Sitatimende Sekharikhulamu Yavelonke
SISWATI LULWIMI LWESIBILI
Sitatimende Senchubomgomo
Yekharikhulamu nekuhlola
LWEKWENGETA
Sigaba Lesisemkhatsini
Emabanga 4-6
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS IP SAL SISWATI GR 4 6 web
Siswati SAL · Grades 4, 5, 6 · ss. CAPS document, 106 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Siswati SAL
- Grade
- Grades 4, 5, 6
- Language
- Ss
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 106
- File size
- 709.3 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 106
Document textSearch extracted text and jump to a page.
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO
YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
EMABANGA 4-6
SISWATI LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA
SISEYENE
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been
translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are
correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe. gov. za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http: //www. education. gov. za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0476-3
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
SISEYENE
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LOKUCUKETFWE
SIGABA 1: Sitatimende SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA.3
1. 1 Sendlalelolwati................................................................................................................................................3
1. 2 Sibutsetelo ......................................................................................................................................................3
1. 3 Tinhloso Jikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika............................................................................4
1. 4 Kwabiwa Kwesikhatsi.....................................................................................................................................6
1. 4. 1 Sigaba Sabokhewane...................................................................................................................6
1. 4. 2 Sigaba Lesisemkhatsini................................................................................................................6
1. 4. 3 Sigaba Lesiphakeme ...................................................................................................................7
1. 4. 3 Emabanga 10-12....................................................................................................................................7
SIGABA 2: Kungeniswa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta Esigabeni Lesisemkhatsini .8
2. 1 Tilwimi kukharikhulamu neMgomo wesitatimende Sekuhlola emazinga eLulwimi..................................8
2. 2 Kwabiwa Kwesikhatsi...................................................................................................................................16
2. 3 Tinsita tekuSekela Kufundza nekuFundzisa . ............................................................................................16
SIGABA 3: Lokucuketfwe neluhlelo lwekufundzisa emakhono Elulwimi. .............. 18
3. 1 Sibutsetelo semakhono, lokucuketfwe nemasu........................................................................................23
3. 2 Kusabalalisa ematheksthi ngekwemabanga 4 – 6.....................................................................................27
3. 3 Luhlelo ....................................................................................................................................................28
sigaba 4: LUHLOLO ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA...................................................... 87
4. 1 Singeniso ....................................................................................................................................................87
4. 2 Luhlolo lolungakahleleki nobe luhlolo lwemalanga onkhe ......................................................................88
4. 3 Luhlolo loluhlelekile . ...................................................................................................................................88
4. 4 Luhlelo lwekuhlola........................................................................................................................................92
4. 4. 1 Tidzingo tesibutsetelo........................................................................................................................92
4. 5 Kurekhoda nekubika.....................................................................................................................................93
4. 6 Luhlolokulinganisa lwekuhlola umsebenti.................................................................................................93
4. 7 Lokunye jikelele............................................................................................................................................94
Luhlu lwemagama lachazwako................................................................................................. 95
SISEYENE 1
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
SIGABA 1: Sitatimende SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO
YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA
1.1 Sendlalelolwati
Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola
etikolweni.
Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi
letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu
neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo
Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12.
1.2 Sibutsetelo
(a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende
senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku
lokulandzelako:
(i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni;
(ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of
the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye
(iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012).
(b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni
saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi:
(i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi
yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne-
(ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende
Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka -
17 Inkhwekhweti 2005.
(c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka
ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014:
(i) Titatimende teTinkhundla teKufundza, /teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso
Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12;
(ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the
General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124
kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka-12 Indlovana 2007.
SISEYENE 3
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
(iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National
Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20
Kholwane 2005;
(iv) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special
needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka-11 Ingongoni 2006, ifakwe
kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne-
(v) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate:
A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National
Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267
kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka-11 Ingongoni 2006.
(d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu
nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende
seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South
African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako
bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso
naleto letitimele.
1.3 Tinhlosojikelele tekharikhulamu yaseNingizimu Afrika
(a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe
etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu
itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala
etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo,
ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele.
(b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako:
• kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe
lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka
simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo;
• kutsi batfole imfundvo lephakeme;
• kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme
naleto tasemsebentini; kanye
• nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi.
(c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako:
• Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca
kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba.
4 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
• Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile
kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona.
• Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo
nalelo Banga amisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe
tifundvo.
• Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa inchubekelembili
kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni.
• Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo
nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubekwa
kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12
(Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi,
budzala, kukhubateka, naletinye timo.
• Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo
letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne-
• Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako
neyalamanye emave ngebubanti nangekujula.
(d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku-
• bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile
• sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo;
• hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo;
• gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile
• chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa lulwimi
ngetindlela letinyenti;
• sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela
kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku-
• khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo
tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa.
