You're offline
Skip to content
CAPS document

CAPS IP SAL SETSWANA WEB

Subject: Setswana SALGrades 4, 5, 6106 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo Kgato ya Magareng Mephato 4-6    
PEGELOYA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO MEPHATO 4-6 SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http://www.education.gov.za © 2011 Department of Basic Education ISBN: 978-1-4315-0479-4 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 FOREWORD BY THE MINISTER Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION PPKT
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 DITENG KAROLO 1: MATSENO A PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO.................. 3 1.1 Lemorago.......................................................................................................................................................... 3 1.2 Thadiso............................................................................................................................................................. 3 1.3 Maikaelelo a kakaretso a kharikhulamo ya Aforika Borwa. ......................................................................... 4 1.4 Kabo ya nako.................................................................................................................................................... 6 1.4.1 Kgato ya motheo...................................................................................................................................... 6 1.4.2 Kgato ya magareng. ................................................................................................................................ 6 1.4.3 Kgato e kgolwane.................................................................................................................................... 7 1.4.4 Mephato 10-12......................................................................................................................................... 7 KAROLO 2: KITSISO YA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MO KGATONG YA MAGARENG................. 8 2.1 Dipuo mo Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo (PPKT).......................................................... 8 2.1.1 Maemo a Puo.......................................................................................................................................... 8 2.1.2 Dikgono tsa puo................................................................................................................................... 11 2.1.3 Melebo ya go ruta puo......................................................................................................................... 14 2.2 Kabo ya nako.................................................................................................................................................. 16 2.3 Ditlhokego tsa go tshegetsa go ruta le go ithuta........................................................................................ 16 KAROLO 3:............................................................................................................................................... 18 3.1 Diteng le dithulaganyo tsa go ruta tsa dikgono tsa puo............................................................................ 18 3.2 Phatlhalatso ya ditlhangwa go ralala mephato 4-6..................................................................................... 25 3.3 Dithulaganyo tsa go ruta............................................................................................................................... 30 3.4 Diteng le dithulaganyo tsa go ruta Puotlaleletso ya Bobedi. .................................................................... 32 PPKT 1
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 KAROLO 4: TLHATLHOBO MO PUOTLALELETSO YA BOBEDI. ........................................................ 87 4.1 Matseno. ......................................................................................................................................................... 87 4.2 Tlhatlhobo e e sa tlhomamang kgotsa ya letsatsi le letsatsi..................................................................... 88 4.3 Tlhatlhobo e e tlhomameng. ......................................................................................................................... 88 4.4 Lenaneo la tlhatlhobo.................................................................................................................................... 92 4.4.1 Thadiso ya ditlhokego............................................................................................................................ 92 4.4.2 Ditlhatlhobo............................................................................................................................................ 93 4.5 Go rekota le go bega...................................................................................................................................... 93 4.6 Tekanyetso ya ditiro tsa tlhatlhobo.............................................................................................................. 94 4.7 Kakaretso........................................................................................................................................................ 94 LENAANEFOKO....................................................................................................................................... 95 2 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 KAROLO 1: MATSENO A PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO 1.1 LEMORAGO Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 (NCS) e tlhalosa pholisi ya kharikhulamo le tlhatlhobo mo dikolong. Go tokafatsa tiragatso e, Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba e ne ya mametlelelwa ka dimametlelelo tse di tla diragadiwang ka Firikgong 2012. Tokomana e le nngwe e e sobokantsweng ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo ya serutwa se sengwe le se sengwe, e ne ya kwalwa go emisetsa Dipegelo tsa Dirutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto le Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa Mephato ya R-12 tsa bogologolo. 1.2 THADISO (a) National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela pegelo ya pholisi ya go ithuta le go ruta mo dikolong tsa Aforika Borwa mme e na le tse di latelang: (i) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo ya serutwa se sengwe le se sengwe sa sekolo se se amogetsweng; (ii) Pegelo ya Pholisi ya, National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; le (iii) Pegelo ya Pholisi ya, National Protocol for Assessment Grades R-12 (Firikgong 2012) . (b) The National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) e emela dipegelo tse pedi tsa kharikhulamo ya bosetšhaba tsa ga jaana, tsona ke: (i) Revised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002, le (ii) National Curriculum Statement Grades 10-12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003 and No. 27594 of 17 May 2005. (c) Dipegelo tsa kharikhulamo ya bosetšhaba tse di akanngwang go ka dirisiwa mo ditemanengpotlana tsa b (i) le (ii) di na le dipegelo tsa pholisi tse di latelang tse di tla khutlisiwang ka tatelano ke National Curriculum Statement Grades R-12 (Firikgong 2012) mo pakeng ya go tloga ka 2012-2014: (i) Lekala la Thuto/Lenaneo la Serutwa, Dikaedi tsa Lenaneothuto, Dikaedi tsa Tlhatlhobo ya Dirutwa tsa Mephato R-9 le Mephato 10-12; (ii) Pegelo ya Pholisi ya National Policy on assessment and qualifications for schools in the General Education and Training Band, e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No. 124 in Government Gazette No. 29626 of 12 February 2007; (iii) Pegelo ya Pholisi ya the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF) , e e tlhamilweng sešwa mo Government Gazette No.27819 of 20 July 2005; PPKT 3
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 (iv) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF) , e e mabapi le barutwana ba ba nang le ditlhokego tse di kgethegileng, e e phasaladitsweng mo Government Gazette, No.29466 of 11 December 2006, e akareditswe mo pegelong ya pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; le (v) Pegelo ya Pholisi ya An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF) , e e mabapi le the National Protocol for Assessment (Grades R-12) , e e tlhamilweng sešwa mo Government Notice No.1267 in Government Gazette No. 29467 of 11 December 2006. (d) Pegelo ya Pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, le dikarolo tse di mo Pholising ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo jaaka e akanngwang mo Dikgaolong 2, 3 le 4 tsa pegelo e, tse di agang melao le boleng jwa National Curriculum Statement Grades R-12. Ka jalo go ya ka karolo 6A ya South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996,) e aga motheo o Tona ya Thuto ya Motheo e ka tlhomamisang dipoelo tse di lekaneng tsa boleng, gammogo le thulaganyo le tsamaiso ya tlhatlhobo ya diphitlhelelo tsa barutwana e e ka dirisiwang mo dikolong tsa botlhe le mo dikolong tse di ikemetseng ka nosi. 1.3 MAIKAELELO A KAKARETSO A KHARIKHULAMO YA AFORIKA BORWA (a) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e tlhagisa kitso, dikgono le meetlo e e tshwanelwang ke go ithutiwa mo dikolong tsa Aforika Borwa. Kharikhulamo e ikaelela go netefatsa gore barutwana ba bona le go diragatsa kitso le dikgono ka ditsela tse di nang le bokao mo matshelong a bona. Mo ntlheng e, kharikhulamo e godisa kakanyo ya go tsepamisa kitso ka bokao jwa tikologo, e ntse e sisimoga (tsibogela) botlhokwa jwa lefatshe ka bophara. (b) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12, e arabela maikaelelo a: • go tlamela barutwana, go sa kgathalesege lemorago la ikonomi ya loago, lotso, bong, bokgoni jwa mmele kgotsa bokgoni jwa botlhale, le kitso, dikgono le meetlo tse di tlhokegang go ikgotsofatsa le botsayakarolo jo bo nang le bokao mo loagong jaaka baagi ba naga e e gololesegileng; • e tlamela phitlhelelo ya thuto e e kwa godimo; • go kaela phetogelo ya barutwana go tswa go thuto ya ditheo go ya go lefelo la tiro; le • go tlamela bathati ka tshedimosetso e e lekaneng ya dikgono tsa morutwana. (c) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaegile ka metheo e e latelang: • Phetogo ya loago; e netefatsa gore go sa lekalekaneng mo go tsa thuto go go fetileng go a siamisiwa, le gore ditšhono tse di lekalekanang tsa thuto di neelwa baagi botlhe: • Go ithuta go go tlhaga gape go tseneletse, go rotloetsa molebo o o tlhaga e le o o tseneletseng mo thutong, boemong jwa go rutiwa ga go neelwa dinnete go go seng tlhaga e bile go sa tsenelela; • Kitso e e kwa godimo le dikgono tse di kwa godimo; bonnye jwa maemo a kitso le dikgono tse di tshwanetseng go fitlhelelwa mo mophatong o mongwe le o mongwe di totobaditswe le go beelwa seemo se se kwa godimo, seemo se se fitlhelegang mo dirutweng tsotlhe; 4 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 • Tsweletso; diteng le bokao jwa mophato o mongwe le o mongwe di supa tsweletso go tloga go e e bonolo go fitlha go e e gwetlhang tlhaloganyo; • Ditshwanelo tsa botho, boakaretsi, bosiaimisi jwa tikologo le loago; go tsenyeletsa melawana le ditlwaelo tsa bosiamisi jwa tikologo le loago le ditshwanelo tsa botho jaaka di tlhalosiwa mo Molaotheong wa Aforika Borwa. Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12. (Ka kakaretso) e bosisi mo dintlheng tsa dipharologano di tshwana le lehuma, go tlhoka tekatekano, lotso, bong, puo, kgolo, bogole le dintlha tse dingwe. • Go totobatsa botlhokwa jwa tsamaiso ya kitso ditso; go lemoga ditiragalo (hisetori) le boswa jo bo humileng jwa naga e jaaka dintlha tse di botlhokwa tse di nonotshang meetlo e e leng teng mo Molaotheong; le • Go ikanyega, boleng le nonofo; go tlamela thuto e e ka bapisiwang le ya dinaga tse dingwe ka boleng, go anama le boteng (d) Pegelo ya Kharikhulamo ya Bosetšhaba Mephato R-12 e ikaelela go tlhagisa barutwana ba ba kgonang go: • lemoga le go rarabolola mathata gape ba tsaya ditshwetso ba akanya ka tsenelelo e bile ba na le boitlhamedi. • dira ka katlego ba le bosi, kana ba na le ba bangwe e le karolo ya setlhopha; • ithulaganya, go itsamaisa le go tsamaisa ditiro tsa bona ka boikarabelo le ka nonofo. • kgobokanya, sekaseka, rulaganya le go tlhatlhoba tshedimosetso ka tsenelelo; • tlhaeletsana ka nonofo ba dirisa dikgono tsa pono, matshwao kgotsa dikgono tsa puo mo mekgweng e e farologaneng; • dirisa saense le thekenoloji ka nonofo le ka tsenelelo ba supa boikarabelo mo tikologong le mo boitekanelong jwa ba bangwe; le • bontsha go tlhaloganya lefatshe jaaka thulaganyo ya ditsamaiso tse di amanang ka go lemoga gore dikaelo tsa tharabololo ya mathata ga di tlhagelele di le tsosi. (e) Boakaretsi bo tshwanetse go nna karolokônôkônô ya thulaganyo, ipaakanyo le go ruta mo sekolong se sengwe le se sengwe. Se, se ka diragala fa fela barutabana botlhe ba nna le tlhaloganyo e e edileng ya go lemoga le go arabela dikgoreletsi tsa go ithuta le go rulaganyetsa dipharologano. Ntlhakgolo mo go tsamaiseng boakaretsi ke go netefatsa gore dikgoreletsi di a lemogiwa le go arabelwa ke ditlhopha tsotlhe tsa tshegetso mo loagong lwa sekolo, go akaretsa barutabana, ditlhopha tsa tshegetso tsa dikgaolothuto, ditlhopha tsa tshegetso tse di mo ditheong, batsadi le dikolo tse di kgethegileng jaaka ditikatikwe tse di tswelang morafe mosola ka kakaretso. Go arabela dikgoreletsi mo phaposiborutelong, barutabana ba tshwanetse go dirisa ditogamaano tse di farologaneng tsa dipharologano tsa kharikhulamo jaaka tse di akareditsweng mo Dikaeding tsa Go Ruta le Go Ithuta ga Boakaretsi tsa Lefapha la Thuto ya Motheo (2010) . (Department of Basic Education’s Guidelines for inclusive teaching and learning (2010) ) . PPKT 5
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 1.4 KABO YA NAKO 1.4.1 Kgato ya Motheo (a) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Motheo ke e e latelang MOPHATO R MEPHATO 1-2 MEPHATO 3 SERUTWA (DIURA) (DIURA) (DIURA) Puo ya Gae 10 7/8 7/8 Puo Tlaleletso ya Ntlha 2/3 3/4 Dipalo 7 7 7 Dikgono tsa Botshelo 6 6 7 • Kitso ya Tshimologo (1) (1) (2) • Botshweretsi jwa Boitlhamedi (2) (2) (2) • Thuto ya Ikatiso ya Mmele (2) (2) (2) • Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago (1) (1) (1) GOTLHE 23 23 25 (b) Nako ya go ruta ya Mephato R, 1 le 2 ke diura di le 23 mme ya Mophato 3 ke diura di le 25. (c) Diura di le 10 mo dipuong di abetswe Mephato R-2 mme diura di le 11 ke tsa Mophato 2. Bogolo jwa diura di le 8 le bonnye jwa diura di le 7 di abetswe Puo ya Gae, bonnye jwa diura di le 2 le bogolo jwa diura di le 3 di abetswe Puotlaleletso mo Mephatong 1-2. Mo Mophatong 3 bogolo jwa diura di le 8 le bonnye jwa diura di le 7 di abetswe Puo ya Gae fa bonnye jwa diura di le 3 le bogolo jwa diura di le 4 di abetswe Puotlaleletso ya Ntlha. (d) Mo serutweng sa Dikgono tsa Botshelo, Kitso ya Tshimologo e abetswe ura e le 1 mo Mephatong R-2 le diura di le 2 jaaka go kailwe ka diura tse di mo masakaneng mo mophatong wa 3. 1.4.2 Kgato ya Magareng (b) Nako ya go ruta mo Kgatong ya Magareng ke e e latelang: SERUTWA DIURA Puo ya Gae 6 Puotlaleletso ya Ntlha 5 Dipalo 6 Disaense tsa Tlhago le Thekenoloji 3, 5 Disaense tsa Loago 3 Dikgono tsa Botshelo 4 (1, 5) • Botshweretsi jwa Boitlhamedi (1) • Thuto ya Ikatiso ya Mmele (1, 5) • Thuto ya boitekanelo jwa motho le loago GOTLHE 27, 5 6 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 1.4.3 Kgato e Kgolwane (a) Nako ya go ruta mo Kgatong e Kgolwane ke e e latelang: SERUTWA DIURA Puo ya Gae 5 Puotlaleletso ya Ntlha 4 Dipalo 4, 5 Disaense tsa Tlhago 3 Disaense tsa Loago 3 Thekenoloji 2 Disaense tsa Botsamaisi le Ikonomi 2 Tebanyo le Botshelo 2 Botshweretsi jwa Boitlhamedi 2 GOTLHE 27, 5 1.4.4 Mephato 10-12 (a) Nako ya go ruta mo Mephatong 10-12 ke e e latelang: SERUTWA Kabo ya nako mo bekeng (diura) Puo ya Gae 4.5 Puotlaleletso ya Ntlha 4.5 Dipalo 4.5 Tebanyo le Botshelo 2 Bonnye jwa dirutwa dingwe le dingwe tse tharo di tlhophiwa 12 (3x4 diura) go tswa mo Setlhopheng sa B Mametlelelo B, Mananeo B1-B8 a pegelo ya pholisi ya National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, e le mabapi le go ya ka mabaka a a botswang pele go dumelanwa ka ona mo ditemaneng tsa 28 tsa pegelo ya pholisi e e bolelwang. GOTLHE 27.5 Nako e e abilweng ya beke e ka dirisediwa bonnye dirutwa tsa NCS tse di tlhokegang jaaka go kailwe fa godimo, e bile e se ke ya dirisediwa dirutwa dipe tsa tlaleletso tse di okeditsweng mo lenaneong la dirutwa. Fa morutwana a ka eletsa go oketsa dirutwa, nako e e okeditsweng e abelwe go rutiwa ga dirutwa tse. PPKT 7
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 KAROLO 2: KITSISO YA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MO KGATONG YA MAGARENG 2.1 DIPUO MO PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT) Puo ke sediriswa sa mogopolo le tlhaeletsano. Gape ke mokgwa wa setso le temogo ya bontle ka tlwaelo e e aroganngwang mo gare ga batho go dira gore lefatshe le ba tshelang mo go lona le nne le bokao jo bo botoka. Go ithuta go dirisa puo ka botlalo go kgontsha barutwana go fitlhelela kitso, go tlhalosa boitshupo jwa bona, maikutlo le dikakanyo, go dirisana le ba bangwe le go laola lefatshe la bona. E tlamela barutwana ka ditshwantsho le dikakanyo tse di humileng, tse di maatla, tse di tseneletseng kwa garegare tse di ka dirisiwang go dira lefatshe la bona le tokafale go feta jaaka le ntse; le itshekile go feta jaaka le ntse. Ke ka tiriso ya puo mo dipharologanong tsa setso le dikamano tsa loago di thadisiwang le go tlhamiwa, go tlhamiwa goo, go ka fetolwa gape ka puo ga anamisiwa le go phepafadiwa. 2.1.1 Maemo a Puo Go ithuta puo mo Kgatong ya Magareng go akaretsa dipuo tsotlhe tsa semmuso mo Aforika Borwa, e bong, Afrikaans, English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa) , Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga – gammogo le Puo ya Matshwao le Dipuo tse e seng tsa Semmuso. Dipuo tsotlhe tsa semmuso di ka rutiwa ka maemo a puo jaaka Puo ya Gae, Puotlaleletso ya Ntlha kgotsa Puotlaleletso ya Bobedi. Dipuo tsotlhe tse e seng tsa semmuso di ka rutiwa bonnye ka maemo a Puotlaleletso ya Bobedi. Go ithuta puo mo Mephatong 4 - 9 go akaretsa dipuo tsotlhe tsa semmuso mo Aforika Borwa. Dipuo tsotlhe tsa semmuso di ka rutiwa ka maemo a puo jaaka Puo ya Gae, Puotlaleletso ya Ntlha kgotsa Puotlaleletso ya Bobedi. Dipuo tsotlhe tse e seng tsa semmuso di ka rutiwa bonnye ka maemo a Puotlaleletso ya Bobedi mo dipuo tseo di setseng di tlhabolotswe. Puo ya Gae ke puo ya ntlha e e fitlhelelwang ke barutwana fa Puotlaleletso ya Ntlha e le puo eo e ithutiwang e tlaleletsa Puo ya Gae. Puotlaleletso ya Bobedi ke puo e e fa pelenyana eo morutwana a ka e ithutang, e e kgontshang ditlhaeletsano tse di mmalwa tse di farologaneng. Puo e ka diriswa mo setšhabeng kgotsa mo setsong gape e tla oketsa kago ya setšhabo le kitso ya ditso tse di kopaneng. Bontsi jwa dikolo tsa Aforika Borwa ga di rute dipuo tsa gae tsa barutwana ba bangwe ba ba ikwadisitseng mme e na le puo e le nngwe kgotsa tse pedi tse di rutiwang ka maemo a Puo ya Gae. Ka ntlha ya se, maina a Puo ya Gae le Puotlaleletso ya Ntlha le ya Bobedi di kaya botswerere jwa maemo a puo e e rutiwang ka ona e seng puo ya gae kgotsa e e fitlheletsweng (jaaka mo dipuotlaleletsong) . Ka ntlha ya maikaelelo a pholisi e, kumako nngwe le nngwe ya Puo ya Gae e tshwanetse go tlhaloganngwa gore e kaya maemo mme e seng puo ka boyona. Maemo a Puo ya Gae a tlamela botswerere jwa puo jo bo senolang dikgono tsa tlhaeletsano ya dikamano tsa botho tse di tlhokagalang mo maemong a loago le mo maemong a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi a a leng botlhokwa mo go ithuteng go ralala kharikhulamo. Go na le kgatelelo mo go rutiweng ga dikgono tsa go reetsa, Go bua, Go buisa le Go kwala mo maemong a a puo. Kgato e, e tlamela barutwana gape ka bokao jo bo tlhamaletseng, temogo ya bontle le bokgoni jwa go nna le dikakanyo jo bo tla ba tlamelang ka bokgoni jwa go tlhama dilo gape, go akanya le go matlafatsa go tlhaloganya lefatshe le ba tshelang mo go lona. Le fa go le jalo, kgatelelo le kabo ya maduo a dikgono tsa go buisa le go kwala , go tloga ka Mophato wa 7 go ya kwa pele, di kwa godimo go na le tsa Go bua le Go reetsa, ka gonne topo ya bokao jwa go tlhama jwa barutwana bo a oketsega jaaka ba itshiamisetsa dithuto tse di kwa godimo le go tsena mo ditirong tse di farologaneng. 8 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Maemo a Puotlaleletso ya Ntlha a tseelela gore barutwana ga ba na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong. Mo dingwageng tsa ntlha tsa sekolo go tlhomiwa mogopolo mo go ageng bokgoni jwa morutwana jwa go tlhaloganya puo le go e bua – motheo wa dikgono tsa tlhaeletsano ya dikgolagano tsa botho. Mo Mephatong ya 2 le 3 barutwana ba simolola go aga kitso ya puo mo motheong o wa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo tse ba setseng ba di ithutile mo Puong ya Gae. Mo Dikgatong tsa Magareng le tse Dikgolwane, barutwana ba tswelela go tiisa dikgono tsa Go reetsa, Go bua, Go buisa le Go kwala. Mo kgatong e, bontsi jwa bana bo rutiwa ka Puotlaleletso ya Ntlha, e bile ba tshwanetse go e senolelwa go le gantsi. Kgatelelo e kgolo e abelwa go dirisetsa Puotlaleletso ya Ntlha ka maikaelelo a go akanya le go ntsha mabaka. Se, se kgontsha barutwana go aga dikgono tsa maemo a tlhaloganyo ya botlhalefi, tse ba tlhokang go ithuta dirutwa tsa Sejatlhapi le Saense. Ba tshwaragana le ditlhangwa tsa dikwalo le go simolola go aga bokgoni jwa temogo ya bontle le go tshwantsha mo Puotlaleletsong ya bona. Barutwana ba tshwanetse gore fa ba goroga mo Mophato 7, ba bo ba tlhaloganya Puotlaleletso ya Ntlha mabapi le dikgono tsa dikgolagano tsa botho le maemo a tlhaloganyo ya tsa botlhalefi. Le fa go ntse jalo, boammaaruri ke gore barutwana ba le bantsi mo kemong e, ga ba kgone go tlhaeletsana sentle ka Puotlaleletso mo kgatong e. Kgwetlho mo mephatong ya 4-6, ke go tlamela barutwana ka tshegetso/ ba thuswa gape ka yona nako eo ba abelwa kharikhulamo e e ba kgontshang go fitlhelela maemo a a tlhokegang mo Mophatong wa 12. Maemo a tshwanetse gore a nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang Puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya go ba baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa godimo kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng. Maemo a Puotlaleletso ya Bobedi a itlhoma barutwana ba se na kitso epe ya puo fa ba goroga kwa sekolong. Tsepamo mo go tlhagiseng Puotlaleletso ya Bobedi e mo go ageng bokgoni jwa go tlhaloganya le go bua- motheo wa dikgono tsa tlhaeletsano ya dikgolagano tsa botho. Mo mephatong ya 4 -6, barutwana ba simolola go aga kitso ya puo mo motheong o wa tiro ya molomo. Gape ba diragatsa dikgono tsa puo tse ba setseng ba di ithutile mo Puong ya Gae le mo Dipuotlaleletsong Mo Mephatong 7-9, barutwana ba tswelela go tiisa dikgono tsa Go reetsa le Go bua ba ntse ba aga bokgoni jwa bona jwa go buisa le go kwala. Barutwana ba tshwanetse gore fa ba goroga mo mophatong wa 10, ba bo ba kgona go buisana ka Puotlaleletso ya Bobedi ya bona mo maemong a dikgolagano tsa botho le tsa loago. Le fa go ntse jalo, boammaaruri ke gore barutwana ba le bantsi mo kemong e, ga ba kgone go tlhaeletsana sentle ka Puotlaleletso mo kgatong e. Kgwetlho mo mephatong 4-6 ke go tlamela barutwana ba ka tshegetso/thuso gape ka yona nako eo ba abelwa kharikhulamo e e ba kgontshang go fitlhelela maemo a a tlhokegang mo Mephatong e e kwa pele. Maemo a tshwanetse gore a nne mo seemong se barutwana ba ka dirisang Puotlaleletso mo maemong a a kwa godimo a go tlhaloganya go ba baakanyetsa go tsweletsa dithuto tse di kwa godimo kgotsa go tsena mo ditirong tse di farologaneng. 2.1.1.1 Maikaelelo a totobetseng a go ithuta Puotlaleletso ya Bobedi Go ithuta Puotlaleletso ya Bobedi go tshwanetse go kgontsha barutwana go: • Bona dikgono tse di tlhokegang tsa puo go tlhaeletsana go go maleba, mo puong e e ikaeletsweng mo motheong wa tshimologo. • Reetsa, go bua, go buisa kgotsa go lebelela le go kwala puo ka boitshepi le boitumelo jo bo golang. Dikgono le boitshwaro di aga tshimologo ya go ithuta go go sa feleng. • Tlhagisa kana go thadisa ka puo, ka go kwala, ka maikutlo gore o nne o lokologile mo puong. PPKT 9
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 • Dirisa puo le setshwantsho sa tlhaloganyo, go itlhaloganya sentle, le go tlhaloganya ditso tse di farologaneng le lefatshe le le ba dikaganyeditseng. Se se tla dira gore ba kgone go tlhagisa maitemogelo le diphitlhelelo ka lefatshe ka puo ya molomo le go kwala. • Dirisa puo go sekaseka le go laola tlhaeletsano mo ditirisong tse dingwe. Tshedimosetso ya litheresi ke kgono e e mosola mo nakong ya tshedimosetso, gape e aga motheo wa go ithuta go go sa feleng. • Dirisa puo jaaka go tlhagisa tshedimosetso mo ditlhangweng tse di tlwaelegileng; go dirisa ditlhangwa tse di farologaneng, go buisa ditlhangwa go itumedisa, go nna le tshimologo ya tshedimosetso le ya tlhaeletsano. 2.1.1.2 Go ruta Puotlaleletso ya Bobedi Gore o ithute Puotlaleletso sentle, o tlhoka go e dirisa thata ka mo go kgonagalang ka teng gore o age bokgoni mo puong le mo puisanong. Barutabana ba tshwanetse go netefatsa gore barutwana ba reetsa le go buisa Puotlaleletso mo nakong e e filweng ka maitlhomo a a farologaneng. Barutwana ba tlhoka ditšhono tsa go reetsa Puotlaleletso go bona tshedimosetso le tekatlhaloganyo (sekao. mmuisano) le go itumedisa (sekao. pina) . Se se botlhokwa go fetisisa, ba tlhoka ditšhono tsa go buisa le go lebelela Puotlaleletso go bona tshedimosetso (sekao. ditaelo tsa go dira samentšhise) go itumedisa (seka. kgang e e bonolo) . Dipatlisiso di bontshitse gore mokgwa o o siameng wa go tlhabolola kana go oketsa tlotlofoko ke ka go buisa ditlhangwa tse di maleba. Go botlhokwa gore puo ya molomo, ditlhangwa tsa pono le tse di kwadilweng di bo di le mo maemong a a siameng a barutwana. Fa ditlhangwa di le thata, barutwana ba tla nyema mooko mme ba ka se ithute sepe; Fa di ka nna bonolo thata, go ka se nne le kgwetlho mme barutwana bat la ungwa thuto e e potlana. Karolo e kgolo ya morutabana wa puo ke go golaganya maemo a morutwana le a setlhangwa. Ka nako yotlhe ya kgato ya magareng, barutwana ba tshwanetse go reetsa le go buisa ditlhangwa tse di nyalanang le dikgono tsa puo tsa bona tseo di golang. Barutwana ba tlhoka gape go dirisa Puotlaleletso kgapetsakgapetsa. Ba tlhoka ditšhono tsa go reetsa, go bua, go buisa, bonnye le go kwala Puotlaleletso ka mabaka a kamano kgotsa kgolagano mo gare ga batho (sekao. mmuisano) , go godisa boitlhamedi jwa bona (sekao. go diragatsa pina le go etsisa badiragatsi jalo le jalo) go godisa bokgoni jwa tlhaeletsano (sekao. go tlhagisa kakanyo ya gago mo kopanong, le go dumedisa) . Barutwana ba tlhoka go tlhaloganya maitlhomo a go bua. Ka nako yotlhe ya kgato ya magareng, barutwana ba tshwanetse go ikatisa ka puo ya molomo e e nyalanang le dikgono tsa puo tsa bona tse di golang. Go botlhokwa gore barutwana ba neelwe pegelo gangwe le gape le gona ka nako ka tlhatlhobomolomo ya bona gore ba itse gore ba ka dira botoka kae le ka mokgwa ofe. Karolo e kgolo ya morutabana ke go neelana ka pegelo ya maemo a a kwa godimo, e e leng yona boteng jwa pelo ya tlhatlhobo e e siameng. Barutwana ba tlhoka go itse gape motheo wa puo: thutapuo, tlotlofoko, mopeleto le matshwao a puiso. Ka kakaretso, barutabana ba tla tshwaragana le dintlha tsa puo mo tirisong. Sekao. ba ka dira gore barutwana ba lemoge popego le diponagalo tse di dirisitsweng fa ba bontsha kgotsa ba neela dikaelo. (Ditaelo di dirisitswe) . Go na le sebaka se se tlhamaletseng sa go ruta dintlha tsa motheo le ditšhono tsa go di diragatsa . Fa barutabana ba rulaganya dithutiso tsa beke tse pedi, ba tshwanetse go golaganya dikgono tsa puo, mmogo le metheo ya puo. Ba tshwanetse go tlhopha mofuta wa setlhangwa le setlhogo tseo di tla itumedisang barutwana. Fa barutwana ba sa tseye karolo kgotsa go se na tshusumetso ba tla rutega go se nene. Sekao. setlhogo sa dipolelo se ka nna sa nna ‘Sekolo sa me’. Barutabana ba ka itsise setlhogo ka theetso/go buisa, ba aga puo le kitso ya tlotlofoko e e botlhokwa ya go bua. Sekao, barutwana ba ka buisa setlhangwa se se khutshwane ba tlhagisa tlotlofoko le kagego ya puo. Fa barutwana ba setse ba tlwaetse puo e e tshwanetseng setlhogo se, ba ka simolola go kwala dipolelo. Se se tla neela ditšhono tse di fetisisang go dira ka puo. Barutabana ba tshwanetse go neelana ka pegelo ka nako yotlhe ya dikgato le go laola tirwana ya tlhatlhobo e e maleba mo bofelong 10 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Mo Mephatong 4 -6 go botlhokwa gore: • Go nna le tsepamo thata mo go reetseng le go bua. • Go na le tshegetso/thuso e e tswelelang mo kagegong ya tlotlofoko, dipolelo ditemana le thutapuo mo tirisong. • Barutwana ba dira ka ditlhangwa tse di farologaneng, go akaretsa ditlhangwa tsa pono, ditlhangwa tse di oketsega go nna thata fa di tswelela ka mephato. 2.1.2 Dikgono tsa puo Puotlaleletso ya Bobedi e rulagantswe go ya ka dikgono tse di latelang: 1 Go reetsa le go bua 2 Go buisa le go lebelela 3 Go kwala le go tlhagisa 4 Dipopego tsa puo le Melawana Go reetsa le Go bua Go reetsa le Go bua ke ntlhakgolo ya go ithuta mo dirutweng tsotlhe. Ka theetso e e tseneletseng le ditogamaano tsa Go bua, barutwana ba kgobokanya le go nyalana tshedimosetso, ba aga kitso, ba rarabolola mathata le go tlhagisa dikakanyo. Mo mephatong 4 – 6, Barutwana ba Puotlaleletso ya bobedi ba tla dirisa dikgono tsa Go reeetsa le Go bua go tlhaeletsana mo maemong a motheo. Mo kgatong e, go tlhokega gore puo ya barutwana e nolofadiwe (ke gore, morutabana a ka dira dikao le go tshegetsa/ thusa barutwana, sekao. ka letlhomeso la tlotlofoko le dipolelo) . Morutabana o tshwanetse go netefatsa gore barutwana botlhe ba bona ditšhono tsa go bua ka puo e e totilweng. Ka gonne barutwana ba tla tswelela ka kgato e e farologaneng, morutabana o tlhoka go rulaganya ditšhono tsa go bua (sekao. dipotso tse di botswang) go ya ka maemo a morutwana mongwe le mongwe. Fa barutwana ba tswelela mo mephatong, morutabana o tshwanetse go solofela gore barutwana ba bue go fetisisa mme dipuo tsa bona di nne ditelele. Nako ya go ruta e tshwanetse go tsenyeletsa katiso ya letsatsi le letsatsi ya go reetsa ka nako e khutshwane le ditirwana tsa go bua, gape le ditirwana tse di telele tse di tsepameng, mme di phatlhaladitswe mo bekeng yotlhe. Mo Mephatong 4 – 6, barutabana ba tshwanetse go latelela theetso jaaka tirwana ya dikgato di le tharo: • Pele ga theetso: Se se baakanyetsa barutwana go reetsa setlhangwa sa tiro ya molomo mo Puotlaleletsong ya bona. Sekao, morutabana a ka dirisa setlhangwa sa pono a bo a botsa potso kakaretso e e tsepameng mo tshimologong e barutwana ba tshwanetseng go e araba morago ga go reetsa setlhangwa lwa ntlha. • Ka nako ya theetso: Ke tiragatso e ntle gore morutabana a buise (a dire motshameko) setlhangwa se se reetswang gangwe le gape, a ntse a botsa dipotso tse di farologaneng nako le nako. Go a thusa go simolola ka dipotso tse di kgontshang barutwana go tlhaloganya bokao jo bo tletseng jwa setlhangwa, go ya go dipotso tse di totobetseng tseo di batlang go tlhaloganya go go tletseng ga bokao jotlhe jwa setlhangwa. Ka go dira se, morutabana o thusa barutwana go godisa ditogamaano tsa theetso. • Morago ga theetso: Barutwana ba tswelela go araba dipotso, ba leba gape dintlha tsa thuto, ba dirisa tshedimosetso (sekao. go neela setshwantsho maina) PPKT 11
