangwa tsa puo. Barutwana bangwe ba ba
itemogelang dikgoreletsi mo thutong, gongwe ba ka se kgone go fitlhelela mangwe a maikaelelo jaaka a tlhagisitswe
mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo.
4.2 TLHATLHOBO E E SA TLHOMAMANG KGOTSA YA LETSATSI LE LETSATSI
Tlhatlhobo e e dirwang ka nako ya go ithuta e na le maikaelelo a go tswelelela ka go kokoanya tshedimosetso ka ga
phitlhelelo ya barutwana e e ka dirisiwang go tokafatsa go ithuta ga bona.
Tlhatlhobo e e sa tlhomamang ke tekolo ya letsatsi le letsatsi ya tswelelopele ya barutwana. Se, se dirwa ka, go ela
tlhoko, dipuisano, ditiragatso, dikhonferense tsa barutwana le barutabana, ditlhotlheletsano tse di sa tlhomamang
tsa phaposiborutelo, j.j. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang e ka nna bonolo ka, o ka kgaotsa fa gare ga thuto go ela
barutwana tlhoko kgotsa go buisana le bona gore go ithuta go tswelela pele jang. Tlhatlhobo ya bokgoni jwa puo e
tla nna ka mekgwa e e latelang: tlhokomelo, ditirwana tse di kwalwang, ditirwana tsa molomo le ditlhagiso, diteko
tse di kwalwang, puisetso godimo le mekgwa e mengwe ya tlhatlhobo. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang e tshwanetse
go dirisiwa go neela barutwana pegelo le go rulaganyetsa go ruta, fela ga e a tshwanela go rekotiwa. E se ka ya
kgaoganngwa le ditirwana tsa go ithuta tsa phaposiborutelo. Mo mabakeng mangwe, o ka batla go rulaganya mofuta
mongwe o o totobetseng wa ditirwana tsa tlhatlhobo go rotloetsa barutwana go ithuta jaaka ditlhangwa tsa mopeleto
tsa ka gale, Barutwana kgotsa barutabana ba ka nne ba tshwaya ditiro tse tsa tlhatlhobo.
Go tshitsintswe gore o dirise dibeke tse pedi tsa ntlha tsa kgweditharo go dira tlhatlhobo ya motheo ya barutwana .O
dirise ditirwana tse di neilweng mo dibekeng tse pedi tsa ntlha tsa dithulaganyo tsa go ruta go dira tlhatlhobo eo. Se
se tla go kgontsha go lemoga mofuta wa tlhokomelo o barutwana ba gago ba tla o tlhokang jaaka o tswelela.
Itlhatlhobo le tlhatlhobo ka molekane di dira gore barutwana ba tseye karolo mo tlhatlhobong ka nako tsotlhe. Se se
botlhokwa thata ka se letlelela barutwana go ithuta le go tshwaela ka diphitlhelelo tsa bona. Dipholo tsa tlhatlhobo
ya letsatsi le letsatsi e e sa tlhomamang ga di rekotiwe fa e se fela fa morutabana a eletsa go dira jalo. Le gale,
barutabana ba ka eletsa go boloka direkoto tse di sa tlhomamang gore morutwana mongwe le mongwe o tswelelang
jang mo dikarolong tse di farologaneng tsa serutwa go thusa mo thulaganyong le go netefatsa gore morutwana o
godisa dikgono tse di batlegang le go tlhaloganyo. Dipholo tsa ditirwana tsa tlhatlhobo tsa letsatsi le letsatsi ga di
dirisediwe mabaka a go falola le a go neela setifikeiti.
4.3 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG
Ditlhatlhobo tsotlhe tse di tsenyeletsang lenaneo la tlhatlhobo e e tlhomameng la ngwaga di tsewa e le Tlhatlhobo
e e tlhomameng. Ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di tshwaiwa le go rekotiwa ka tlhomamo ke morutabana
mo mabakeng a tsweletsopele le go rebola disetefikeiti. Ditlhatlhobo tsotlhe tse di tlhomameng di tshwanetse go
lekanyediwa go direla mabaka a netefaletso ya boleng le go netefatsa gore maemo a a maleba a a tshegetswa.
Tlhatlhobo e e tlhomameng e neela barutabana mokgwa o o rulaganeng wa go tlhatlhoba gore barutwana ba
tswelela pele jang mo mophatong le serutweng se se rileng. Dikao tsa tlhatlhobo e e rulaganeng di akaretsa, diteko,
ditlhatlhobo, ditiro tse di diragadiwang, diporojeke, ditlhagiso tsa molomo, ditshupetso, ditiragatso, j.j. (jaaka go
boeletsa kgang, bapisa) , phitlhelelo (jaaka go diragatsa) , Tlhamo, go tsaya karolo mo ditirwaneng tsa molomo
(jaaka puisano, mmuisano) , ditirwana tsa go kwalwa (jaaka go feleletsa letlhare la tiro, go kwala ditemana kgotsa
mefuta ya ditlhangwa) , jalo jalo.