(e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso
sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona
tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana.
Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto
tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte
Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo
Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini
bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini
weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
SISEYENE 5
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi
1. 4. 1 Sigaba Sabokhewane
(a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi:
LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3
SIFUNDVO
(EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4
Tibalo 7 7 7
Emakhono eKuphila 6 6 7
• Lwatinchanti (1) (1) (2)
• Tebuciko Bekuticambela (2) (2) (2)
• Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2)
• Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (1) (1) (1)
SAMBA 23 23 25
(b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25.
(c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3).
Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya,
kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane
lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu
lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
(d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaBanga R - 2, kantsi Libanga
le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki.
1. 4. 2 Sigaba Lesisemkhatsini
(a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 6
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5
Tibalo 6
Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3, 5
Isayensi yeTenhlalo 3
Emakhono eKuphila 4
• Tebuciko Bekuticambela (1, 5)
• Sifundvo Sekutivocavoca (1)
• Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle
(1, 5)
SAMBA 27, 5
6 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
1. 4. 3 Sigaba Lesiphakeme
(a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako
SIFUNDVO EMA-AWA
Lulwimi Lwasekhaya 5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4
Tibalo 4, 5
Isayensi yeTemvelo 3
Isayensi yeTenhlalo 3
Ithekhnoloji 2
Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2
Tekuphila 2
Buciko bekuticambela 2
SAMBA 27, 5
1. 4. 4 EmaBanga 10-12
(a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako:
SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA)
Lulwimi Lwasekhaya 4. 5
Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4. 5
Tibalo 4. 5
Tekuphila 2
Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa
latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8
emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining
to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya
ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu
wenchubomgomo loshiwo ngenhla
Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo
letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa nobe
ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi afise kwenta
tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo.
SISEYENE 7
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
SIGABA 2: SIGABA 2
KUNGENISWA KWELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA ESIGABENI LESISEMKHATSINI
2. 1 Tilwimi letikusitatimende seMgomo wekharikhulamu neLuhlolo
Lulwimi lusikhali sekucabanga nekuchumana. Lubuye lube yindlela ye lisiko nebuhle lobuvame kwabiwa bantfu kute
bente ncono umhlaba lebaphila kuwo.
Kufundza kusebentisa lulwimi ngalokuphumelelisako kute kwente bafundzi bakwati kutfola lwati, kutichaza kutsi
babobani, kuveta imiva nemibono, kuchumana nalabanye kanye nekuphatsa indzawo yabo. Lubuye lunotsise
bafundzi, ngenhlakanipho leyakhelwe emfanekisweni wengcondvo nemibono kute bakwati kwenta indzawo lebahlala
kuyo itfutfuke. Kusetjentiswa lulwimi kuletsa intfutfuko yemasiko lahlukene nebudlelwano kutenhlalo tiyavetwa
tibuye takhiwe, ngilo futsi lulwimi loluletsa intfutfuko nekulungiswa kwalokutsite, ekukhuliseni nekubuyeketa emasiko.
2. 1. 1 Emazinga elulwimi
Kufundvwa kwelulwimi Esigabeni Sabokhewane kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi taseNingizimu Afrika, i-Afrikaans,
i-English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga
netilwimi letingekho emtsetfweni, letifana ne Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian, Latin, Modern
Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Tonkhe tilwimi letisemtsetfweni tingafundziswa ezingeni leLulwimi
Lwasekhaya Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta nobe Lulwimi Lwesibili Lekwengeta. Tonkhe tilwimi letingekho
emtsetfweni tingafundvwa lokungenani ngelizinga lweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Kufundvwa kweLulwimi emabangeni 4-9 kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi letisemtsetfweni tase Ningizimu Afrikha. Tonkhe
letilwimi letisemtsetfweni tingafundziswa ngemazinga eLulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, nobe
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Tilwimi letingekho emtsetfweni tingafundvwa lokungenani ngelizinga lweLulwimi
Lwesibili Lwekwengeta lapho leTilwimi titfutfukiswe khona.