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Go bua go diragala go sa rulaganngwa ka mo phaposing, sekao. go dira ka ditlhopha. Barutwana ba tlhoka gape ditšhono go diragatsa dipuisano tse di sa rulaganngwang tseo gantsi ba ka se di direng mo phaposing. Barutabana ba tshwanetse go neelana ka ditaelo fa go buiwa le go tlhagisa, sekao. go buisetsa kwa godimo go go rulagantsweng jalo le jalo. Se e tla nna tiragalo ya dikgato di le pedi: • Paakanyo le thulaganyo ya dikakanyo le tshedimosetso • Ikatiso le tlhagiso: Go bontsha temogo ya bareetsi le tiriso; tiriso e e maleba e bile e nepagetse ya dipopego tsa puo le melawana, go ruta sentle, tiriso e e maleba ya ditogamaano tsa puo ya molomo le tse e seng tsa molomo, jalo le jalo. Go buisa le go lebelela Dikgono tsa go buisa le go lebelela ke thito e e dirang gore go ithuta go atlege go ralala kharikhulamo, gape le go tsaya karolo e e tletseng mo setšhabeng, mo lefatsheng la tiro, le tiriso mo lefatsheng ka bophara. Barutwana ba nna le dikgono tsa go buisa le go lebelela ditlhangwa tsa mofuta o o rileng, go akaretsa le ditlhangwa tsa pono go bona tshedimosetso. Fa go tlhokega, dirisa puisokopanelo mo tshimologong ya Mophato 4 go kaela barutwana mo kgatong e. Mokgwa o, o ka diriswa gangwe le gape fa go na le dibuka di le dintsi mo maemong a. Se se ka refosanwa le go tlotla kgang. Fa dibuka mo maemong a di se teng, dirisa ditlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa dipadi/dipadiso. O ka dirisa gape mekgwa e e jaaka go buisa le barutwana kgotsa go buisetsa barutwana botlhe. Dirisa setlhopha sa puisokaelo kgotsa puiso ka nosi/mong kgotsa puiso ka bobedi, mme o ka bonya o dira gore barutwana ba fitlhelele maemo a ba kgonang go buisa gantsi ka bo bona. Go buisa ka bo bona go go tlhagisitsweng mo thulaganyong ya tiro ya go ruta go tshwanetse ga tselenyetswa mo nakong e e filweng ya go buisa.Tlhotlheletsa barutwana go buisa ka bo bona mo nakong ya bona ya go ikhutsa/nako e ba sa direng sepe. Tlhama ditirwana tsa motheo tsa tekatlhaloganyo go netefatsa gore barutwana ba tlhaloganya se ba se buisitseng. Dikgato tsa puiso Kitsiso ya dikgato tsa puiso e na le pele ga puiso, ka nako ya puiso le morago ga puiso. Ditirwana tse morutwana a ka thusang barutwana ka tsona di ka sobokanngwa ka mokgwa o o latelang: Pele ga puiso: • Go tsosolosa kitso ya pele le go dira dikgolagano • Lebelela motswedi, mokwadi, letlha la phasalatso le mofuta wa setlhangwa • Go tlodisa matlho pele mo temaneng ya ntlha ya karolo- o bopa se se solofetsweng. Ka nako ya puiso: • Kgaotsa nako le nako go bona gore a ba a tlhaloganya le go letlelela dikakanyo go tsenelela. • Dirisa tiriso/bokao go batla bokao jwa mafoko a a sa tlwaelegang fa kgonega, fa go sa kgonege, dirisa thanodi. • Bopa tshwantshokgopolo ka se o se buisang. • Nna o ntse o buisa le fa go na le karolo e o sa e tlhaloganyeng sentle. 12 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 • Buisa karolo gape fa o sa e tlhaloganye gotlhelele. Buisetsa dikgaolo tse di tlhakanyang tlhogo kwa godimo, ka kgato e e bonya kgotsa ka tsona tsotlhe (ke gore, buisetsa kwa godimo le gona o buisa ka bonya) . • Kopa mongwe go go thusa go tlhaloganya karolo e e boima. • Tlhakanya maduo a go buisa le go kwala maina a dintlha tsa botlhokwa • Akanya ka se se buisiwang Morago ga puiso: • Fa tlhokagalo ya go batla go gakologelwa tshedimosetso e kgethegileng e nna teng, dira mmepe wa tlhaloganyo o mo go ona o kwalang dikakanyokgolo le dintlha tse di tshegetsang. • Kwala mafoko a a botlhokwa go thusa go tlhalosa le go gakologelwa dikakanyogolo. • Akanya ka dipotso tse dišwa tsa setlhogo. • Go tlhaloganya- Netefatsa gore setlhangwa se a tlhaloganngwa. • Atolosa kakanyo – dirisa dikakanyo tse o di bonang mo temaneng. Go kwala le Go tlhagisa Go Kwala ke sediriswa se se maatla sa tlhaeletsano se se letlelelang barutwana go tlhama le go tlhaeletsana megopolo le dikakanyo ka tomagano. Go ikatisa go kwala kgapetsakgapetsa go ralala tiriso/bokao jo bo farologaneng, ditirwana le dirutwa go kgontsha barutwana go tlhaeletsana ka mokgwa wa tirisano le boitlhamedi. Maitlhomo ke go tlhagisa dikgono tsa go bokwadi go godisa le go tlhagisa ditlhangwa tse di maleba. Mo Kgatong ya Magareng barutwana ba Puo-Tlaleletso ya Bobedi ba tla tlhoka tshegetso/thuso le kaelo go aga dikgono tsa go kwala. Go Kwala go botlhokwa gonne go pateletsa barutwana go akanya ka thutapuo le mopeleto. Se se tlhotlheletsa barutwana go dirisa puo le go oketsa bonako jo ba amogelang puo ka gona le go oketsa nepo. Barutwana ba tla ithuta go kwala tlhatlhamano ya ditlhangwa tsa boitlhamedi le tshedimosetso, ba simolola ka go dirisa matlhomeso jaaka tshegetso/thuso mme ka bonya ba ithuta go kwala ditlhangwa tse di farologaneng kwa ntle ga matlhomeso/ka bobona. Ba tla dirisa dikgato tsa go kwala go tlhagisa ditlhangwa tse di kwadilweng tse di rulagantsweng sentle ka thutapuo e e siameng. Dikgato tsa Go kwala Dikgato tse di latelang ke tsa go kwala le go tlhama setlhangwa: • Pele ga go kwala/paakanyetsotiro • Ditlhangwa tsa ntlha • Go boeletsa, go tseleganya le go tlhotlha diphoso • Go tlhagisa Barutwana ba tlhoka tšhono e go diragatsa dikgato tse mme ba tshwanetse go: • Tsaya tshwetso ka maitlhomo le baamogedi/babuisi ba setlhangwa se se tla kwadiwang/se se tlhamiwang; PPKT 13
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 • Nagana ka dikakanyo o dirisa sekao. dimmepe tsa tlhaloganyo, ditšhate tsa dikakanyo kgotsa manaane; • Lebelela metswedi e e maleba, tlhopha tshedimosetso e e maleba le go rulaganya dikakanyo; • Tlhagisa setlhangwa sa ntlha se se tlhokomelang maitlhomo, baamogedi, setlhogo le kagego ya setlhangwa; • Buisa ditlhangwa tsa ntlha, mme o bone pegelo go tswa go ba bangwe (balekane kgotsa morutabana) ; • Tseleganya le go tlhotlha diphoso mo setlhangweng sa ntlha; le • Go tlhagisa setlhangwa se se phepa, se buisega se se tlhotlhilweng diphoso. Dipopego tsa puo le melawana Kitso e e kwa godimo ya tlotlofoko le thutapuo ke motheo wa kgolo ya dikgono (go reetsa, do bua, go buisa le go kwala) mo Puotlaleletso ya Bobedi. Barutwana ba Kgato ya Magareng ba tla itsisiwe dipopego tsa puo le melawana ka puo e e tobilweng. Ka go dira ka ditlhangwa tse dintsi tse di tlwaelegileng, barutwana ba atolosa tiriso ya bona ya tlotlofoko mme ba dirise dipopego tsa puo ka nepagalo. Mo Kgatong ya Magareng, barutwana ba Puotlaleletso ya Ntlha ba tla tlhokomela mafoko le popego ya thutapuo e ba setseng ba e itse. Barutwana ba tla tswelela go utolola mokgwa o puo e dirisiwang ka ona. Ba tla kgona gape go dirisa kitso e go lekelela ka puo go aga bokao (go tswa mo go direng ka lefoko le polelo go ya mo go direng ka setlhangwa sotlhe) le go bona gore setlhangwa le tiriso ya sona di amana jang. Go solofetswe gore Dikarolo tsa Puo le Melawana e tla rutwa e le mo tirisong jaaka dikgono tse dingwe tsa puo di rutwa e bile di tlhamiwa. Le gale, mo Kgatong ya Magareng nako ya go ruta Dipopego tsa Puo le Melawana ka thamalalo le go katisa barutwana, e tshwanetse go beelwa kwa thoko. Dithulaganyo tsa go ruta di na le lenaane la dintlha tsa puo tse di tshwanetseng go rutwa mo mophatong mongwe le mongwe. Tse di neilwe kwa tshimologong ya kgweditharo nngwe le nngwe. Fa o tlhopha ditlhangwa tsa go reetsa le go buisa tsa tsheko e nngwe le e nngwe ya dibeke di le pedi, tlhokomela gore di na le dingwe tsa dintlha tsa puo tse di tlhokang go dirwa mo kgweditharong eo. Tlhama ditirwana tse di amanang le ditlhangwa tse di tla kgontshang barutwana go dirisa dintlha tse di le mo tirisong. Fela jalo, ditlhangwa tse barutwana ba tla di kwalang di tla akaretsa dingwe tsa dintlha tsa puo. Kaela barutwana ka tiriso e e maleba e bile e nepagetse ya dintlha tse. Tlhopha dingwe tsa dintlha tse barutwana ba nang le bothata ka tsona mme o di rute ka tlhamalalo (ka nako e e beetsweng thoko go di ruta) . 2.1.3 Melebo ya go ruta puo Melebo ya go ruta puo mo lekwalong le e ikaegile ka setlhangwa, e a tlhaeletsa, e a nyalelana e bile e lebile dikgato. Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa le o o tlhaeletsang ka bobedi di ikaegile ka tiriso le tlhagiso e e tswelelang ya ditlhangwa. Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa o ruta barutwana go kgona, go ikanya le go nna babuisi ba ba sekasekang, ba ba lebang le ba ba kgonang go tlhama ditlhangwa. Ditlhangwa tsa nnete ke motswedi wa diteng le tiriso tsa tlhaeletsana, le go lotaganya go ruta le go ithuta puo. Molebo o o ikaegileng ka setlhangwa o akaretsa go tlhagisa mefuta e e farologaneng e e bonolo ya ditlhangwa ka maikaelelo a a rileng. 14 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Molebo wa tlhaeletsano o tshitsinya gore morutwana o tshwanetse go nna le maitemogelo a magolo mo puong e e ikaeletsweng le ditšhono tse dintsi go ithuta kgotsa go tlhagisa puo. Barutwana ba ithuta go buisa ka go buisa thata, le go ithuta go kwala ka go kwala gantsi. Molebo wa go dirisa dikgato o diriswa fa barutwana ba tlhagisa tiro ya molomo le ditlhangwa tsg bua, go buisa le mo dikgatong tsa go kwala. Ba tshwanetse go akanya ka bareetsi le maitlhomo ka nako e ya dikgato. Se se tla ba kgontsha go tlhaeletsana le go tlhagisa dikakanyo ba lokologile. Sekao. go ruta go kwala ga go a tsepama mo tirong ya bokhutlo fela, tsepamo e mo maitlhomong le mo dikgatong tsa go kwala. Ka nako ya kgato ya go kwala, barutwana ba rutwa mokgwa wa go tlhama dikakanyo, go akanya ka maitlhomo le babuisi, go kwala setlhangwa sa ntlha, go tseleganya tiro ya bona, le go tlhagisa setlhangwa se se kwadilweng, se se tlhaeletsanang ka dikakanyo tsa bona. Molebo wa go ruta dikwalo/ go dira ka ditlhangwa Mabaka magolo a go buisa dikwalo/ ditlhangwa mo phaposing ke go tlisa ditšhono tsa go dirisa dikgono tsa puo tse di ithutilweng. Go ruta dikwalo/ ditlhangwa ga go bonolo, ga go kgonagale kwa ntle ga thanolo ya nnete le ditshaelo go tswa mo barutwaneng ka bobona. Kwa ntle ga go ithuta go tlhaloganya ditlhangwa ka bobona, barutwana ba ka se ithute go le gontsi. Mekgwa ya go leba go ruta dikwalo e tla akaretsa dingwe kgotsa tsotlhe tsa tse di latelang: • Dira maiteko a go buisa bontsi jwa setlhangwa mo phaposing kwa ntle ga go emisa go dira tirwana e nngwe. Go botlhokwa gore barutwana ba nne le kakanyo e e tlhaloganyegang ya se se diragalang mo motheong wa setlhangwa. Buisa bontsi jo bo kgonagalang ka mo phaposing, mme o netefatse gore barutwana ba buisa le leboko. • Ditirwana tsa go kwala tse di batlang motheo wa go tlhaloganya setlhangwa se se buisiwang e ka nna bopaki jo bo thusang mo go tsosoloseng motheo wa dikgono tsa puo le wa dikgatlhego tsa dikgono tse di setseng di fitlheletswe. • Kwa bofelong, ditirwana ka ditlhangwa di tshwanetse go dirwa di sa kgaoganngwa mme e le selo se le sengwe se se feletseng/ kompa. PPKT 15
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 2.2 KABO YA NAKO Nako e e atlanegisitsweng go ruta Puotlaleletso mo kgatong ya magareng ke diura di le 1.5. ka beke. Diteng tsotlhe tsa puo di tshwanetse go rutwa mo tshekong ya dibeke di le pedi. (diura di le 3) . Kabo ya nako ya dipuo tse di latelang e a tshitsinngwa: Kabo ya nako ka tsheko Kabo ya nako ka beke Dikgono ya dibeke di le pedi % (Diura) (Metsotso) Go reetsa le go bua 75 40 Go buisa le go lebelela: 55 30 Tekatlhaloganyo le dikwalo Go kwala le go tlhagisa 35 20 Dipopego tsa puo le 1.5 melawana (di kopantswe) 15 10 (tse le tsona di kopantswe mo dikgonong di le 4) Gotlhe 180 (Diura) 100 2.3 DITLHOKEGO TSA GO TSHEGETSA GO RUTA LE GO ITHUTA • Morutwana mongwe le mongwe o tshwanetse go nna le: a) Buka e e rebotsweng ya puo b) Padi/ padiso e e nang le mefuta ya ditlhangwa tse di atlanegisitsweng: • Dikgang • Poko • Ditlhangwa tsa tshedimosetso • Ditlhangwa tsa loago c) Thanodi kgotsa lenaane la mafoko d) Mefuta e e farologaneng ya dibuka tsa go buisa go tsenyeletsa maemo a puiso a a farologaneng sekao. mefuta e e farologaneng ya dipadiso, e e nang le ditlhangwa tse di lekaneng barutwana ba ba mo maemong a puiso a a rileng mo phaposing/sekolong. e) Ditlhangwa tsa puisokopanelo mo mophatong wa 4. Tse e ka nna dibuka kgotsa dingwe tsa ditlhangwa tsa mokwalo o o godisitsweng kgotsa buka e e tlhaotsweng kgotsa dipadiso. • Morutabana o tshwanetse go nna le: a) Pegelo ya Pholisi ya Kharikhulamao le Tlhatlhobo b) Puo mo Pholising ya Thuto (LiEP) c) Buka ya puo e e diriswang ke barutwana le dibuka tse dingwe jaaka metswedi 16 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 d) Padiso e e nang le mefuta ya ditlhangwa tse di atlanegisitsweng: e) Dithanodi (temenngwe, pemepedi, tementsi) dithesorase, Diensaetlelopedia le bukakgakololo e e siameng ya kaelo ya thutapuo jalo le jalo) f) Faele ya Metswedi ya Morutabana/buka: E ka nna faele e e nang le didiriswa tse di kgobokantsweng ke morutabana kgotsa e le kaedi ya morutabana e e phasaladitsweng. g) Dibuka tsa go buisa go kaela puiso ya barutwana, ka mo phaposing, mo sekolong le kwa laeborari. h) Didiriswa tsa kutlo/pono KAROLO 3 3.1 DITENG LE DITHULAGANYO TSA GO RUTA TSA DIKGONO TSA PUO Tse di latelang ke thadiso ya diteng, dikgono le ditogamaano tse di tla fitlhelwang mo dithulaganyetsong tsa go ruta. Lenane la thadiso ya diteng, dikgono le ditogamaano PPKT 17
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Mophato wa 4-6 Dikgono Diteng Ditogamaano Go reetsa • Tekatlhaloganyo ya theetso Dikgato tsa go reetsa le go bua • Go reeletsa tshedimosetso • Pele ga theetso • Kapodiso • Ka nako ya theetso • Go reeletsa go itumedisa/go ijesa • Ka nako ya theetso monate -- Rekota dikakanyokgolo ka go di boeletsa, • Mefuta e e farologaneng ya -- Tlhalosa tlhaeletsano ya molomo: -- Reetsa le go araba dipotso tse di bonolo -- Dipuisano/metlotlo • Morago ga theetso -- Dikaelo / Ditaelo / ditsamaiso Dikgato tsa go bua -- Go tlotla kgang • Go dira paakanyetsotiro, go batlisisa le go rulaganya -- Ketsiso • Go ikatisa le go tlhagisa -- Puisano ka setlhopha Go tlhaeletsana ka maikaelelo a tirisano/go bua le ba bangwe -- Maboko a makhutshwane le diraeme • Dipuisano tse di bonolo -- Metshameko ya puo • Thefosano -- Tatelano ya ditiragalo tsa gago / • Thotloetso ya go dirisa puotlaleletso Tatelano ya ditiragalo tse di nang le • Botsa le go araba dipotso. mabaka Go gakologelwa tatelano ya ditiragalo Lebelela ditlhagiso tse di dirisitsweng mo motlotlong . • Tlhagiso e e sa tlhomamang ya ditiragalo tse di tlwaelegileng. • Siamisa kagego, tlotlofoko, puo le melawana 18 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Mophato wa 4-6 Dikgono Diteng Ditogamaano Go buisa le Mefuta ya ditlhangwa tse di Dikgato tsa go buisa le go lebelela: go lebelela tshitsintsweng: Dirisa dikgato le ditogamaano tsa pele ga puiso, ka nako puiso le • Dikgang: sekao. ditlhangwa tse e morago ga puiso: seng tsa nnete mme di lebega e kete • Go tlhaloganya setlhangwa ke tsa nnete tsa jaanong, dikgang tsa setso /dinaane (dikinane, noolwane, • Go buisetsa go tlhaloganya setlhangwa (Tekatlhaloganyo ya go ditlhamane le mainane) Dikgang tsa buisa) go lekelela, dikgang tsa ditshwantsho • Go bontsha tswelelopele mo go buiseng ka nosi (Go buisetsa tse di nang le ditlhogo. monate, go bona tshedimosetso le go ithuta) • Poko/ Pina Ruta barutwana: • Ditlhangwa tsa tshedimosetso tsa • Diponagalo tsa setlhangwa – ditlhogo, ditshwantsho, dika- matseno, sekao, ditsamaiso, tatelano ditlhogo, go neela dinomoro, ditlhogo tsa dikgang, popego. ya ditiragalo tse di nang le mabaka • Popego ya ditlhangwa – manaane, tatelano ya ditiragalo, Ditlhangwa tsa tirisano/ go bua le ba tlhaloso, tsamaiso, kgangkgolo le tatelano ya kanelo. bangwe, sekao. ditaletso, dikarata, makwalo. • Dikarolo tsa buka – Tsebe ya setlhogo, lenane la diteng, dikgaolo, lenaanefoko, dimametlelelo, jalo le jalo. • Ditlhangwa tsa mmedia jaaka, dipapatso/ diphasalatso, dikitsiso, • Ditogamaano tsa go buisa le go lebelela dipampiri tsa tshedimosetso. -- Go buisa gape • Ditlhangwa tsa pono: phasalatso (diphousetara, dipampiri tsa -- Go tlhalosa tshedimosetso, dipapatso) -- Go tsaya ditshwetso / dikakanyo tsa gago • Khathunu, sekgametšhana sa • Go sekaseka ditlhangwa tsa pono – (Ditlhangwa tse di setshwantsho se se tshegisang sa tlhwaelegileng tsa dikerafo/ ditlhangwa tsa pono. Sekao. khomiki, ditshwantsho, manane, dipapatso/diphasalatso, dikitsiso, diphousetara, dikgemetšhana ditšhate, dithalo tsa setshwantsho se se tshegisang sa khomiki, dikhathunu, • Ditemana tsa Tekatlhaloganyo dibepe le ditshwantsho) : • Setlhangwa sa puisetsogodimo e e • Puiso ya ditlhangwa tsa dikwalo ipaakanyeditsweng Poko/Pina • Ditlhangwa tsa tshedimosetso • Bokao jwa setlhangwa ka tlhamalalo • Molaetsa • Diponagalo tsa poko tsa modumo: morumo, moretheto, matshwao a puiso, dipoeletso Kgang • Totla kgang • Baanelwa • Maitshetlego Ditlhangwa tsa tirisano/ go bua le ba bangwe le tsa tshedimosetso • Bareetsi le maitlhomo Puiso e e ipaakanyeditsweng le e e sa ipaakanyediwang (Puisetsogodimo) • Tiriso ya segalo, bogodimo ba lentswe, lobelo, tebo ya matlho, kemo, puo ya dikarolo tsa mmele. • Kapodiso ya mafoko sentle PPKT 19
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Mophato wa 4-6 Dikgono Diteng Ditogamaano Go kwala • Go kwala mafoko, sekao. manaane Dikgato tsa go kwala: le go • Go kwala dipolelo Pele ga go kwala/ paakanyetsotiro tlhagisa • Go kwala ditemana • Go sekaseka tlotlofoko le dikakanyo mo setlhopheng Mefuta ya ditlhangwa • Go rulaganya dikakanyo Setlhangwa sa boitlhamedi Go kwala ditlhangwa tsa ntlha • Tlhaloso, sekao. tlhaloso ya batho, • Tlhopho ya mafoko mafelo, diphologolo, dijalo, dilo, jalo • Go bopa dipolelo le jalo • Dikakanyo tsa kakaretso • Kanelo, sekao.dikgang ditiragalo tsa mong di latelana • Go buisa setlhangwa sa gagwe • Dikgang tsa ditshwantsho • Go bona pegelo go tswa go morutabana • Dipuisano tse di bonolo Go boeletsa, go tseleganya, go tlhotlha diphoso le go tlhagisa Setlhangwa (go bua le ba bangwe, • Go boeletsa: Go baakanya diteng le kagego ya dikakanyo sa tirisano, le ditlhangwa tsa • Baakanya tlhopho ya mafoko, popego ya dipolelo le ditemana tshedimosetso) • Tlhagisa setlhangwa sa bofelo se se tswileng diatla se buisega. • Melaetsa, dikarata, ditaletso • Diphousetara, dikitsiso, dipapatso/ diphasalatso • Go tlatsa foromo e e bonolo Dipopego Dira ka mafoko (Go godisa tlotlofoko) : go dirisa thanodi, mopeleto, bokao, dinoko, medumopuo, tsa puo le makaelagongwe, malatodi, ditumatshwana, tlhogo le kutu ya leina melawana Go dira ka dipolelo Dikarolo tsa puo: sekao. maina, masupi, maemedi, matlhaodi, matlhalosi, matlama le makopanyi Popego ya polelo: polelonolo le dipolelopate, mokgwa wa go laela, dipotso le dipegelo Dipaka tsa lediri Dithuanyi: thuanyisediri le thuanyi sedirwa Thulaganyo ya mafoko Kganetso Puosebui le puopegelo Melawana ya puo Itsise melawana ya puo e e bonolo Matshwao a puiso Mopeleto Medumo Lebelela dipopego le melawana ya puo mo lenaaneng la kaedi 20 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Dipopego le melawana ya puo- lenaane la kaedi Dipopego le melawana ya puo di tla rutiwa di le mo tirisong ya go buisa le go kwala, gape jaaka karolo ya lenaneo le le latelanang la thutapuo. Dipopego tse di tlhokega go itsisiwe ka iketlo mo mephatong yotlhe. ELA TLHOKO: Diponagalo tse di kgethegileng tsa puo di tshwanetse go elwa tlhoko.Go tshwanetse go tlhokomelwa diponagalo tse di leng maleba go puo e e totobetseng fela mo setlhangweng se se fa tlase. Maina Mainatota (sekao mosadi) le maina a batho (Mauki) Maina a bongwe (sekao setulo) le bontsi (Ditulo) Palo (bongwe le bontsi) sekao. kgomo/ dikgomo Maina a a tlhagelelang mo bontsing fela sekao, mašwi le metsi Mainakgopolo sekao: lerato, letshogo, tlotlo, bonnete Mainakgongwa, sekao. setlhare Marui, sekao. Ke diaparo tsa ga Masego/ Ke koloi ya bona Mainagoboka: Motlhape wa dikgomo / lošagaripa lwa dinaledi Masupi Boemo Masupi a dirisa dithuanyitlhophaina A maemo a ntlha: Sekao: Mosimane yo o ja bogobe Maemo a bobedi: Mosimane yoo o rema dikgong Maemo a boraro Mosimane yole o ja bogobe Maemedi Maemeditho jaaka: Motho wa ntlha Bongwe Bontsi Nna Rona Motho wa bobedi Bongwe Bontsi Wena Lona Motho wa boraro Bongwe Bontsi Ena Bona Sekao: O bua ka nna/ wena/ bona Maemeditota Maemedi go ya ka ditlhopha tsa maina Sekao. Setlhako>sona Diaparo>tsona Mabotsi: mang, eng, sefe, sa ga mang, Sekao: (Ke buka ya ga mang?) Matlhaodi Maemo a matlhaodi, le ka dirisiwa fa morago ga leina, sekao. Monna yo mogolo o robetse Le ka dirisiwa fa pele ga leina go gatelela bokao: Yo mogolo monna o robetse. Fa morago ga le leina: Monna yo mogolo o robetse. Matlhaodi a a felelang ka egang, sekao Bolao jo bo robalegang bokae? /Setlhare se se robegang Mefuta ya matlhaodi ke: Letlhaodi la mmala, sekao. Sejanaga se sehibidu, Letlhaodi la palo, sekao. Bana ba le bararo Letlhaodi la popego, sekao. Lebogang yo mokima o robegile. PPKT 21
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Matlhalosi Matlhalosi a mokgwa, sekao. bonya, bonako, sentle, jalo le jalo Matlhalosi a nako, sekao. maabane, maloba, thapama Matlhalosi a felo, sekao. thabeng, nokeng, legaeng Madiri Madiri nafetedi a na le sedirwa: sekao Ngwana o ja bogobe le madiri namafeledi sekao. Morutabana o mphile buka Matlama Matlama a mafelo le dikaelo, sekao. kwa tlase, mo godimo, mo go Dipaka Pakajaanong Barutwana ba a kwala Pakajaanong-phethi Barutwana ba kwadile ditlhatlhobo tsa bona Pakafetileng- tsweledi Barutwana ba ne ba kwala ditlhatlhobo tsa bona sentle Pakafetileng- phethi Barutwana ba ne ba kwadile ditlhatlhobo tsa bona sentle Pakatlang Barutwana ba tla kwala ditlhatlhobo tsa bona Marui A ya le gore a leina le mo bongweng kgotsa le mo bontsing, sekao. Ngwana wa me/ Bana ba me Le ka dirisiwa fa pele ga leina go gatelela bokao, sekao. Ba me bana ba botlhale Le ka dirisiwa fa morago ga leina go bontsha bokao fela jwa tlwaelo, sekao. Bana ba me ba botlhale. Mediriso Modirisokgonego mo tumelong, sekao. Basetsana ba ka otla basimane/ Basetsana ba ka se otle basimane. Modirisotaelo; mo bongweng le mo bontsing, sekao. Bula lebati! Kgotsa Bulang lebati! Polelo ya peelo Maemo a ntlha a tlhagisa kgonagalo, sekao.Fa pula e ka na, re tla se tseye leeto mabaka Maemo a bobedi a tlhagisa seo gantsi se ka se diregeng kgotsa se se sa kgonegeng, sekao. Fa nka fenya motshameko o o neelang madi a le mantsi, nka rekela mme ntlo e e nang le dikamotshana di le lesome. Maemo a boraro a tlhagisa seo e leng kakanyo, sekao. Fa nka bo ke dirile ka thata kwa sekolong, nka bo ke falotse mophato wa bolesome. Tira le tirwa Dikao. Tira: Basimane ba ja bogobe Tirwa: Bogobe bo jewa ke basimane Tira: Mauki o tlhapa diatla Tirwa: Diatla di tlhatswa ke Mauki Tira: Mmalethabo o loma molomo Tirwa: Molomo o longwa ke Mmalethabo Tira: Lebogang o kwala lekwalo Tirwa: Lekwalo le kwalwa ke Lebogang Puosebui le Dikao. puopegelo Puosebui. Ke a tsamaya Puopegelo: A re o a tsamaya” Puosebui: Ke reketse Rebone fela ditlhako. Puopegelo A re o reketse Rebone fela ditlhako.” Dipopego tsa Dipolelo dipolelo Dipotso Modirisotaelo 22 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Mopeleto Dipaterone tsa mopeleto, melao le melawana ya mopeleto, dikhutshwafatso le di akeronomi Go aga tlotlofoko Makaelagongwe, malatodi, le go dirisa lefoko boemong jwa polelwana le puo ya Dikapuo (tshwantshanyo, tshwantshiso, mothofatso) bontshwantshi Diane le maele Maadingwa Matshwao a puiso tlamanyi, khutlwana, phegelo, lenalana, matshwao a nopolo, masakana, letshwao la tsiboso, letshwao la potso, phegelwana, khutlo Makopanyi Makopanyi a kopanya dipolelo mo temaneng Tatelano ya nako: morago, ka bonako, pele, jalo le jalo Dikakanyo tsa tatelano: Ntlha, bobedi, kwa bofelong, jalo le jalo Lebaka le tatelano: gonne, ka gonne, jalo le jalo Ditlhagiso tse di dirisiwang mo kaeding ya metlotlo ya Setswana GO KOPA TETLA/ GO KOPA GO TSENA GARE • A nka…..? • Intshwarele a nka ...? • A go ka kgonega gore ke…..? • Intshwarele a o akanya gore nka...? • A go siame fa….? • Intshwarele a o itse ...? • A go tla siama fa…? • A o ka nthusa? • A o tla tshwenyega fa nka …? • Ka kopo e re ke/ ntetle / ntetlelele ke … • A o tla dumela go …? GO NEELANA KA THUSO FA O BATLA THUSO • A Nka go thusa? • Nka thusa ka…..? • A o batla sengwe? • A o ka nthusa go…..? • A o tlhoka thuso? • Ke batla thuso ka … • A o batla thuso? • Ke kopa o nthuse go … • Ke eng se nka se go direlang gompieno? • Tsweetswee ke kopa o nthuse … GO KOPA MAITSHWARELO GO NGONGOREGA • Intshwarele. • Ke maswabi go ka bolela se, fela... • Ke maswabi go…. • Ke maswabi go go tshwenya, ... • Ke a itshola…… • Gongwe o lebetse go... • Ke kopa tshwarelo go … • Intshwarele fa ke tswile mo tseleng, fela... • Intshwarele. • Go tshwanetse ga bo go na le go sa tlhaloganyane ka ... • Ke kopa o boeletse se o se buang • O se ka wa ntlhaloganya ka mokgwa mongwe fela ... PPKT 23
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 FA O NEELA KGAKOLOLO GO TLHAGISA SE O SE ELETSANG • Ga ke nagane gore o • A o ka rata go …. • Ke akanya gore o seke wa …….. • Botoka ke…… • O tshwanetse go ….. • Goreng re sa ...? • Ga o a tswanela go……... • Go siame …….. o akanya eng? • Fa nkabo ke le wena……. • Ke eng se o akanyang gore re se dire? • Fa nka bo ke le mo maemong a gago ke ka bo … • Fa e ka bo e le nna , ke ka bo … • Fa nkabo ke le mo ditlhakong tsa gago, …. • Ke akanya gore re…. • Botoka o …. • Ga o a tshwanela go……. • Sengwe le sengwe se o se dirang, o seke wa……. GO PHOPHOLETSA GO NEELA TSHEDIMOSETSO E E MALEBA • Ke tla re o gaufi le go ... • Tse di leng teng di ka nna …. • E ka tlhoka dingwe … • Go na le bontsi jwa …. • A ka tswa a... • Go bolelela pele go fitlha ….. • Go lebega jaaka ... • Ke mofuta wa … • Gongwe o tlhoka dingwe… • Ke ya mofuta wa … • Gongwe ba batla go ... • Ke tsa mofuta wa ….. • Go bothata gore, fela ke phopholetsa gore … • Ga go bonolo go re, fela nka phopholetsa • Ga ke na bonnete, fela ke akanya gore … • Ga ke na bonnete, fela … GO ITLHATLHOBA • Se se dirile sentle/e e neng e nonofile gonne…. • Ke dirile se bontle gonne…. • Go ka bo go le botoka fa ke ka bo ... • Se se ka tokafala ka go…. • Tswelelopele ke /Ga e bonagale gonne … • Se se tswelela gonne … 24 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 3.2 PHATLHALATSO YA DITLHANGWA GO RALALA MEPHATO 4-6 Mefuta e e farologaneng ya ditlhangwa e tlhophetswe paka ya dibeke dingwe le dingwe di le pedi. Ditlhangwa tse di botlhokwa di tlhagisitswe fa tlase. Barutwana ba tla dira ka dingwe tsa tsona kgotsa tsona tsotlhe mo pakeng ya dibeke di le pedi, ke gore, ba tla reetsa kgotsa ba tlhagisa ka tiro ya molomo kgotsa ba buisa kana go kwala. 3.2.1 Lenane la phatlhalatso ya ditlhangwa Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6 Dibeke Kgweditharo 1 1–2 Kgang Kgang Kgang; motshameko wa puo 3–4 Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwapono sa tshedimosetso Setlhangwa sa tshedimosetso; sekao. kanelo ya ditiragalo ka sekao, mmepe/ ditshwantsho/ ditiragalo tsa tlhaloso; setlhangwa tatelano, mmepe puisano; kanelo ya ditiragalo ka sa mmedia sekao, papatso/ tatelano. phasalatso 5–6 Kgang le ditlhaloso tsa batho kgotsa Kgang, go etsisa motshameko, Kgang baanelwa ditlhaloso tsa batho; taletso; melaetsa 7-8 Setlhangwa sa tshedimosetso: Setlhangwa sa tshedimosetso; Setlhangwapono sa tshedimosetso ditaelo, manaane ditaelo; metshameko ya puo; ditaelo sekao. dimmepe/ditaelo tsa ditshwantsho; ditlhaloso 9 – 10 Pina, leboko Leboko ; Pina leboko; tlhaloso ya pina ya motho;tlhaloso ya selo/phologolo/ sejalo/lefelo; matshameko ya puo Dibeke Kgweditharo 2 11 – 12 Kgang Kgang Kgang le melaetsa, dipuisano 13 - 14 Setlhangwapono sa tshedimosetso Setlhangwapono sa tshedimosetso: Setlhangwa sa tshedimosetso sekao, ditshwantsho, diphousetara, Dimmepe/ditshwantsho; tlhaloso ya sekao, tlhaloso ya dilo/ diphologolo/ dikaelo, ditlhaloso tsa selo. dilo/ diphologolo/mafelo dijalo/mafelo; Setlhangwapono sekao ditshwantsho/ dimmepe/ dinepe 15 - 16 Tatelano ya ditiragalo tsa gago Tatelano ya ditiragalo tsa gago Kgang, tatelano ya ditiragalo tsa gago; go etsisa mongwe 17- 18 Tsamaiso, setlhangwapono sa Setlhangwa sa tshedimosetso; Go buisa setlhangwapono sa tshedimosetso sa ditaelo sekao ditaelo; Tatelano ya ditiragalo e na tshedimosetso sekao lenanenako le ditshwantsho/ dimmepe/dinepe le mabaka lenaneo la thelebišene, dimmepe/ ditlhaloso le motshameko wa puo. 19 – 20 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG PPKT 25