88 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ke karolo ya lenaneo la tlhatlhobo ya ngwaga mo mophatong le mo serutweng
sengwe le sengwe. Fa dithulaganyetso tsa ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di dirwa mo phaposiborutelong,
tlhatlhobo ya bofelo e tshwanetse go dirwa ka fa tlase ga tlhokomelo, mo phaposiborutelong
Ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ga di a tshwanela go tlhatlhoba fela dikgono le kitso ya barutwana fela le
tiriso ya bona ya puo mo tirisong.
Mo tlhatlhobong e e tlhomameng, dirisa memorantamo, ruburiki, lenaanenetefatso le sekale sa go lekanyetsa le
didiriswa tse dingwe tse di maleba tsa go tlhatlhoba jaaka go tlhokomela, tlhatlhoba le go rekota maemo a tlhaloganyo
le bokgoni jwa barutwana. Tlhopha sediriswa sa tlhatlhobo se se maleba thata le mofuta wa tirwana. Sekao, ruburiki
e maleba thata go feta memorantamo mo setlhangweng sa boitlhamedi. Memorantamo o botoka thata mo tekong ya
mopeleto kgotsa mo tirwaneng ya tekatlhaloganyo e e buisitsweng.
Ditlhokego tsa tlhatlhobo e e tlhomameng tsa Puotlaleletso ya Bobedi di ka mokgwa o o latelang:
• Tiro e le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng di fediwe kwa bokhutlong jwa kgweditharo e nngwe le e nngwe
ya dikgweditharo tse tharo tsa ntlha, go dirwe tiro e le nngwe mo kgweditharong ya bone, Palogotlhe ya ditiro
tse di ditlhomameng e tshwanetse go nna di le tlhano mo ngwageng. Ditiro tse di tlhomameng tse, di le tlhamo,
di dira 75% ya maduo otlhe a Puotlaleletso mo Mephatong 4, 5 le 6. Maduo a tlhatlhobo e e tlhomameng a tla
akaretsa a tlhatlhobo ya bogare jwa ngwaga fa e le gore e neetswe.
• Tiro nngwe le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng ya ntlha mo kgweditharong, e tshwanetse go dirwa mo
bogareng jwa kgweditharo. Tiro nngwe le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng ya bobedi mo kgweditharong
e tshwanetse go dirwa go ela kwa bofelong jwa kgweditharo.
• Kwa bofelong jwa ngwaga go tla nna le tlhatlhobo e maduo a yona a tla balelwang go 25%.
• Tiro nngwe le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng e tshwanetse go akaretsa ditirwana tse di tlhatlhobang go
reetsa le go bua, go buisa, go kwala, le dipopego tsa puo le melawana, mme e tshwanetse go diragala mo
tsamaong ya malatsi. Dipopego tsa puo le melawana di tshwanetse go tlhatlhojwa di le mo tirisong.
• Ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di tshwanetse go tlhatlhoba tlhatlhamano ya dikarolo tsa dikgono tsa
puo gore dikarolo tsa botlhokwa di tle di tlhatlhojwe mo tsamaong ya kgweditharo le ngwaga. NeteTirosa gore
dikarolo tse di tlhatlhojwang di setse di kile tsa tlhatlhojwa ka mokgwa o o sa tlhomamang le barutwana ba
setse ba neetswe pegelo pele ga tlhatlhobo e e tlhomameng.
• Mo Kgatong ya Magareng ditlhatlhobo tsotlhe ke tsa mo sekolong.
Mekgwa ya tlhatlhobo e tshwanetse go nna maleba mo mengwageng le kgolong ya barutwana. Go tlhama ga
ditirwana tse go tshwanetse go akaretsa diteng tsa serutwa le go tsenyeletsa ditirwana tse di farologaneng tse di
tlhametsweng go fitlhelela maikaelelo a serutwa.
PPKT 89
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng
Tiro nngwe le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng e tshwanetse go akaretsa dintlha tse di latelang le go nna le
bokete jwa diphesente jo bo latelang.
E tshwanetse go ikaega mo kitsong le dikgono tse di dirilweng mo kgweditharong eo. Dikao tse di neeilweng fa tlase
ke go bontsha fela mefuta ya ditirwana e e tshwanetseng go rulaganngwa. Dirisa dithulaganyo tsa kgweditharo mo
mophatong o mongwe le o mongwe go tlhopha mofuta wa ditirwana le go rulaganya dikgono tse di tlhokegang mo
karolong nngwe le nngwe ya tiro ya tlhatlhobo e e tlhomameng.