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Dibeke Kgweditharo 3 21- 22 Kgang ka tlhaloso ya motho/ Kgang; tiro ya molomo o tlhalosa Kgang; tiro ya molomo o tlhalosa phologolo/moanelwa, mmuisano mafelo/batho; tatelano ya ditiragalo mafelo/diphologolo/dijalo le dilo. tsa gago 23 - 24 Setlhangwa sa tshedimosetso Setlhangwapono sa tshedimosetso Setlhangwapono sa tshedimosetso sekao, tatelano ya ditiragalo sekao, dimmepe/ditshwantsho dimmepe/ditshwantsho /puo tsa gago , ditlhangwa tsa pono le kutlo sekao diphousetara/ dikitsiso;dipusano 25 – 26 Kgang;leboko Kgang;leboko Kgang;leboko 27- 28 Setlhangwapono sa tshedimosetso, Setlhangwapono sa tshedimosetso, Setlhangwapono sa tshedimosetso, ditshwantsho; tlhaloso ya mafelo/ ditshwantsho; tlhaloso ya mafelo/ ditshwantsho; tlhaloso ya mafelo/ dijalo/diphologolo/ dijalo/diphologolo/tsamaiso ya dilo dijalo/diphologolo/ tsamaiso ya dilo tsamaiso ya dilo 29 – 30 Go etsisa motshameko; mmuisano Puisano; mmuisano Puisano; mmuisano Dibeke Kgweditharo 4 31- 32 Puisano, motshameko wa puo; Kgang, motshameko wa puo, Kgang, puisano, mmuisano kgang tatelano ya ditiragalo tsa gago 33 – 34 Setlhangwapono sa Setlhangwa sa tshedimosetso ; Setlhangwa sa tshedimosetso, tshedimosetso sekao, Setlhangwa sa dintlha, phousetara metshameko ya puo; ditlhaloso ditshwantsho;ditlhangwapono sekao diphousetara/dikitsiso; melaetsa 35 – 36 Kgang, motshameko wa puo Kgang, leboko, tatelano ya Kgang, leboko ditiragalo tsa gago 37 – 38 Dipuisano; puo; tshedimosetso, Setlhangwa sa tshedimosetso, Setlhangwa sa tshedimosetso le setlhangwa sa tshedimosetso; dipuisano ditlhangwa tsa pono; setlhangwa sa tshedimosetso le sekao; ditšhate ditlhangwa tsa pono, phousetara setlhangwapono sekao phousetara /dikitsiso 39 – 40 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG 3.2.2 Tshobokanyo ya mefuta ya ditlhangwa go ralala kgato Mofuta wa Dipopego tsa puo tse di fitlhelwang mo mofuteng mongwe le mongwe wa Setlhangwa Setlhangwa Tatelano ya Puo ya tlhaloso, sekao. matlhaodi, matlhalosi ditiragalo tsa gago Dipaka, sekao. pakapheti Mafoko a nako go golaganya ditiragalo, sekao. matlhalosi a nako Mafoko a re bolelelang jang, leng, kae, le mang Dipolelonolo Makopanyi, sekao. gaufi, ka bonako, morago, jalo le jalo Puosebui le puopegelo Maina le maemedi Tatelano ya Matlhalosi le dipolelwanatlhalosi ditiragalo tse di Maina le maemedi nang le mabaka Matlama Dipaka, sekao. pakaphethi Madiri 26 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Mofuta wa Dipopego tsa puo tse di fitlhelwang mo mofuteng mongwe le mongwe wa Setlhangwa Setlhangwa Kgang le diterama Madiri Matlhalosi go tlhalosa tiro Matlhaodi go tlhalosa baanelwa le maitshetlego Dipolelonolo le dipolelopate Makopanyi (bogolo jang mafoko a nako) go bontsha tatelano ya ditiragalo, sekao. latelang, ka bonako, morago jalo le jalo Puosebui le Puopegelo Mefuta ya dipaka bogolo jang pakapheti Matshwao a puiso, sekao. khutlwana, letshwao la tsiboso, letshwao la potso Maboko Puo ya papiso/dikapuo, sekao. mothofatso, tshwantshanyo, tshwantshiso jalo le jalo Maina Matlhaodi Maemedi Matlhalosi Matlama Dipolelonolo Tsamaiso/ Ditaelo/ Madiri a dirisiwa gantsi mo tshimologong ya taelo e nngwe le nngwe Dikaelo Lediri le le mo mokgweng wa go laela Matlhalosi Mafoko a re bolelelang jang, leng, kae, le mang Makopanyi go bontsha tatelano mo dikgatong, ka bonako, morago jalo le jalo Matlama Dipaka Masupi Dipuisano Madiri Matlama Maemedi Dipopego tsa dipolelo sekao. dipotso Dipaka, sekao. pakatlang/ pakaisago Ditlhangwa tsa Maina tshedimosetso Dipaka tsa madiri, sekao. pakatlang/ pakaisago Madiri Matlhaodi Matlama Masupi Maemedi Kgodiso ya tlotlofoko, e.g. Tlotlofoko ya go bapisa kamano e e sa tshwaneng, (malatodi) Matshwao a puiso sekao. phegelwana Ditlhaloso Dipaka sekao. pakajaanong Maina Matlhaodi Masupi PPKT 27
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6 TSHEDIMOSETSO • Tatelano ya ditiragalo tsa kanelo • Tatelano ya ditiragalo tsa dintlha/ • Tlhaloso jaaka buka ya kaelo, le tlhaloso sekao. dikgang/ kanelo / tlhaloso sekao. dikgang/ dithanodi, ditlhaloso, ditlhangwa go dikgangkhutswe, tlhaloso ya sengwe- dikgangkhutswe, tlhaloso ya sengwe- tswa go dirutwa tse dingwe. se se theetsweng/lebisitsweng mo se se theetsweng/lebisistweng mo • Tatelano ya ditiragalo e e nang le dintlheng dintlheng mabaka jaaka dipego tsa dikgang • Ditlhangwa tsa kakaretso tsa kitso • Ditlhangwa tsa kakaretso tsa kitso (ditlhogo tsa dikgang, go tlhalosa ditlhogo tsa dikgang, go tshwaela ka • Ditlhangwa tsa mmedia jaaka • Ditlhangwa tsa tshedimosetso tiriso ya mmele, ditlhaloso tsa dipaki) dikitsiso mo seyalemoweng • Ditlhangwa tsa mmedia jaaka • Ditlhangwa tsa tshedimosetso • Ditaelo jaaka ditaelo tsa go lekelela, dikitsiso mo seyalemoweng melawana ya metshameko, dikaelo • Ditlhangwa tsa mmedia: dipapatso/ • Ditaelo jaaka ditaelo tsa go lekelela, diphasalatso, diphousetara le • Ditlhangwa tsa pono: dimmepe, melawana ya metshameko, dikaelo diathikele tsa dimakasine ditshwantsho • Ditlhangwa tsa pono: dimmepe, • Ditaelo jaaka ditaelo tsa go lekelela, ditshwantsho melawana ya metshameko, dikaelo • Ditlhangwapono: dimmepe, ditshwantsho DIKWALO • Dikanelo: ditlhangwa tse e seng tsa • Dikanelo: sekao. ditlhangwa tse e • Dikanelo: sekao. ditlhangwa tse e nnete mme di lebega e kete ke tsa seng tsa nnete mme di lebega e kete seng tsa nnete mme di lebega e kete nnete, sekao. dikinane, dinoolwane, ke tsa nnete, dikinane, dinoolwane, ke tsa nnete, dikinane, noolwane, maitlhomo, tekelelo, dikgang tsa maitlhomo, tekelelo, dikgang tsa maitlhomo, tekelelo, dikgang tsa nnete mo botshelong mme di nnete mo botshelong mme di nnete mo botshelong mme di tshegisa. tshegisa, ditlhangwa tsa hisetori tshegisa, ditlhangwa tsa hisetori, ditlhangwa tsa saense, maboko a • Tatelano ya ditiragalo tsa gago • Tatelano ya ditiragalo tsa gago kanelo jaaka motlotlo wa ditiragalo tse jaaka motlotlo wa ditiragalo tse dikhutshwane (ditiragalo ka tatelano) dikhutshwane (ditiragalo ka tatelano) • Tatelano ya ditiragalo tsa gago go kwala bukatsatsi, leboko, go kwala bukatsatsi , leboko, jaaka motlotlo wa ditiragalo tse motshameko, go etsisa motshameko motshameko, go etsisa motshameko dikhutshwane (ditiragalo ka tatelano, tshwaelo ka mong) go kwala • Go etsisa motshameko, kgotsa bukatsatsi, lokwalotshelo leboko • Leboko, motshameko, motshamekoketsiso LOAGO/TIRISO • Dipuisano sekao. go dira dikopo, go • Dipuisano sekao. go dira dikopo, go • Dipuisano sekao, go dira dikopo, go neela tshedimosetso ka balelapa neela tshedimosetso ka setšhaba neela tshedimosetso ka setšhaba • Ditlhangwa tse di khutshwane tsa • Ditlhangwa tse di khutshwane tsa • Ditlhangwa tse di khutshwane tsa loago: dikarata, dintlha, melaetsa loago: ditlhaloso, melaetsa loago: dikarata, dintlha, melaetsa • Ditlhangwa tsa loago/ ditlhangwa tsa tiriso: ditlhaloso, melaetsa 28 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 3.2.3 Boleele jwa ditlhangwa tsa Puotlaleletso ya Bobedi (tse barutwana ba tshwanetseng go di tlhagisa) Setlhangwa Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6 Temana • mafoko Mafoko a le 10 – 20 Mafoko a le 20 - 30 Mafoko a le 30 - 40 • dipolelo Dipolelo di le 3 – 4 Dipolelo di le 4 – 6 Dipolelo di le 6 – 8 Ditlhangwa tsa molomo tsa boitlhamedi sekao. tatelano ya ditiragalo Metsotso e le 3 Metsotso e le 3 Metsotso e le 3-4 kgotsa go boeletsa/tlotla dikgang Ditlhangwa tsa boitlhamedi tse di kwadilweng le ditlhangwa Mafoko a le 20 Mafoko a le 30 Mafoko a le 40 tsa tshedimosetso, sekao. Temana e le 1 Temana e le 1 Ditemana di le 2 tatelano ya ditiragalo, dikgang, dipegelo Ditlhangwa tse di khutshwane sekao. Mafoko a le 10 – 20 Mafoko a le 20 – 30 Mafoko a le 30 – 40 • melaetsa, dintlha • ditlhaloso 3.2.4 Boleele jwa ditlhangwa tsa Puotlaleletso ya Bobedi (tse barutwana ba tshwanetseng go dira ka tsona) Tiro Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6 Ditlhangwa tse di leele tsa tekatlhaloganyo ya Mafoko a 100-150/ metsotso Mafoko a 150-200/ metsotso Mafoko a 200-250/ metsotso theetso sekao. dikgang, e le 5 e le 5 e le 5 dipotsotherisano, terama, dipegelo tsa dikgang Ditlhangwa tse di khutshwane tsa tekatlhaloganyo Mafoko a le 50-60/metsotso Mafoko a le 60-70/metsotso Mafoko a le 70-80/metsotso ya theetso sekao: e le 1-2 e 1-2 e 1-2 dikitsiso, ditlhangwa tsa tshedimosetso, ditaelo, dikaelo Ditlhangwa tsa tekatlhaloganyo ya puiso Mafoko a le 100-150 Mafoko a le 150-200 Mafoko a le 200-250 le puiso e e tseneletseng. 3.2.5 Tlotlofoko e e tshwanetseng go fitlhelelwa ke barutwana ba Puotlaleletso ya Bobedi Kgweditharo 1 2 3 4 Tlotlofoko Mophato 4 20 – 30 30 – 40 40 – 50 50 – 60 Mafoko a a buiwang a a Mophato 5 60 – 710 70 – 80 80 – 90 90 – 100 tlwaelegileng Mophato 6 100 – 110 110 – 120 120 – 130 130 – 150 Tlotlofoko ya go 30 – 50 30 – 50 30 – 50 30 – 50 buisa (mafoko a Mophato 4 (10 – 20) (10 – 20) (10 – 20) (10 – 20) mašwa) Mophato 5 50 – 80 50 – 80 50 – 80 50 – 80 Mophato 6 80 – 100 80 – 100 80 – 100 80 – 100 PPKT 29
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 3.3 DITHULAGANYO TSA GO RUTA Thulaganyo ya go ruta e bontsha bonnye jwa diteng tse di tshwanetseng go rutwa mo kgweditharong. Thulaganyo/ tlhatlhamano ya diteng e e neilweng mo tshekong ya dibeke di le pedi ga e a rebolwa (ga e pateletse gore o e sale morago jaaka e ntse) , mme nako e e neilweng ke kaedi ya tekanyetso ya nako e e ka tsewang go fetsa diteng. Barutabana ba tshwanetse go itlhamela dithulaganyo tsa go ruta tsa bona/dithulaganyetso ba dirisa dibukakgakololo tsa bona go ruta diteng ka tsheko ya dibeke di le pedi, ba dirisa thulaganyo/tlhatlhamano le lebelo la diteng. Diteng tse di tlhagisitsweng mo tshekong ya dibeke di le pedi ke ditlhangwa/ditirwana tse di botlhokwa tse di nang le dikgono le ditogamaano tse barutwana ba tlhokang go di godisa. 3.3.1 Ditlhangwa di lomagana/golagana jang mo tshekong ya dibeke di le pedi. Ditlhangwa tse di farologaneng di dirisitswe jaaka motheo wa go ruta mo tshekong ya dibeke di le pedi. Di tlhophilwe ka ntlha ya gore di golagana jang go bopa yuniti e e lotaganeng, sekao. barutwana ba tla reetsa kgang morago ba buise kgang. Ba tla kopiwa go kwala tlhaloso ya lefelo kgotsa ya motho e khutshwane ya molomo (e e tla golaganang le kgang) kgotsa ba ka kopiwa go kwala molaetsa ka kgang e ba e buisitseng. Tlhopha thitokgang e e tla dirisiwang mo tshekong nngwe le nngwe ya ya dibeke di le pedi e e tla kgontshang morutabana go golaganya ditirwana sentle. Lebaka la go dirisa dithitokgang ke go dira gore go kgonagale go dirisiwa tlotlofoko gape le dipopego tsa puo mo tirisong e e nang le bokao. Mo tirisong, go lotaganya go tshitsinya pharologano: Pharologano ya popego, ya ditirwana, ya ditlhangwa le ya dithitokgang. 3.3.2 Mokgwa o ditlhangwa/ ditirwana di rulaganeng/latelanang go ralala tsheko ya dibeke di le pedi. Ditlhangwa ga di a tshwanela go rutwa ka thulaganyo e e rileng. Ka nako e ntsi, go tshwanetse ga nna le setlhangwa/ tirwana ya go reetsa le go bua go baakanyetsa tirwana ya go buisa kgotsa go kwala. Dinako dingwe, ditlhangwa tsa go reetsa le go bua di tshwanetse go tswa mo setlhangweng sa go buisa. Barutwana ba tshwanetse go dira ka ditlhangwa tse di farologaneng tsa tiro ya molomo le ka go buisa, pele ba kopiwa go kwala ditlhangwa tse. Mo mabakeng a mantsi, setlhangwa sa theetso, sekao. kgang e tla farologana le go nna ya maemo a a kwa godimo go gaisa eo barutwana ba tla e buisang. Seno ke ka ntlha ya gore bokgoni jwa barutwana jwa theetso bo godile go na le jwa go buisa. 3.3.3 Mefuta ya ditlhangwa tse di rebotsweng/tlhaotsweng le go tshitsinngwa. Go na le mefuta ya ditlhangwa tse di rebotsweng/tlhaotsweng tse di tshwanetseng go rutwa mo tshekong ya dibeke dingwe le dingwe di le pedi. Ditlhangwa tse, di tlhagisitswe sentle mo thulaganyong ya go ruta mme di tshwanetse go fitlhelwa mo bukakgakololong e e rebotsweng. Mo mabakeng a le mantsi, ga go na mofuta wa kgang o o rebotsweng/tlhaotsweng. Ditlhopho di ka dirwa go tswa mo dikgannye tsa sešwa tse di farologaneng, dikgang tsa kgopolo (sekao. dikgang tsa tekelelo, tsa setso sekao. ditlhamane, dinoolwane le dikinane) tse di leng teng. Seno ke nnete ka maboko le dipina. Mo mabakeng otlhe, puisotlaleletso e tshwanetse go amana le ditlhogo le dithitokgang tsa ditlhangwa tse di rebotsweng/tlhaotsweng mo tshekong ya dibeke di le pedi. Se, se botlhokwa ka se matlafatsa kitso le go tlhaloganya tlotlofoko le dikgopolo tse di amanang le setlhogo tsa morutwana wa Puotlaleletso ya bobedi. 30 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 3.3.4 Palo ya ditlhangwa tse di botlhokwa mo tshekong ya beke di le pedi. Mo tshimologo ya ngwaga, ka tlwaelo go na le mofuta wa setlhangwa o le mongwe kgotsa tirwana e le nngwe mo tshekong ya dibeke di le pedi. Ka nako dingwe go ka nna le mefuta ya ditlhangwa e le mebedi kgotsa ditirwana mo tshekong ya dibeke di le pedi. Ruta mefuta e ya ditlhangwa le ditirwana tse di tsamaelanang le le tsona o sa lebale gore barutwana ba tla ithuta ka tsona gantsinyana mo pakeng ya ngwaga. 3.3.5 Dipopego tsa puo le melawana di rutiwang jang Karolo ya diteng tsa “dipopego tsa puo le melawana” e tswa mo mefuteng ya ditlhangwa tse di rebotsweng/ tlhaotsweng ka fa tlase ga ditlhogo tsa Go reetsa le Go bua, Go buisa le Go kwala, gape ba tla neelwa tlhokomelo ka tlwaelo mo kgatong ya go dira ka ditlhangwa, gape le ka nako e e neetsweng ya Go reetsa le Go bua, Go buisa le Go kwala. Sekao. fa kgang e dirwa, barutwana ba tla dirisa ka tlwaelo paka phethi, gape ba tla buisa ditlhangwa ba dirisa paka e. Le gale, go botlhokwa gore ditirwana tse di tsepameng mo popegong ya puo e e rileng mo tirisong di bopiwe. Tlhopha ntlha go tswa mo karolong ya “Dipopego tsa puo le melawana” go neela barutwana katiso e e tlaleletsang ka ntlha e. Bopa ditirwana tse di nang le bokao mo barutwaneng le tse di amanang le ditlhangwa tse ba di ithutang mo tshekong ya dibeke di le pedi. Ditirwana tsa mofuta o, di tshwanetse go dirwa fa barutwana ba ntse ba tsweletse pele go tloga ka mophato 4 go fitlha go 6. Tlhopha ka tlhokomelo gore ke melao efe e e tshwanetseng go tlhalosetswa barutwana, mme e se ke ya nna mentsi. Barutwana ba Puotlaleletso ya Bobedi ba ithuta puo ka go nna le kamano le yona, le ka go e dirisa. Ikatiso gangwe le gape ka dipopego tsa puo le melawana di tla oketsa bokgoni jo. Go ruta go tshwanetse ga tsenyeletsa dikgono tsotlhe tsa puo le dipopego tsa puo le melawana gonne di nyalelana. Tsotlhe tse di tshwanetse go rutwa mo tirisong. Dithitokgang tse di tshitsintsweng – Lenaane la kaelo • Diphologolo • Ntlo • Mmele • Dikgatlhegelo le tse e seng • Diaparo • dikgatlhegelo • Mebala • Mmino • Matsatsi le dikgwedi • Tlhago/ tikologo • Maikutlo • Mafelo • Balelapa • Sekolo • Dijo • Metshameko • Ditumediso • Nako • Sefetisanako • Dipalangwa • Maemo a bosa le ditlha PPKT 31
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 3.4 DITENG LE DITHULAGANYO TSA GO RUTA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MOPHATO 4 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le Go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 1-2 Reetsa le go bua Puiso Itsise setlhangwa Dira ka mafoko puisano e e bonolo ka Buisa mafoko a a Kwala mafoko a motheo • Agelela mo kitsong puo e e ikaeletsweng ikaegileng ka puisano e e ya medumo go peleta (sekao ditumediso) • Kwala mafoko ka kgang kwadilweng mafoko sekao. aga • Araba dipotso tse di mafoko a lesika le le • Araba dipotso tse bonolo lengwe a a theetsweng di bonolo ka ga mo mo goreng a duma • Neela baanelwa maina setlhangwa kgotsa a lebega jang • Dirisa dipuo tse di • Tlhagisa maikutlo ka ga • Agelela mo kitsong ya farologaneng mo setlhangwa mafoko a o a bonang polelong e le nngwe fa • Buisanang ka tlotlofoko thata mo tikologong go tlhokega e ntšhwa go tswa mo Dira ka mafoko Ikatise go reetsa le go setlhangweng se se bua buisitsweng • Tlhaloganya le go dirisa mafoko mo tirisong • Gatelela go ikatisa ka • Neela mopeleto medumo wa mafoko a le Tlotlofoko mo tirisong matlhano go tswa mo setlhangweng se se buisitsweng 3-4 Go reetsa le go bua Go buisa Go kwala Dira ka mafoko Puisano ka puo Buisa mafoko a a Itsise setlhangwa • Agelela mo kitsong e e ikaeletsweng ikaegileng ka puisano ya medumo go peleta Kwala mafoko a a (sekao. puisano mo mafoko sekao. aga bonolo phaposiborutelong) mafoko a lesika le le • Dirisa mafoko a a lengwe a a theetsweng • Araba dipotso maleba mo mo goreng a duma • Buisanang ka tlotlofoko kgotsa a lebega jang e ntšhwa • Agelela mo kitsong ya • Dirisa dipuo tse di mafoko a o a bonang farologaneng mo thata mo tikologong polelong e le nngwe fa Tlotlofoko mo tirisong go tlhokega 32 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le Go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 5-6 Reetsa kgang Buisa itsise setlhangwa Dira ka mafoko Tlhopha go tswa mo Buisa nopolo go tswa mo Kwala ka ga kgang • Kgaoganya mafoko ka ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa dinoko sekao. go-nne/ • Kwala mafoko kgotsa sešwa tse e seng tsa dipadiso/dipadi kgotsa po-le-lo dipolelwana ka ga boammaaruri fela di Faele ya Metswedi ya kgang • Dira ka mafoko a a utlwala jaaka tsa nnete/ Morutabana simololang ka ditlhaka dikgang tsa setso/tatelano • Kwala mafoko a gago • Kopanya le go tse di tlhophilweng ya ditiragalo tsa gago/ go tlhagisa maikutlo ka tshwantshanya mafoko ditlhangwa tsa go lekelela ga kgang Dira ka dipolelo ka ga kgang ka / dikgang tsa nnete tsa mo tshegetso Rekota mafoko le bokao • Tiriso ya thuanyisedirwa botshelong jwa ona mo thanoding sekao. Mosidi o a mo • Tlhagisa maikutlo ka Setlhangwa go tswa mo ya gago. rata kgang bukakgakololong kgotsa • Dirisa dithalo kgotsa • Dirisa popego ya Faele ya Metswedi ya • Araba dipotso ka ga mafoko o dirisa mafoko lediritota sekao rema, Morutabana setlhangwa kgotsa ditlhaloso go remile • Araba dipotso tse di Ikatise go buisa bontsha bokao, jalo le bonolo jalo • Buisetsa kwa godimo le • Neela baanelwa maina go itsise kakanyo ya go kapodisa le go tlhagisa • Dirisa mafoko go maikutlo sentle tlhagisa maikutlo ka kgang • Dirisa dipuo tse di farologaneng mo polelong e le nngwe fa go tlhokega PPKT 33
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le Go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 7-8 Reetsa le go diragatsa Buisa ditlhangwa tsa Itsise setlhangwa Dira ka mafoko ditaelo tse di bonolo ditsamaiso (ditaelo) tse Kwala ditaelo tse • Peleta mafoko a Sekao. resipe/ditaelo tsa di bonolo sekao. resipe/ di bonolo o dirisa a tlwaelegileng ka go dira sengwe ditaelo tsa go dira sengwe letlhomeso nepagalo, o dirisa Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo thanodi ya gago • Neela ditaelo dinomore bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa • Dirisa thanodi go Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya • Dirisa tatelano e e lebelela mopeleto le Morutabana Morutabana nepagetseng (rulaganya bokao jwa mafoko ka tatelanao e e • Araba dipotso • Pele ga puiso le nepagetseng) Dira ka dipolelo dipuisano: bonelapele • Reetsa le go araba go tswa mo setlhogong • Kwala ditaelo/ mafoko o • Dirisa modirisotaelo sentle le ditshwantsho dirisa letlhomeso • Tlhaloganya le go dirisa Neela ditaelo tse di • Araba dipotso ka ga • Siamisa mopeleto o kganetso bonolo setlhangwa dirisa thanodi • Dirisa dipaka sekao. (ke • Dirisa dintlha tse di • Buisanang ka tatelano Rekota mafoko le bokao feditse) kgethegileng e bile di ya ditaelo mo thanoding ya gago nepagetse • Itsise tiriso ya bongwe • Diragatsa ditaelo • Dirisa dithalo kgotsa le bontsi ka nepagalo. • Dirisa tatelano e e mafoko go bontsha siameng Ikatise go buisa Tlotlofoko mo tirisong bokao jalo le jalo Ikatise go reetsa le go • Buisetsa kwa godimo • Dirisa mafoko a a bua go ikhumisa mme o itsise kakanyo tserweng go tswa mo ya go kapodisa le go puisong ya kopanelo Tlhopha e le nngwe go tlhagisa maikutlo sentle kgotsa puiso ya mong ikatisa ka yona letsatsi lengwe le lengwe) . • Diragatsa raeme e e bonolo ya pina kgotsa leboko • Araba ditaelo ka go dirisa dikarolo tsa mmele • Tshameka motshameko wa puo • Gatelela go ikatisa ka medumo 34 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le Go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 9-10 Reetsa pina/ leboko le le Buisa leboko kgotsa Itsise setlhangwa Dira ka mafoko bonolo maboko a a bonolo Kwala dipolelo di • Mafoko a a welang mo Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo le 2-3 ka leboko le lesikeng le le lengwe go bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa le tlhophilweng mo ya ka tiriso sekao. buka Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya letlhomesong le tsebe kgotsa pene le Morutabana Morutabana pampiri kgotsa kopi le • Kwala dipolelwana tse pirinki, mathe le leleme • Buisana ka dikakanyo • Pele ga puiso: di bonolo tsa botlhokwa bonelapele go tswa Dira ka dipolelo Ikatise gokwala go mo setlhogong le • Amanya le maitemogelo ikhumisa • Dirisa matshwao a ditshwantsho a gago puiso • Kwala mafoko a a • Dirisa ditogamaano • Dirisa dipuo tse di simololang ka modumo • Dirisa matshwao a tsa go buisa sekao. farologaneng mo o o tshwanang sekao. tsiboso bonelapele, leba polelong e le nngwe fa buka, busa ditshwantsho ka Tlotlofoko mo tirisong go tlhokega kelotlhoko, dirisa Rekota mafoko le bokao • Dirisa mafoko a • Bontsha mafoko a a metlhala ya tiriso jwa ona mo thanoding a tserweng mo simololang ka modumo ya gago • Araba dipotso ka ga ditlhangweng tse o le mongwe setlhangwa • Dirisa dithalo/dipolelo/ di buisitsweng ka • Tlhagisa maikutlo a dipolelwana/mafoko. o kopanelo kgotsa • Supa morumo le moribo a tlhotlheletswang ke dirisa mafoko kgotsa morutwana ka nosi setlhangwa • Kgaoganya mafoko go ditlhaloso go bontsha ya ka dinoko bokao, jalo le jalo. • Diragatsa pina/mela e e tlhophilweng • Tlhagisa maikutlo a a tlhotlhelediwang ke Tshameka motshameko setlhangwa wa puo Buisa le go ranola • Sala ditaelo morago malepa a mafoko (go • Dirisa tlotlofoko ikhumisa) Ikatise go reetsa le go • Peleta mafoko ka bua go ikhumisa nepagalo Tlhopha e le nngwe go • Bontsha go tlhaloganya ikatisa ka yona letsatsi bokao jwa mafoko lengwe le lengwe) . Ikatise go buisa • Diragatsa raeme e • Buisetsa kwa godimo e bonolo, ya leboko o dirisa kapodiso ya kgotsa ya pina mafoko, moribo le • Tsibogela ditaelo ka tlhagiso ya maikutlo e e bowena. maleba • Tshameka motshameko Akanya ka setlhangwa wa puo o o bonolo se se buisitsweng ka nako ya puisokopanelo • Gatelela go go ikatisa kgotsa puiso ka mong/ ka medumo ka nosi • Tlhagisa maikutlo a a bonolo ka setlhangwa se se buisitsweng (sekao. dilo tse o di ratang le tseo o sa di rateng) PPKT 35
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 11-12 Reetsa kgang Buisa kgang Itsise setlhangwa Dira ka mafoko Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo Kwala molaetsa o • Agelela mo kitsong ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa mokhutshwane ya medumo go peleta sešwa tse e seng tsa Faele ya Metswedi ya mafoko sekao. go • Tlhopha diteng tse di boammaaruri fela di Morutabana dirisa mafoko a maleba utlwala jaaka tsa nnete/ lesika le le lengwe • Pele ga puiso le dikgang tsa setso/tatelano • Tlhalosetsa mongwe ka go ya ka mokgwa o a dipuisano: bonelapele ya ditiragalo tsa gago/ ga setlhangwa dumisiwang ka gona go tswa mo setlhogong ditlhangwa tsa go lekelela kgotsa a lebegang ka le mo ditshwantshong • Feleletsa ka leina la / dikgang tsa nnete tsa mo gona. gago botshelong • Araba dipotso ka ga • Agelela mo kitsong ya kgang Rekota mafoko le bokao Setlhangwa go tswa mo mafoko a a bonwang jwa ona mo thanoding bukakgakololong kgotsa • Supa maitshetlego le thata mo tikologong ya gago Faele ya Metswedi ya baanelwa • Dirisa kitso ya tatelano Morutabana • Dirisa dithalo kgotsa Dira tirwana ya ya dialefabete le mafoko o dirisa mafoko/ • Tshwaela pele ka se se tekatlhaloganyo ka ditlhaka tsa ntlha tsa ditlhaloso go bontsha tla diragalang setlhangwa (tiro ya lefoko go bona mafoko bokao, jalo le jalo molomo) mo thanoding • Araba dipotso tse di bonolo • Buisanang ka tlotlofoko • Dikao tsa bongwe le e ntšhwa e e tswang bontsi. • Neela baanelwa ba mo setlhangweng se se ba tlhagelelang mo • Dirisa bong sekao. buisitsweng kgannye maina ka kgomo/pholo nepagalo • Dirisa thanodi Dira ka dipolelo Ikatise go reetsa le go Ikatise go buisa • Agelela mo tirisong ya bua go ikhumisa • Buisetsa kwa godimo o mainatota (Tlhopha e le nngwe go dirise kapodiso, tlhagiso Tlotlofoko mo tirisong ikatisa ka yona letsatsi ya maikutlo le lebelo le lengwe le lengwe) . le maleba • Mafoko a a tserweng mo ditlhangweng tse • Diragatsa raeme e e di buisitsweng ka bonolo ya leboko kgotsa kopanelo kgotsa di pina buisitswe ke morutwana • Tsibogela ditaelo ka ka nosi go dirisa dikarolo tsa mmele • Tshameka motshameko o o bonolo wa puo • Gatelela go ikaisa ka medumo 36 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 13-14 Reetsa setlhangwa sa Buisa ditlhangwapono Kwala setlhangwa Dira ka mafoko tshedimosetso sekao. tsa tshedimosetso sa tshedimosetso ka • Itsise bontsi ditlhogo tse di bonolo sekao. ditshwantsho tshegetso/thuso (mo sekao. go buisana kwa dimmepe/dithalo letlhomesong) • Mafoko a a nang le marekelong medumo e meleele le e Setlhangwa go tswa mo • Tlatsa ka mafoko mekhutshwane Setlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa a a tlhaelang mo bukakgakololong kgotsa Faele ya Metswedi ya setlhangweng se se Dira ka dipolelo Faele ya Metswedi ya Morutabana kwadilweng kgotsa • Tlhaloganya le go dirisa Morutabana tshobokanyo • Pele ga puiso le marui sekao. (dinko tsa • Tlhaola tshedimosetso dipuisano: bonelapele • Dirisa tlotlofoko e e ga Lerato) e e kethegileng/ go tswa mo setlhogong maleba • Itsise dipaka totobetseng le ditshwantsho • Dirisa tlotlofoko e Tlotlofoko mo tirisong • Amanya le maitemogelo • Botsa le go araba ntšhwa go tswa mo a gago dipotso tse di bonolo setlhangweng se se • Dirisa mafoko a buisitsweng a tserweng mo • Dirisa dipuo tse di • Buisanang ka ditlhangweng tse farologaneng mo dikakanyo tsa Tlhama setlhangwa sa di buisitsweng ka polelong e le nngwe fa botlhokwa pono sekao. phousetara puisokopanelo kgotsa go tlhokega e e phasalatsang • Ranola kitso mo puiso ka nosi tiragalo Reetsa le go tsibogela ditlhangweng tsa pono • Makaelagongwe puisano e e bonolo ya • Itsise setlhangwa Buisa Setlhangwapono (mafoko a a nang le molomo/ditaelo/tlhaloso sekao. phousetara e e • Tlhopha tshedimosetso bokao bo le bongwe • Diragatsa ditaelo/ phasalatsang tiragalo e e maleba sekao (madi> tšhelete) ditlhaloso • Pele ga puiso le • Dirisa kagego e e • Bontsha go tlhaloganya dipuisano: bonelapele siameng tlotlofoko e e amang go tswa mo setlhogong • Dirisa diponagalo tsa le puisano/ditaelo/ le ditshwantsho/ boakanyetsi jaaka ditlhaloso didiriswa tsa ono jaaka mmala le bogolo Reetsa tlhaloso le go • Ranola kitso jo bo farologaneng tlhalosa selo kgotsa mefuta e e • Buisanang ka farologaneng ya difonto/ • Tlhaola selo le go se maitlhomo a setlhangwa mokwalotlanyo tlhalosa sentle • Buisanang ka puo Rekota mafoko le bokao • Dirisa mafoko a a nngwe e e dirisitsweng jwa ona mo thanoding tlhalosang selo sentle • Tlhaola le go buisana ya gago • Dirisa mafoko a ka diponagalo tsa • Dirisa dithalo kgotsa mangwe a mašwa boakanyetsi jaaka dipolelo/dipolelwana o mmala le bogolo jo bo • Dirisa matlhaodi dirisa mafoko kgotsa farologaneng kgotsa ditlhaloso go bontsha Ikatise go reetsa le go difonto/mekwalotlanyo bokao, jalo le jalo bua ya mefuta. Tlhopha e le nngwe go ikatisa ka yona letsatsi lengwe le lengwe) . • Diragatsa raeme e e bonolo ya leboko kgotsa pina • Tsibogela ditaelo ka go dirisa dikarolo tsa mmele • Tshameka motshameko o o bonolo wa puo • Gatelela go ikatisa ka modumo PPKT 37