Ditlhokego tsa go tlhama tiro di neetswe ka diphesente. Fa lenaneo le supa diphensente di le 30 tsa dikgono tsa puo,
go raya gore mo kabong ya bofelo ya maduo a kgono ya puo e tshwanetse go nna diphesente di le 30 tsa maduo
otlhe e seng maduo a le 30. Dikolo ga di a lekanyetswa go palo ya maduo e e abetsweng kgono ya puo fela fa e le
gore bokete jwa kgono ya serutwa se sengwe le sengwe bo tsewa tsia go ya ka phesente e e abilweng mo lenaneong
la tlhatlhobo. Sekao, mo Mophatong wa 4, teko ya kitso ya puo e ka nna maduo a le 10 kgotsa go feta, fela fa bokete
bo sa fete bokete jwa diphesente tse di supilweng mo lenaneong la tlhatlhobo.
Mo dikarolong tsa dikgato tsa go kwala/thulaganyo, kgotsa dikgato tsotlhe di tshwanetse go tlhatlhojwa gangwe mo
kgweditharong. Boleele jwa ditlhangwa tse di kwalwang tse di bontshitsweng mo kgaolong ya 3.4 di tshwanetse tsa
kgomarelwa.
Kagego ya ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6
Go reetsa le Go bua 40 % 40 % 40 %
Go reetsa Tirwana ya go bontsha gore morutwana o reeditse le
go tlhaloganya sekao, reetsa le go sala morago ditaelo/
20 % 20 % 20 %
reetsa le go araba dipotso e ka nna ka tiro ya molomo
kgotsa e e kwalwang.
Go bua Tirwana ya go bontsha gore morutwana o kgona go
tlhagisa tiro ya molomo sekao. go tsaya karolo mo
puisanong kgotsa mmuisano/ go buisana ka setlhogo 20 % 20 % 20 %
kgotsa setlhangwa /go neela ditaelo kgotsa dikaelo/go
diragatsa leboko/ go neela puo e khutshwane
KGOTSA
Tirwana e le nngwe kgotsa di le mmalwa go bontsha
bokgoni jwa puo ya molomo sekao. go reetsa puo le go 40% 40% 40%
buisana ka yona
90 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Kagego ya ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6
Go buisa 30% 30% 30%%
Puisetsogodimo Tirwana ya go bontsha gore morutwana o kgona
go buisa ka thelelo sekao. go buisetsa kwa godimo
go tswa mo setlhangweng se se tlwaelegileng
(Kgweditharo 1 go fitlha ka ya 4) /go buisetsa
kwa godimo go tswa mo setlhangweng se se 10% 10% 10%
sa tlwaelegileng (Kgweditharo 3 le ya 4) . Se se
tshwanetse go akaretsa dipotso di le mmalwa go
tlhomamisa gore a morutwana o tlhalogantse se a
neng a se buisa
Go buisa Ditirwana di le pedi kgotsa go feta go bontsha gore
tekatlhaloganyo morutwana o tlhalogantse bokao ba setlhangwa le go
lemoga diponagalo tsa setlhangwa sekao. go araba
dipotso/go boeletsa kgang/go itirela bokhutlo/go
neela tshobokanyo /go neela kakanyo ya gagwe/ go
20% 20% 20%
tlhalosa diponagalo tsa setlhangwa. Ditlhangwa tse di
dirisiwang e ka nna dinopolo tse dikhutshwane tse di
katolositsweng, go buisa setlhangwa ka nako ya puiso
ka mong kgotsa puisokopanelo. Tirwana e tshwanetse
go tsamaisana le setlhangwa se se tlhophilweng
Go kwala 20% 20% 20%
Tiro ya boitlhamedi Tirwana e le nngwe go bontsha gore morutwana o
kgona go tlhagisa dikakanyo ka go kwala mme a
itlhamela sekao. go kwala mofuta wa setlhangwa sa
boitlhamedi (kgotsa temana e khutshwane) kgotsa 10% 10% 10%
karolo nngwe ya yona kgotsa dipolelo. Tirwana e
tshwanetse go bontsha dipopego tsa puo di le mo
tirisong.
Tshedimosetso/ Tirwana e le nngwe go bontsha gore morutwana o
Setlhangwa sa tirisano kgona go neelana ka tshedimosetso ka go kwala
sekao. o kwala setlhangwa sa tirisano (sekao. pegelo/
phousetara/ go tshwaya kgotsa go neela maina mo 10% 10% 10%
sethalong/dipolelo/mmuisano o o bonolo) kgotsa karolo
ya ona. Tirwana e tshwanetse go bontsha dipopego tsa
puo di le mo tirisong.