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 15-16 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala molaetsa o Dira ka mafoko mokhutshwane/ dintlha Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Dirisa kitso ya tatelano bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa • Tlhopha diteng tse di ya dialefabete le Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya maleba ditlhaka tsa ntlha tsa Morutabana Morutabana mafoko go bona mafoko • Tlhalosetsa mongwe ka mo thanoding • Dira diponelopelo ka se • Pele ga puiso le setlhangwa se tla diragalang dipuisano: bonelapele • Gatelela bongwe le • Feleletsa ka leina la go tswa mo setlhogong bontsi • Araba dipotso tse di gago le ditshwantsho bonolo • Dirisa bong sekao. Rekota mafoko le bokao • Araba dipotso ka ga kgomo/pholo • Neela baanelwa maina jwa ona mo thanoding kgang mo kgannye ya gago Dira ka dipolelo • Itsise maitshetlego le • Tlhaola baanelwa ka go • Dirisa dithalo kgotsa • Agelela mo tirisong ya baanelwa ba tlhalosa ka puo ya dipolelo/dipolelwana o mainatota molomo Dira tirwana ya dirisa mafoko kgotsa • Itsise madiri tekatlhaloganyo ya ditlhaloso go bontsha Ikatise go reetsa le go molomo ka setlhangwa bokao, jalo le jalo. • Dirisa mefuta e e bua farologaneng ya • Buisanang ka tlotlofoko Tlhopha e le nngwe go matlhaodi e ntšhwa go tswa mo ikatisa ka yona letsatsi setlhanngweng se se • Agelela mo go lengwe le lengwe) . buisitsweng tlhaloganyeng tiriso ya • Diragatsa raeme e e dipaka • Dirisa thanodi bonolo, pina kgotsa • Agelela mo tirisong ya leboko Ikatise go buisa thuanyi sediri le thuanyi • Tsibogela ditaelo ka • Buisetsa kwa godimo sedirwa go dirisa dikarolo tsa ka kapodiso, tlhagiso ya Tlotlofoko mo tirisong mmele maikutlo le lebelo tse di maleba • Agelela mo tirisong ya • Tshameka motshameko mafoko a a tserweng o o bonolo wa puo mo ditlhangweng tse di • Gatelela go ikatisa ka buisitsweng ka nako ya medumo kopanelo kgotsa ka nosi 38 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 17-18 Reetsa le go diragatsa Buisa setlhangwa sa Itsise setlhangwa Dira ka mafoko ditaelo sekao. resipe/ tsamaiso (ditaelo) Kwala ka ga tsamaiso o • Peleta mafoko a ditaelo tsa go dira sengwe tse di bonolo sekao. na le tshegetso/ka thuso a tlwaelegileng ka resipe/ditaelo tsa go dira Setlhangwa go tswa mo nepagalo o dirisa sengwe. Setlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa thanodi bukakgakololong kgotsa Faele ya Metswedi ya Setlhangwa go tswa mo Faele ya Metswedi ya • Dirisa thanodi go Morutabana bukakgakololong kgotsa Morutabana lebelela mopeleto le Faele ya Metswedi ya • Buisanang ka diteng bokao jwa mafoko Morutabana • Tlatsa diteng mo tse di kgethegileng/ letlhomesong • Agelela mo kitsong ya totobetseng tsa • Pele ga puiso le mafoko a a bonwang setlhangwa dipuisano: bonelapele • Dirisa dintlha tse kgapetsakgapetsa mo go tswa mo setlhogong di kgethegileng/ • Botsa dipotso go bona tikologong le ditshwantsho totobetseng tshedimosetso Dira ka dipolelo • Buisanang ka diteng • Tlhomama mo • Reetsa le go araba tse di kgethegileng/ setlhogong • Dirisa modirisotaelo wa sentle totobetseng tsa lediri sekao. (Ema) • Dirisa thutapuo, Go neela ditaelo (bonnye setlhangwa mopeleto le matshwao • Tlhaloganya le go dirisa dikgato di le pedi) • Buisanang ka tatelano a puiso kganetso • Dirisa ditaelo tse di ya ditaelo • Rekota mafoko le bokao Tlotlofoko mo tirisong maleba jwa ona mo thanoding • Malatodi (mafoko a a • Itsise tiriso ya madiri ya gago nang le bokao jo bo • Neela ditaelo Neela setlhangwa farologaneng sekao. ka tatelano e e maina/ go feleletsa robala/tsoga) nepagetseng setlhangwapono sekao. • Dirisa mafoko a dithalo/ditshwantsho/ Ikatise go reetsa le go a tserweng mo dikhathunu/dimmepe bua ditlhangweng tse di • Reetsa/ buisa buisitsweng ka nako ya Tlhopha e le nngwe go tshedimosetso o puisokopanelo kgotsa ikatisa ka yona letsatsi akaretsa dintlha puiso ka nosi lengwe le lengwe) . tse di kgethegileng/ • Tsibogela ditaelo ka totobetseng go dirisa dikarolo tsa • Dirisa ditaelo tse di mmele maleba • Neela le go diragatsa • Kwala mafoko mo ditaelo/dikaelo mafelong a siameng • Gatelela go ikatisa ka Rekota mafoko le bokao medumo jwa ona mo thanoding ya gago • Dirisa dithalo/dipolelo/ dipole-lwana / mafoko kgotsa ditlhaloso go bontsha bokao 19-20 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG PPKT 39
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 21-22 Reetsa setlhangwa sa Buisa setlhangwapono Itsise setlhangwa Dira ka mafoko tshedimosetso sekao. sa tshedimosetso sekao. Neela setlhangwapono • Agelela mo kitsong ditlhogo tse di bonolo ditshwantsho, dimmepe/ maina/matshwao ya medumo go peleta sekao. Ba lelapa la me dithalo /dinepe kgotsa feleletsa mafoko sekao. aga Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo setlhangwapono, sekao. mafoko a a welang mo bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa dithalo/ditshwantsho/ lesikeng le le lengwe Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya dikha-thunu/dimmepe/ go ya ka mokgwa o Morutabana Morutabana dinepe o a dumang kgotsa a lebegang ka ona. • Tlhaola tshedimosetso • Pele ga puiso le • Reetsa tshedimosetso e e kgethegileng/ dipuisano: bonelapele e e nang le ditlhaloso • Agelela mo kitsong ya totobetseng go tswa mo setlhogong tse di kgethegileng/ mafoko a a bonwang le mo ditshwantshong/ totobetseng kgapetsakgapetsa mo • Amanya le maitemogelo didiriswa tsa pono tikologong a gago • Dirisa ditaelo tse di • Botsa le go araba maleba • Bongwe le bontsi. • Dirisa dipuo tse di dipotso tse di bonolo farologaneng mo • Kwala maina mo • Kgaoganyo ya mafoko polelong e le nngwe fa • Buisanang ka mafelong a a siameng a matelele go ya ka go tlhokega dikakanyo tsa dinoko sekao. pho-lo- Rekota mafoko le bokao botlhokwa go-lo Reetsa le go arabela jwa ona mo thanoding ditlhaloso tse di bonolo • Ranola ya gago • Agelela mo tirisong ya tsa molomo tshedimosetsomo bongwe le bontsi • Dirisa dithalo kgotsa ditlhangweng tsa pono • Diragatsa ditaelo dipolelo/mafoko/ Dira ka dipolelo Dira tirwana ya dipolelwana go bontsha • Bontsha go tlhaloganya • Agelela mo tirisong ya tekatlhaloganyo ka bokao jalo le jalo tlotlofoko e e nyalanang maemeditho (sekao. setlhangwa (tiro ya le tlhaloso nna, wena, lona, bona) molomo) Ikatise go reetsa le go • Gatelela makopanyi Buisa setlhangwa se se bua go ikhumisa bonolo. • Agelela mo tirisong ya Tlhopha e le nngwe go maemeditota (sekao. • Buisanang ka ikatisa ka yona letsatsi sona, lona yona) dikakanyo tsa lengwe le lengwe) . botlhokwa Tlotlofoko mo tirisong • Diragatsa raeme e e • Tsibogela dipotso tse di • Dirisa mafoko a bonolo, leboko kgotsa bonolo a tserweng mo pina ditlhangweng tse di Ikatise go buisa • Tshameka motshameko buisitsweng ka nako ya o o bonolo wa puo • Buisetsa kwa godimo o puisokopanelo kgotsa dirisa kapodiso, tlhagiso puiso ka nosi • Neela le go diragatsa ya maikutlo le lebelo le ditaelo/ dikaelo tse di le maleba bonolo • Tlotla dikgang tsa gago • Boeletsa kgang e o e utlwileng kgotsa e o e buisitseng • Gatelela go ikatisa ka medumo 40 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 23-24 Tsaya karolo Buisa setlhangwa Itsise setlhangwa Dira ka mafoko mo puisanong e sa tshedimosetso Kwala setlhangwa sa • Dirisa kitso ya tatelano khutshwane mo sekao. setlhangwa se tshedimosetso o na le ya dialefabete le setlhogong se se se khutshwane/ kgang/ tshegetso/ka thuso ditlhaka tsa ntlha tsa tlwaelegileng leboko/pina mafoko go bona mafoko • Tlatsa ka mafoko a • Refosana Setlhangwa se se tswang mo thanoding a tlogetsweng mo mo bukakgakololong • Tlhomama mo tshosobanyong e e • Gatelela mafoko a a kgotsa Faele ya Metswedi setlhogong kwadilweng kgotsa simololang ka ditlhaka ya Morutabana setlhangwa tse di tlhophilweng • Botsa dipotso tse di • Pele ga puiso le maleba • Dirisa tlotlofoko e e Dira ka dipolelo dipuisano: bonelapele maleba Ikatise go reetsa le go go tswa mo setlhogong • Dirisa maina le bontsi bua go ikhumisa le ditshwantsho • Dirisa mafoko mangwe • Simolola go dirisa a mašwa go tswa mo Tlhopha e le nngwe go • Araba dipotso tse di masupi setlhangweng se se ikatisa ka yona letsatsi bonolo sekao.Eng ? buisitsweng Tlotlofoko mo tirisong lengwe le lengwe) . Mang? leng? • Dirisa thanodi go bona • Go dirisa mafoko • Diragatsa raeme e e • Go itsise dipotso tse mopeleto le tlhaloso ya a a tserweng mo bonolo, leboko kgotsa di thata jaaka jang, o mafoko ditlhangweng tse di pina akanya jang? buisitsweng ka nako ya Rekota mafoko le bokao • Tshameka motshameko Dira tirwana ya puisokopanelo kgotsa jwa ona mo thanoding o o bonolo wa puo tekatlhaloganyo ka puiso ka nosi ya gago setlhangwa (tiro ya • Neela le go diragatsa molomo) • Dirisa dithalo kgotsa ditaelo/dikaelo tse di dipolelo o dirisa mafoko bonolo Ikatise go buisa kgotsa ditlhaloso go • Tlotla dikgang tsa gago • Buisetsa kwa godimo o bontsha bokao jalo le dirisa kapodiso, tlhagiso jalo • Tlotla gape kgang e o ya maikutlo le lebelo le e utlwileng kgotsa o e le nepagetseng buisitse • Gatelela go ikatisa ka medumo PPKT 41
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 25-26 Reetsa tshedimosetso e Buisa tshedimosetso e e Itsise setlhangwa Dira ka mafoko e leng mo phousetareng leng mo phousetareng Tlhama le go tlhagisa • Mafoko a a simololang • Tlhaola tshedimosetso Buisa setlhangwapono, setlhangwapono sekao. ka ditlhaka tse di e e kgethegileng/ sekao. phousetara phousetara kgotsa kitsiso tlhophilweng totobetseng • Pele ga puiso: • Dirisa kagego e e Dira ka dipolelo • Reetsa le go amanya/ buisanang ka siameng • Go tlhaloganya le golaga-nya le ditshwantsho • Tlhopha tshedimosetso go dirisa maina a a maitemogelo a gago • Buisanang ka ga se e e maleba balegang sekao. (buka- • Buisanang ka setlhangwa se buang dibuka) • Tlhaola le go buisana tshedimosetso ka ka ga sona ka ga diponagalo tse di • Agelela mo tirisong ya mafoko a gago • Tlhaola tshedimosetso bonolo tsa boakanyetsi matlhaodi sekao. Fa • Dirisa dipuo tse di e e kgethegileng/ jaaka mmala, bogolo pele ga leina sekao. e farologaneng mo totobetseng jo bo farologaneng nnye ntšwa polelong e le nngwe jwa ditlhaka / • Tlhaloganya • Dirisa dipopi tsa madiri mekwalotlanyo/difonto/ Reetsa leboko/ pina go tshedimosetso tse di farologaneng • Mafoko a a a tserweng ikhumisa • Buisanang ka mo ditlhangweng tse di Kwala dipolelo • Buisanang ka diteng tsa maitlhomo a setlhangwa buisitsweng ka nako ya leboko • Dirisa tlotlofokoe e puisokopanelo kgotsa • Buisanang ka tiriso maleba puiso ka nosi • Amanya le maitemogelo nngwe ya puo a gago • Dirisa kitso ya dinoko • Tlhaola le go buisana go aga mafoko a • Supa morumo le moribo ka ga diponagalo tse di mašwa bonolo tsa boakanyetsi • Tlhaola mafoko a a jaaka mmala, bogolo Rekota mafoko le bokao simololang ka medumo jo bo farologaneng jwa ona mo thanoding e e tshwanang jwa ditlhaka / ya gago • Tlhagisa maikutlo a mekwalotlanyo/difonto/ • Dirisa dithalo kgotsa tlhotlheletswang ke tse di farologaneng dipolelo o dirisa mafoko leboko Buisa leboko/maboko/ kgotsa ditlhaloso go • Diragatsa leboko/ mela pina go ikhumisa bontsha bokao, jalo le e e tlhophilweng jalo • Pele ga puiso: Ikatise go reetsa le go bonelapele go tswa bua go ikhumisa mo setlhogong le ditshwantsho • Ikatise o dirisa mafoko a a etsisang medumo • Dirisa ditogamaano tsa sekao. tau e a rora, go buisa ka tshegetso/ katse e a ngaola ka thuso sekao. (dira diponelopelo, • Gatelela go ikatisa ka lebelela ditshwantsho medumo kgotsa setlhangwa ka kelotlhoko, dirisa metlhala ya tiriso • Supa morumo le moribo • Kgaoganya mafoko go ya ka dinoko • Tlhagisa maikutlo a a tlhotlheletswang ke leboko Ikatise go buisa • Buisetsa kwa godimo o dirisa kapodiso, tlhagiso ya maikutlo le lebelo le le nepagetseng 42 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 27-28 Reetsa Setlhangwa sa Buisa ditlhangwapono Itsise setlhangwa Dira ka mafoko tshedimosetso sekao. tsa tshedimosetso Neela setlhangwa • Mafoko a a nang le tatelano ya ditiragalo tse sekao. dimmepe/ maina/go feleletsa medumo e meleele le di nang le mabaka/ kanelo ditshwantsho/dinepe setlhangwapono sekao. e mekhutshwane ya Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo dimmepe/ditshwantsho/ ditumanosi bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa dikhathunu/dithalo Dira ka dipolelo Faele ya Metswedi ya Faele ya Metswedi ya • Dirisa ditaelo tse di Morutabana Morutabana • Simolola go dirisa maleba dipopi tsa letlhalosi la Reetsa tlhaloso le go • Pele ga puiso le • Neela setlhangwa felo tlhalosa mafelo/dijalo/ dipuisano: bonelapele maina/matshwao (o diphologolo/dilo go tswa mo setlhogong • Tsweletsa tiriso ya neela leina la karolo le ditshwantsho mefuta ya madiri • Tlhaola mafelo ka nngwe le nngwe) ka nepagalo • Dirisa ditogamaano tsa nepagalo • Agelela mo tirisong ya go buisa makopanyi go bona • Dirisa mafoko a a • Dirisa kagego e e kganetso (fela/mme) tlhalosang mafelo ka • Tlhaola le go supa siameng go neela lebaka (gonne/ka nepagalo ditshwaelo ka maina sekao. o dirisa gonne) dikakanyokgolo lefoko kgotsa a le • Dirisa mangwe a le dintlha tse di mabedi Tlotlofoko mo tirisong mafoko a mašwa kgethegileng/ Rekota mafoko le bokao • Dirisa mafoko a a • Dirisa matlhaodi totobetseng ka jwa ona mo thanoding tserweng go tswa mo tshegetso/ka thuso Ikatise go reetsa le go ya gago ditlhangweng tse di bua go ikhumisa • Ranola tshedimosetso buisitsweng ka nako ya • Dirisa dithalo kgotsa go tswa mo puisokopanelo kgotsa Tlhopha e le nngwe go dipolelo o dirisa mafoko setlhangweng sa pono puiso ka nosi ikatisa ka yona letsatsi kgotsa ditlhaloso go lengwe le lengwe) . Dira tirwana ya bontsha bokao, jalo le tekatlhaloganyo go tswa jalo • Gatelela go ikatisa ka mo setlhangweng (tiro medumo ya molomo kgotsa e e • Tshameka motshameko kwadiwang) o o bonolo wa puo • Neela le go sala ditaelo/ dikaelo tse di bonolo morago • Tlotla dikgang tsa gago • Boeletsa kgang e o e utlwileng kgotsa e o e buisitseng • Gatelela go ikatisa ka medumo PPKT 43
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 29-30 Reetsa mmuisano o Buisa mmuisano Itsise setlhangwa Dira ka mafoko o buisediwang kwa Setlhangwa go tswa mo Kwala mmuisano o • Peleta mafoko a a godimo kgotsa go tswa bukakgakololong kgotsa dirisa kagego kgotsa tlwaelegileng sentle, o mo seyalemoweng / Faele ya Metswedi ya dipudula tsa puo dirisa thanodi ya gago thelebišene Morutabana • Tlhopha baanelwa ba • Dirisa thanodi go Setlhangwa go tswa mo • Pele ga puiso le ba maleba netefatsa mopeleto le bukakgakololong kgotsa dipuisano: bonelapele bokao jwa mafoko Faele ya Metswedi ya • Rulaganya puisano ka go tswa mo setlhogong Morutabana tatelano Dira ka dipolelo • Tlhaola tatelano ya Itsise ketsiso ya • Dirisa letlhomeso ka • Agelela mo go ditiragalo tsa kgang/ maonelwa mongwe nepagalo tlhaloganyeng le mo poloto kgotsa maemo a a tirisong ya dipaka • Dirisa puosebui ka tlwaelegileng • Buisanang ka baanelwa nepagalo • Dirisa matlhalosi a le maitshetlego • Tlhopha diteng tse di nako (sekao. maabane, • Dirisa tlotlofoko maleba ka tshegetso/ • Dirisa tlotlofoko maloba, kajeno) ka thuso e e bonolo go • Dirisa thutapuo, • Simolola go lemoga le tlhagisa maikutlo a a mopeleto, matshwao a • Dirisa dintlha ka go dirisa modirisopego tlhotlheletswang ke puiso le kgaoganyo ya nepagalo le matshwao a puiso a setlhangwa mafoko tse di maleba a maleba • Tlhomama mo • Buisanang ka Rekota mafoko le bokao setlhogong Tlotlofoko mo tirisong diponagalo tsa jwa ona mo thanoding • Dirisa puo e e setlhangwa bogolo ya gago • Dirisa mafoko a farologaneng le e e segolo matshwao a a tserweng mo • Dirisa dithalo kgotsa neng e dirisiwa ka puiso le kagego ditlhangweng tse di dipolelo o dirisa mafoko nepagalo (sekao. go buisitsweng ka nao ya Ikatise go buisa kgotsa ditlhaloso go fetola go tswa mo puisokopanelo kgotsa bontsha bokao jalo le Setswaneng go ya mo • Buisetsa kwa godimo o puiso ka nosi jalo seAforikanseng) dirisa kapodiso, tlhagiso ya maikutlo le lebelo le Ikatise go reetsa le go le nepagetseng bua go ikhumisa Tlhopha e le nngwe go ikatisa ka yona letsatsi lengwe le lengwe) . • Diragatsa raeme e e bonolo, leboko kgotsa pina • Tshameka motshameko o o bonolo wa puo • Neela le go diragatsa ditaelo/dikaelo tse di bonolo • Tlotla dikgang tsa gago • Boeletsa kgang e o e utlwileng kgotsa e o e buisitseng • Gatelela go ikatisa ka medumo 44 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa se se Kwala temana ka Dira ka mafoko dipuisanong ka setlhogo khutshwane tshegetso/thuso e e • Dirisa thanodi go se se tlwaelegileng rulaganeng Setlhangwa go tswa mo netefatsa mopeleto le (sekao. sekolo) bukakgakololong kgotsa • Dirisa letlhomeso le go bokao jwa mafoko Setlhangwa go tswa mo Faele ya Metswedi ya tlatsa diphatlha tse di • Dirisa mafoko a a bukakgakololong kgotsa Morutabana tlogetsweng nang le ditlhaka Faele ya Metswedi ya • Pele ga puiso le • Dirisa tlotlofoko e e kgotsa medumo e e Morutabana dipuisano: bonelapele tlwaelegileng tlhophilweng • Botsa dipotso tse di go tswa mo setlhogong Rekota mafoko le bokao Dira ka dipolelo maleba le go tsibogela le ditshwantsho jwa ona mo thanoding dipotso • Simolola go dirisa • Araba dipotso tse di ya gago matlhaodi a palo sekao. • Tlhomama mo bonolo • Dirisa dithalo kgotsa nngwe, pedi, tharo, wa puisanong Dira tirwana ya dipolelo o dirisa mafoko bofelo 31-32 • Tlotla dikakanyo tsa ba tekatlhaloganyo ka kgotsa ditlhaloso go • Agelela mo tirisong ya bangwe setlhangwa (tiro ya bontsha bokao jalo le thuanyi sediri le thuanyi molomo) jalo sedirwa Akanya ka ditlhangwa • Agelela mo tirisong ya tse o di buisitseng ka dipaka nako ya puiso ya bobedi kgotsa puiso ka nosi • Agelela mo tirisong ya matlama a a bontshang • Ditlhangwapono tse di maemo buisitsweng Tlotlofoko mo tirisong • Mafoko a a tserweng go tswa mo ditlhangweng tse di buisitsweng ka nako ya puisokopanelo kgotsa puiso ka nosi PPKT 45
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana Reetsa dikitsiso tse di Buisa ditlhangwapono Kwala temana kgotsa Dira ka mafoko bonolo tsa tshedimosetso jaaka dipolelo di le 2 – 3 o • Peleta mafoko a dimmepe/ditshwantsho/ dirisa letlhomeso Setlhangwa go tswa mo a tlwaelegileng ka dikhathunu bukakgakololong kgotsa • Dirisa tlotlofoko e e nepagalo o dirisa Faele ya Metswedi ya Setlhangwa go tswa mo tlwaelegileng o dirisa thanodi ya gago Morutabana bukakgakololong kgotsa maemedi, makopanyi le Dira ka dipolelo Faele ya Metswedi ya dipolelwana • Buisanang ka Morutabana • Dirisa makopanyi go dikakanyo tsa • Dirisa thutapuo e e bontsha koketsego botlhokwa • Buisa pele ka maleba, mopeleto le sekao (le, gape, pele) tshegetso/thuso: go matshwao a puiso • Botsa dipotso dira diponelopele Tlotlofoko mo tirisong • Dirisa thanodi go • Araba ka nepagalo pele ka setlhogo le netefatsa tiriso, • Dirisa mafoko a ditshwantsho Ikatise go reetsa le go mopeleto le bokao jwa a tserweng mo bua go ikhumisa • Araba dipotso tse di mafoko ditlhangweng tse di bonolo buisitsweng ka nako ya Tlhopha e le nngwe go Taka, le go neela puisokopanelo kgotsa ikatisa ka yona letsatsi Dira tirwana ya sengwe maina puiso ka nosi lengwe le lengwe) . tekatlhaloganyo ka le go feleletsa Setlhangwa (tiro ya Setlhangwapono sekao. • Diragatsa raeme e e molomo) dimmepe/ditshwantsho/ bonolo, leboko kgotsa dikhathunu pina Buisa Setlhangwapono • Kwala tshedimosetso ka • Tshameka motshameko Sekao, phousetara, melae nepagalo o o bonolo wa puo tsa ya tshedimosetso, diphasalatso • Bontsha kamano • Neela le go diragatsa magareng ga dikarolo ditaelo/dikaelo tse di Tlhopha ditlhangwa tse tse di farologaneng tsa bonolo di tswang mo bukeng ya setlhangwapono ka 33-34 go ithuta kgotsa faele ya • Bua dikgang tsa gago nepagalo metswedi ya morutabana • Boeletsa kgang e o e • Kwala dipolelo • Buisa pele le utlwileng kgotsa e o e o tlhalosa go buisana ka buisitseng setlhangwapono ditshwantsho • Dirisa ditaelo tse di • Buisanang ka diteng tsa maleba Setlhangwa • Dirisa thanodi go • Tlhaola tshedimosetso netefatsa mopeleto le e e totobetseng bokao jwa mafoko • Ranola kitso Rekota mafoko le bokao • Buisana ka maikaelelo, jwa ona mo thanoding babogedi le bareetsi ba ya gago Setlhangwa • Dirisa dithalo/ dipolelo/ • Buisanang ka tiriso mafoko/ ditlhaloso go nngwe ya puo bontsha bokao jalo le jalo Akanya ka Setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka mong / puisokopanelo • Boeletsa kgang kgotsa dikakanyokgolo ka dipolelo di le 2 kgotsa 3 • Tlhagisa maikutlo ka Setlhangwa se se buisitsweng 46 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana Reetsa kgang e Buisa kgang le Kwala kgangkhutshwe Dira ka mafoko khutshwane le mmuisano ka tshegetso/ka thuso e e • Dirisa thanodi go mmuisano rulaganeng Setlhangwa go tswa mo netefatsa mopeleto le Setlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa • Dirisa letlhomeso go bokao jwa mafoko bukakgakololong kgotsa Faele ya Metswedi ya tlatsa mafoko kgotsa Dira ka dipolelo Faele ya Metswedi ya Morutabana dipolelwana tse di Morutabana tlogetsweng • Agelela mo tirisong ya • Pele ga puiso le makopanyi • Dira diponelopelo tsa dipuisano: bonelapele • Dirisa tlotlofoko e seo se tla diragalang go tswa mo setlhogong e atolositsweng go • Godisa tiriso ya morago le ditshwantsho akaretsa maemeditota, puosebui makopanyi le • Buisanang ka • Buisanang ka • Itsise tiriso ya dipolelwana maitshetlego le maitshetlego le matshwao a nopolo a a baanelwa baanelwa • Dirisa thanodi go dirisiwang mo puosebui netefatsa mopeleto le • Buisanang ka ditiragalo • Buisanang ka ditiragalo Tlotlofoko mo tirisong bokao jwa mafoko tsa botlhokwa mo tsa botlhokwa mo • Dirisa mafoko a kgannye kgannye Rekota mafoko le bokao a tserweng mo jwa ona mo thanoding • Neela tsibogelo ya gago • Neela tsibogelo ya gago ditlhangweng tse di ya gago ka kgang ka kgang buisitsweng ka nako ya 35-36 • Dirisa dithalo/ dipolelo/ puisokopanelo kgotsa Ikatise ka go reetsa le • Tlhaola gore ke dikarolo mafoko kgotsa puiso ka nosi/mong go bua dife tsa kgang tse e ditlhaloso go bontsha leng mmuisano Tlhopha e le nngwe go bokao jalo le jalo ikatisa ka yona letsatsi • Diragatsa kgang kgotsa lengwe le lengwe) . karolo ya kgang • Diragatsa raeme e e Ikatise go buisa bonolo, leboko kgotsa • Buisetsa godimo ka pina kgotsa karolo ya kapodiso le tlhagiso ya kgang maikutlo tse di maleba • Tshameka motshameko Akanya ka setlhangwa o o bonolo wa puo se se buisitsweng ka • Neela le go sala ditaelo/ nako ya puiso ka nosi/ dikaelo morago mong kgotsa puiso ka bobedi • Tlotla dikgang tsa gago • Amanya diteng le • Boeletsa kgang e o e botshelo jwa gago utlwileng kgotsa e o e buisitseng PPKT 47
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 4 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa Kwala temana/dipolelo o Dira ka mafoko puisanong ka sa tshedimosetso dirisa letlhomeso kgotsa • Peleta mafoko a setlhangwa se se ka setlhogo se se dipudula tsa puo a tlwaelegileng ka tlwaelegileng (sekao. tlwaelegileng • Dirisa diteng tse di nepagalo o dirisa ditsala tsa me) Setlhangwa go tswa mo maleba thanodi ya gago Setlhangwa go tswa mo bukakgakololong kgotsa • Dirisa tlotlofoko e • Dirisa kitso ya tatelano bukakgakololong kgotsa Faele ya Metswedi ya e tlwaelegileng go ya dialefabete Faele ya Metswedi ya Morutabana akaretsa maemeditota, le ditlhaka tse di Morutabana • Pele ga puiso le makopanyi le simololang mafoko • Botsa dipotso tse di dipuisano: bonelapele dipolelwana go bona mafoko mo maleba le go araba go tswa mo setlhogong thanoding • Dirisa mopeleto le dipotso le ditshwantsho matshwao a puiso a a Dira ka dipolelo • Tswelela ka puisano • Araba dipotso tse di maleba • Simolola go lemoga bonolo le go simolola • Tlotla dikakanyo tsa ba • Dirisa thanodi go puopegelo e e bonolo go botsa dipotso tse di bangwe netefatsa mopeleto le thata sekao. goreng? Le • Agelela mo tirisong ya bokao jwa mafoko Ikatise go reetsa le go gore o akanya jang? matlhalosi le matlhaodi 37-38 bua go ikhumisa Rekota mafoko le bokao • Buisanang ka Tlotlofoko mo tirisong jwa ona mo thanoding Tlhopha e le nngwe go didiriswa tsa pono/ ya gago • Dirisa mafoko a ikatisa ka yona letsatsi ditlhangwapono a tserweng mo lengwe le lengwe) . • Dirisa dithalo/ dipolelo/ Dira tirwana ya ditlhangweng tse di mafoko kgotsa • Diragatsa raeme e e tekatlhaloganyo ka buisitsweng ka nako ya ditlhaloso go bontsha bonolo, leboko kgotsa setlhangwa (tiro ya puisokopanelo kgotsa bokao jalo le jalo pina kgotsa karolo ya molomo) puiso ka nosi/mong kgang • Akanya ka setlhangwa • Tshameka motshameko se se buisitsweng ka o o bonolo wa puo nako ya puiso ka mong kgotsa puisokopanelo • Neela le go diragatsa ditaelo/dikaelo • Tlhagisa maikutlo a a tlhotlheleditsweng • Tlotla dikgang tsa gago ke setlhangwa se se • Boeletsa kgang e o e buisitsweng utlwileng kgotsa e o e buisitseng 39-40 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG 48 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 1-2 Reetsa kgangkhutshwe Buisa kgangkhutshwe Kwala tatelano ya Dira ka mafoko ditiragalo tsa gago Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go (kanelo kgotsa tlhaloso) ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa netefatsa mopeleto le sešwa tse e seng tsa Faele ya Metswedi ya • Tlhopha go tswa mo bokao jwa mafoko boammaaruri fela di Morutabana [taelo e tla maitemogelong a gago • Agelela mo kitsong utlwala jaaka tsa nnete/ boeletswa morago ga • Tlhopha diteng tse di ya medumo go peleta dikgang tsa setso/tatelano beke dingwe le dingwe di maleba tsa setlhogo mafoko sekao. (go aga ya ditiragalo tsa gago/ le pedi] mafoko a a welang mo ditlhangwa tsa go lekelela • Tlhomama mo • Pele ga puiso le lesikeng le le lengwe go / dikgang tsa nnete tsa mo setlhogong dipuisano: bonelapele ya ka modumo kgotsa botshelong go tswa mo setlhogong • Letlhomeso le le tebego) Setlhangwa go tswa mo le ditshwantsho dirisiwang ke barutwana • Agelela mo kitsong ya bukakgakololong kgotsa botlhe • Dirisa ditogamaano tsa mafoko a a tlhagelelang Faele ya Metswedi ya go buisa sekao.go dira • Dirisa thutapuo e e kgapetsakgapetsa mo Morutabana [taelo e tla diponelopele, go dirisa maleba, mopeleto le tikologong kgotsa a a boeletswa morago ga medumo le metlhala ya matshwao a puiso dirisiwang thata beke dingwe le dingwe di tiriso le pedi] • Dirisa tlotlofoko e e Dira ka dipolelo • Buisanang ka tlotlofoko e tsamaisanang le • Araba dipotso • Tlhaloganya le go dirisa e ntšhwa go tswa mo setlhogo maina a a balegang go • Dira diponelopelo ka se setlhangweng se se Kwala kakanyo ka ya ka bongwe le bontsi se tla diragalang buisitsweng kgang (ke ya go (sekao. buka/ dibuka) Boeletsa kgang • Buisanang ka setlhogo ikhumisa) • Agelela mo tirisong le lefelo le kgang e • Boeletsa ditiragalo • Pele ga go kwala: ya mainatota sekao. diragalelang mo go o dirisa mafoko a buisanang ka tse le di a kwadilwe ka lona. gago ka tatelano e e ratang/ le tse le sa di ditlhakakgolo nepagetseng, o dirisa • Tlhagisa kakanyo e e rateng • Agelele mo tirisong ya pakapheti bonolo ka kgang • Kwala dipolelo di le pedi maemeditho sekao. • Neela baanelwa maina • Dirisa thanodi go tlhagisa se ba se (Nna, wena, lona) ka nepagalo ratang kgotsa ba sa se Dira tirwana ya Tlotlofoko mo tirisong rateng Ikatise go reetsa le go tekatlhaloganyo ka go • Dirisa mafoko a bua tswa mo setlhangweng Tlhama thanodi ya gago a tserweng mo (tiro ya molomo kgotsa Tlhopha e le nngwe go • Kwala ditlhaka tsa ditlhangweng tse di e e kwalwang) ikatisa ka yona letsatsi dialefabete mo buisitsweng ka nako ya lengwe le lengwe) . Ikatise go buisa ditsebeng puisokopanelo kgotsa ka puiso ka mong/nosi • Diragatsa raeme e e • Buisetsa kwa godimo • Kwala mafoko a le 5 le bonolo, leboko kgotsa o lwela go kapodisa bokao jwa ona (dithalo/ pina mafoko ka nepagalo, go dipolelo o dirisa lefoko/ buisa ka thelelo, le go tlhaloso ya lefoko) • Tshameka motshameko tlhagisa maikutlo o bonolo wa puo • Tswelela go kwala Akanya ka ditlhangwa mafoko mo thanoding • Neela le go diragatsa tse di buisitsweng ka e a itlhametseng yona ditaelo/dikaelo nako ya puiso ka mong kwa Mophatong 4. • Bua dikgang tsa gago kgotsa puisokopanelo • Boeletsa kgang kgotsa dikakanyo tsa botlhokwa ka mela e le meraro • Neela dikakanyo ka kgang PPKT 49
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 3-4 Tsaya karolo mo Buisa ditlhangwapono Kwala tatelano ya Dira ka mafoko puisanong ka setlhogo tsa tshedimosetso ditiragalo tse di nang • Agelela mo kitsong se se tlwaelegileng sekao. ditšhate/manane/ le mabaka/tlhaloso mo ya go pepeta mafoko dithalo/mmepe wa letlhomesong • Botsa le go araba sekao. aga mafoko a tlhaloganyo/dimmepe/ dipotso tse di bonolo ka • Tlhopha diteng tse di a welang mo lesikeng di-tshwantsho/dikerafo/ setlhogo maleba le le lengwe go ya ka dikhathunu mokgwa o a lebegang • Dirisa dipuo tse di • Rulaganya ditiragalo Setlhangwa go tswa mo le go dumisiwa ka gona. farologaneng mo ka tatelano e e bukakgakololong kgotsa polelong e le nngwe fa nepagetseng • Peleta mafoko a dipadi /Faele ya Metswedi go tlhokega a tlwaelegileng ka ya Morutabana • Dirisa ditaelo tse di nepagalo o dirisa • Neela barutwana ba maleba • Pele ga puiso: buisa thanodi ya gago bangwe tšhono ya go le go buisana ka • Dirisa thutapuo, bua Dira ka dipolelo setlhogo le go lebelela mopeleto le matshwao • Reetsa barutwana ba ditshwantsho/dithalo/ a puiso a a maleba • Agelela mo go bangwe dimmepe tlhaloganyeng le tiriso e • Baakanya mopeleto e bonolo ya dipaka. Neela tatelano ya • Dirisa ditogamaano o dirisa thanodi le ditiragalo tse di nang tsa go buisa sekao. ditlhangwa tsa pele • Agelela mo tirisong ya le mabaka kgotsa dikakanyo tsa mediriso sekao “nka” Rekota mafoko le bokao ditlhaloso kakaretso, dirisa go bontsha bokgoni, jwa ona mo thanoding metlhala ya tiriso go “a nka” go kopa tetla, • Neela tiragalo e e seng ya gago bona bokao “tshwanetse” go ya bogologolo • Kwala dipolelo o bontsha botlhokwa • Tlhaola dintlhakgolo • Tlotla ditiragalo ka dirisa mafoko kgotsa • Dirisa kagego e e tatelano • Tlhalosa bokao ditlhaloso go bontsha tlwaelegileng ya lediri jwa mafoko a a sa bokao jalo le jalo Ikatise go reetsa le go sekao loma, lomile/ tlwaelegang bua go ikhumisa bona, bone • Araba dipotso ka Tlhopha e le nngwe go • Dirisa matlhalosi a setlhangwa ikatisa ka yona letsatsi nako (sekao. ka moso, lengwe le lengwe) . Ikatise go buisa maabane) • Diragatsa raeme e • Buisetsa kwa godimo Tlotlofoko mo tirisong e bonolo, ya leboko o lwela go kapodisa • Mafoko a a tserweng go kgotsa ya pina/karolo ya mafoko sentle, go buisa tswa mo ditlhangweng kgangkhutshwe ka thelelo, le go tlhagisa tse di buisitsweng ka maikutlo • Tshameka motshameko nako ya puisokopanelo o o bonolo wa puo Akanya ka setlhangwa kgotsa puiso ka nosi se se buisitsweng ka • Neela le go diragatsa nako ya puiso ka mong ditaelo tse di bonolo kgotsa puisokopanelo • Tlotla dikgang tsa gago • Abelana ka dikakanyo ka setlhangwa • Amanya setlhangwa le botshelo jwa gago 50 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 5-6 Reetsa kgang le Buisa kgang/setlhangwa Kwala tlhaloso e e Dira ka mafoko mmuisano bonolo ka batho Setlhangwa go tswa mo • Agelela mo kitsong Tlhopha go tswa mo bukakgakololong kgotsa • Kwala bonnye temana ya medumo go peleta ditlhangweng tsa dipadi /Faele ya Metswedi mafoko sekao. aga • Kwala ka boitlhamedi sešwa tse e seng tsa ya Morutabana mafoko a a welang mo boammaaruri fela di • Dirisa matlhaodi a a lesikeng le le lengwe • Pele ga puiso: utlwala jaaka tsa nnete/ maleba go ya ka mokgwa bonelapele go tswa dikgang tsa setso/tatelano o a lebegang le go mo setlhogong le • Dirisa dipaka tse di ya ditiragalo tsa gago/ dumisiwa ka gona. ditshwantsho bonolo ditlhangwa tsa go lekelela • Peleta mafoko a / dikgang tsa nnete tsa mo • Dirisa ditogamaano tsa Kwala molaetsa o a tlwaelegileng ka botshelong go buisa sekao. go dira mokhutshwane nepagalo o dirisa diponelopele, go dirisa Setlhangwa go tswa mo • Rulaganya thanodi ya gago metlhala ya tiriso go bukakgakololong kgotsa tshedimosetso bona bokao, buisa go Dira ka dipolelo Faele ya Metswedi ya bona dintlha • Dirisa kagego e e Morutabana • Agelela mo tirisong ya siameng sekao. / • Araba dipotso ka ga metlama a a bontshang • Dirisa tlhaloso ya madume, letlha jalo le kgang maemo (sekao mo, fa molomo go neela batho jalo. tlase, mo godimo) ditshobotsi Buisa ditlhangwa tsa • Baopa dipolelo ka tirisano sekao. ditaletso • Dirisa makopanyi go • Tlhagisa maikutlo le nepagalo bontsha tlaleletso dikakanyo ka ga kgang • Buisanang ka Kwala temana sekao (le) go bontsa maitlhomo a setlhangwa • Araba dipotso tsa thulaganyo (morago, molomo ka ga kgang • Tlhalosa tiragalo pele) • Dirisa thanodi go bona bokao jwa mafoko a • Dirisa makopanyi Etsisa motshameko: • Tiriso ya ditlhakakgolo mašwa maemo a a tlwaelegileng • Netefatsa mopeleto le fa o dirisa mainatota, Ikatise go buisaa matshwao a puiso maina go ya ka maemo • Tsaya karolo mo a batho le ditlhakaina puisanong • Buisetsa kwa godimo ka Rekota mafoko le bokao kapodiso e e maleba, jwa ona mo thanoding Tlotlofoko mo tirisong • Akaretsa tshedimosetso ka thelelo le go tlhagisa ya gago e e maleba • Mafoko a a tserweng maikutlo • Kwala dipolelo o dirisa mo ditlhangweng tse di • Dirisa dipaka tse di Akanya ka setlhangwa mafoko kgotsa tlhaloso buisitsweng ka nako ya nepagetseng se se buisitsweng ka go bontsha bokao jalo puisokopanelo kgotsa Ikatise go reetsa le go nako ya puiso ka mong le jalo. puiso ka nosi bua go ikhumisa kgotsa puisokopanelo • Mainatswako sekao. Tlhopha e le nngwe go • Dirisa mafoko go monnamogolo ikatisa ka yona letsatsi tlhagisa maikutlo ka lengwe le lengwe) . ga setlhangwa se se buisitsweng • Diragatsa raeme e e bonolo, ya leboko kgotsa ya pina • Tshameka motshameko o o bonolo wa puo • Neela le go diragatsa ditaelo /dikaelo • Tlotla dikgang tsa gago PPKT 51