PPKT 91
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
Kagego ya ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6
Dipopego tsa puo le
10% 10% 10%
melawana
Tiriso ya puo e e Tirwana e le nngwe kgotsa di le mmalwa go bontsha
tlhomameng gore morutwana o na le kitso ya dipopego tsa puo di le
mo tirisong sekao. tiriso e e siameng ya matshwao a 10% 10% 10%
puiso/mopeleto/tiriso e e maleba ya dikarolo tsa puo le
dipopego tsa dipolelo
Pologotlhe ya
diphesente ya
100% 100% 100%
tirwana nngwe le
nngwe
4.4 LENANEO LA TLHATLHOBO
Lenaneo la Tlhatlhobo le tlhamilwe go anamisa ditiro tsa tlhatlhobo tse di. tlhomameng mo dirutweng tsotlhe mo
sekolong go ralala kgweditharo. Lenaneo la Tlhatlhobo le tshwanetse go thalwa ke sekolo go bontshiwa matlha a
ditiro di tla dirwang ka ona.
4.4.1 Thadiso ya ditlhokego
Mananeo a a latelang a neelana ka ditlhokego tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ya kgweditharo nngwe le nngwe ya
Puotlaleletso ya Bobedi:
Lenane 4.1: Mophatos 4 – 6
Kgweditharo Kgweditharo
Kgweditharo 2 Kgweditharo 4
1 3
Mophato 4 TIRO 1 TIRO 2 TIRO 3 / TIRO 4 TIRO 5 Tlhatlhobo ya
Tlhatlhobo ya bokhutlo jwa
bogare jwa ngwaga
ngwaga
Mophato 5 TIRO 1 TIRO 2 TIRO 3 / TIRO 4 TIRO 5 Tlhatlhobo ya
Tlhatlhobo ya bokhutlo jwa
bogare jwa ngwaga
ngwaga
Mophato 6 TIRO 1 TIRO 2 TIRO 3 / TIRO 4 TIRO 5 Tlhatlhobo ya
Tlhatlhobo ya bokhutlo jwa
bogare jwa ngwaga
ngwaga
Maduo a Tlhatlhobotsweledi 75% Tlhatlhobo ya
bofelo bokhutlo jwa
ngwaga 25%
92 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
4.4.2 Ditlhatlhobo
Diteng tsa ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga di tshwanetse go tsewa go tswa mo tirong e e dirilweng mo ngwageng,
e bile e nne tlhopho ya dikgono le ditirwana tse di tla thusang morutwana go bontsha gore o siame go mekamekana
le tiro ya ngwaga o o latelang.
Tlhatlhobo e bopilwe ka tse di latelang:
• Go buisa tekatlhaloganyo le go akaretsa tiro ya tlotlofoko
• Go kwala setlhangwa se se khutshwane sa boitlhamedi, go akaretsa tiriso e e maleba ya popego, thutapuo,
matshwao a puiso le mopeleto
• Go kwala ga setlhangwa se se khutshwane sa tirisano, go akaretsa tiriso e e siameng ya kagego, thutapuo,
matshwao a puiso le mopeleto
• Kitso le go tlhaloganya thutapuo, matshwao a puiso le mopeleto
• Dikgono tsa go reetsa le go bua ga di a tshwanela go tlhatlhobiwa jaaka karolo ya tlhatlhobo ka di tlhatlhobiwa
sentle mo nakong e telele.
Bokete jwa maduo a tlhatlhobo a ka mokgwa o o latelang:
Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6
Go buisa tekatlhaloganyo 60% 60% 50%
Go kwala 25% 25% 35%
Dipopego tsa puo le melawana 15% 15% 15%
Palogotlhe ya diphesente 100% 100% 100%
4.5 GO REKOTA LE GO BEGA
Go rekota ke tsamaiso e mo go yona morutabana a kwalang maemo a tiragatso ya morutwana mo tirong e e rileng
ya tlhatlhobo. E bontsha go tswelela ga morutwana mo go fitlheleleng kitso jaaka e tlhagisitswe mo Pegelong ya
Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo. Direkoto tsa tiragatso ya morutwana di tshwanetse go tlamela bopaki jwa go
tsweletsa kgolo ya diteng tsa gagwe mo mophatong le go iketleetsa ga gagwe mo tsweletsong kgotsa mo go faloleng
go ya kwa mophatong o mongwe. Direkoto tsa tiragatso ya morutwana di tshwanetse go dirisediwa go netefatsa
tsweletso e e dirilweng ke morutabana le barutwana mo dikgatong tsa go ruta le go ithuta.
Go bega ke tsamaiso ya go tlhaeletsa ka moo morutwana a dirang ka teng, go barutwana, batsadi, dikolo, le botlhe
ba ba nang le seabe. Go dira ga morutwana go ka begiwa ka ditsela di le dintsi. Tsona di akaretsa dikaratapego,
dikopano tsa batsadi, malatsi a go etela sekolo, dikhonferense tsa motsadi le morutabana, go letsa megala, makwalo,
makwalodikgang a phaposi kgotsa sekolo, jalo jalo. Barutabana mo mephatong yotlhe ba bega ka diphesente go
lebagana le serutwa. Maemo a a farologaneng a diphitlhelelo le diphesente tse di dumelanang le tsona di supilwe
mo lenaneng le le fa tlase.
PPKT 93
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
DIKHOUTU LE DIPHESENTE TSA GO REKOTA LE GO BEGA
DIKHOUTU TSA SEEMO TLHALOSO YA BOKGONI PHESENTE
7 Phitlhelelo ka dinaledi 80 – 100
6 Phitlhelelo ka matsetseleko 70 – 79
5 Phitlhelelo e e tletseng 60 – 69
4 Phitlhelelo e e itumedisang 50 – 59
3 Phitlhelelo ka tekano 40 – 49
2 Phitlhelelo e e potlana 30 – 39
1 Ga a fitlhelela 0 – 29
Barutabana ba tla rekota maduotota go lebagana le tiro ba dirisa letlhare la maduo, ba bo ba bega ka diphesente go
lebagana le serutwa mo karatapegong ya morutwana.
4.6 TEKANYETSO YA DITIRO TSA TLHATLHOBO
Tekanyetso e kaya tsamaiso e e netefatsang gore ditiro tsa tlhatlhobo di lekanetse, di a amogelesega, e bile
di a ikanyega. Tekanyetso e tshwanetse go diragadiwa mo maemong a sekolo, segopa, sedika, porofense le a
bosetšhaba. Ditiro tsa tekanyetso e e tletseng e bile e le maleba, di tshwanetse go rulaganngwa gore go netefadiwe
boleng jwa ditlhatlhobo tsa dirutwa tsotlhe.
Balekanyetsi mo kgatong ya kwa sekolong ba tshwanetse go neela ditshwaelo tse di nang le boleng tse di ikaegileng
ka ditlhokego tse di filweng fa godimo go netefatsa gore tirigatso ya tlhatlhobo kwa sekolong e a tiisiwa/gatelelwa.
Tekanyetso e ka se nne fela go lebelela gore a palo ya ditirwana e dirilwe kgotsa memorantamo o dirsitswe sentle.
Mo Dipuong go raya gore molekanyetsi o tla neela ditshwaelo tse dintle, godimo ga dilo tse dingwe, ka maemo a
go botsa dipotso mo tekatlhaloganyong; palo ya go kwala ditlhangwa tse leele, boleng jwa didiriswa tsa tlhatlhoboo
le ditšhono tsa kgolo tse di neetsweng le go dira ga morutabana ka dibuka tsa barutwana le bosupi jwa tiragatso/
tswelelo ya barutwana.
Dikgato tsa tekanyetso di tshwanetse gape go netefatsa gore selekanyo se se neetsweng se tlhomame go ralala
diphaposi tsotlhe mo mephatong, le mephato yotlhe mo kgatong, sekao. selekanyo sa 3 se se neelwang ke
morutabana mongwe se tshwanetse go emela maemo a a lekanang kgono le kitso jaaka selekanyo se se lekanang
se se neelwang ke morutabana yo mongwe. Ka jalo, go botlhokwa go ditlhogo tsa dirutwa go dira tekanyetso ya mo
sekolong ka metlha.
4.7 KAKARETSO
Lokwalo lo lo buisiwe mmogo le:
4.7.1 Pholisi ya Bosetšhaba e e malebana le lenaane le ditlhokego tsa go tsa go tsweletsa Pegelo ya ya Bosetšhaba
ya kharikhulamo, mo Mephatong R – 12. le
4.7.2 Pegelo ya Pholisi ya Bosetšhaba ya Tlhatlhobo ya Mephato R – 12
94 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
LENAANEFOKO
akeronimi – lefoko le le agiwang ka go kapodisa ditlhaka/mafoko a ntlha a polelwana kgotsa leina (sekao; DIRT –
Didiriswa tsa go Ithuta, go Ruta le Tshegetso) .
baakanya diphoso – go ntsha diphoso tsa mokwalo le matshwao a puiso a etswe tlhoko.