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 7-8 Reetsa le go sala ditaelo Buisa setlhangwa sa Kwala ditaelo mo Dira ka mafoko morago sekao. go dira tsamaiso (ditaelo) letlhomesong • Agelela mo kitsong sengwe Setlhangwa go tswa mo • Dirisa dintlha tse ya go pepeta mafoko Setlhangwa go tswa bukakgakololong kgotsa di kgethegileng/ sekao. aga mafoko a mo bukakgakololong / dipadi /Faele ya Metswedi totobetseng ka a welang mo lesikeng Faele ya Metswedi ya ya Morutabana nepagalo le le lengwe go ya ka Morutabana mokgwa o a lebegang • Pele ga puiso: • Dirisa thulaganyo e e le go dumisiwa ka gona. • Tsibogela ditaelo ka bonelapele go tswa nepagetseng o dirisa nepagalo mo setlhogong le makopanyi sekao. • Dirisa thanodi go ditshwantsho santlha, se se latelang netefatsa mopeleto le • Sala thulaganyo bokao jwa mafoko morago ka nepagalo • Dirisa ditogamaano • Dirisa dipaka tse di tsa go buisa sekao. bonolo Dira ka dipolelo Ikatise go reetsa le go ponelopele le go dirisa bua go ikhumisa • Dirisa kagego e e • Tlhaloganya le go dirisa metlhala ya tiriso nepagetseng marui sekao. (matlho Tlhopha e le nngwe go • Buisanang ka dintlha a me) ikatisa ka yona letsatsi Rekota mafoko le bokao tse di kgethegileng/ lengwe le lengwe) . jwa ona mo thanoding • Simolola go dirisa totobetseng tsa ya gago matlhaodi a palo sekao. • Diragatsa raeme e setlhangwa nngwe, pedi, tharo, wa e bonolo, ya leboko • Kwala dipolelo o • Buisang ka thulaganyo bofelo kgotsa ya pina dirisa mafoko kgotsa ya ditaelo ditlhaloso go bontsha • Simolola go dirisa marui • Tlotla dikgang tsa gago • Diragatsa ditaelo (fa go bokao jalo le jalo (sekao. sa me, sa gago, kgonagala) tsa rona, ya bona) Dira tirwana ya • Agelela mo go tekatlhaloganyo ka tlhaloganyeng le mo setlhangwa (Tiro ya tirisong ya matlhalosi a molomo kgotsa e e tshwantshanyo mokgwa kwalwang) • Dirisa mefuta ya dipopi Ikatise go buisa tsa dipaka sekao (a ja, ne ba ja, tla • Buisetsa kwa godimo ka kapodiso e e • Agelela mo go nepagetseng, ka tlhaloganyeng le thelelo, le ka go tlhagisa tiriso ya pakajaanong maikutlo tsweledi Akanya ka setlhangwa Tlotlofoko mo tirisong se se buisitsweng ka • Dirisa mafoko a nako ya puiso ka mong / a tserweng mo puiso ka bobedi ditlhangweng tse di • Neela thadiso e buisitsweng ka nako ya khutshwane ya molomo puisokopanelo kgotsa puiso ka nosi/mong • Akaretsa dintlha tsa botlhokwa sekao. setlhogo • Neela ntlhakemo ya gago ka setlhangwa 52 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 9-10 Reetsa leboko/ pina Buisa leboko/dipina Kwala temana ka Dira ka mafoko leboko/maboko Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Agelela mo kitsong bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa • Buisanang ka se ya go pepeta mafoko dipadi /Faele ya Metswedi dipadi /Faele ya Metswedi temana e buang ka ga sekao. aga mafoko a ya Morutabana ya Morutabana sona a welang mo lesikeng le le lengwe go ya ka • Tlotla ka diteng tsa • Buisanang ka setlhogo Rekota mafoko le bokao mokgwa o a lebegang leboko/pina le dikakanyokgolo mo jwa ona mo thanoding le go dumisiwa ka gona. lebokong ya gago • Go amanya le • Peleta mafoko a maitemogelo a gago • Buisanang ka morumo • Kwala dipolelo o a tlwaelegileng ka dirisa mafoko kgotsa • Supa morumo le moribo • Buisanang ka mafoko a nepagalo o dirisa ditlhaloso go bontsha simololang ka medumo thanodi ya gago • Neela dikarabo tseo e bokao jalo le jalo e e tshwanang leng tsa gago (go reng Dira ka dipolelo o rata leboko/ o sa le • Buisanang ka mafoko a • Dirisa bong mo rate) a etsisang medumo maineng a mangwe Diragatsa leboko go • Buisanang ka dipapiso (sekao. mokoko/kgogo ikhumisa ka puo sekao. tshwantshiso • Dirisa matlhaodi (sekao. o opela jaaka • Kapodisa mafoko sentle a popego a a thaga kgotsa Lebogang farologaneng • Bontsha go tlhaloganya ke tau) Tlotlofoko mo tirisong • Tlhagisa morethetho • Araba dipotso ka leboko/maboko (tiro • Dirisa mafoko a ya molomo kgotsa e e a tserweng mo kwalwang) ditlhangweng tse di buisitsweng ka nako ya Ikatise go buisa puisokopanelo kgotsa • Buisetsa kwa godimo puiso ka nosi/mong o tlhagisa maikutlo a a maleba e bile o bontsha go tlhaloganya • Dirisa kapodiso le lebelo le le siameng Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka mong kgotsa puiso ka bobedi • Bapisa ditlhangwa sekao. dikgang/ ditlhangwa/maboko/ dipina tse di buisitsweng PPKT 53
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 11-12 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala temana e e Dira ka mafoko bonolo e e nang le (Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go letlhomeso ditlhangweng tse di bukakgakololong kgotsa netefatsa mopeleto le senang boammaaruri/ dipadi /Faele ya Metswedi • Kwala polelo ya bokao jwa mafoko dikgang tsa setso/tatelano ya Morutabana matseno sentle • Dirisa kitso ya tatelano ya ditiragalo tsa mong) • Pele ga puiso: buisa • Kwala ditiragalo ka ya dialefabete le Setlhangwa go tswa mo ka tshegetso/ka thuso tatelano ditlhaka tsa ntlha tsa bukakgakololong kgotsa le go buisana ka mafoko go bona mafoko • Dirisa makopanyi (le, dipadi /Faele ya Metswedi setlhogo le go lebelela mo thanoding fela) ya Morutabana ditshwantsho Dira ka dipolelo • Dirisa mangwe a • Araba dipotso • Dirisa ditogamaano tsa matlhaodi • Dirisa bontsi jwa maina go buisa sekao. go dira • Araba dipotso tse di sekao. marukgwe, diponelopele le go dirisa • Kwala bokhutlo jo bo bonolo dibuka metlhala ya tiriso maleba Tsaya karolo mo • Agelela mo tirisong ya • Buisana ka tlotlofoko e Rekota mafoko le bokao puisanong ka setlhogo matlhaodi sekao. fa ntšhwa jwa ona mo thanoding se se tlwaelegileng, pele ga leina sekao. Yo ya gago o dirisa dipuo tse • Tlhaola tatelano ya mogolo monna/ E nnye farologaneng mo ditiragalo, maitshetlego • Kwala dipolelo o ntšwa polelong e le nngwe fa le baanelwa dirisa mafoko kgotsa Tlotlofoko mo tirisong go tlhokega ditlhaloso go bontsha • Dirisa thanodi bokao jalo le jalo • Dirisa mafoko a • Botsa le go araba Dira tirwana ya a tserweng mo dipotso tekatlhaloganyo ka ditlhangweng tse di • Tlotla barutwana ba setlhangwa (tiro ya buisitsweng ka nako ya bangwe ka go ba reetsa molomo kgotsa e e puisokopanelo kgotsa kwalwang) puiso ka nosi/mong Ikatise go buisa • Buisetsa kwa godimo o kapodiso mafoko sentle, o dirisa matshwao a puiso ka nepagalo, o buisa ka thelelo le go tlhagisa maikutlo Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka mong kgotsa puiso ka bobedi • Buisana ka kgangkhutshwe 54 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 13-14 Reetsa setlhangwa sa Buisa ditlhangwapono Kwala tlhaloso e Dira ka mafoko tshedimosetso sekao. tsa tshedimosetso khutshwane ka dilo/ • Peleta mafoko a a ditlhaloso tsa molomo tsa sekao. ditšhate/manane/ dijalo/diphologolo/ tlwaelegileng o dirisa dilo/dijalo/diphologolo/ dithalo/dimmepa tsa mafelo, o dirisa thanodi ya gago mafelo tlhaloganyo/dimmepe/ letlhomeso la dipolelo di ditshwantsho/dikerafo/di- le (3 - 4) • Dirisa kitso ya tatelano Setlhangwa go tswa khathunu ya dialefabete le mo bukakgakololong / • Dirisa kagego sentle ditlhaka tsa ntlha tsa Faele ya Metswedi ya Setlhangwa go tswa mo • Akaretsa dintlha mafoko go bona mafoko Morutabana bukakgakololong kgotsa tse di kgethegileng/ mo thanoding dipadi /Faele ya Metswedi • Tlhaola sediriswa/ totobetseng ya Morutabana Dira ka dipolelo didiriswa • Dirisa masupi ka • Pele ga puiso: • Agelela mo go • Tlhalosa gore dilo di nepagalo bonelapele go tswa tlhaloganyeng le tiriso dirisetswa eng mo setlhogong le • Dirisa tlotlofoko e e ya pakatlang • Taka le go neela ditshwantsho maleba • Dirisa pakajaanong setshwantsho maina • Dirisa ditogamaano tsa • Netefatsa gore tsweledi go tlhalosa Ikatise go reetsa le go go buisa matshwao a puiso a ditiro tsa tlwaelo sekao. bua nepagetse “Ke tlhapa meno letsatsi • Buisa go bona le letsatsi” Tlhopha e le nngwe go tshedimosetso e Rekota mafoko le bokao ikatisa ka yona letsatsi e kgethegileng/ jwa ona mo thanoding • Godisa tiriso ya lengwe le lengwe) . totobetseng ya gago madirimathusi (o a, ba sekao. mananeo le ne, o tla) • Diragatsa leboko le le • Kwala dipolelo o dithulaganyetsotiro khutshwane kgotsa dirisa mafoko kgotsa • Simolola go dirisa raeme • Araba dipotso ditlhaloso go bontsha matlama a a bontshang ka setlhangwa le bokao jalo le jalo dikaelo/mafelo (mo, • Tshameka motshameko setlhangwapono kwa, fa,) nako (morago, o o bonolo wa puo ka nako ya, pele) Dira tirwana ya • Neela le go diragatsa lekopanyi (le) tekatlhaloganyo ka ditaelo / dikaelo setlhangwa (tiro ya Tlotlofoko mo tirisong • Tlotla dikgang tsa gago molomo kgotsa e e • Dirisa mafoko a kwalwang) • Tlotla ka maitemogelo a a tserweng mo gago a a tsamaisanang Ikatise go buisa ditlhangweng tse di le kgang buisitsweng ka nako ya Akanya ka setlhangwa puisokopanelo kgotsa se se buisitsweng ka puiso ka nosi/mong nako ya puiso ka mong kgotsa puiso ka bobedi • Boeletsa go bua ka setlhangwa se se buisitsweng PPKT 55
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 15-16 Tsaya karolo mo Buisa dikgang Kwala temana o dirisa Dira ka mafoko puisanong ka setlhogo letlhomeso Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go se se tlwaelegileng bukakgakololong kgotsa • Kwala ditemana di le netefatsa mopeletso le (sekao, bommamoratwa) dipadi /Faele ya Metswedi pedi mo letlhomesong bokao jwa mafoko • Simolola go botsa le ya Morutabana • Kopanya temana o • Kgaoganya mafoko a go araba dipotso tse di • Pele ga puiso: dirisa makopanyi maleele go ya ka dinoko bonolo ka setlhogo bonelapele go tswa sekao. phologolo- pho/ • Dirisa tlotlofoko e • Dirisa dipuo tse di mo setlhogong le lo/go/lo ntšhwa le matshwao a farologaneng mo ditshwantsho puiso a a ithutilweng • Dira ka dipolelo polelong e le nngwe fa • Buisetsa go bona go tlhokega • Dirisa thutapuo, • Dirisa matlhaodi a a dintlha le go dirisa mopeleto, matshwao a farologaneng • Neela barutwana ba metlhala ya tiriso go puiso le kgaoganyo ya bangwe tšhono ya go bona tshedimosetso • Tlhaloganya le go dirisa ditemana ka nepagalo bua madiri go tlhalosa tiro • Tlhaola/ supa le go dira • Dirisa thanodi go • Reetsa barutwana ba ditshwaelo ka molaetsa Tlotlofoko mo tirisong netefatsa mopeletso le bangwe • Tlhaloganya tlotlofoko bokao jwa mafoko • Dirisa mafoko a Neela tatelano ya a tserweng mo • Araba dipotso ka kgang Rekota mafoko le bokao ditiragalo tse di nang ditlhangweng tse di jwa ona mo thanoding le mabaka/tatelano ya • Boeletsa kgang ka buisitsweng ka nako ya ya gago tlhaloso mafoko a gago (tiro puisokopanelo kgotsa ya molomo kgotsa e e • Kwala dipolelo o puiso ka nosi/mong • Akanya ka tiragalo e e kwalwang) dirisa mafoko kgotsa seng kgale e diragetse ditlhaloso go bontsha Dira tirwana ya • Tlotla ditiragalo ka bokao, jalo le jalo tekatlhaloganyo ka tatelano setlhangwa (tiro ya Ikatise go reetsa le go molomo kgotsa e e bua go ikhumisa kwalwang) (Tlhopha e le nngwe go Ikatise go buisa ikatisa ka yona letsatsi • Buisetsa kwa godimo ka lengwe le lengwe) . kapodiso e e maleba. • Diragatsa leboko le le ka thelelo le go tlhagisa khutshwane kgotsa maikutlo ka nepagalo raeme/kgotsa karolo ya kgangkhutswe • Tshameka motshameko o o bonolo wa puo • Neela le go diragatsa ditaelo / dikaelo • Tlotla dikgang tsa gago • Dira sethalo kgotsa lenane ka ga kgang 56 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 17-18 Reetsa le go arabela Buisa setlhangwa sa Kwala resipe o dirisa Dira ka mafoko ditaelo tsa molomo tsamaiso (ditaelo) sekao. kagego • Peleta mafoko a resipei kgotsa ditaelo tsa Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo a tlwaelegileng ka go dira sengwe bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa nepagalo o dirisa dipadi /Faele ya Metswedi Setlhangwa go tswa mo Faele ya Metswedi ya thanodi ya gago ya Morutabana bukakgakololong kgotsa Morutabana • Dirisa mafoko a a dipadi /Faele ya Metswedi • Sala ditaelo morago • Dirisa letlhomeso ka simololang ka ditlhaka ya Morutabana nepagalo tse di tlhophilweng • Bontsha go tlhaloganya • Pele ga puiso: go ditaelo • Akaretsa lenaane la Dira ka dipolelo dira diponelopelo ditswaki (didiriswa) • Diragatsa maemo a a ka setlhogo le • Dirisa matlama a tlwaelegileng sekao. go ditshwantsho • Akaretsa mokgwa wa a bontshang lefelo neela ditaelo go dira ka tatelano (sekao. kwa, fa, mo) • Dirisa ditogamaano tsa • Neela bonnye dikaelo / go buisa • Dirisa tlotlofoko e e • Simolola go dirisa ditaelo di le 2 - 4 go ya maleba matlhalosi a mokgwa • Araba dipotso ka ka tatelano (sekao. thata, bonya,) setlhangwa Rekota mafoko le bokao • Dirisa puo e e maleba/ jwa ona mo thanoding • Dirisa pakatlang • Sala ditaelo morago ka tlotlofoko le puo ya ya gago (sekao. “Ke tla tsoga ke nepagalo dikarolo tsa mmele mmona” • Kwala dipolelo o sekao. mafoko a Dira tirwana ya dirisa mafoko kgotsa • Simolola go dirisa dikaelo, ditaelo tekatlhaloganyo ka ditlhaloso go bontsha makopanyi go bontsha setlhangwa (tiro ya Ikatise go reetsa le go bokao jalo le jalo kganetso (mme) lebaka molomo kgotsa e e bua go ikhumisa (gonne) maikaelelo (ka kwalwang) gonne) (Tlhopha e le nngwe go Ikatise go buisa ikatisa ka yona letsatsi • Dirisa matshwao a lengwe le lengwe) . • Buisetsa kwa godimo potso ka kapodiso e e maleba • Diragatsa leboko le le • Dirisa letshwao la le ka thelelo le ka go khutshwane kgotsa tsiboso tlhagisa maikutlo raeme kgotsa karolo ya Tlotlofoko mo tirisong kgang Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka • Dirisa mafoko a a • Tshameka motshameko nako ya puiso ka mong tserweng go tswa mo o o bonolo wa puo kgotsa puiso ka bobedi ditlhangweng tse di • Neela le go diragatsa buisitsweng ka nako ya • Bapisa ditlhangwa tse ditaelo / dikaelo puisokopanelo kgotsa di buisitsweng puiso ka nosi/mong 19-20 TLHATLHOBO YA BOFELO PPKT 57
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 21-22 Reetsa tlhaloso ya Buisa kgang Kwala temana gape ka Dira ka mafoko molomo ya mafelo mafoko a gago o dirisa Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a kgotsa ya batho letlhomeso ditlhangweng tsa a tlwaelegileng ka Setlhangwa go tswa mo sešwa, tse e seng tsa • Dirisa dipaka tse di nepagalo o dirisa bukakgakololong kgotsa boammaaruri fela di bonolo thanodi ya gago dipadi /Faele ya Metswedi utlwagala jaaka tsa nnete/ • Tlhaola ditiragalo tsa • Dirisa mafoko a a ya Morutabana dikgang tsa setso/tatelano botlhokwa simololang ka ditlhaka ya ditiragalo tsa gago/ • Tlhaola mafelo / batho tse di tlhophilweng ditlhangwa tsa go lekelela • Tlotla ditiragalo go • Lemoga tshedimosetso /dikgang tsa go itumedisa/ ya ka thulagano ka Dira ka dipolelo e e botlhokwa go tswa tsa ditoro/ dikgang tsa nepagalo • Tlhaloganya le go dirisa mo kgannyeng sekao. nnete tsa mo botshelong/ • Dirisa thutapuo e e maina le maemeditho mo tšhateng /lenaneng kgang ya hisetori e e leng maleba, mopeleto, (sekao. Nna, wena, ya boitlhamedi) Reetsa le go neela matshwao a puiso le lona, bona) ditiragalo tsa tatelano Setlhangwa go tswa mo kgaoganyo ya ditemana • Agelela mo go ka mong bukakgakololong kgotsa ka nepagalo tlhaloganyeng le go dipadi /Faele ya Metswedi • Gopola maitemogelo a Rekota mafoko le bokao dirisa matlhaodi ya Morutabana gago jwa ona mo thanoding • Agelela mo tirisong ya • Pele ga puiso: ya gago • Araba dipotso ka seo se thuanyi sediri le thuanyi bonelapele go tswa diragetseng lwa ntlha, • Kwala dipolelo o sedirwa sekao. dibuka mo setlhogong le lwa bobedi, jalo le jalo dirisa mafoko kgotsa tse pedi, buka e le ditshwantsho ditlhaloso go bontsha nngwe Ikatise go reetsa le go • Tlhaloganya diponagalo bokao, jalo le jalo bua • Agelela mo tirisong ya tsa setlhangwa lediri le matshwao a (Tlhopha e le nngwe go • Dirisa ditogamaano potso ikatisa ka yona letsatsi tsa go buisa sekao. go lengwe le lengwe) . • Agelela mo tirisong ya dirisa metlhala ya tiriso matshwao a tsiboso • Diragatsa leboko le le go lemoga bokao le go khutshwane kgotsa ikakanyetsa Tlotlofoko mo tirisong raeme kgotsa karolo ya • Araba dipotso ka kgang • Go dirisa mafoko kgangkhutswe a a tserweng mo • Tlhaola baanelwa • Tshameka motshameko ditlhangweng tse di o o bonolo wa puo Dira tirwana ya buisitsweng ka nak ya tekatlhaloganyo ka puisokopanelo kgotsa • Neela le go diragatsa setlhangwa (tiro ya puiso ka nosi/mong ditaelo / dikaelo molomo kgotsa e e • Tlotla dikgang tsa gago kwalwang) Ikatise go buisa • Buisetsa kwa godimo ka kapodiso e e maleba, ka thelelo le go tlhagisa maikutlo Buisa temana e khutshwane • Buisanang ka dikakanyo tse di botlhokwa Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka nosi/ mong kgotsa puiso ka bobedi • Puisano ka setlhangwa se se ithutilweng 58 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 23-24 Tlotla ka setlhogo se Buisa Setlhangwapono Taka/ feleletsa go Dira ka mafoko se tlwaelegileng, o sa tshedimosetso sekao. neela ditlhangwapono • Peleta mafoko a ipaakantse ditšhate/manane/dithalo/ maina sekao. ditšhate/ a tlwaelegileng ka mmepe wa tlhaloganyo/ manane/dithalo/mmepe • Rulaganya dintlha tsa nepagalo o dirisa dimmepe/ditshwantsho/ wa tlhaloganyo/dimmepe/ botlhokwa thanodi ya gago dikerafo/di-khathunu ditshwantsho/dikerafo/ • Tlotla ka bonnye dikhathunu • Dirisa mafoko a a Setlhangwa go tswa mo dipolelo di le 3 ka simololang ka ditlhaka bukakgakololong kgotsa Setlhangwa go tswa mo setlhogo tse di tlhophilweng dipadi /Faele ya Metswedi bukakgakololong kgotsa • Araba dipotso ya Morutabana Faele ya Metswedi ya Dira ka dipolelo Morutabana Ikatise go reetsa le go • Pele ga puiso: tsepama • Tlhaloganya le go dirisa bua mo dintlheng tsa • Dirisa tshedimosetso go maina botlhokwa tswa mo setlhangweng (Tlhopha e le nngwe go • Simolola go dirisa sa pono kgotsa se se ikatisa ka yona letsatsi • Buisanang ka matlhaodi a palo sekao. kwadilweng lengwe le lengwe) . tshedimosetso e e nngwe, pedi, tharo, wa botlhokwa e e neilweng • Rulaganya bofelo • Diragatsa leboko le le –go tlhopha dintlha tse tshedimosetso khutshwane kgotsa • Simolola go dirisa di maleba le go araba raeme /pina/karolo ya • Neela tshedimosetso maemedi dipotso kgang Dira tshobokanyo ya • Dirisa matlhaodi a a Dira tirwana ya • Tshameka motshameko mmepe wa tlhaloganyo farologaneng tekatlhaloganyo ka o o bonolo wa puo wa setlhangwa se se setlhangwa (tiro ya Tlotlofoko mo tirisong khutshwane • Neela le go diragatsa molomo kgotsa tiro e e kwalwang) • Dirisa mafoko a ditaelo / dikaelo • Tlhaola bonnye dintlha a tserweng mo di le tharo tsa botlhokwa • Tlotla dikgang tsa gago Ikatise go reetsa le go ditlhangweng tse di bua Rekota mafoko le bokao buisitsweng ka nako ya jwa ona mo thanoding puisokopanelo kgotsa • Buisetsa kwa godimo ya gago puiso ka nosi/mong o dirisa kapodiso ya mafoko, morumo le • Kwala dipolelo o tlhagiso ya maikutlo tse dirisa mafoko kgotsa di maleba ditlhaloso go bontsha bokao jalo le jalo Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka mong kgotsa puiso ka bobedi • Boeletsa setlhangwa ka dipolelo di le 3 PPKT 59
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 25-26 Reetsa dikgang Buisa kgang Kwala kgang e e bonolo Dira ka mafoko mo letlhomesong—go Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a a kwala kgang ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa tlwaelegileng sentle o sešwa tse e seng tsa dipadi /Faele ya Metswedi • Kgang e nne le dirisa thanodi ya gago boammaaruri fela di ya Morutabana tshimologo, bogare le • Dirisa mafoko a a utlwala jaaka tsa nnete/ bokhutlo • Buisanang ka baanelwa simololang ka ditlhaka dikgang tsa setso/tatelano Rekota mafoko le bokao tse di tlhophilweng ya ditiragalo tsa gago/ • Araba dipotso ka ga jwa ona mo thanoding ditlhangwa tsa go lekelela kgang Dira ka dipolelo ya gago / dikgang tsa nnete tsa mo • Supa molaetsa/thuto ya • Ranola/kgaoganya botshelong • Kwala dipolelo o kgang dipolelo tse di bonolo dirisa mafoko kgotsa Setlhangwa go tswa mo ka: sediri, lediri sedirwa Dira tirwana ya ditlhaloso go bontsha bukakgakololong kgotsa tekatlhaloganyo ka bokao jalo le jalo • Simolola go dirisa dipadi /Faele ya Metswedi setlhangwa (tiro ya makopanyi (fa, morago) ya Morutabana molomo kgotsa e e • Godisa tiriso ya puo • Tlhaloganya dikgang, kwalwang) araba dipotso • Simolola go lemoga le Buisa leboko/maboko/ go dirisa modirisopego • Tlhagisa dikakanyo tsa pina gago Tlotlofoko mo tirisong • Buisanang ka setlhogo Boeletsa kgang le kgangkgolo • Dirisa mafoko a a tserweng mo • Lebelela Ikatise go buisa ditlhangweng tse di baanelwabagolo • Buisetsa kwa godimo buisitsweng ka nako ya • Boeletsa kgang ka o dirisa kapodiso ya puisokopanelo kgotsa mafoko a gago mafoko, morumo le puiso ka nosi/mong tlhagiso ya maikutlo e e • Dirisa dipaka tse di maleba ithutilweng/ itsisitsweng mo mephatong e e Akanya ka setlhangwa fetileng se se buisitsweng ka nako ya puiso ka mong kgotsa puiso ka bobedi • Amanya setlhangwa le botshelo jwa gago 60 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 27-28 Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa sa Kwala setlhangwa sa Dira ka mafoko puisanong ka setlhogo tsamaiso sekao. ditaelo tshedimosetso se se • Peleta mafoko a a se se tlwaelegileng dirisitsweng mo nakong Setlhangwa go tswa mo tlwaelegileng sentle o (sekao. maemo a bosa) e e fetileng bukakgakololong kgotsa dirisa thanodi ya gago • Botsa le go araba dipadi /Faele ya Metswedi • Kwala temana kgotsa • Dirisa mafoko a a dipotso ya Morutabana ditemana di le pedi simololang ka ditlhaka • Tlotla barutwana ba • Bona dintlha tse • Rulaganya tse di tlhophilweng bangwe ka go ba reetsa di kgethegileng/ tshedimosetso ka Dira ka dipolelo totobetseng tatelano • Dirisa dipuo tse di • Tlhaloganya le go dirisa farologaneng mo • Ranola ditlhangwapono • Dirisa thanodi go makopanyi polelong e le nngwe fa netefatsa mopeleto le • Buisanang ka go tlhokagala bokao jwa mafoko • Tlhaloganya le go dirisa thulagano/tatelano modirisopego Ikatise go reetsa le go • Dirisa dikgato tsa go Ikatise go buisa bua kwala ka tshegetso/ka • Tlhaloganya le go dirisa • Buisetsa kwa godimo thuso kganetso (Tlhopha e le nngwe go o dirisa kapodiso ya ikatisa ka yona letsatsi Rekota mafoko le bokao Tlotlofoko mo tirisong mafoko, morumo le lengwe le lengwe) . jwa ona mo thanoding tlhagiso ya maikutlo e e • Tlhopha mafoko ya gago • Diragatsa leboko le le maleba a a tserweng mo khutshwane kgotsa • Kwala dipolelo o ditlhangweng tse di Dira tirwana ya raeme kgotsa pina/ dirisa mafoko kgotsa buisitsweng ka nako ya tekatlhaloganyo ka karolo ya kgang ditlhaloso go bontsha puisokopanelo kgotsa setlhangwa (tiro ya bokao, jalo le jalo puiso ka nosi/mong • Tshameka motshameko molomo kgotsa e e o o bonolo wa puo kwalwang) • Neela le go diragatsa ditaelo / dikaelo • Tlotla dikgang tsa gago PPKT 61
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 29-30 Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa Kwala mmuisano o Dira ka mafoko puisanong ka setlhogo mokhutshwane o dirisa Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go se se tlwaelegileng letlhomeso bukakgakololong kgotsa netefatsa mopeleto le • Botsa le go araba dipadi /Faele ya Metswedi • Tlhopha baanelwa ba bokao jwa mafoko dipotso ya Morutabana ba maleba • Gatelela bontsi • Tlotla barutwana ba • Pele ga puiso: • Rulaganya mmuisano Dira ka dipolelo bangwe ka go ba reetsa bonelapele go tswa ka tolamo mo setlhogong le • Dirisa bong sekao. • Dirisa dipuo tse di • Dirisa puosebui ditshwantsho kgomo/pholo farologaneng mo • Dirisa mokgwa o o sa polelong e le nngwe fa • Dirisa ditogamaano tsa • Agelela mo tirisong ya tlhomamang wa go go tlhokagala go buisa ka tshegetso/ madiritota kwala ka thuso • Botsa le go araba • Godisa go tlhaloganya • Dirisa matshwao a dipotso tse di thata • Lemoga tatelano ya tiriso ya dipaka puiso a a maleba sekao. Ke eng se o ka ditiragalo sekao. khutlwana, • Boeletsa tiriso ya se dirang? • Buisanang ka letshwao la tsiboso/ makopanyi go bontsha Diragatsa metshameko baanelwa, maitshetlego letshwao la potso tlhopho sekao. kgotsa e e bonolo ya go etsisa Dira tirwana ya • Dirisa dikgato tsa go Tlotlofoko mo tirisong Setlhangwa go tswa mo tekatlhaloganyo ka kwala • Mafoko a a tserweng bukakgakololong kgotsa setlhangwa (tiro ya Rekota mafoko le bokao mo ditlhangweng tse di dipadi /Faele ya Metswedi molomo kgotsa tiro e e jwa ona mo thanoding buisitsweng ka nako ya ya Morutabana kwalwang) ya gago puisokopanelo kgotsa • tlhama poloto/ tatelano Ikatise go buisa puiso ka nosi/mong • Kwala dipolelo o ya ditiragalo e e nang le • Buisetsa kwa godimo o dirisa mafoko kgotsa tlhaloganyo bontsha maikutlo le go ditlhaloso go bontsha • Kapodiso ya mafoko e tlhaloganya setlhangwa bokao jalo le jalo e utlwalang e bile e e • Buisetsa kwa godimo nepagetse o dirisa kapodiso e e Ikatise go reetsa le go nepagetseng, lebelo le bua go ikhumisa modumo (Tlhopha e le nngwe go Akanya ka setlhangwa ikatisa ka yona letsatsi se se buisitsweng ke lengwe le lengwe) . mong • Diragatsa leboko le le • Bapisa ditlhangwa tse khutshwane kgotsa di buisitsweng raeme kgotsa pina kgotsa karolo ya kgang • Tshameka motshameko o o bonolo wa puo • Neela le go diragatsa ditaelo / dikaelo • Tlotla dikgang tsa gago 62 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 31-32 Reetsa kgang Buisa kgang kgotsa Kwala tlhaloso ya Dira ka mafoko leboko kgotsa pina ditiragalo tse di Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a diragetseng ditlhangweng tsa Setlhangwa go tswa mo a tlwaelegileng ka sešwa tse e seng tsa bukakgakololong kgotsa Tlotla ditiragalo nepagalo o dirisa boammaaruri fela di dipadi /Faele ya Metswedi thanodi ya gago Kwala kgang e e utlwala jaaka tsa nnete/ ya Morutabana bonolo/temana mo • Dirisa mafoko a a dikgang tsa setso/tatelano • Pele ga puiso: letlhomesong felelang ka ditlhaka tse ya ditiragalo tsa gago/ bonelapele go tswa di tlhophilweng ditlhangwa tsa go lekelela • Dirisa kagego ya kgang mo setlhogong le / dikgang tsa nnete tsa mo Dira ka dipolelo ditshwantsho • Kopanya dipolelo botshelong mo temaneng e • Tlhaloganya le go dirisa • Dirisa ditogamaano Setlhangwa go tswa mo e agegileng, e maina (sekao. tšhoko) tsa go buisa sekao. go bukakgakololong kgotsa tlhaloganyega sentle, dirisa metlhala ya tiriso • Agelela mo tirisong ya dipadi /Faele ya Metswedi o dirisa maemedi, go bona bokao jwa maemeditho (sekao. ya Morutabana makopanyi le matshwao mafoko a mašwa wena, lona, bona, rona) a puo a a siameng. • Tlhaloganya dikgang • Buisanang ka • Dirisa matlhaodi a a • Dirisa paka e e maleba • Araba dipotso dikakanyo tse di farologaneng o dirisa thanodi go botlhokwa le dintlha tse • Botsa dipotso tse di netefatsa mopeleto le • Agelela mo tirisong ya dingwe maleba le go araba bokao jwa mafoko thuanyi sediri le thuanyi dipotso • Lemoga tatelano ya sedirwa (sekao o a mo Dirisa dikgato tse di dintlha rata) • Araba le go simolola latelang tsa go kwala ka go botsa dipotso tse • Tlhaola maitshetlego le tshegetso: Tlotlofoko mo tirisong di thata sekao. goreng baanelwa • Pele ga go kwala/go • Dirisa mafoko a ke sa…? Ke eng…? O • Araba dipotso tse di dira paakanyetsotiro a tserweng mo nagana jang…? bonolo le go simolola ditlhangweng tse di • Go kwala ditlhangwa go botsa dipotso tse buisitsweng ka nako ya tsa ntlha di thata sekao. goreng puisokopanelo kgotsa ke sa…? Ke eng…? O • Go boeletsa puiso ka nosi/mong nagana jang…? • Go tseleganya Dira tirwana ya • Go tlhotlha diphoso tekatlhaloganyo ka setlhangwa (tiro ya • Go tlhagisa molomo kgotsa e e kwalwang) Rekota mafoko le bokao jwa ona mo thanoding Ikatise go buisa ya gago • Buisetsa kwa godimo • Kwala dipolelo o o dirisa kapodiso ya dirisa mafoko kgotsa mafoko, morumo le ditlhaloso go bontsha tlhagiso ya maikutlo e e bokao, jalo le jalo maleba Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka mong kgotsa puisokopanelo • Buisanang ka setlhangwa se se ithutilweng PPKT 63
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 33-34 Tsaya karolo mo Buisa setlhangwa Kwala setlhangwa sa Dira ka mafoko dipuisanong tshedimosetso o dirisa Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thanodi go letlhomeso • Buisanang ka ditlhogo bukakgakololong kgotsa netefatsa mopeleto le tse di tlwaelegileng dipadi /Faele ya Metswedi • Tlhopha setlhogo se se bokao jwa mafoko ya Morutabana maleba • Refosana le go bontsha • Dira ka mafoko a go tlotla ba bangwe le • Pele ga puiso: go • Akaretsa kitso e e a nang le modumo dikakanyo tsa bona dira diponelopele ka maleba wa ditumanosi tse di se setlhangwa se ka khutshwane le tse di Ikatise go reetsa le go • Dirisa dikgato tse di tswang se bua ka ga leelele bua latelang tsa go kwala ka sona tshegetso: Dira ka dipolelo Tlhopha e le nngwe go • Araba dipotso ikatisa ka yona letsatsi • Pele ga go kwala/go • Dirisa maina lengwe le lengwe) . • Buisanang ka dira paakanyetsotiro • Agelela mo tirisong ya dikakanyo le dintlha • Diragatsa leboko le le • Go kwala ditlhangwa maemedi tse di kgethegileng/ khutshwane kgotsa tsa ntlha totobetseng tsa • Agelela mo tirisong ya raeme kgotsa pina botlhokwa • Go boeletsa matlhaodi • Tshameka motshameko Dira tirwana ya • Go tseleganya Tlotlofoko mo tirisong o o bonolo wa puo tekatlhaloganyo ka • Go tlhotlha diphoso • Dirisa mafoko a • Neela le go diragatsa setlhangwa (tiro ya a tserweng mo ditaelo /dikaelo molomo kgotsa e e • Go tlhagisa ditlhangweng tse di kwalwang) • Tlotla dikgang tsa gago Dirisa thanodi go buisitsweng ka nako ya Ikatise go buisa netefatsa mopeleto le puisokopanelo kgotsa bokao jwa mafoko puiso ka nosi/mong • Buisetsa kwa godimo o dirisa kapodiso ya Tlhama phousetara mafoko ka nepagalo, o buisa ka thelelo le • Akaretsa tshedimosetso tlhagiso ya maikutlo e e e e maleba maleba • Akaretsa setshwantsho Buisa le go tlhaloganya • Dirisa mekwalotlanyo/ phousetara difonto tsa bogolo jo bo • Pele ga puiso: farologaneng ka nonofo go buisana ka • Tlhagisa setlhangwa sa ditshwantsho bofelo se se phepa e • Ranola kitso bile se buisega • Buisanang ka Rekota mafoko le bokao setlhangwa jwa ona mo thanoding ya gago • Kwala dipolelo o dirisa mafoko kgotsa ditlhaloso go bontsha bokao jalo le jalo 64 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 35-36 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala tlhaloso ya Dira ka mafoko ditiragalo tse di (Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a diragetseng mo ditlhangweng tse e leng bukakgakololong kgotsa a tlwaelegileng ka letlhomesong dikgang tsa setso/tatelano dipadi /Faele ya Metswedi nepagalo o dirisa ya ditiragalo tsa gago/ ya Morutabana • Tlotla ditiragalo ka thanodi ya gago dikgang tsa nnete tsa mo tatelano • Pele ga puiso: • Dira ka bongwe le botshelong bonelapele go tswa • Dirisa thutapuo, bontsi jwa maina Setlhangwa go tswa mo mo setlhogong le tlotlofoko, mopeleto le Dira ka dipolelo bukakgakololong kgotsa ditshwantsho tshedimosetso tse di dipadi /Faele ya Metswedi maleba • Agelela mo go • Dirisa ditogamaano ya Morutabana tlhaloganyeng dipaka tsa go buisa sekao. go • Dirisa dikgato tse di • Lemoga poloto, dirisa metlhala ya tiriso latelang tsa go kwala ka • Agelela mo tirisong baanelwa le ditiragalo go bona bokao jwa tshegetso: ya mediriso sekao. mafoko a mašwa modirisokgonego • Araba dipotso • Pele ga go kwala/go (sekao. basetsana ba • Buisanang ka dira paakanyetsotiro Tlotla kgang ka ka otla basimane) dikakanyo tsa mafoko a gago go na le • Go kwala ditlhangwa botlhokwa le dintlha tse • Dirisa matlhalosi a nako tshegetso tsa ntlha dingwe (sekao. ka moso le • Tatelano ya ditiragalo e • Go boeletsa maabane) • Lemoga tatelano ya e tlhaloganyegang ditiragalo • Go tseleganya • Simolola go dirisa Ikatise go reetsa le go matlhalosi a felo (sekao. • Tlhaola maitshetlego le • Go tlhotlha diphoso bua go ya kwa) matlhalosi baanelwa • Go tlhagisa a nako (ka nako ya) (Tlhopha e le nngwe go • Araba le go simolola tlhalosi ya kopanelo (le) ikatisa ka yona letsatsi Dirisa thanodi go go botsa dipotso tse di lengwe le lengwe) . netefatsa mopeleto le Tlotlofoko mo tirisong thata sekao. goreng? Le bokao jwa mafoko • Diragatsa leboko le le gore o akanya jang? • Dirisa mafoko a khutshwane kgotsa Rekota mafoko le bokao a tserweng mo Buisa leboko/maboko raeme kgotsa pina jwa ona mo thanoding ditlhangweng tse di • Pele ga puiso: ya gago buisitsweng ka nako ya • Tshameka motshameko bonelapele go tswa puisokopanelo kgotsa o o bonolo wa puo • Kwala dipolelo o mo setlhogong le puiso ka nosi dirisa mafoko kgotsa • Neela le go diragatsa ditshwantsho ditlhaloso go bontsha ditaelo / dikaelo • Dirisa ditogamaano bokao jalo le jalo • Bua dikgang tsa gago tsa go buisa sekao. metlhala ya tiriso • Gopola ditiragalo kgotsa maitemogelo ka • Araba dipotso ka ga tatelano e e siameng leboko • Tlhagisa maikutlo a a tlhotlheletswang ke leboko • Buisanang ka morumo, go bapisa mafoko a a simololang ka medumo e e tshwanang Ikatise go reetsa le go bua • Buisetsa kwa godimo o dirisa kapodiso ya mafoko e e nepagetseng, o buisa ka thelelo le tlhagiso ya maikutlo e e maleba PPKT 65
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 5 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 37-38 Tsaya karolo mo Tlhama phousetara Dira ka mafoko puisanong • Akaretsa tshedimosetso • Dirisa thanodi go • Botsa le go araba e e maleba netefatsa mopeleto le dipotso bokao jwa mafoko • Akaretsa setshwantsho • Tlotla barutwana ba • Bongwe le bontsi jwa • Dirisa bogolo jwa bangwe maina mekwalotlanyo/difonto • Reetsa barutwana ka nonofo Dira ka dipolelo ba bangwe le go ba • Tlhagisa setlhangwa sa • Godisa tiriso ya rotloetsa go bua bofelo, se se buisegang makopanyi • Dirisa dipuo tse di e bile se le phepa • Dirisa matlhalosi a farologaneng mo Kwala setlhangwa sa mokgwa (sekao. ka polelong e le nngwe fa tshedimosetso o dirisa bonako, bonya) go tlhokagala letlhomeso Tlotlofoko mo tirisong Ikatise go reetsa le go • Tlhopha tshedimosetso bua • Dirisa mafoko a e e maleba a tserweng mo (Tlhopha e le nngwe go • Kwala temana e le ditlhangweng tse di ikatisa ka yona letsatsi nngwe go ya go di le buisitsweng ka nako ya lengwe le lengwe) . pedi ka setlhangwa puisokopanelo kgotsa • Diragatsa leboko le le puiso ka nosi/mong • Dirisa mopeleto le khutshwane kgotsa matshwao a puiso tse di raeme kgotsa pina nepagetseng le • Tshameka motshameko • Dirisa makopanyi o o bonolo wa puo • Kwala dikgato tsa go • Neela le go diragatsa kwala ka tshegetso ditaelo / dikaelo • Tlotla dikgang tsa gago 39-40 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG 66 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 1-2 Reetsa kgangkhutswe Buisa kgangkhutshwe Kwala temana ka Dira ka mafoko tshegetso/ka thuso Tlhopha go tswa mo Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a ditlhangweng tsa ditlhangweng tsa • Dirisa kagego a tlwaelegileng ka sešwa tse e seng tsa sešwa tse e seng tsa nepagalo o dirisa • Kwala polelo ya boammaaruri fela di boammaaruri fela di thanodi ya gago matseno e e maleba ka utlwala jaaka tsa nnete/ utlwala jaaka tsa nnete/ tshegetso • Agelela mo kitsong dikgang tsa setso/tatelano dikgang tsa setso/tatelano ya medumo go peleta ya ditiragalo tsa gago/ ya ditiragalo tsa gago/ • Dirisa makopanyi mafoko sekao. go aga ditlhangwa tsa go lekelela ditlhangwa tsa go lekelela • Kwala bokhutlo jo bo mafoko a a welang mo / dikgang tsa nnete tsa mo / dikgang tsa nnete tsa mo maleba ka tshegetso lesikeng le le lengwe go botshelong botshelong ya ka modumo kgotsa • Dirisa thutapuo e e Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo mokgwa wa tebego maleba, tlotlofoko, bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa mopeleto le • Agelela mo kitsong dipadi /Faele ya Metswedi dipadi /Faele ya Metswedi matshwao a puiso a a le tiriso ya mafoko ya Morutabana ya Morutabana nepagetseng a a bonwang • Araba dipotso go • Pele ga puiso ka kgapetsakgapetsa Kwala dikgato tsa go bontsha go tlhaloganya tshegetso/ka thuso: mo tikologong le a a kwala ka tshegetso go dira diponelopele dirisiwang thata. • Tlhagisa maikutlo a pele ka setlhogo le Tlhagisa gago ka ga kgang Dira ka dipolelo ditshwantsho • Sekaseka dikakanyo Ikatise go reetsa le go • Tlhaloganya le go • Dirisa ditogamaano tsa bua go ikhumisa • Kwala ditlhangwa tsa dirisa bontsi jwa maina go buisa sekao. go dira ntlha (sekao. buka, dibuka) (Tlhopha e le nngwe go diponelopele, go dirisa ikatisa ka yona letsatsi medumo, ditshwantsho • Boeletsa • Agelela mo tirisong ya lengwe le lengwe) . le metlhala ya tiriso maemeditho (sekao • Tseleganya Nna, wena, rona, bona) • Diragatsa leboko • Buisanang ka tlotlofoko e ntšhwa go tswa mo • Kwala setlhangwa sa • Agelela mo tirisong ya • Tshameka motshameko bofelo setlhangweng se se thuanyisediri le thuanyi wa puo buisitsweng • Tlhagisa setlhangwa sa sedirwa • Neela le go sala ditaelo/ bofelo se se buisegang • Buisa ka setlhogo le • Godisa go tlhaloganya dikaelo morago sa tiro e e phepa maitshetlego tiriso ya dipaka • Buisanang ka setlhogo Rekota mafoko le bokao • Araba dipotso tse di Tlotlofoko mo tirisong bonolo ka kgang jwa ona mo thanoding ya gago • Tlhopha mafoko a a Ikatise go buisa tserweng go tswa mo • Kwala dipolelo o ditlhangweng tse di • Buisetsa kwa godimo dirisa mafoko kgotsa buisitsweng ka nako ya o lwela go kapodisa ditlhaloso go bontsha puisokopanelo kgotsa mafoko ka nepagalo, go bokao jalo le jalo puiso ka nosi/mong buisa ka thelelo, le go tlhagisa maikutlo PPKT 67
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 3-4 Tsweletsa puisano Buisa tatelano ya Kwala kitsiso kgotsa Dira ka mafoko ka setlhangwa se se ditiragalo tsa kanelo molaetsa o o bonolo wa • Dirisa thanodi go tlwaelegileng (sekao kgotsa tlhaloso tse di morutwana ka nosi netefatsa mopeleto le mmele le boitekanelo) bonolo Gatelela diponagalo tsa bokao jwa mafoko • Botsa le go araba Setlhangwa go tswa mo kitsiso kgotsa molaetsa • Dirisa kitso ya tatelano dipotso bukakgakololong kgotsa wa morutwana ka nosi ya dialefabete le dipadi /Faele ya Metswedi • Tlotla barutwana ba • Dirisa letlhomeso ditlhaka tsa ntlha tsa ya Morutabana bangwe ka go ba reetsa mafoko go bona mafoko • Fitlhisa molaetsa mo • Pele ga puiso ka mo thanoding Ikatise go reetsa le go mothong yo o maleba tshegetso/ka thuso: bua go ikhumisa • Kgaoganya mafoko go dira diponelopele • Tseleganya setlhangwa a maleele ka dinoko (Tlhopha e le nngwe go pele ka setlhogo le sa gago ka tshegetso/ sekao. pho-lo-go-lo ikatisa ka yona letsatsi ditshwantsho ka thuso ka go siamisa lengwe le lengwe) . thutapuo, matshwao Dira ka dipolelo • Dirisa ditogamaano a puiso le diphoso tsa • Diragatsa leboko tsa go buisa sekao. go • Agelela mo go mopeleto dira diponelopele, go tlhaloganyeng tiriso ya • Tshameka motshameko dirisa ditshwantsho ka Kwala dikgato tsa go dipaka wa puo kelotlhoko le go dirisa kwala ka tshegetso • Agelela mo go • Buisanang ka setlhogo metlhala ya tiriso • Sekaseka dikakanyo tlhaloganyeng tiriso ya se se tlwaelegileng • Buisanang ka tlotlofoko dipaka • Kwala ditlhangwa tsa e ntšhwa go tswa mo ntlha • Agelela mo tirisong ya setlhangweng se se matlhalosi le matlhaodi buisitsweng • Boeletsa Tlotlofoko mo tirisong • Araba dipotso tse di • Tseleganya bonolo ka etlhangwa • Dirisa mafoko a • Kwala setlhangwa sa a tserweng mo Dira tirwana ya bofelo ditlhangweng tse di tekatlhaloganyo ka • Tlhagisa setlhangwa sa buisitsweng ka nako ya setlhangwa (tiro ya bofelo se se buisegang puisokopanelo kgotsa molomo kgotsa e e sa tiro e e phepa puiso ka nosi/mong kwalwang) Akanya ka setlhangwa Rekota mafoko le bokao se se buisitsweng ka jwa ona mo thanoding nako ya puiso ka nosi/ ya gago mong kgotsa puiso ka • Kwala dipolelo o bobedi dirisa mafoko kgotsa • Abelana ka dikakanyo ditlhaloso go bontsha ka setlhangwa bokao jalo le jalo 68 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 5-6 Reetsa kgang Buisa setlhangwa Kwala ka go Dira ka mafoko itshekatsheka sekao. Tlhopha go tswa mo Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a kwala bukatsatsi o ditlhangweng tsa ditlhangweng tsa sešwa/ a tlwaelegileng ka dirisa letlhomeso sešwa tse e seng tsa dikgang tsa setso/tatelano nepagalo o dirisa boammaaruri fela di ya ditiragalo tsa gago/ • Itsise le go buisana thanodi ya gago utlwala jaaka tsa nnete/ ditlhangwa tsa go lekelela ka diponagalo tsa • Dirisa kitso ya tatelano dikgang tsa setso/tatelano / dikgang tsa nnete tsa mo bukatsatsi ya dialefabete le ya ditiragalo tsa gago/ botshelong • Dirisa letlhomeso ditlhaka tsa ntlha tsa ditlhangwa tsa go lekelela Setlhangwa go tswa mo mafoko go bona mafoko / dikgang tsa nnete tsa mo • Dirisa mokgwa o o sa bukakgakololong kgotsa mo thanoding botshelong tlhomamang dipadi /Faele ya Metswedi Dira ka dipolelo Setlhangwa go tswa mo ya Morutabana • Tlotla ditiragalo ka bukakgakololong kgotsa tatelano • Agelela mo tirisong ya • Pele ga puiso ka dipadi /Faele ya Metswedi maemeditho (sekao. tshegetso/ka thuso: • Dirisa makopanyi ya Morutabana Nna, wena, rona, bona) go dira diponelopele • Dirisa thutapuo, • Sobokanya kgang ka pele ka setlhogo le • Tlhaloganya le go dirisa tlotlofoko, mopeleto le tshegetso ditshwantsho madiri go tlhalosa tiro matshwao a puiso tse di • Tlhaloganya dipotso tse • Dirisa ditogamaano tsa maleba • Agelela mo tirisong ya di bonolo go buisa sekao. go dira matlhalosi a felo (mo, Rekota mafoko le bokao diponelopele, go dirisa kwa, mo godimo) Ikatise go reetsa le go jwa ona mo thanoding medumo le metlhala ya bua go ikhumisa ya gago • Dirisa makopanyi go tiriso bontsha go oketsa, (Tlhopha e le nngwe go • Kwala dipolelo o • Buisanang ka tlotlofoko sekao. (le) go bontsha ikatisa ka yona letsatsi dirisa mafoko kgotsa e ntšhwa go tswa mo tatelano sekao. morago, lengwe le lengwe) . ditlhaloso go bontsha setlhangweng se se pele) bokao jalo le jalo • Diragatsa leboko kgotsa buisitsweng • Dirisa dipotso sekao. karolo ya leboko • Araba dipotso ka mang?, eng?, le-ng? • Tshameka motshameko setlhangwa sefe? gore eng?, jang? wa puo Ikatise go buisa • Dirisa ditlhakakgolo • Buisanang ka setlhogo fa o dirisa mainatota, • Buisetsa kwa godimo se se tlwaelegileng maina go ya ka maemo o lwela go kapodisa a batho, ditlhakaina tsa • Buisang ka setlhogo se mafoko sentle, go buisa batho se tlwaelegileng ka thelelo, bonako le go tlhagisa maikutlo Tlotlofoko mo tirisong Akanya ka setlhangwa • Dirisa mafoko a se se buisitsweng ka a tserweng mo nako ya puiso ka nosi/ ditlhangweng tse di mong kgotsa puiso ka buisitsweng ka nako ya bobedi puisokopanelo kgotsa di puiso ka nosi/mong • Buisanang ka maikutlo a lona PPKT 69
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 7-8 Reetsa le go buisana ka Buisa setlhangwa sa Feleletsa Dira ka mafoko ditaelo tse di bonolo tsamaiso sekao. ditaelo, Setlhangwapono sekao. • Dirisa thanodi go dithalo/ditshwantsho/ • Araba ditaelo tse di Setlhangwapono sekao. netefatsa mopeleto le dikerafo bonolo ka go dirisa dithalo/ditshwantsho/ bokao jwa mafoko ditaelo tse di bonolo dikerafo/dinepe • Tlaleletsa ka maina a a Dira ka dipolelo a maleba • Dirisa makopanyi Setlhangwa go tswa mo • Dirisa modirisotaelo bukakgakololong kgotsa • Akaretsa tshedimosetso • Dirisa thulagano e e dipadi /Faele ya Metswedi e e maleba • Simolola go dirisa nepagetseng ya Morutabana matlhaodi a palo sekao. • Dirisa mafoko a a Ikatise go reetsa le go nngwe, pedi, tharo • Pele ga puiso ka botlhokwa/tharabololo bua go ikhumisa tshegetso/ka thuso: • Dirisa modirisokganetso Rekota mafoko le bokao (Tlhopha e le nngwe go go dira diponelopele sekao. Ga ke na yona; jwa ona mo thanoding ikatisa ka yona letsatsi pele ka setlhogo le Ga ba tsamaya ya gago lengwe le lengwe) . ditshwantsho • Dirisa ‘tshwanetse’ go • Kwala dipolelo o • Diragatsa leboko kgotsa • Dirisa ditogamaano tsa bontsha pateletsego dirisa mafoko kgotsa pina/ karolo ya kgang go buisa ka tshegetso ditlhaloso go bontsha • Dirisa paka tsweledi • Tshameka motshameko • Buisanang ka bokao jalo le jalo • Simolola go dirisa wa puo diponagalo dingwe tsa matlhalosi go botsha ditlhangwapono • Neela le go sala ditaelo/ lefelo (kwa go) ; nako dikaelo morago • Ranola tshedimosetso (ka ya) ; tlhalosi ya mo setlhangweng sa kopanelo (le) • Buisanang ka setlhogo pono • Tlhaloganya le go dirisa • Sala ditaelo morago modiriso kganetso Ikatise go buisa Tlotlofoko mo tirisong • Buisetsa kwa godimo • Dirisa mafoko a o lwela go kapodisa a tserweng mo mafoko sentle, go buisa ditlhangweng tse di ka thelelo, ka lebelo buisitsweng ka nako ya le le siameng le go puisokopanelo kgotsa tlhagisa maikutlo ka puiso ka nosi/mong nepagalo • Dirisa makaelago-ngwe Dira tirwana ya (mafoko a a nang le tekatlhaloganyo ka bokao jo bo tshwanang) setlhangwa (tiro ya molomo kgotsa e e kwalwang) Dira malepa a mafoko go ikhumisa • Dirisa tlotlofoko e e maleba • Peleta mafoko sentle • Tlhalosa bokao jwa mafoko/go a dirisa mo dipolelong 70 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 1 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 9-10 Reetsa maboko/dipina Buisa maboko Kwala tlhaloso Dira ka mafoko ya motho, dilo, Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a diphologolo, dijalo, bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa a tlwaelegileng ka mafelo jalo le jalo dipadi /Faele ya Metswedi dipadi /Faele ya Metswedi nepagalo o dirisa ya Morutabana ya Morutabana • Tlhopha diteng tse di thanodi ya maleba • Dirisa tlhaloso ya • Buisanang ka setlhogo Dira ka dipolelo molomo go tlhaola le kgangkgolo • Tsepama mo tlhalosong • Tlhaloganya le go dirisa batho le dilo ya popego • Tlhaloganya dingwe marui sekao. matlho a Tshameka motshameko tsa diponagalo tsa • Kwala ka boitlhamedi, ga Mmalethabo wa puo go ikhumisa poko sekao. morumo, o dirisa matlhaodi le • Dirisa mefuta e e poeletsomodumo matlhalosi • Neela le go sala ditaelo farologaneng ya morago ka nepagalo • Buisanang ka tlotlofoko • Tseleganya sekwalwa matlhaodi e ntšhwa go tswa mo sa gago, o siamise • Refosana go tsaya • Agelela mo tirisong ya setlhangweng se se diphoso tsa mopeleto karolo dipaka buisitsweng Rekota mafoko le bokao • Fetsa motshameko ka Tlotlofoko mo tirisong • Dirisa thanodi jwa ona mo thanoding nako e e neetsweng ya gago • Dirisa mafoko a Dira tirwana ya a tserweng mo tekatlhaloganyo ka • Kwala dipolelo o ditlhangweng tse di setlhangwa (tiro ya dirisa mafoko kgotsa buisitsweng ka nako ya molomo kgotsa e e ditlhaloso go bontsha puisokopanelo kgotsa kwalwang) bokao jalo le jalo puiso ka nosi/mong Ikatise go buisa Kwala dikgato tsa go • Dirisa mainatswako kwala ka tshegetso • Buisetsa kwa godimo sekao. kgosimore o lwela go kapodisa • Sekaseka dikakanyo mafoko sentle, go buisa • Kwala ditlhangwa tsa ka thelelo, le go tlhagisa ntlha maikutlo • Boeletsa • Tseleganya • Kwala setlhangwa sa bofelo • Tlhagisa setlhangwa sa bofelo se se buisegang sa tiro e e phepa PPKT 71
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 11-12 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala kgang e e bonolo Dira ka mafoko o dirisa letlhomeso (Tlhopha go tswa Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a mo ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa • Dirisa kagego a tlwaelegileng ka sešwa tse e seng tsa dipadi /Faele ya Metswedi nepagalo o dirisa • Kwala polelo e e boammaaruri fela di ya Morutabana thanodi ya gago maleba ya matseno utlwala jaaka tsa nnete/ • Pele ga puiso: buisa Dira ka dipolelo dikgang tsa setso/tatelano • Dirisa makopanyi le go buisana ka ya ditiragalo tsa gago/ • Simolola go tlhaloganya setlhogo le go lebelela • Dirisa matlhaodi ditlhangwa tsa go lekelela maina a a tlhokang ditshwantsho • Kwala bokhutlo jo bo / dikgang tsa nnete tsa bongwe sekao. mathe, mo botshelong/ditlhangwa • Dirisa ditogamaano tsa maleba metsi tsa di senang nnete tsa go buisa sekao. go dira • Tsepama mo • Agelela mo tirisong ya hisetori) diponelopele o dirisa setlhogong masupi sekao. e, ele, metlhala ya tiriso Setlhangwa go tswa mo • Golaganya dipolelo go tsele) bukakgakololong kgotsa • Buisanang ka tlotlofoko nna temana o dirisa • Agelela mo tirisong ya dipadi /Faele ya Metswedi e ntšhwa maemedi, makopanyi le matlhaodi fa pele ga ya Morutabana • Tlhaola tatelano ya matshwao a a siameng leina sekao. e nnye • Araba dipotso tsa bokao ditiragalo, maitshetlego • Dirisa thutapuo e e ntšwa jo bo tlhamaletseng le baanelwa (sekao. maleba, tlotlofoko, • Simolola ka tiriso ya go tlhalosa maikutlo a mopeleto, matshwao a • Lemoga tshedimosetso madirimatswa sekao. baanelwa le go bua ka puiso a a nepagetseng e e botlhokwa epa, epile mabaka a a tlholang • Tlotla le go boeletsa ditiro tsa bona) • Dirisa thanodi go • Agelela mo go dikgang netefatsa mopeleto le tlhaloganyeng le go • Tlhagisa lebaka le bokao jwa mafoko dirisa pakajaanong Ikatise go reetsa le go sepheto bua Kwala temana go • Go simolola go dirisa • Dirisa thanodi tlhagisa le go tlhalosa modiriso kgonego “ba (Tlhopha e le nngwe go kakanyo Dira tirwana ya ka” ikatisa ka yona letsatsi tekatlhaloganyo ka • Kwala dipolelo di le 2 go lengwe le lengwe) . Tlotlofoko mo tirisong setlhangwa (tiro ya ya go di le 3 • Diragatsa leboko molomo kgotsa e e • Dirisa mafoko a kwalwang) • Tlhopha tshedimosetso a tserweng mo • Tshameka motshameko e e botlhokwa ditlhangweng tse di wa puo Ikatise go buisa • Neela dikakanyo tsa buisitsweng ka nako ya • Neela le go sala ditaelo/ • Buisetsa kwa godimo gago puisokopanelo kgotsa dikaelo morago o lwela go kapodisa puiso ka nosi/mong mafoko ka nepagalo, go • Neela tlhaloso e e • Buisanang ka setlhogo bontshang botlhale buisa ka thelelo, le go tlhagisa maikutlo Rekota mafoko le bokao Akanya ka setlhangwa jwa ona mo thanoding se se buisitsweng ka ya gago nako ya puiso ka nosi/ • Kwala dipolelo o mong kgotsa puiso ka dirisa mafoko kgotsa bobedi ditlhaloso go bontsha • Neela dikakanyo le bokao jalo le jalo go amanya dibuka le • Dirisa dikgato tsa go botshelo jwa gago kwala ka tshegetso • Sekaseka dikakanyo • Kwala ditlhangwa tsa ntlha • Boeletsa • Tseleganya • Kwala setlhangwa sa bofelo • Tlhagisa setlhangwa sa bofelo se se buisegang sa tiro e e phepa 72 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 13-14 Reetsa tlhaloso ya dilo, Buisa Setlhangwa sa Kwala tlhaloso/ temana/ Dira ka mafoko diphologolo, dijalo, tshedimosetso sekao. dipolelo ka dilo, • Dirisa thanodi go mafelo go tswa mo dirutweng tse diphologolo, dijalo, netefatsa mopeleto le Setlhangwa go tswa dingwe mafelo bokao jwa mafoko mo bukakgakololong / Setlhangwa go tswa • Akaretsa dintlha • Gatelela bongwe le Faele ya Metswedi ya mo bukakgakololong / tse di maleba tse di bontsi jwa maina Morutabana Faele ya Metswedi ya totobetseng Dira ka dipolelo • Tlhaola gore ke eng Morutabana • Tlhalosa setlhangwa • Dirisa maina a a nang • Tlhalosa gore se • Pele ga puiso: go ka mokgwa o se le bontsi (sekao. dirisediwa eng buisana ka setlhogo tlhagelelang ka ona marukgwe, dikgomo) ka tshegetso le go • Dirisa masupi a a • Farologanya dikarolo go • Simolola go dirisa boeletsa tlotlofoko e e maleba tswa mo potokweng thuanyirui (sekao. wa botlhokwa • Taka le go neela • Dirisa tlotlofoko e e me, sa gago, ya rona) • Buisa temana le go maleba setlhangwa maina • Dirisa mefuta e e tlhaola polelo ya • Dirisa tlotlofoko e e • Matshwao a puiso a a farologaneng ya setlhogo tsamaisanang le dirutwa maleba matlhaodi • Araba dipotso ka tse dingwe • Kwala ditlhangwa tsa • Dirisa matlhalosi a setlhangwapono sekao. Ikatise go reetsa le go ntlha, go amogela mokgwa (sekao. ka kerafo, dithalo le bua pegelo, tseleganya le bonako, ka bonya manane go kwala gape (Tlhopha e le nngwe go Akanya ka setlhangwa • Godisa go tlhaloganya ikatisa ka yona letsatsi Tlhama, taka le go neela le tiriso ya makopanyi se se buisitsweng ka lengwe le lengwe) . ditlhangwapono maina a a bontshang go nako ya puiso ka nosi/ sekao. ditšhate/manane/ koketsego, tatelano le • Diragatsa leboko mong kgotsa puiso ka dithalo, dimmepe tsa go se tshwane bobedi • Tshameka motshameko tlhaloganyo/ dimmepe/ wa puo • Sobokanya se ba se Tlotlofoko mo tirisong dikerafo ditshwantsho / buisitseng ka dipolelo di dithulagano • Dirisa mafoko a • Neela le go sala ditaelo/ le mmalwa a tserweng mo dikaelo morago • Dirisa tshedimosetso go ditlhangweng tse di • Buisanang ka setlhogo tswa mo setlhangweng buisitsweng ka nako ya se se kwadilweng puisokopanelo kgotsa kgotsa setlhangwapono puiso ka nosi/mong • Akaretsa dintlha tse di totobetseng • Dirisa mafoko a a botlhokwa • Dirisa ditaelo tse di maleba Rekota mafoko le bokao jwa ona mo thanoding ya gago • Kwala dipolelo o dirisa mafoko kgotsa ditlhaloso go bontsha bokao jalo le jalo Dirisa dikgato tsa go kwala ka tshegetso • Sekaseka dikakanyo • Kwala ditlhangwa tsa ntlha • Boeletsa • Tseleganya • Kwala setlhangwa sa bofelo • Tlhagisa setlhangwa sa bofelo se se buisegang sa tiro e e phepa PPKT 73
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 15-16 Reetsa tatelano ya Buisa dikgang Kwala lekwalo la gago le Dira ka mafoko ditiragalo tsa mong ka le bonolo Tlhopha go tswa mo • Peleta mafoko a a • Tlhaola dikakanyo tse di ditlhangweng tsa • Itsise diponagalo tsa tlwaelegileng sentle, o botlhokwa le batho sešwa tse e seng tsa lekwalo la botsalano dirisa thanodi ya gago boammaaruri fela di • Araba dipotso ka se se • Dirisa kagego Dira ka dipolelo utlwala jaaka tsa nnete/ diragetseng la ntlha, dikgang tsa setso/tatelano • Dirisa mokgwa o o sa • Dirisa kagego e e la bobedi jalo le jalo o ya ditiragalo tsa gago/ tlhomamang tlwaelegileng ya madiri gakologelwa ditiragalo ditlhangwa tsa go lekelela sekao. rema, remile tse di tshwanang • Kwala bonnye ditemana / dikgang tsa nnete tsa mo di le pedi tse di • Dirisa dipopi tsa madiri Etsisa maemo a a botshelong/tsa hisetori tse khutshwane sekao. go, a , tla, ba ne) tlwaelegileng di se nang nnete) • Dirisa tlotlofoko e • Simolola go dirisa • Dirisa puo le ditiro tse di Setlhangwa go tswa mo ntšhwa le matshwao a makopanyi go bontsha maleba bukakgakololong kgotsa puiso a a ithutilweng pharologano mo tirisong dipadi /Faele ya Metswedi • Rulaganya diteng ka (mme) lebaka (gonne) ya Morutabana • Dirisa thutapuo tolamo lebaka (gore) e e e maleba, • Pele ga puiso: go Ikatise go reetsa le go tlotlofoko, mopeleto Tlotlofoko mo tirisong dira ponelopele go bua go ikhumisa le matshwao a puiso tswa mo setlhogong • Dirisa mafoko a a a nepagetseng le (Tlhopha e le nngwe go le ditshwantsho ka a tserweng mo kgaoganyo ya ditemana ikatisa ka yona letsatsi tshegetso ditlhangweng tse di lengwe le lengwe) . Dirisa dikgato tsa go buisitsweng ka nako ya • Buisa go bona dintlha kwala ka tshegetso puisokopanelo kgotsa • Diragatsa leboko le go dirisa metlhala ya puiso ka nosi/mong tiriso go bona bokao • Sekaseka dikakanyo • Tshameka motshameko • Dirisa malatodi (mafoko wa puo • Tlhaloganya tlotlofoko • Kwala ditlhangwa tsa a a nang le bokao jo bo ntlha • Tlotla kgotsa boeletsa • Araba dipotso tse farologaneng sekao. dikgang di bonolo ka kgang • Boeletsa godimo/tlase) (sekao. molaetsa le • Tseleganya maitshetlego) • Kwala setlhangwa sa Ikatise go buisa bofelo • Buisetsa kwa godimo • Tlhagisa setlhangwa sa o lwela go kapodisa bofelo se se buisegang mafoko sentle, go buisa sa tiro e e phepa ka thelelo, le go tlhagisa maikutlo Rekota mafoko le bokao jwa ona mo thanoding Buisa ditlhangwa tsa ya gago gago le tsa tirisano sekao. bukatsatsi ya • Kwala dipolelo o gago kgotsa lekwalo dirisa mafoko kgotsa ditlhaloso go bontsha • Tshwaela ka bokao jalo le jalo dikakanyokgolo • Buisetsa go bona dintlha le go lemoga mokgwa o o sa tlhomamang • Tshwaela ka kagego le matseno Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka nosi/ mong kgotsa puiso ka bobedi • Amanya se o se buisitseng le botshelo jwa gago 74 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO 6 KGWEDITHARO 2 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (TIRO YA MOLOMO) melawana 17-18 Dira dipatlisiso tsa Buisa ditlhangwapono Tlhama lenaane la Dira ka mafoko phaposiborutelo sekao. tsa tshedimosetso dipotso (dipotsolotso) le • Dirisa thanodi go go dira dipotsotherisano sekao. mananeo a go le bonolo netefatsa mopeleto le ka barutwana ka ena) go ithuta le a thelebišene le • Kwala dipotso tse di bokao jwa mafoko rekota dikarabo tsa bona ditšhate/manaane/dithalo/ tlhaloganyegang mo tšhateng kgotsa mo dimmepe tsa tlhaloganyo/ • Mafoko a a nang le kerafong dimmepe/ditshwantsho/ • Tlogela diphatlha tsa modumo wa tumanosi dikerafo dikarabo e telele (sekao bona, • Botsa le go araba loma) dipotso Setlhangwa go tswa mo • Dirisa kagego ya bukakgakololong kgotsa dipotso ka nepagalo Dira ka dipolelo • Tshwara ditherisano ka boikobo dipadi /Faele ya Metswedi Kwala temana go • Dirisa dipopi tsa madiri ya Morutabana tlhagisa le go tlhalosa sekao. go, a , tla, ba ne • Rekota tshedimosetso kakanyo ka nepagalo • Pele ga puiso: go • Agelela mo go buisana ka setlhogo le • Kwala dipolelo di le tlhaloganyeng le go • Dirisa kagego sentle go boeletsa tlotlofoko e 3 go ya go di le 4 ka dirisa pakatlang • Dirisa mafoko a a e botlhokwa tshegetso • Simolola go dirisa dipopi botlhokwa • Buisa temana le go • Tlhopha tshedimosetso tsa go bontsha kgonego Tsweletsa puisano tlhaola kakanyokgolo le e e botlhokwa “tla” “tshwanetse” go ka setlhogo se se polelo ya setlhogo • Neela dikakanyo tsa bontsha pateletsego tlwaelegileng go • Araba dipotso ka gago • Simolola go dirisa ikhumisa ka puo setlhangwapono matlhalosi • Neela tlhaloso e e • Reetsa le go neela • Tlodisa matlho mo tlhaloganyegang ka Tlotlofoko mo tirisong barutwana ba bangwe setlhangweng go bona botlhale tšhono ya go bua • Dirisa mafoko a tshedimosetso e e Dirisa dikgato tsa go a tserweng mo • Botsa le go araba kgethegileng kwala ka tshegetso ditlhangweng tse di dipotso Dira tirwana ya buisitsweng ka nako ya • Sekaseka dikakanyo • Neela kakanyo sekao. tekatlhaloganyo ka puisokopanelo kgotsa goreng o nagana • Kwala ditlhangwa tsa puiso ka nosi/mong setlhangwa (tiro ya gore…? ntlha molomo kgotsa e e • Malatodi (mafoko a a kwalwang) • Boeletsa nang le bokao jo bo Ikatise go buisa • Tseleganya farologanang sekao. • Buisetsa kwa godimo • Kwala setlhangwa sa robala/tsoga) o lwela go kapodisa bofelo mafoko ka nepagalo, go • Tlhagisa setlhangwa sa buisa ka thelelo, le go bofelo se se buisegang tlhagisa maikutlo sa tiro e e phepa Rarabolola malepa a Rekota mafoko le bokao mafoko go ikhumisa ka jwa ona mo thanoding puo ya gago • Dirisa tlotlofoko e e • Kwala dipolelo o maleba dirisa mafoko kgotsa • Peleta mafoko ka ditlhaloso go bontsha nepagalo bokao jalo le jalo • Tlhalosa bokao jwa mafoko/go a dirisa mo dipolelong • Dirisa thanodi Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka nosi/ mong kgotsa puiso ka bobedi • Bapisa dibuka le ditlhangwa tse di buisitsweng 19-20 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG PPKT 75