baamogedi – bareetsi, babogedi, babuisi ba mefuta e e farologaneng ya tlhaeletsano ka kakaretso.
baanelwa – batho ba mokwadi wa porosa a anelang ka ga bona, go tsenyeletsa le maina a bona
boanedi – ditlhaloso le dikarologantsho tsa baanelwa
boakaretsi – molawana o o reng thuto e fitlhelelwe ke barutwana botlhe ntle le go ba kgetholola ka ntlha ya bokoa
bongwe jwa bona, e ka nna jwa dirwe tsa mmele kgotsa tlhaloganyo.
bodiragatsi – go tsaya karolo mo motshamekong, sekao, terama.
boiphediso – tiro e moithuti a batlang go e dira morago ga dithuto. (Dithuto tse a di tlhophileng tsa motheo di lebane
le tiro eo.)
boitlhamedi – mafoko a setheo kgotsa borutegi jo bo rileng; e le mareo a a ka itsiweng ke ba setheo fela
boitshimololedi – boikakanyetsi jwa moithuti ka nosi jo bo kgethegileng, a bo ithaetse go tlhagisa kitso ya gagwe.
bolau – selo se se kotsi/se se ka senyang tse di siameng
dikarolo tsa polelo – dikarolwana tse di bopang polelo jk, lediri, sedirwa, letiro, dipolelwana jj.
dipuisano – ditherisano tse go ikaeletsweng gore go dumalanwe ka mogopolo pele go tsewa tshwetso kgotsa go
dirwa sengwe
dingangisano – dikganetsano tse mo go tsona go nang le matlhakore a le mabedi ba bangwe ba dumelana le ntlha
ba bangwe ba e ganetsa
diponagalo – dilo dingwe tse di itlhophileng tse di tlhaolang se sengwe go se sengwe jaaka leboko e farologana le
padi. Sekao; Diponagalo tsa leboko ke: ditema, dipoeletso, moribo, morumo, jj.
dipotso tse di sa batleng dikarabo – jaaka “ A lo batla go boela mo pusong ele ya tlhaolele?”
dipotso tse di tseneletseng – dipotso tse di lekang kitso bogolo jang ka dikgaisano le go itumedisa.
ditshwanelo tsa botho – sengwe le sengwe se ka Molaotheo wa naga e leng tshwanelo ya moagi yo mongwe le yo
mongwe, go se dira, bua, amogela jalo jalo kwa ntle ga go kgorelediwa kgotsa go kgoreletsa ba bangwe.
emelela ntlha (go) – go emelela se o se buang/kwalang ka mabaka.
go phopholetsa – go batla ka go utlwelela ka menwana o sa bone kgotsa go leka go tlhaloganya se o se utlwang
ka go akanya.
go tlhagisa ntlha ya gagwe – go akgela kgotsa go tshwaela.
PPKT 95
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
godisa – go oketsa kitso, bokgoni, kgotsa popego.
ka botlalo – go akaretsa dintlha tse dingwe tse di tlhokagalang kgotsa tse di tshegetsang.
kaedi – go thusa ka dikakanyo, dikeletso kgotsa tshedimosetso tse di nang le thuto nngwe ka maitlhomo a go
rarabolola bothata go kgontsha batho go ikemela ka bobona.
kagego – thulaganyo ya setlhangwa go ya ka popego, bogolo.
kgobokanyo ya dintlha – go kgobokanya dintlha tse di tsamaelanang ka go di golaganya
kgonya – go ema go le go nnye mo gare ga sebaka/ mo go sa lebelelwang o bo o tswelela
lebelela ka tsenelelo – go lebelela lokwalo kgotsa go lo sekaseka ka maitlhomo a go bona bokao jo bo fitlhegileng
le go le tlhaloganya.
lebolelateng – mofuta wa bolwetse jo mogare wa lona o atelang mo mading a motswasetlhabelo morago ga go
tshwaediwa mme o koafatse masole a mmele.
leetsi – mafoko a a etsisang modumo wa sengwe.
lekgotlhana – ditlhopha tsa go bua kgotsa go ngangisana tse di ka dirisiwang kgatlhanong le Mephato kgotsa dikolo
tse dingwe, kgotsa mo phaposing barutwana ba kgaoganngwa ka ditlhotshwana, yo mongwe le yo mongwe a bua ka
karolwana e e rileng ya setlhogo se se tshwanang.
lenaanenetefatso – papetlana e go kwadilweng dintlha tse di tla lebelelwang fa tiro e e neetsweng e atlega kgotsa
e sa atlege ka go feta di tshwaiwa mme morago go tsewe tshwetso e e maleba.