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 21-22 Reetsa tlhaloso ya Buisa kgang Kwala bukatsatsi Dira ka mafoko mafelo, diphologolo, Setlhangwa go tswa mo • Tlhopha diteng tse di • Peleta mafoko a a dijalo, dilo jalo le jalo bukakgakololong kgotsa maleba tsa setlhogo tlwaelegileng nepagalo Setlhangwa go tswa mo dipadi /Faele ya Metswedi o dirisa thanodi ya gago • Dirisa popego e bukakgakololong kgotsa ya Morutabana e maleba jaaka • Tlaleletsa go dirisa dipadi /Faele ya Metswedi • Pele ga puiso: go letlhomeso bontsi ya Morutabana dira diponelopele • Kwala ditiragalo go Dira ka dipolelo • Supa mafelo ka setlhogo le ya ka thulagano e e ditshwantsho • Agelela mo tirisong ya • Lemoga tshedimosetso nepagetseng mainatota sekao. ka go e e botlhokwa mo • Tlhalosa diponagalo tsa • Dirisa makopanyi dirisa ditlhakakgolo tšhateng/lenaneng setlhangwa • Dirisa thutapuo e e • Agelela mo tirisong ya • Tlhaola tshwano le • Dirisa ditogamaano e maleba, lotlofoko, dipaka pharologano tsa go buisa sekao. go mopele-to le dirisa metlhala ya tiriso • Dirisa “tla “ go bontsha Ikatise go reetsa le go matshwao a puiso go bona bokao le go selo se se tla diragalang bua go ikhumisa a a nepagetseng le itseela tshwetso sekao. Go tla nna le kgaoganyo ya ditemana (Tlhopha e le nngwe go diphefo tse di maatla • Araba dipotso ka kgang ikatisa ka yona letsatsi Dirisa dikgato tsa go gompieno lengwe le lengwe) . • Tlhaola le go buisana kwala ka tshegetso • Simolola go dirisa ka maitshetIego le • Diragatsa leboko • Sekaseka dikakanyo makopanyi go bontsha baanelwa lebaka le sepheto (gore • Tshameka motshameko • Kwala ditlhangwa tsa • Tlhalosa lebaka le go) wa puo ntlha sepheto mo kgannye, Tlotlofoko mo tirisong • Neela le go sala ditaelo/ sekao. go diragetse • Boeletsa dikaelo morago eng? Leng? Goreng • Dirisa mafoko a • Tseleganya o nagana jalo kgotsa a tserweng mo • Akanya maitemogelo ke eng se o naganang • Kwala setlhangwa sa ditlhangweng tse di kgotsa ditiragalo ka gore se diragetse….? bofelo buisitsweng ka nako ya tatelano e e siameng, o puisokopanelo kgotsa dirisa makopanyi Buisa makwalo a a • Tlhagisa setlhangwa sa puiso ka nosi/mong bonolo a gago go bofelo se se buisegang ikhumisa ka puo sa tiro e e phepa • Makaelagongwe (mafoko a a nang le • Tlhaola dikakanyokgolo Rekota mafoko le bokao bokao jo bo tshwanang jwa ona mo thanoding • Araba dipotso tsa sekao. tsididi/maruru) ya gago tshedimosetso ka tlhamalalo • Kwala dipolelo o dirisa mafoko kgotsa • Tlhaola diponagalo ditlhaloso go bontsha tsa setlhangwa sekao. bokao jalo le jalo letlha, ditumediso tsa lekwalo 76 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 23-24 Reetsa puo e e bonolo Buisa setlhangwapono Kwala Setlhangwapono Dira ka mafoko ka ntlha nngwe sa tshedimosetso sekao. sa tshedimosetso sekao. • Go dirisa thanodi go ditšhate/manane/ dithalo , ditšhate/manane/ dithalo, • Botsa le go araba netefatsa mopeleto le dimmepe tsa tlhaloganyo/ dimmepe tsa tlhaloganyo/ dipotso tse di bonolo bokao jwa mafoko dimmepe/dikerafo dimmepe/dikerafo • Buisana ka ditshwantsho ditshwantsho Go dira ka dipolelo kakanyokgolo Setlhangwa go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Go dirisa kagego ya • Neela dikgopolo bukakgakololong kgotsa bukakgakololong kgotsa bong sekao kgomo/ dipadi /Faele ya Metswedi dipadi /Faele ya Metswedi pholo • Tlotla barutwana ba ya Morutabana ya Morutabana bangwe ka go ba reetsa • Go aga tiriso ya • Pele ga puiso: tlodisa • Buisa setlhangwa se se matlhaodi pele ga leina Bua ka ntlha nngwe matlho go bona ditlha tlhophilweng sekao e nnye ntšwa morago ga go ipaakanya tse di botlhokwa • Dirisa tshedimosetso go • Go aga tiriso ya • Tlhopha setlhogo le • Botsa dipotso tswa mo setlhangweng thuanyisedirwa sekao diteng tse di maleba go taka le neela Mosimane o a mo rata • Tlhopha dintlha tse • Tsepama mo setlhangwapono di maleba tse di • Go aga tiriso ya dipaka setlhogong matshwao/maina sekao. totobetseng go araba ditšhate/manane/ Tlotlofoko mo tirisong • Rulaganya diteng ka dipotso dikerafo tatelano • Go dirisa mafoko • Dira tshobokanyo ya Fetolela setlhangwa a a tserweng mo setlhangwa ka mmepe go nna kerafo sekao. ditlhangweng tse wa tlhaloganyo/ tlhopho o dirisa dintlha tsa di buisitsweng ka ya setlhangwa tshedimosetso tse o di kopanelo kgotsa di Dira tirwana ya kgobokantsweng buisitswe ke mong tekatlhaloganyo ka • Fetolela tshedimosetso • Go aga mafoko a a setlhangwa (tiro ya go nna mo kagegong ya welang mo lesikeng le molomo kgotsa e e kerafo kgotsa manane le lengwe sekao buka kwalwang) le tsebe kgotsa pene le • Ranola tshedimosetso Ikatise go buisa pampiri kgotsa komiki Kwala pegelo e lepirinki • Buisetsa kwa godimo khutshwane mo o lwela go kapodisa letlhomesong ka mafoko sentle, go buisa tshedimosetso e e ka thelelo, le go tlhagisa kgobokantsweng maikutlo • Tlhatlhoba tshedimosetso ka tshegetso • Dirisa kagego pegelo ya pegelo e e maleba PPKT 77
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 25-26 Reetsa pina/leboko le le Buisa maboko kgotsa Kwala temana e e Dira ka mafoko bonolo dipina bonolo o dirisa dikgato • Peleta mafoko a tsa go kwala ka Setlhangwa go tswa mo • Pele ga puiso: go a tlwaelegileng ka tshegetso bukakgakololong kgotsa dira diponelopele nepagalo o dirisa dipadi /Faele ya Metswedi pele ka setlhogo le • Tlhopha diteng tse di thanodi ya gago ya Morutabana ditshwantsho ngokang • Khutshwafatsa mafoko • Gakologelwa • Dirisa ditogamaano • Dirisa popego ya kgang sekao. /mosimane/ dikakanyokgolo tsa go buisa sekao. go jaaka letlhomeso simane dirisa metlhala ya tiriso • Buisanang ka kakanyo • Dirisa tshimologo, Dira ka dipolelo e e leng ntlhakgolo • Araba dipotso ka leboko bogare le bokhutlo • Simolola go dirisa • Amanya le maitemogelo • Tlhagisa maikutlo a • Tlotla ditiragalo ka maemeditho (sekao. a gago a tlhotlheletswang ke tatelano e e maleba Nna, wena, rona, bona) leboko • Supa morumo • Dirisa paka e e maleba • Dirisa matlhalosi • Buisanang ka morumo le go kopanya dipolelo • Tlhagisa maikutlo a • Simolola go dirisa ka “le” le “mme” a tlhotlheletswang ke • Buisanang ka papiso e maemedi leboko e dirilweng mo pokong • Dirisa matshwao a Tlotlofoko mo tirisong puiso • Diragatsa pina/mela e e Ikatise go buisa • Tlhopha mafoko tlhophilweng • Dirisa kgaoganyo e e • Buisetsa kwa godimo a a tserweng mo maleba ya ditemana Ikatise go reetsa le go ka go tlhagisa maikutlo ditlhangweng tse di bua le go bontsha go Dirisa dikgato tsa go buisitsweng ka nako ya tlhaloganya kwala ka tshegetso puisokopanelo kgotsa (Tlhopha e le nngwe go puiso ka nosi/mong ikatisa ka yona letsatsi • Buisetsa kwa godimo • Sekaseka dikakanyo lengwe le lengwe) . o dirisa kapodiso ya • Kopanya tlhogo le • Kwala ditlhangwa tsa mafoko ka nepagalo, mogatlana fa o thaya • Diragatsa leboko ntlha go buisa ka lebelo le lefoko • Tshameka motshameko modumo o o maleba • Boeletsa wa puo Akanya ka setlhangwa • Tseleganya • Neela le go sala ditaelo/ se se buisitsweng ka • Kwala setlhangwa sa dikaelo morago nako ya puiso ka nosi/ bofelo mong kgotsa puiso ka • Buisanang ka setlhogo bobedi • Tlhagisa setlhangwa sa bofelo se se buisegang • Amanya ditlhangwa le sa tiro e e phepa botshelo jwa gago Ikhumise ka puo: Kwalela monate sekao. leboko le le bonolo la mela e le mene kgotsa dipolelo tse di rumisanang • Tlhopha setlhogo • Kwala mela e e rumisanang ka setlhogo • Dirisa papiso e le nngwe Rekota mafoko le bokao jwa ona mo thanoding ya gago • Kwala dipolelo o dirisa mafoko kgotsa ditlhaloso go bontsha bokao jalo le jalo 78 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 27-28 Reetsa le go diragatsa Buisa setlhangwa sa Dira mmepe wa Dira ka mafoko ditaelo sekao. tsamaiso tsamaiso sekao. resipe / tlhaloganyo/ • Dirisa thanodi go ditaelo (sekao. go mena tshobokanyo ya • Bonela pele se se ka netefatsa mopeleto le le go dira lebokoso la setlhangwa se se diragalang bokao jwa mafoko pampiri) khutshwane ka • Buisanang ka dintlha letlhomeso • Kwala mafoko a gantsi Setlhangwa go tswa mo tse di totobetseng tsa a tlhakanyang tlhogo bukakgakololong kgotsa • Tlhaola bonnye dintlha setlhangwa dipadi /Faele ya Metswedi di le tharo tsa botlhokwa • Bukatsatsi • Buisanang ka tatelano ya Morutabana • Rulaganya Dira ka dipolelo ya ditaelo • Pele ga puiso ka tshedimosetso ka • Tlhaloganya le go dirisa • Buisana ka popo/ tshegetso/ka thuso: botswerere marui sekao. dibuka tsa kagego ya lediri go dira diponelopele • Dirisa matshwao/ ga Segakweng pele ka setlhogo le Ikatise go reetsa le go dithalo le ditlhangwa tse ditshwantsho • Dirisa mefuta e e bua go ikhumisa dingwe tse di maleba farologaneng ya • Ranola setlhangwa sa tsa dikerafo (Tlhopha e le nngwe go matlhaodi pono ikatisa ka yona letsatsi • Dirisa ditaelo tse di • Tlhaloganya le go dirisa lengwe le lengwe) . • Araba dipotso ka maleba madiri go tlhalosa ditiro setlhangwa • Diragatsa leboko • Netefatsa mopeleto • Agelela mo tirisong ya • Buisanang ka se se • Tshameka motshameko Dirisa thanodi go dipaka tshwanetseng go dirwa wa puo netefatsa mopeleto le Tlotlofoko mo tirisong • Buisanang ka tatelano bokao jwa mafoko • Neela le go sala ditaelo/ ya ditaelo • Tlhopha mafoko dikaelo morago Dirisa dikgato tsa go a a tserweng mo • Sala ditaelo morago kwala ka tshegetso • Buisanang ka setlhogo ditlhangweng tse di Akanya ka setlhangwa • Sekaseka dikakanyo buisitsweng ka nako ya se se buisitsweng ka puisokopanelo kgotsa • Kwala ditlhangwa tsa nako ya puiso ka mong puiso ka nosi/mong ntlha kgotsa puiso ka bobedi • Boeletsa • Tlhalosa diponagalo tsa dingwe tsa ditlhangwa • Tseleganya tse di buisitsweng • Kwala setlhangwa sa bofelo • Tlhagisa setlhangwa sa bofelo se se buisegang sa tiro e e phepa Rekota mafoko le bokao jwa ona mo thanoding ya gago • Kwala dipolelo o dirisa mafoko kgotsa ditlhaloso go bontsha bokao jalo le jalo PPKT 79
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 3 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 29-30 Tsaya karolo mo Buisa motshameko wa Kwala mmuisano o Dira ka mafoko puisanong ka setlhogo go etsisa mokhutshwane, o • Dirisa thanodi go se se tlwaelegileng dirisa mokgwa o o sa Setlhangwa go tswa mo netefatsa mopeleto le sekao. Maemo a bosa tlhomamang wa go kwala bukakgakololong kgotsa bokao jwa mafoko (mo letlhomesong) Setlhangwa go tswa mo dipadi /Faele ya Metswedi • Agelela mo kitsong bukakgakololong kgotsa ya Morutabana • Tlhopha baanelwa ba ya medumo go peleta dipadi /Faele ya Metswedi ba maleba • Pele ga puiso: dira mafoko sekao. go aga ya Morutabana diponelopele go tswa • Godisa puisano le ditiro mafoko a a welang mo • Botsa dipotso tse di mo setlhogong ka tatelano lesikeng le le lengwe go maleba le go araba ya ka modumo kgotsa • Dirisa ditogamaano tsa • Dirisa puosebui dipotso mokgwa wa tebego go buisa • Dirisa matshwao a • Tsweletsa puisano Dira ka dipolelo • Supa tatelano ya puiso sekao. khutlwana, • Tlhagisa dikakanyo ditiragalo letshwao la tsiboso le la • Simolola go dirisa potso matlhaodi a palo • Tlotla dikakanyo tsa • Buisanang ka nngwe, pedi, tharo barutwana ba bangwe baanelwa, maitshetlego Dirisa dikgato tsa go le ditiro tsa bona kwala ka tshegetso • Dirisa mefuta e e • Rotloetsa barutwana farologaneng ya ba bangwe go bua • Tlhagisa maikutlo a • Sekaseka dikakanyo matlhaodi puotlaleletso a tlhotlhelediwang ke • Kwala ditlhangwa tsa setlhangwa • Dirisa mefuta e e Diragatsa metshameko ntlha farologaneng ya e e bonolo ya go etsisa • Buisanang ka • Boeletsa matlhaodi go akaretsa diponagalo tsa • Dirisa diteng le puo tse a a nyalanang le bogodi setlhangwa bogolo jang • Tseleganya di maleba sekao. yo mogolo matshwao a puiso le • Kwala setlhangwa sa • Dirisa puosebui kagego Tlotlofoko mo tirisong bofelo • Tlhama tatelano ya Dira tirwana ya • Dirisa mafoko a • Tlhagisa setlhangwa sa ditiragalo/poloto e e tekatlhaloganyo ka a tserweng mo bofelo se se buisegang utlwalang setlhangwa (tiro ya ditlhangweng tse di sa tiro e e phepa molomo kgotsa e e buisitsweng ka nako ya • Dirisa mantswe, kwalwang) Rekota mafoko le bokao puisokopanelo kgotsa maikutlo le puo ya jwa ona mo thanoding puiso ka nosi/mong dikarolo tsa mmele go Ikatise go buisa ya gago tlhagisa bokao • Buisetsa kwa godimo ka • Kwala dipolelo o • Kapodisa mafoko maikutlo, le go bontsha dirisa mafoko kgotsa ka nepagalo e bile a go tlhaloganya ga ditlhaloso go bontsha utlwale sentle setlhangwa bokao jalo le jalo • Buisetsa kwa godimo o dirisa matshwao a puiso a a maleba, lebelo le modumo Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka mong kgotsa puiso ka bobedi • Tlhagisa buka ya tiro ya molomo e khutshwane ka diteng tse di maleba le popego • Neela kakanyo ya gago 80 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 31-32 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala kgang e e bonolo/ Dira ka mafoko temana Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Peleta mafoko a ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa • Dirisa kagego a tlwaelegileng ka sešwa tse e seng tsa dipadi /Faele ya Metswedi nepagalo o dirisa • Dirisa puo ka boammaaruri fela di ya Morutabana thanodi ya gago boikakanyetsi utlwala jaaka tsa nnete/ • Pele ga puiso ka segolo tlotlofoko e e • Agelela mo kitsong ya dikgang tsa setso/tatelano tshegetso: go dira farologaneng mafoko a a bonwang ya ditiragalo tsa gago/ diponelopele go tswa thata mo tikologong le a ditlhangwa tsa go lekelela • Golaganya dipolelo go mo setlhogong, e a dirisiwang thata / dikgang tsa nnete tsa nna temana o dirisa ditshwantsho mo botshelong/ditlhangwa maemedi, makopanyi le Dira ka dipolelo tsa hisetori tse di se nang • Dirisa ditogamaano matshwao a puiso a a • Tlhaloganya le go dirisa nnete) tsa go buisa: go dirisa nepagetseng bontsi jwa maina go ya metlhala ya tiriso go Setlhangwa go tswa mo • Dirisa thutapuo e e ka palo (sekao. buka, bona bokao jwa mafoko bukakgakololong kgotsa maleba, tlotlofoko, dibuka) a mašwa dipadi /Faele ya Metswedi mopeleto, matshwao a • Agelela mo tirisong ya ya Morutabana • Buisanang ka puiso a a nepagetseng masupi sekao. e, ele, maitshetlego le • Botsa dipotso tse di • Dirisa paka e e siameng tsele) baanelwa maleba le go araba ka tlhomamo • Agelela mo tirisong ya dipotso • Buisanang ka tatelano • Dirisa thanodi go matlhaodi sekao. fa ya ditiragalo o araba • Botsa le go araba netefatsa mopeleto le pele ga leina sekao. e dipotso ka se se dipotso tse di bonolo bokao jwa mafoko nnye ntšwa diragetseng lwa ntlha, le go simolola go botsa lwa bobedi, jalo le jalo Dirisa dikgato tsa go • Dirisa matlhalosi a le go araba dipotso tse kwala ka tshegetso nako (sekao ka moso, di thata sekao. goreng • Botsa le go araba maabane) o sa kgona go….? dipotso tse di thata • Sekaseka dikakanyo Goreng?Le gore o sekao. goreng o sa • Simolola go dirisa akanya jang? • Kwala ditlhangwa tsa kgona go….?goreng? matlhalosi go botsha ntlha Le gore o akanya jang? lefelo (kwa go) nako (ka Ikatise go reetsa le go • Boeletsa ya) tlhalosi ya kopanelo bua go ikhumisa Dira tirwana ya (le) tekatlhaloganyo ka • Tseleganya (Tlhopha e le nngwe go setlhangwa (tiro ya Tlotlofoko mo tirisong ikatisa ka yona letsatsi • Kwala setlhangwa sa molomo kgotsa e e lengwe le lengwe) . bofelo • Dirisa mafoko a kwalwang) a tserweng mo • Diragatsa leboko • Tlhagisa setlhangwa sa Go buisa makwalo a ditlhangweng tse di • Tshameka motshameko gago (go ikhumisa ka bofelo se se buisegang buisitsweng ka nako ya wa puo puo) sa tiro e e phepa puisokopanelo kgotsa Rekota mafoko le bokao puiso ka nosi/mong • Neela le go sala ditaelo/ • Pele ga puiso ka dikaelo morago tshegetso: go dira jwa ona mo thanoding • Dirisa malatodi (mafoko diponelopele ka go ya gago a a nang le bokao jo bo • Buisanang ka setlhogo tlodisa matlho mo • Kwala dipolelo o farologaneng sekao. setlhangweng dirisa mafoko kgotsa godimo/tlase) • Dirisa ditogamaano ditlhaloso go bontsha tsa go buisa: go dirisa bokao jalo le jalo metlhala ya tiriso go bona bokao jwa mafoko a mašwa • Tlhaola kakanyokgolo le dintlha tse di totobetseng • Buisanang ka maitlhomo a lekwalo • Buisanang ka kagego ya lekwalo PPKT 81
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 31-32 Ikatise go buisa • Buisetsa kwa godimo ka maikutlo, le go bontsha go tlhaloganya setlhangwa • Buisetsa kwa godimo o dirisa matshwao a puiso a a maleba, lebelo le modumo 33-34 Reetsa le go buisana ka Buisa setlhangwa sa Dirisa tshedimosetso go Dira ka mafoko puo tshedimosetso tswa mo setlhangweng • Dirisa thanodi go sa pono sekao. ditšhate/ • Buisanang ka Setlhangwa go tswa mo netefatsa mopeleto le manane/ dithalo, dikakanyo tsa bukakgakololong kgotsa bokao jwa mafoko dimmepe tsa tlhaloganyo/ botlhokwa le dintlha tse dipadi /Faele ya Metswedi dimmepe/dikerafo go • Dirisa kitso ya tatelano di totobetseng ya Morutabana kwala setlhangwa ya dialefabete le • Rekota tshedimosetso • Pele ga puiso: go ditlhaka tsa ntlha tsa • Kwala ditemana di le e e kgethegleng mo buisa le go buisana ka mafoko go bona mafoko pedi go ya go di le tharo tšhateng/ mmepe wa ditlhogo le ditshwantsho mo thanoding tlhaloganyo • Netefatsa gore • Lemoga karolo e Dira ka dipolelo mopeleto le matshwao Ikatise go reetsa le go ditshwantsho di e a puiso a nepagetse • Simolola go dirisa bua tshamekang mo go thuanyirui sekao. ya ageng bokao Kwala Setlhangwapono (Tlhopha e le nngwe go me, sa gagwe, tsa sa tshedimosetso ikatisa ka yona letsatsi • Araba dipotso ka bona) lengwe le lengwe) . setlhangwa • Dira tshobokanyo • Agelela mo go ya setlhangwa se • Diragatsa leboko • Sobokanya temana ka tlhaloganyeng le mo sekhutshwane ka tshegetso/ka thuso tirisong ya pakajaanong • Tshameka motshameko go dirisa mmepe wa puo Dira tirwana ya wa tlhaloganyo ka • Dirisa makopanyi go tekatlhaloganyo ka tshegetso bontsha koketso (le) • Neela le go sala ditaelo/ setlhangwa (tiro ya go bontsha tatelano dikaelo morago • Rulaganya dilo tse di molomo kgotsa e e (morago/pele) mosola le tse di seng • Buisanang ka setlhogo kwalwang) mosola mo lenaneng • Lokolola dipolelonolo Ikatise go buisa go ya ka sediri, letiro, Dirisa thanodi go sedirwa tse • Buisetsa kwa godimo netefatsa mopeleto le o lwela go kapodisa bokao jwa mafoko • Tlhaloganya le go dirisa mafoko sentle, go buisa puopegelo. Rekota mafoko le bokao ka thelelo le go tlhagisa jwa ona mo thanoding • Dirisa diphegelwana go maikutlo ya gago kgaoganya maina mo Akanya ka setlhangwa lenaaneng • Kwala dipolelo o se se buisitsweng ka dirisa mafoko kgotsa • Dirisa matshwao a nako ya puiso ka nosi/ ditlhaloso go bontsha nopolo fa o dirisa mong kgotsa puiso ka bokao jalo le jalo puosebui bobedi Tlotlofoko mo tirisong • Tlhagisa maikutlo a a tlhotlheletswang ke • Dirisa mafoko a a setlhangwa tserweng go tswa mo ditlhangweng tse di • Amanya setlhangwa le buisitsweng ka nako ya botshelo jwa gago puisokopanelo kgotsa puiso ka nosi/mong 82 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 35-36 Reetsa kgang Buisa kgang Kwala thadiso ya buka Dira ka mafoko Tlhopha go tswa mo Setlhangwa go tswa mo • Tlhopha diteng tse di • Dira ka thanodi go ditlhangweng tsa bukakgakololong kgotsa maleba le kagego netefatsa mopeleto le sešwa tse e seng tsa dipadi /Faele ya Metswedi bokao jwa mafoko • Tlhagisa le go tlhalosa boammaaruri fela di ya Morutabana kakanyo ya gago • Dira ka mafoko a a utlwala jaaka tsa nnete/ • Pele ga puiso ka welang mo lesikeng le dikgang tsa setso/tatelano • Akaretsa setlhogo, tshegetso: go dira le lengwe go ya ka tiriso ya ditiragalo tsa gago/ baanelwa le diponelopele go tswa sekao. buka le tsebe ditlhangwa tsa go lekelela tshobokanyo mo setlhogong le / dikgang tsa nnete tsa Dira ka dipolelo ditshwantsho Kwala lekwalo la mo botshelong/kgang e e botsalano • Dirisa dipotso sekao. seng ya nnete ya hisetori) • Dirisa ditogamaano mang, eng, leng, sefe tsa go buisa: go dirisa • Tlhopha diteng tse di Setlhangwa go tswa mo le jang metlhala ya tiriso go maleba bukakgakololong kgotsa bona bokao jwa mafoko • Godisa tiriso ya dipadi /Faele ya Metswedi • Dirisa letlhomeso fela fa a mašwa makopanyi a a ya Morutabana go tlhokagala bontshang lebaka le • Buisanang ka poloto, • Botsa dipotso tse di • Kwala molaetsa ka maikaelelo maitshetlego le maleba le go araba nepagalo baanelwa • Simolola go dirisa dipotso • Rulaganya makopanyi go bontsha • Buisana ka tatelano • Sobokanya kgang tshedimosetso ka tlhopho sekao. kgotsa ya ditiragalo o araba tolamo • Araba le go simolola dipotso ka se se • Simolola go dirisa go botsa dipotso tse di diragetseng lwa ntlha, • Kwala leina la gago kwa pakatlang sekao. ke tla thata sekao. goreng ke lwa bobedi jalo le jalo bokhutlong mmona ka moso sa? Ke eng? O nagana • Botsa le go araba • Dirisa mokgwa o o sa • Agelela mo go jang? dipotso tse di thata tlhomamang wa go tlhaloganyeng le • Tlhagisa kakanyo o sekao goreng o sa …? kwala molaetsa o o tiriso ya pakajaanong neela lebaka go tswa Goreng? Le gore o maleba tsweledi mo setlhangweng akanya jang? Dirisa dikgato tsa go Tlotlofoko mo tirisong ka dintlha tse di • Tlhagisa le go tlhalosa kwala akaretsang tsa • Dirisa mafoko a kakanyo ya gago semorafe, tsa loago, tsa • Sekaseka dikakanyo a tserweng mo tirisano le dintlha tse ditlhangweng tse di e leng tsa botlhokwa, • Kwala Setlhangwa sa buisitsweng ka nako ya o dirisa dipuo tse ntlha puisokopanelo kgotsa di farologaneng mo • Boeletsa puiso ka nosi/mong polelong e le nngwe fa go tlhokagala • Tseleganya • Dirisa dipaka tse • Kwala setlhangwa sa di rutilweng mo bofelo mephatong e e kwa • Tlhagisa setlhangwa sa tlase sekao. pakaphethi bofelo, se se buisegang le pakatlang e bile se le phepa Rekota mafoko le bokao jwa ona mo thanoding ya gago • Dirisa thanodi go netefatsa mopeleto le bokao jwa mafoko PPKT 83
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 35-36 Reetsa leboko/maboko Dira tirwana ya tekatlhaloganyo ka Setlhangwa go tswa mo setlhangwa (tiro ya bukakgakololong kgotsa molomo kgotsa e e dipadi /Faele ya Metswedi kwalwang) ya Morutabana Buisa maboko • Gakologelwa kakanyokgolo • Pele ga puiso: bonelapele go tswa • Buisanang ka mo setlhogong le kakanyokgolo setshwantsho • Amanya le maitemogelo • Dirisa ditogamaano tsa a gago go buisa sekao. dirisa • Supa morumo le metlhala ya tiriso mafoko a a simololang • Araba dipotso ka ga ka medumo e leboko e tshwanang (poeletsomodum) • Tlhagisa maikutlo a a tlhotlheleditsweng ke • Supa le go buisana leboko ka papiso (sekao makaelagongwe) • Buisanang ka morumo le poeletsomodumo • Tlhagisa maikutlo a a tlhotlheletswang ke • Buisanang ka papiso e leboko e dirilweng mo pokong (makaelagongwe) • Diragatsa pina/mela e e tlhophilweng Ikatise go buisa Ikatise go reetsa le go • Buisetsa kwa godimo ka bua maikutlo, le go bontsha go tlhaloganya ga (Tlhopha e le nngwe go setlhangwa ikatisa ka yona letsatsi lengwe le lengwe) . • Buisetsa kwa godimo o dirisa matshwao a puiso • Diragatsa leboko a a maleba, lebelo le • Tshameka motshameko modumo wa puo Akanya ka setlhangwa • Neela le go sala ditaelo/ se se buisitsweng ka dikaelo morago nako ya puiso ka mong kgotsa puiso ka bobedi • Buisanang ka setlhogo • Dira thadiso ya buka • Akanya ka ditiragalo e e rulaganeng ka go le maitemogelo ka tlhagisa ka molomo tatelano e e siameng, o araba dipotso ka se se diragetseng lwa ntlha, lwa bobedi jalo le jalo 84 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 37-38 Tsaya karolo mo Buisa ditlhangwa tsa Kwala temana e Dira ka mafoko puisanong (sekao. mmedia sekao. athikele e bonolo o dirisa • Peleta mafoko a a Bomamoratwa) ya makasine/ pegelo ya letlhomeso tlwaelegileng sentle o dikgang • Botsa le go araba • Akaretsa tshedimosetso dirisa thanodi ya gago dipotso Setlhangwa go tswa mo e e maleba • Dirisa kitso ya tatelano bukakgakololong kgotsa • Tlotla barutwana ba • Akaretsa kakanyo e e ya dialefabete le dipadi /Faele ya Metswedi bangwe tlhaloganyegang e e ditlhaka tsa ntlha tsa ya Morutabana botlhokwa mafoko go bona mafoko • Reetsa barutwana • Pele ga puiso ka mo thanoding ba bangwe le go ba • Godisa tshedimosetso tshegetso: go dira rotloetsa go bua ka tatelano Dira ka dipolelo ponelopele ka se Tsaya karolo mo setlhangwa se buang • Dirisa makopanyi le go • Dirisa “tshwanetse” go dipuisanong ka sona ka go leba pele rulaganya ditemana bontsha tlhokego setlhangwa sentle • Akanya le go tlhalosa • Simolola go dirisa kgonagalo • Dirisa ditogamaano tse • Dirisa kagego e e makopanyi go bontsha di farologaneng tsa go siameng maemo • Dirisa modirisokgonego buisa sekao. go tlodisa • Dirisa thutapuo e e • Dira ka tshwantshanyo • Refosana matlho le go batlisisa maleba, tlo-tlofoko, sekao. o mokima jaaka • Tlotla dikakanyo tsa ba • Araba dipotso mopeleto, matshwao a kolobe bangwe puiso a a siameng • Buisanang ka • Dira ka matshwao a • Rotloetsa ba bangwe dikakanyo tsa Tlhama phousetara go potso go bua botlhokwa le dintlha tse ikhumisa ka puo • Dirisa matshwao a di rileng Ikatise go reetsa le go • Akaretsa tshedimosetso tsiboso bua • Buisanang ka kagego e e maleba Tlotlofoko mo tirisong le moakanyetso wa (Tlhopha e le nngwe go • Akaretsa setshwantsho setlhangwa • Dirisa mafoko a ikatisa ka yona letsatsi • Dirisa kagego e e a tserweng mo lengwe le lengwe) . • Bapisa kagego le siameng ditlhangweng tse di moakanyetso wa • Diragatsa leboko buisitsweng ka nako ya setlhangwa le wa • Dirisa diponagalo puisokopanelo kgotsa • Tshameka motshameko lekwalodikgang tsa go tlhama jaaka puiso ka nosi/mong wa puo mmala le bogolo Dira tirwana ya jo bo farologaneng • Mainatswako sekao. • Neela le go sala ditaelo/ tekatlhaloganyo ka jwa mekwalo/ motshwarateu dikaelo morago Setlhangwa (tiro ya mekwalotlanyo (difonto) molomo kgotsa e e • Buisanang ka setlhogo kwalwang) • Tlhagisa setlhangwa sa bofelo, se se buisegang Ikatise go buisa sa tiro e e phepa • Buisetsa kwa godimo Dirisa dikgato tsa go o lwela go kapodisa kwala ka tshegetso mafoko sentle, go buisa ka thelelo, le go tlhagisa • Kwala ditlhangwa tsa maikutlo ntlha • Boeletsa • Tlhotlha diphoso • Kwala setlhangwa sa bofelo • Tlhagisa setlhangwa sa bofelo, se se buisegang sa tiro e e phepa PPKT 85
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 MOPHATO WA 6 KGWEDITHARO 4 Go reetsa le go bua Dipopego tsa puo le Dibeke Go buisa le go lebelela Go kwala le go tlhagisa (Tiro ya molomo) melawana 37-38 Buisa le go tlhaloganya Rekota mafoko le bokao setlhangwa sa jwa ona mo thanoding mmedia sa kerafiti ya gago sekao. phousetara le • Kwala dipolelo o phasalatso dirisa mafoko kgotsa • Pele ga puiso: ditlhaloso go bontsha buisanang ka bokao, jalo le jalo ditshwantsho • Ranola tshedimosetso • Buisanang ka maitlhomo a setlhangwa • Buisanang ka tiriso nngwe ya puo • Tlhaola le go buisana ka mokgwa o setlhangwa se tlhamilweng ka gona jaaka tiriso ya mmala le bogolo jwa mefuta ya mekwalotlanyo (difonto) • Buisanang ka tebego/ boalo • Bapisa ditlhangwa tse di farologaneng sekao. phousetara le papatso/ phasalatso Akanya ka setlhangwa se se buisitsweng ka nako ya puiso ka mong kgotsa puiso ka bobedi • Abelana ka dikakanyo ka setlhangwa 39-40 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG 86 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 KAROLO 4: TLHATLHOBO MO PUOTLALELETSO YA BOBEDI 4.1 MATSENO Tlhatlhobo ke dikgato tse di rulagantsweng tse di tswelelang tsa go supa/bontsha, go kgobokanya le go ranola tshedimosetso ka ga tiro ya barutwana, go dirisiwa mekgwa e e farologaneng ya tlhatlhobo. E akaretsa dikgato di le nne: go tlhagisa le go kgobokanya bopaki jwa phitlhelelo; go tlhatlhoba phitlhelelo e; go rekota se se fitlheletsweng le go dirisa tshedimosetso e go tlhaloganya le go thusa mo kgolong ya barutwana gore dikgato tsa go ithuta le go ruta di tokafale. Tlhatlhobo e tshwanetse go nna e e sa tlhomamang (tlhatlhobo e e dirwang ka nako ya go ithuta) le e e tlhomameng (tlhatlhobo e e dirwang kwa bokhutlong jwa go ithuta) . Mo ditlhatlhobong tse di le pedi, pegelo ya gale e tshwanetse go newa barutwana go oketsa maitemogelo a go ithuta. Katlego ya barutwana ba Puotlaleletso ya Bobedi e ikaegile mo tlhatlhobong e e tswelelang, e sa tlhomamang le pegelo go tswa go morutabana fa ba ntse ba tshwaragane le go dira ditirwana le ditlhangwa. Thulaganyo ya go ithuta e bontsha diteng tse di batlegang, dikgono le ditogamaano tsa go ruta mo ngwageng. Se, ke se se tla tlhatlhobiwang mo kgodisong ya tekanyetso. Ga se sengwe le sengwe se se rutilweng se se tla tlatlhobiwang ka tlhomamo. Le fa go le jalo, go botlhokwa gore kgoolo ya barutwana e tlhatlhobiwe ka mananeo a mabedi a a tlhatlhobo e e tlhomameng le e e sa tlhomamang, ka se se thusa mo thulaganyong. Dikgono tsa go reetsa, bokgoni jwa puo ya molomo, le bokgoni jwa go araba dipotso, go tsaya karolo mo dipuisanong le dikgono tsa go rekota ka go kwala go tshwanetse ga tlhokomelwa letsatsi le letsatsi fa go tlhokagala. Go botlhokwa, gape, gore se barutwana ba se tlhaloganyang ka se ba se buisang se tlhatlhojwe mme e seng fela bokgoni jwa bona jwa go lemoga kgotsa go gopola bokao jwa mafoko. Ka jalo tlhatlhobo ya go buisa e tshwanetse go tshwarwa kgapetsakgapetsa mme e seng gangwe fela. Puiso e e tlhomameng le yona e tshwanetse go tsepamisiwa mo go buisetseng kwa godimo le mo ditirwana tse di tla go thusang go tlhomamisa gore barutwana ba tlhalogantse go le go kae, sekao, go boeletsa kgang kgotsa go araba dipotso. Tlhatlhobo ya tiro e e kwalwang e tla tsepamisiwa bogolo thata mo bokgoning jwa morutwana jwa go fetisa bokao, le mo goreng a ba kwadile ka nepagalo, sekao, dipopego tsa puo e nepagetseng le tiriso, mopeleto le matshwao a puiso. Tlhatlhobo yotlhe e tshwanetse go lemoga gore go ithuta puo ke dikgato le gore barutwana ga ba kitla ba tlhagisa tiro e e siameng e e feletseng mo tikologong ya ntlha ya go kwala. Ka jalo, dikgato tse di farologaneng tsa go kwala di tshwanetse go tlhatlhojwa Fa o neela tirwana ya tlhatlhobo e e tlhomameng, go tla nna le tsepamo mo bokgoning jo bo rileng, sekao, go reetsa le go bua kgotsa go buisa kgotsa go kwala. Le gale, ka go ithuta puo e le dikgato tse di lotagantsweng, bokgoni jo bo fetang nngwe bo tla dirisiwa. Dipopego tsa puo di tshwanetse go tlhatlhojwa di le mo tirisong. Go tshwanetse ga netefadiwa gore tlhatlhobo ga e dirwe fela jaaka tiro e e kwalwang, mme e letle barutwana go ithuta ka go dira le ka tiro ya molomo. Go botlhokwa go tlhatlhoba se barutwana ba se tlhaloganyang e seng fela go ithuta ka tlhogo, ka jalo, dikgono di ithutwe di le mo tirisong ka bontsi jo bo kgonagalang, sekao, barutwana ba ka peleta mafoko a bona otlhe ka nepagalo ka nako ya teko ka labotlhano, mme a ba kgona go dirisa mafoko a ka nepagalo fa ba kwala/ rekota dikgang tsa bona /kgangkhutshwe? PPKT 87
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Go ruta le tlhatlhobo ya puo di tshwanetse go akaretsa barutwana botlhe, le tsona ditogamaano di tshwanetse go bonwa go thusa barutwana botlhe go fitlhelela kgotsa go tlhagisa ditlhangwa tsa puo. Barutwana bangwe ba ba itemogelang dikgoreletsi mo thutong, gongwe ba ka se kgone go fitlhelela mangwe a maikaelelo jaaka a tlhagisitswe mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo. 4.2 TLHATLHOBO E E SA TLHOMAMANG KGOTSA YA LETSATSI LE LETSATSI Tlhatlhobo e e dirwang ka nako ya go ithuta e na le maikaelelo a go tswelelela ka go kokoanya tshedimosetso ka ga phitlhelelo ya barutwana e e ka dirisiwang go tokafatsa go ithuta ga bona. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang ke tekolo ya letsatsi le letsatsi ya tswelelopele ya barutwana. Se, se dirwa ka, go ela tlhoko, dipuisano, ditiragatso, dikhonferense tsa barutwana le barutabana, ditlhotlheletsano tse di sa tlhomamang tsa phaposiborutelo, j.j. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang e ka nna bonolo ka, o ka kgaotsa fa gare ga thuto go ela barutwana tlhoko kgotsa go buisana le bona gore go ithuta go tswelela pele jang. Tlhatlhobo ya bokgoni jwa puo e tla nna ka mekgwa e e latelang: tlhokomelo, ditirwana tse di kwalwang, ditirwana tsa molomo le ditlhagiso, diteko tse di kwalwang, puisetso godimo le mekgwa e mengwe ya tlhatlhobo. Tlhatlhobo e e sa tlhomamang e tshwanetse go dirisiwa go neela barutwana pegelo le go rulaganyetsa go ruta, fela ga e a tshwanela go rekotiwa. E se ka ya kgaoganngwa le ditirwana tsa go ithuta tsa phaposiborutelo. Mo mabakeng mangwe, o ka batla go rulaganya mofuta mongwe o o totobetseng wa ditirwana tsa tlhatlhobo go rotloetsa barutwana go ithuta jaaka ditlhangwa tsa mopeleto tsa ka gale, Barutwana kgotsa barutabana ba ka nne ba tshwaya ditiro tse tsa tlhatlhobo. Go tshitsintswe gore o dirise dibeke tse pedi tsa ntlha tsa kgweditharo go dira tlhatlhobo ya motheo ya barutwana .O dirise ditirwana tse di neilweng mo dibekeng tse pedi tsa ntlha tsa dithulaganyo tsa go ruta go dira tlhatlhobo eo. Se se tla go kgontsha go lemoga mofuta wa tlhokomelo o barutwana ba gago ba tla o tlhokang jaaka o tswelela. Itlhatlhobo le tlhatlhobo ka molekane di dira gore barutwana ba tseye karolo mo tlhatlhobong ka nako tsotlhe. Se se botlhokwa thata ka se letlelela barutwana go ithuta le go tshwaela ka diphitlhelelo tsa bona. Dipholo tsa tlhatlhobo ya letsatsi le letsatsi e e sa tlhomamang ga di rekotiwe fa e se fela fa morutabana a eletsa go dira jalo. Le gale, barutabana ba ka eletsa go boloka direkoto tse di sa tlhomamang gore morutwana mongwe le mongwe o tswelelang jang mo dikarolong tse di farologaneng tsa serutwa go thusa mo thulaganyong le go netefatsa gore morutwana o godisa dikgono tse di batlegang le go tlhaloganyo. Dipholo tsa ditirwana tsa tlhatlhobo tsa letsatsi le letsatsi ga di dirisediwe mabaka a go falola le a go neela setifikeiti. 4.3 TLHATLHOBO E E TLHOMAMENG Ditlhatlhobo tsotlhe tse di tsenyeletsang lenaneo la tlhatlhobo e e tlhomameng la ngwaga di tsewa e le Tlhatlhobo e e tlhomameng. Ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di tshwaiwa le go rekotiwa ka tlhomamo ke morutabana mo mabakeng a tsweletsopele le go rebola disetefikeiti. Ditlhatlhobo tsotlhe tse di tlhomameng di tshwanetse go lekanyediwa go direla mabaka a netefaletso ya boleng le go netefatsa gore maemo a a maleba a a tshegetswa. Tlhatlhobo e e tlhomameng e neela barutabana mokgwa o o rulaganeng wa go tlhatlhoba gore barutwana ba tswelela pele jang mo mophatong le serutweng se se rileng. Dikao tsa tlhatlhobo e e rulaganeng di akaretsa, diteko, ditlhatlhobo, ditiro tse di diragadiwang, diporojeke, ditlhagiso tsa molomo, ditshupetso, ditiragatso, j.j. (jaaka go boeletsa kgang, bapisa) , phitlhelelo (jaaka go diragatsa) , Tlhamo, go tsaya karolo mo ditirwaneng tsa molomo (jaaka puisano, mmuisano) , ditirwana tsa go kwalwa (jaaka go feleletsa letlhare la tiro, go kwala ditemana kgotsa mefuta ya ditlhangwa) , jalo jalo. 88 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ke karolo ya lenaneo la tlhatlhobo ya ngwaga mo mophatong le mo serutweng sengwe le sengwe. Fa dithulaganyetso tsa ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di dirwa mo phaposiborutelong, tlhatlhobo ya bofelo e tshwanetse go dirwa ka fa tlase ga tlhokomelo, mo phaposiborutelong Ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ga di a tshwanela go tlhatlhoba fela dikgono le kitso ya barutwana fela le tiriso ya bona ya puo mo tirisong. Mo tlhatlhobong e e tlhomameng, dirisa memorantamo, ruburiki, lenaanenetefatso le sekale sa go lekanyetsa le didiriswa tse dingwe tse di maleba tsa go tlhatlhoba jaaka go tlhokomela, tlhatlhoba le go rekota maemo a tlhaloganyo le bokgoni jwa barutwana. Tlhopha sediriswa sa tlhatlhobo se se maleba thata le mofuta wa tirwana. Sekao, ruburiki e maleba thata go feta memorantamo mo setlhangweng sa boitlhamedi. Memorantamo o botoka thata mo tekong ya mopeleto kgotsa mo tirwaneng ya tekatlhaloganyo e e buisitsweng. Ditlhokego tsa tlhatlhobo e e tlhomameng tsa Puotlaleletso ya Bobedi di ka mokgwa o o latelang: • Tiro e le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng di fediwe kwa bokhutlong jwa kgweditharo e nngwe le e nngwe ya dikgweditharo tse tharo tsa ntlha, go dirwe tiro e le nngwe mo kgweditharong ya bone, Palogotlhe ya ditiro tse di ditlhomameng e tshwanetse go nna di le tlhano mo ngwageng. Ditiro tse di tlhomameng tse, di le tlhamo, di dira 75% ya maduo otlhe a Puotlaleletso mo Mephatong 4, 5 le 6. Maduo a tlhatlhobo e e tlhomameng a tla akaretsa a tlhatlhobo ya bogare jwa ngwaga fa e le gore e neetswe. • Tiro nngwe le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng ya ntlha mo kgweditharong, e tshwanetse go dirwa mo bogareng jwa kgweditharo. Tiro nngwe le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng ya bobedi mo kgweditharong e tshwanetse go dirwa go ela kwa bofelong jwa kgweditharo. • Kwa bofelong jwa ngwaga go tla nna le tlhatlhobo e maduo a yona a tla balelwang go 25%. • Tiro nngwe le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng e tshwanetse go akaretsa ditirwana tse di tlhatlhobang go reetsa le go bua, go buisa, go kwala, le dipopego tsa puo le melawana, mme e tshwanetse go diragala mo tsamaong ya malatsi. Dipopego tsa puo le melawana di tshwanetse go tlhatlhojwa di le mo tirisong. • Ditiro tsa tlhatlhobo e e tlhomameng di tshwanetse go tlhatlhoba tlhatlhamano ya dikarolo tsa dikgono tsa puo gore dikarolo tsa botlhokwa di tle di tlhatlhojwe mo tsamaong ya kgweditharo le ngwaga. NeteTirosa gore dikarolo tse di tlhatlhojwang di setse di kile tsa tlhatlhojwa ka mokgwa o o sa tlhomamang le barutwana ba setse ba neetswe pegelo pele ga tlhatlhobo e e tlhomameng. • Mo Kgatong ya Magareng ditlhatlhobo tsotlhe ke tsa mo sekolong. Mekgwa ya tlhatlhobo e tshwanetse go nna maleba mo mengwageng le kgolong ya barutwana. Go tlhama ga ditirwana tse go tshwanetse go akaretsa diteng tsa serutwa le go tsenyeletsa ditirwana tse di farologaneng tse di tlhametsweng go fitlhelela maikaelelo a serutwa. PPKT 89
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng Tiro nngwe le nngwe ya tlhatlhobo e e tlhomameng e tshwanetse go akaretsa dintlha tse di latelang le go nna le bokete jwa diphesente jo bo latelang. E tshwanetse go ikaega mo kitsong le dikgono tse di dirilweng mo kgweditharong eo. Dikao tse di neeilweng fa tlase ke go bontsha fela mefuta ya ditirwana e e tshwanetseng go rulaganngwa. Dirisa dithulaganyo tsa kgweditharo mo mophatong o mongwe le o mongwe go tlhopha mofuta wa ditirwana le go rulaganya dikgono tse di tlhokegang mo karolong nngwe le nngwe ya tiro ya tlhatlhobo e e tlhomameng. Ditlhokego tsa go tlhama tiro di neetswe ka diphesente. Fa lenaneo le supa diphensente di le 30 tsa dikgono tsa puo, go raya gore mo kabong ya bofelo ya maduo a kgono ya puo e tshwanetse go nna diphesente di le 30 tsa maduo otlhe e seng maduo a le 30. Dikolo ga di a lekanyetswa go palo ya maduo e e abetsweng kgono ya puo fela fa e le gore bokete jwa kgono ya serutwa se sengwe le sengwe bo tsewa tsia go ya ka phesente e e abilweng mo lenaneong la tlhatlhobo. Sekao, mo Mophatong wa 4, teko ya kitso ya puo e ka nna maduo a le 10 kgotsa go feta, fela fa bokete bo sa fete bokete jwa diphesente tse di supilweng mo lenaneong la tlhatlhobo. Mo dikarolong tsa dikgato tsa go kwala/thulaganyo, kgotsa dikgato tsotlhe di tshwanetse go tlhatlhojwa gangwe mo kgweditharong. Boleele jwa ditlhangwa tse di kwalwang tse di bontshitsweng mo kgaolong ya 3.4 di tshwanetse tsa kgomarelwa. Kagego ya ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6 Go reetsa le Go bua 40 % 40 % 40 % Go reetsa Tirwana ya go bontsha gore morutwana o reeditse le go tlhaloganya sekao, reetsa le go sala morago ditaelo/ 20 % 20 % 20 % reetsa le go araba dipotso e ka nna ka tiro ya molomo kgotsa e e kwalwang. Go bua Tirwana ya go bontsha gore morutwana o kgona go tlhagisa tiro ya molomo sekao. go tsaya karolo mo puisanong kgotsa mmuisano/ go buisana ka setlhogo 20 % 20 % 20 % kgotsa setlhangwa /go neela ditaelo kgotsa dikaelo/go diragatsa leboko/ go neela puo e khutshwane KGOTSA Tirwana e le nngwe kgotsa di le mmalwa go bontsha bokgoni jwa puo ya molomo sekao. go reetsa puo le go 40% 40% 40% buisana ka yona 90 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Kagego ya ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6 Go buisa 30% 30% 30%% Puisetsogodimo Tirwana ya go bontsha gore morutwana o kgona go buisa ka thelelo sekao. go buisetsa kwa godimo go tswa mo setlhangweng se se tlwaelegileng (Kgweditharo 1 go fitlha ka ya 4) /go buisetsa kwa godimo go tswa mo setlhangweng se se 10% 10% 10% sa tlwaelegileng (Kgweditharo 3 le ya 4) . Se se tshwanetse go akaretsa dipotso di le mmalwa go tlhomamisa gore a morutwana o tlhalogantse se a neng a se buisa Go buisa Ditirwana di le pedi kgotsa go feta go bontsha gore tekatlhaloganyo morutwana o tlhalogantse bokao ba setlhangwa le go lemoga diponagalo tsa setlhangwa sekao. go araba dipotso/go boeletsa kgang/go itirela bokhutlo/go neela tshobokanyo /go neela kakanyo ya gagwe/ go 20% 20% 20% tlhalosa diponagalo tsa setlhangwa. Ditlhangwa tse di dirisiwang e ka nna dinopolo tse dikhutshwane tse di katolositsweng, go buisa setlhangwa ka nako ya puiso ka mong kgotsa puisokopanelo. Tirwana e tshwanetse go tsamaisana le setlhangwa se se tlhophilweng Go kwala 20% 20% 20% Tiro ya boitlhamedi Tirwana e le nngwe go bontsha gore morutwana o kgona go tlhagisa dikakanyo ka go kwala mme a itlhamela sekao. go kwala mofuta wa setlhangwa sa boitlhamedi (kgotsa temana e khutshwane) kgotsa 10% 10% 10% karolo nngwe ya yona kgotsa dipolelo. Tirwana e tshwanetse go bontsha dipopego tsa puo di le mo tirisong. Tshedimosetso/ Tirwana e le nngwe go bontsha gore morutwana o Setlhangwa sa tirisano kgona go neelana ka tshedimosetso ka go kwala sekao. o kwala setlhangwa sa tirisano (sekao. pegelo/ phousetara/ go tshwaya kgotsa go neela maina mo 10% 10% 10% sethalong/dipolelo/mmuisano o o bonolo) kgotsa karolo ya ona. Tirwana e tshwanetse go bontsha dipopego tsa puo di le mo tirisong. PPKT 91
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 Kagego ya ditirwana tsa tlhatlhobo e e tlhomameng Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6 Dipopego tsa puo le 10% 10% 10% melawana Tiriso ya puo e e Tirwana e le nngwe kgotsa di le mmalwa go bontsha tlhomameng gore morutwana o na le kitso ya dipopego tsa puo di le mo tirisong sekao. tiriso e e siameng ya matshwao a 10% 10% 10% puiso/mopeleto/tiriso e e maleba ya dikarolo tsa puo le dipopego tsa dipolelo Pologotlhe ya diphesente ya 100% 100% 100% tirwana nngwe le nngwe 4.4 LENANEO LA TLHATLHOBO Lenaneo la Tlhatlhobo le tlhamilwe go anamisa ditiro tsa tlhatlhobo tse di. tlhomameng mo dirutweng tsotlhe mo sekolong go ralala kgweditharo. Lenaneo la Tlhatlhobo le tshwanetse go thalwa ke sekolo go bontshiwa matlha a ditiro di tla dirwang ka ona. 4.4.1 Thadiso ya ditlhokego Mananeo a a latelang a neelana ka ditlhokego tsa tlhatlhobo e e tlhomameng ya kgweditharo nngwe le nngwe ya Puotlaleletso ya Bobedi: Lenane 4.1: Mophatos 4 – 6 Kgweditharo Kgweditharo Kgweditharo 2 Kgweditharo 4 1 3 Mophato 4 TIRO 1 TIRO 2 TIRO 3 / TIRO 4 TIRO 5 Tlhatlhobo ya Tlhatlhobo ya bokhutlo jwa bogare jwa ngwaga ngwaga Mophato 5 TIRO 1 TIRO 2 TIRO 3 / TIRO 4 TIRO 5 Tlhatlhobo ya Tlhatlhobo ya bokhutlo jwa bogare jwa ngwaga ngwaga Mophato 6 TIRO 1 TIRO 2 TIRO 3 / TIRO 4 TIRO 5 Tlhatlhobo ya Tlhatlhobo ya bokhutlo jwa bogare jwa ngwaga ngwaga Maduo a Tlhatlhobotsweledi 75% Tlhatlhobo ya bofelo bokhutlo jwa ngwaga 25% 92 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 4.4.2 Ditlhatlhobo Diteng tsa ditlhatlhobo tsa bofelo jwa ngwaga di tshwanetse go tsewa go tswa mo tirong e e dirilweng mo ngwageng, e bile e nne tlhopho ya dikgono le ditirwana tse di tla thusang morutwana go bontsha gore o siame go mekamekana le tiro ya ngwaga o o latelang. Tlhatlhobo e bopilwe ka tse di latelang: • Go buisa tekatlhaloganyo le go akaretsa tiro ya tlotlofoko • Go kwala setlhangwa se se khutshwane sa boitlhamedi, go akaretsa tiriso e e maleba ya popego, thutapuo, matshwao a puiso le mopeleto • Go kwala ga setlhangwa se se khutshwane sa tirisano, go akaretsa tiriso e e siameng ya kagego, thutapuo, matshwao a puiso le mopeleto • Kitso le go tlhaloganya thutapuo, matshwao a puiso le mopeleto • Dikgono tsa go reetsa le go bua ga di a tshwanela go tlhatlhobiwa jaaka karolo ya tlhatlhobo ka di tlhatlhobiwa sentle mo nakong e telele. Bokete jwa maduo a tlhatlhobo a ka mokgwa o o latelang: Mophato 4 Mophato 5 Mophato 6 Go buisa tekatlhaloganyo 60% 60% 50% Go kwala 25% 25% 35% Dipopego tsa puo le melawana 15% 15% 15% Palogotlhe ya diphesente 100% 100% 100% 4.5 GO REKOTA LE GO BEGA Go rekota ke tsamaiso e mo go yona morutabana a kwalang maemo a tiragatso ya morutwana mo tirong e e rileng ya tlhatlhobo. E bontsha go tswelela ga morutwana mo go fitlheleleng kitso jaaka e tlhagisitswe mo Pegelong ya Pholisi ya Kharikhulamo le Tlhatlhobo. Direkoto tsa tiragatso ya morutwana di tshwanetse go tlamela bopaki jwa go tsweletsa kgolo ya diteng tsa gagwe mo mophatong le go iketleetsa ga gagwe mo tsweletsong kgotsa mo go faloleng go ya kwa mophatong o mongwe. Direkoto tsa tiragatso ya morutwana di tshwanetse go dirisediwa go netefatsa tsweletso e e dirilweng ke morutabana le barutwana mo dikgatong tsa go ruta le go ithuta. Go bega ke tsamaiso ya go tlhaeletsa ka moo morutwana a dirang ka teng, go barutwana, batsadi, dikolo, le botlhe ba ba nang le seabe. Go dira ga morutwana go ka begiwa ka ditsela di le dintsi. Tsona di akaretsa dikaratapego, dikopano tsa batsadi, malatsi a go etela sekolo, dikhonferense tsa motsadi le morutabana, go letsa megala, makwalo, makwalodikgang a phaposi kgotsa sekolo, jalo jalo. Barutabana mo mephatong yotlhe ba bega ka diphesente go lebagana le serutwa. Maemo a a farologaneng a diphitlhelelo le diphesente tse di dumelanang le tsona di supilwe mo lenaneng le le fa tlase. PPKT 93
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 DIKHOUTU LE DIPHESENTE TSA GO REKOTA LE GO BEGA DIKHOUTU TSA SEEMO TLHALOSO YA BOKGONI PHESENTE 7 Phitlhelelo ka dinaledi 80 – 100 6 Phitlhelelo ka matsetseleko 70 – 79 5 Phitlhelelo e e tletseng 60 – 69 4 Phitlhelelo e e itumedisang 50 – 59 3 Phitlhelelo ka tekano 40 – 49 2 Phitlhelelo e e potlana 30 – 39 1 Ga a fitlhelela 0 – 29 Barutabana ba tla rekota maduotota go lebagana le tiro ba dirisa letlhare la maduo, ba bo ba bega ka diphesente go lebagana le serutwa mo karatapegong ya morutwana. 4.6 TEKANYETSO YA DITIRO TSA TLHATLHOBO Tekanyetso e kaya tsamaiso e e netefatsang gore ditiro tsa tlhatlhobo di lekanetse, di a amogelesega, e bile di a ikanyega. Tekanyetso e tshwanetse go diragadiwa mo maemong a sekolo, segopa, sedika, porofense le a bosetšhaba. Ditiro tsa tekanyetso e e tletseng e bile e le maleba, di tshwanetse go rulaganngwa gore go netefadiwe boleng jwa ditlhatlhobo tsa dirutwa tsotlhe. Balekanyetsi mo kgatong ya kwa sekolong ba tshwanetse go neela ditshwaelo tse di nang le boleng tse di ikaegileng ka ditlhokego tse di filweng fa godimo go netefatsa gore tirigatso ya tlhatlhobo kwa sekolong e a tiisiwa/gatelelwa. Tekanyetso e ka se nne fela go lebelela gore a palo ya ditirwana e dirilwe kgotsa memorantamo o dirsitswe sentle. Mo Dipuong go raya gore molekanyetsi o tla neela ditshwaelo tse dintle, godimo ga dilo tse dingwe, ka maemo a go botsa dipotso mo tekatlhaloganyong; palo ya go kwala ditlhangwa tse leele, boleng jwa didiriswa tsa tlhatlhoboo le ditšhono tsa kgolo tse di neetsweng le go dira ga morutabana ka dibuka tsa barutwana le bosupi jwa tiragatso/ tswelelo ya barutwana. Dikgato tsa tekanyetso di tshwanetse gape go netefatsa gore selekanyo se se neetsweng se tlhomame go ralala diphaposi tsotlhe mo mephatong, le mephato yotlhe mo kgatong, sekao. selekanyo sa 3 se se neelwang ke morutabana mongwe se tshwanetse go emela maemo a a lekanang kgono le kitso jaaka selekanyo se se lekanang se se neelwang ke morutabana yo mongwe. Ka jalo, go botlhokwa go ditlhogo tsa dirutwa go dira tekanyetso ya mo sekolong ka metlha. 4.7 KAKARETSO Lokwalo lo lo buisiwe mmogo le: 4.7.1 Pholisi ya Bosetšhaba e e malebana le lenaane le ditlhokego tsa go tsa go tsweletsa Pegelo ya ya Bosetšhaba ya kharikhulamo, mo Mephatong R – 12. le 4.7.2 Pegelo ya Pholisi ya Bosetšhaba ya Tlhatlhobo ya Mephato R – 12 94 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 LENAANEFOKO akeronimi – lefoko le le agiwang ka go kapodisa ditlhaka/mafoko a ntlha a polelwana kgotsa leina (sekao; DIRT – Didiriswa tsa go Ithuta, go Ruta le Tshegetso) . baakanya diphoso – go ntsha diphoso tsa mokwalo le matshwao a puiso a etswe tlhoko. baamogedi – bareetsi, babogedi, babuisi ba mefuta e e farologaneng ya tlhaeletsano ka kakaretso. baanelwa – batho ba mokwadi wa porosa a anelang ka ga bona, go tsenyeletsa le maina a bona boanedi – ditlhaloso le dikarologantsho tsa baanelwa boakaretsi – molawana o o reng thuto e fitlhelelwe ke barutwana botlhe ntle le go ba kgetholola ka ntlha ya bokoa bongwe jwa bona, e ka nna jwa dirwe tsa mmele kgotsa tlhaloganyo. bodiragatsi – go tsaya karolo mo motshamekong, sekao, terama. boiphediso – tiro e moithuti a batlang go e dira morago ga dithuto. (Dithuto tse a di tlhophileng tsa motheo di lebane le tiro eo.) boitlhamedi – mafoko a setheo kgotsa borutegi jo bo rileng; e le mareo a a ka itsiweng ke ba setheo fela boitshimololedi – boikakanyetsi jwa moithuti ka nosi jo bo kgethegileng, a bo ithaetse go tlhagisa kitso ya gagwe. bolau – selo se se kotsi/se se ka senyang tse di siameng dikarolo tsa polelo – dikarolwana tse di bopang polelo jk, lediri, sedirwa, letiro, dipolelwana jj. dipuisano – ditherisano tse go ikaeletsweng gore go dumalanwe ka mogopolo pele go tsewa tshwetso kgotsa go dirwa sengwe dingangisano – dikganetsano tse mo go tsona go nang le matlhakore a le mabedi ba bangwe ba dumelana le ntlha ba bangwe ba e ganetsa diponagalo – dilo dingwe tse di itlhophileng tse di tlhaolang se sengwe go se sengwe jaaka leboko e farologana le padi. Sekao; Diponagalo tsa leboko ke: ditema, dipoeletso, moribo, morumo, jj. dipotso tse di sa batleng dikarabo – jaaka “ A lo batla go boela mo pusong ele ya tlhaolele?” dipotso tse di tseneletseng – dipotso tse di lekang kitso bogolo jang ka dikgaisano le go itumedisa. ditshwanelo tsa botho – sengwe le sengwe se ka Molaotheo wa naga e leng tshwanelo ya moagi yo mongwe le yo mongwe, go se dira, bua, amogela jalo jalo kwa ntle ga go kgorelediwa kgotsa go kgoreletsa ba bangwe. emelela ntlha (go) – go emelela se o se buang/kwalang ka mabaka. go phopholetsa – go batla ka go utlwelela ka menwana o sa bone kgotsa go leka go tlhaloganya se o se utlwang ka go akanya. go tlhagisa ntlha ya gagwe – go akgela kgotsa go tshwaela. PPKT 95
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 godisa – go oketsa kitso, bokgoni, kgotsa popego. ka botlalo – go akaretsa dintlha tse dingwe tse di tlhokagalang kgotsa tse di tshegetsang. kaedi – go thusa ka dikakanyo, dikeletso kgotsa tshedimosetso tse di nang le thuto nngwe ka maitlhomo a go rarabolola bothata go kgontsha batho go ikemela ka bobona. kagego – thulaganyo ya setlhangwa go ya ka popego, bogolo. kgobokanyo ya dintlha – go kgobokanya dintlha tse di tsamaelanang ka go di golaganya kgonya – go ema go le go nnye mo gare ga sebaka/ mo go sa lebelelwang o bo o tswelela lebelela ka tsenelelo – go lebelela lokwalo kgotsa go lo sekaseka ka maitlhomo a go bona bokao jo bo fitlhegileng le go le tlhaloganya. lebolelateng – mofuta wa bolwetse jo mogare wa lona o atelang mo mading a motswasetlhabelo morago ga go tshwaediwa mme o koafatse masole a mmele. leetsi – mafoko a a etsisang modumo wa sengwe. lekgotlhana – ditlhopha tsa go bua kgotsa go ngangisana tse di ka dirisiwang kgatlhanong le Mephato kgotsa dikolo tse dingwe, kgotsa mo phaposing barutwana ba kgaoganngwa ka ditlhotshwana, yo mongwe le yo mongwe a bua ka karolwana e e rileng ya setlhogo se se tshwanang. lenaanenetefatso – papetlana e go kwadilweng dintlha tse di tla lebelelwang fa tiro e e neetsweng e atlega kgotsa e sa atlege ka go feta di tshwaiwa mme morago go tsewe tshwetso e e maleba. letshwao – sengwe se se tshwantshitsweng go tsibosa kgotsa go fetisa tshedimosetso/taelo. Sekao; letshwao le, le tlhalosa gore mmino ga o a dumelelwa, le, le bolela gore batho ba ba dirisang ditilo tsa maotwana ba ka dirisa tulo e. mafoko a a bokaobontsi – sekao: (i) Mothusi ke kgosi ya Bakgatla kgr: -ke moetapele wa morafe, o tlhomilwe go nna kgosi. (ii) Ke kgosi kwa tirong kgr: -ke ena yo mogolo ka maemo. (iii) Ke kgosi kwa lelapeng la gaabo kgr: -ke ena tibola ntha, ngwana wa ntlha. maitlhomo – lebaka le le dirang gore sengwe se dirwe kgotsa se nne teng. makwalwatshwana – mafoko a a kwalwang ka go tshwana fela a sa dume ka go tshwana e bile a farologana ka bokao, sekao: (i) tshela – wa botshelo le tshela – wa go tshela metsi, (ii) nama – e le sejo le nama – ya go phutholola maoto marara – ditiragalo/dintlha tse dintsi tse di golaganeng di le thata go tlhaloganyega. matseno – tlhaloso e e botlalo ka ga sengwe se go buiwang kgotsa go kwadilweng ka ga sona/ e go gorosa mo dintlhakgolong tsa setlhangwa. madumatshwana – mafoko a a kwalwang ka go tshwana gape a duma ka go tshwana ntswa a farologana ka bokao sekao: (i) kgala – go kgala ga seedi le kgala – ya ditlhong, (ii) tshela – wa botshelo le tshela – wa go tlola e ka nna tsela kgotsa noka jj 96 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 mefutakwalo – lereo le le dirisetswang mefuta ya dikwalo jaaka porosa, maboko, dipadi, dinaane le diterama. mefuta ya dipolelo – go na le mefuta e e farologaneng ya dipolelo tse di jaaka dipotso, ditaelo, dipegelo jj. melawana – ditlwaelo tse di amogelegileng ka kakaretso, e ka nna ka tsela ya boitshwaro, go buisana le batho ba bangwe kgotsa ka mo mafoko a tshwanetseng go latelana ka teng mo polelong. mogare wa lebolelateng – lebelela lebolelateng mogopolo – se motho a se akanyang; monagano. mokgwa – ke tsela e tiro e dirwang ka ona. mokwalotlanyo – go kwala ka motšhini o o tlanyang, ka khomphiutha. namatsha – go itumedisa tota. ngôka – ôka sengwe ka go se kgatlha. nonofo – go tlhagisa tiro ka mokgwa o o lebeletsweng o o atlegileng. ntlhakemo – ntlha e mmui a e dibelang mo dipuisanong fa a neela mabaka a a maleba. nyalelano – mogopolo le dikakanyo di dumelana sentle. pegelo – go bega sengwe ka go se ranola ka maitlhomo a go senola bokao jwa sona. potsotherisano – puisano gareng ga batho ba babedi kgotsa go feta, yo mongwe a botsa mme yo mongwe a araba. poloto – tatelano ya ditiragalo tsa setlhangwa, di na le mabaka a a di tlholang. polotwana – ditiragalopotlana tse di agelelang mo polotokgolong. puo ya botshwantshi – puo e e tsenyeletsang dikapuo, maele, diane, le manatetshapuo a mangwe puo ya kgobelelo – puo e e tsayang letlhakore e dira gore go nne thata go tsaya tshwetso e e siameng. puo – tsela ya batho ya tlhaeletsano ka go bua, go kwala kgotsa puo ya matsogo ka tiriso ya mafoko a go dumelanwang ka ona. puo ya tikologo e e rileng – puo e e buiwang ke batho fela ba tikologo kgotsa karolo e e rileng ya naga. puotlwaelo – puo e e dirisiwang mo motlotlong fela go sa dirisiwe mafoko a a maleba/a a siameng kgotsa go sa latelwe melao le melawana ya tiriso ya puo. rerisana – go leka go fitlhelela tumelano kgotsa go fitlhelela tumelano ka go tlosa dipelaelo dingwe fa mongwe a buisana le bangwe. Go leka go bona tsela kgotsa mokgwa wa go tlhaloganya se se buisiwang, reediwang kgotsa dirwang. rejisetara – mafoko, mokgwa le thutapuo e e dirisiwang ke bakwadi/dibui mo mabakeng a a rileng segalo – 1. lentswe, modumo, bokibo le mosito fa motho a ne a bua kgotsa a opela. PPKT 97
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 2. tsela ya go kapodisa lefoko go fapaanya bokao jwa lona le a mangwe a a nang le modumo o o tshwanang le lona. Setswana se na le segalogodimo le segalotlase (sekao: tlháma le tlhàma) setlhangwa – tsela e motlhaeletsi a e dirisang go tlhagisa kgotsa go fetisa tshedimosetso jaaka: go kwala, bua, leba, supetsa jj. tebo ya matlho – go eta o lebelela bareetsi ka go bua kgotsa o buisa. thadiso – go neela ka tlhaloso ya mongwe, sengwe, buka, filimi kgotsa tiragalo ka mokgwa wa go kwala kgotsa go bua. thelelo – go buisa ka maikutlo a a maleba le diteng, lentswe le segalo di nyalelana e bile melao ya puiso yotlhe e nepagetse. thesorase – thanodi ya makaelagongwe le malatodi. tomagano – dikakanyo tse di tlhalosegang ka dikarolwana tsa tsona tsa go tlhalosa kgotsa go dira sengwe. thôôthôô – sa nnete, se e leng sona tota. tiragatso – 1. ditlamorago tse di nnang teng morago ga tiro e sena go dirwa/ go kwalwa. 2. go tshwantsha se se kwadilweng mo bukeng/terameng 3. go dira tiro e e kailweng tiriso ya puo – ka mo puo e dirisiwang ka teng go lebilwe tiriso ya semmuso, tlotlofoko, kapodiso, jj. le gore e lebiseditswe mang, kae. tiro – tiro e e newang barutwana go e dira, e ka nna go reetsa, go bua, kwala, lebelela, tlhotlhomisa jj. tlamanyi – letshwao la puiso le le dirisediwang go kopanya mafoko a mabedi kgotsa go feta. Sekao: molatlhwa–le– bowa tlhaeletsano – puisano ka mogala, lekwalo, seyalemowa, thelebešene le ka mokgwa mongwe le mongwe fela o o ka atlegisang kgorogo / thomelo ya molaetsa. tlhagisa – 1. go neela tshedimosetso ka ga sengwe kgotsa kgang. 2. go supa tiro e e dirilweng tlhama – ke sengwe se se simololwang kgotsa se se bopiwang ka maitlhomo a go neela tshedimosetso kgotsa go dirisiwa. tlhamo ya kakanyo – tlhamo ya se se akantsweng/itlhametsweng fela mme e se nnete. tlhaoletsweng – go eletsa kgotsa go laela tiriso ya sengwe mo karolong/setlhopheng/mophatong o o rileng ka nako e e rileng. Sekao; dikolo di ka elediwa kgotsa go laelwa go dirisa dibuka tse di rileng mo mephatong e e rileng ka dingwaga tse di rileng, e le go nna le taolo ya tiriso le ya tekanyetso ya tsona. tlhatlhelela – mokgwa wa go neela tshedimosetso go barutwana mo phaposing kgotsa bareetsi ka ga thuto e e rileng. 98 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 tlhotlha diphoso – go sekaseka, lolamisa, go ntsha diphoso tsotlhe mo setlhangweng morago o nyalanye dintlha. tlhatlhoba/sekaseka – tlhatlhobo ka mokgwa o o rileng go bona sebopego kgotsa gore se tlhamilwe jang. tlhatlhoba ka tsenelelo – bopa kakanyo ya boleng le bokao jwa sengwe ka botebo. tlhotlheletso ka botlhale gore batho ba nne mo letlhakoreng la mmui – puo ya maitlhomo a go ngoka batho gore ba dumele se mmui a se buang ka tsela e e sa siamang. tlhotlhomisa – go batlisisa sengwe se se sa tlhagisiwang sentle ka go buisa, botsa dipotso, lebelela jj. go se tlhalosa. tlodisa matlho – go lebelela sengwe e se ka tsenelelo /kgotsa go buisa ka bonako go bona kakanyokakaretso. tlopelo – tiriso ya mafoko a mantsi a a sa tlhokegeng. tota – go dira sengwe ka tlhamalalo; gape o tlhomile matlho le mogopolo mo go sona totobetseng – bokao jo bo tlhamaletseng e bile bo kwadilwe. tsaya letlhakore (go) – go sekamela mo, kgotsa go gatelela letlhakore, kakanyo kgotsa motho yo o rileng. tsepameng – ntlha e e tlhomameng tshetlego – go emelela ntlha e e rileng ka mabaka a a tswang mo bopaking jo bo rileng. PPKT 99
SETSWANA PUOTLALELETSO YA BOBEDI MEPHATO 4-6 100 PEGELO YA PHOLISI YA KHARIKHULAMO LE TLHATLHOBO (PPKT)