letshwao – sengwe se se tshwantshitsweng go tsibosa kgotsa go fetisa tshedimosetso/taelo. Sekao;
letshwao le, le tlhalosa gore mmino ga o a dumelelwa, le, le bolela gore batho ba ba dirisang ditilo tsa
maotwana ba ka dirisa tulo e.
mafoko a a bokaobontsi – sekao: (i) Mothusi ke kgosi ya Bakgatla kgr: -ke moetapele wa morafe, o tlhomilwe go
nna kgosi. (ii) Ke kgosi kwa tirong kgr: -ke ena yo mogolo ka maemo. (iii) Ke kgosi kwa lelapeng la gaabo kgr: -ke
ena tibola ntha, ngwana wa ntlha.
maitlhomo – lebaka le le dirang gore sengwe se dirwe kgotsa se nne teng.
makwalwatshwana – mafoko a a kwalwang ka go tshwana fela a sa dume ka go tshwana e bile a farologana ka
bokao, sekao: (i) tshela – wa botshelo le tshela – wa go tshela metsi, (ii) nama – e le sejo le nama – ya go phutholola
maoto
marara – ditiragalo/dintlha tse dintsi tse di golaganeng di le thata go tlhaloganyega.
matseno – tlhaloso e e botlalo ka ga sengwe se go buiwang kgotsa go kwadilweng ka ga sona/ e go gorosa mo
dintlhakgolong tsa setlhangwa.
madumatshwana – mafoko a a kwalwang ka go tshwana gape a duma ka go tshwana ntswa a farologana ka bokao
sekao: (i) kgala – go kgala ga seedi le kgala – ya ditlhong, (ii) tshela – wa botshelo le tshela – wa go tlola e ka nna
tsela kgotsa noka jj
96 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
mefutakwalo – lereo le le dirisetswang mefuta ya dikwalo jaaka porosa, maboko, dipadi, dinaane le diterama.
mefuta ya dipolelo – go na le mefuta e e farologaneng ya dipolelo tse di jaaka dipotso, ditaelo, dipegelo jj.
melawana – ditlwaelo tse di amogelegileng ka kakaretso, e ka nna ka tsela ya boitshwaro, go buisana le batho ba
bangwe kgotsa ka mo mafoko a tshwanetseng go latelana ka teng mo polelong.
mogare wa lebolelateng – lebelela lebolelateng
mogopolo – se motho a se akanyang; monagano.
mokgwa – ke tsela e tiro e dirwang ka ona.
mokwalotlanyo – go kwala ka motšhini o o tlanyang, ka khomphiutha.
namatsha – go itumedisa tota.
ngôka – ôka sengwe ka go se kgatlha.
nonofo – go tlhagisa tiro ka mokgwa o o lebeletsweng o o atlegileng.
ntlhakemo – ntlha e mmui a e dibelang mo dipuisanong fa a neela mabaka a a maleba.
nyalelano – mogopolo le dikakanyo di dumelana sentle.
pegelo – go bega sengwe ka go se ranola ka maitlhomo a go senola bokao jwa sona.
potsotherisano – puisano gareng ga batho ba babedi kgotsa go feta, yo mongwe a botsa mme yo mongwe a araba.
poloto – tatelano ya ditiragalo tsa setlhangwa, di na le mabaka a a di tlholang.
polotwana – ditiragalopotlana tse di agelelang mo polotokgolong.
puo ya botshwantshi – puo e e tsenyeletsang dikapuo, maele, diane, le manatetshapuo a mangwe
puo ya kgobelelo – puo e e tsayang letlhakore e dira gore go nne thata go tsaya tshwetso e e siameng.
puo – tsela ya batho ya tlhaeletsano ka go bua, go kwala kgotsa puo ya matsogo ka tiriso ya mafoko a go dumelanwang
ka ona.
puo ya tikologo e e rileng – puo e e buiwang ke batho fela ba tikologo kgotsa karolo e e rileng ya naga.
puotlwaelo – puo e e dirisiwang mo motlotlong fela go sa dirisiwe mafoko a a maleba/a a siameng kgotsa go sa
latelwe melao le melawana ya tiriso ya puo.
rerisana – go leka go fitlhelela tumelano kgotsa go fitlhelela tumelano ka go tlosa dipelaelo dingwe fa mongwe a
buisana le bangwe. Go leka go bona tsela kgotsa mokgwa wa go tlhaloganya se se buisiwang, reediwang kgotsa
dirwang.
rejisetara – mafoko, mokgwa le thutapuo e e dirisiwang ke bakwadi/dibui mo mabakeng a a rileng
segalo – 1. lentswe, modumo, bokibo le mosito fa motho a ne a bua kgotsa a opela.
PPKT 97
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
2. tsela ya go kapodisa lefoko go fapaanya bokao jwa lona le a mangwe a a nang le modumo o o tshwanang le lona.
Setswana se na le segalogodimo le segalotlase (sekao: tlháma le tlhàma)
setlhangwa – tsela e motlhaeletsi a e dirisang go tlhagisa kgotsa go fetisa tshedimosetso jaaka: go kwala, bua, leba,
supetsa jj.
tebo ya matlho – go eta o lebelela bareetsi ka go bua kgotsa o buisa.
thadiso – go neela ka tlhaloso ya mongwe, sengwe, buka, filimi kgotsa tiragalo ka mokgwa wa go kwala kgotsa go
bua.
thelelo – go buisa ka maikutlo a a maleba le diteng, lentswe le segalo di nyalelana e bile melao ya puiso yotlhe e
nepagetse.
thesorase – thanodi ya makaelagongwe le malatodi.
tomagano – dikakanyo tse di tlhalosegang ka dikarolwana tsa tsona tsa go tlhalosa kgotsa go dira sengwe.
thôôthôô – sa nnete, se e leng sona tota.
tiragatso – 1. ditlamorago tse di nnang teng morago ga tiro e sena go dirwa/ go kwalwa.
2. go tshwantsha se se kwadilweng mo bukeng/terameng
3. go dira tiro e e kailweng
tiriso ya puo – ka mo puo e dirisiwang ka teng go lebilwe tiriso ya semmuso, tlotlofoko, kapodiso, jj. le gore e
lebiseditswe mang, kae.
tiro – tiro e e newang barutwana go e dira, e ka nna go reetsa, go bua, kwala, lebelela, tlhotlhomisa jj.
tlamanyi – letshwao la puiso le le dirisediwang go kopanya mafoko a mabedi kgotsa go feta. Sekao: molatlhwa–le–
bowa
tlhaeletsano – puisano ka mogala, lekwalo, seyalemowa, thelebešene le ka mokgwa mongwe le mongwe fela o o
ka atlegisang kgorogo / thomelo ya molaetsa.
tlhagisa – 1. go neela tshedimosetso ka ga sengwe kgotsa kgang.
2. go supa tiro e e dirilweng
tlhama – ke sengwe se se simololwang kgotsa se se bopiwang ka maitlhomo a go neela tshedimosetso kgotsa go
dirisiwa.
tlhamo ya kakanyo – tlhamo ya se se akantsweng/itlhametsweng fela mme e se nnete.
tlhaoletsweng – go eletsa kgotsa go laela tiriso ya sengwe mo karolong/setlhopheng/mophatong o o rileng ka nako
e e rileng. Sekao; dikolo di ka elediwa kgotsa go laelwa go dirisa dibuka tse di rileng mo mephatong e e rileng ka
dingwaga tse di rileng, e le go nna le taolo ya tiriso le ya tekanyetso ya tsona.
tlhatlhelela – mokgwa wa go neela tshedimosetso go barutwana mo phaposing kgotsa bareetsi ka ga thuto e e
rileng.
98 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
tlhotlha diphoso – go sekaseka, lolamisa, go ntsha diphoso tsotlhe mo setlhangweng morago o nyalanye dintlha.
tlhatlhoba/sekaseka – tlhatlhobo ka mokgwa o o rileng go bona sebopego kgotsa gore se tlhamilwe jang.
tlhatlhoba ka tsenelelo – bopa kakanyo ya boleng le bokao jwa sengwe ka botebo.
tlhotlheletso ka botlhale gore batho ba nne mo letlhakoreng la mmui – puo ya maitlhomo a go ngoka batho gore
ba dumele se mmui a se buang ka tsela e e sa siamang.
tlhotlhomisa – go batlisisa sengwe se se sa tlhagisiwang sentle ka go buisa, botsa dipotso, lebelela jj. go se tlhalosa.
tlodisa matlho – go lebelela sengwe e se ka tsenelelo /kgotsa go buisa ka bonako go bona kakanyokakaretso.
tlopelo – tiriso ya mafoko a mantsi a a sa tlhokegeng.
tota – go dira sengwe ka tlhamalalo; gape o tlhomile matlho le mogopolo mo go sona
totobetseng – bokao jo bo tlhamaletseng e bile bo kwadilwe.
tsaya letlhakore (go) – go sekamela mo, kgotsa go gatelela letlhakore, kakanyo kgotsa motho yo o rileng.
tsepameng – ntlha e e tlhomameng
tshetlego – go emelela ntlha e e rileng ka mabaka a a tswang mo bopaking jo bo rileng.
PPKT 99
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6
100 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)