Lulwimi Lwasekhaya lulwimi lwekucala lolufundvwa ngumfundzi kantsi- ke Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta
lulwimi lolufundvwako, kute lungetelele eLulwimini Lwasekhaya . Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lulwimi umfundzi
langachubeka alufundze, lungeta tindlela tekuchumana nekutfutfukisa bulwimilwimi njengobe kushicilelwe kuMtsetfo
sisekelo nemgomo yeLulwimi Etikweni leTemfundvo. Lolulwimi lungasetjentiswa emmangweni nobe esikweni kantsi
futsi lungatfutfukisa kukhula kwesive nekuvisisana kwemasiko lahlukene. Tikolo letinyenti taseNingizimu Afrika
atilufundzisi Lulwimi Lwasekhaya lwalabanye bebafundzi lababhalisele kufundza kepha tiye tifundzise lunye nobe
timbili Tilwimi letifundziswa ezingeni Lwelulwimi Lwasekhaya. Ngaloko-ke, ilebuli yelulwimi lwasekhaya neLulwimi
Lwekucala Lwekwengeta kusho lizinga lemakhono lekwetfula lulwimi hhayi lulwimi lwemvelo (Lwasekhaya) nobe
lolufundvwa (njengelulwimi lwekwengeta). Ngenhloso yalomtsetfo, nobe ngabe yini leyibalwe eLulwimini Lwasekhaya
kumele luvisiswe ngekwemakhono emazilnga hhayi elulwimi.
Lizinga Lelulwimi Lwasekhaya lunika likhono lekwati lulwimi buncweti bekuchumana lobukhombisa emakhono
etekuchumana ladzingekako ebudlelwaneni betekuhlalisana kanye nemakhono ekusebentisa ingcondvo ekufundzeni
kwetifundvo tekharikhulamu yonkhe. Kugcizelelwa kakhulu ekufundzisweni kwemakhono eKulalela, Kukhuluma,
Kufundza neKubhala kulelizinga lelulwimi. Lelizinga lelulwimi libuye lutfutfukise likhono lebafundzi lekucabanga,
buciko nekwakha sitfombe sengcondvo kute baticambele, bacabange nekutfutfukisa kuvisisa indzawo lebahlala
kuyo. Nanobe kunjalo, kugcizelela nekwabiwa kwemamaki kuKulalela neKukhuluma Kufundza neKubhala kusukela
eBangeni 7 kuye etulu asetulu kune wekukhuluma nekulalela ngobe sidzingo sebafundzi sekwati Lulwimi siyatfutfuka
8 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
njengobe balungiselela imfundvo yemabanga laphakeme nendzawo yemsebenti
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lukholelwa kwekutsi bafundzi abanalo lwati lwelulwimi nabefika esikolweni.
Eminyakeni yesikolo yekucala lembalwa kugcilwa ekutfutfukiseni likhono lekuvisisa nekukhuluma luwimi-nemakhono
lasisekelo ekuchumana nalabanye. Emabangeni 2 ne- 3 bafundzi bacala kwakha kufundza nekukhuluma lulwimi
esisekelweni setemlomo Babuye basebentise emakhono ekukhuluma nekufundza labawatfole nabafundza Lulwimi
Lwasekhaya.
Esigabeni Lesisemkhatsini, bafundzi bachubeka nekutfutfukisa emakhono abo ekulalela, kukhuluma, kufundza
nekubhala. Kulesigaba bafundzi labanyenti bafundza basebentiisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, i-English,
kantsi –ke kumele balusebentise kakhulu lolulwimi. Kugcizelelwa kakhulu kutsi kusetjentiswe Lulwimi Lwekucala
Lwekwengeta ngenhloso yekucabanga nekunoma. Loku kukhutsata bafundzi kutsi batfutfukise likhono labo
lekusebentisa ingcodvo ekufundzeni, labatakudzinga nabafundza tifundvo letifana neScience nge-English. Babuye
batibandzakanye kakhulu nematheksthi etemibhalo babuye bacale kutfutfukisa emakhono etebuciko nekusebentisa
imifanekiso yengcondvo eLulwimini Lwabo Lwekwengeta.
Ekupheleni kweLibanga 7, bafundzi kumele babe bakwati kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta
ngalokuphatselene nekuchumana nalabanye nekusebentisa emakhono ekusebentisa ingcondvo ekufundzeni.
Nanobe kunjalo, emaciniso aveta kutsi linyenti lebafundzi alikwati kuchumana kahle nalabanye ngeLwimi lwabo
Lwekwengeta kulesigaba. Inselela emabangeni 4-6, ngaloko-ke, ngukutsi kusitwe kakhulu labafundzi ngasikhatsi sinye
ngalesikhatsi kunikwa ikharikhulamu letawubenta kutsi banetise tidzingo tabo letidzingeka emabangeni laphakeme.
Lamazinga emfundvo adzinga kutsi bafundzi bakwati kusebentisa tilwimi tabo tekwengeta ngalokuselizingeni
lelisetulu kakhulu emfundvweni yabo yemabanga laphakeme nobe endzaweni yabo yetemisebenti.
Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lutsatsa kwangatsi bafundzi bafika esikolweni bangenalo lwati lwalolulwimi.
Lokugcila ekusetjentisweni kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kusekutfutfukiseni emakhono ebafundzi ekukhuluma
nemakhono lasisekelo ekuchumana nalabanye. Babuye basebentise emakhono etemlomo ekuchumana nalabanye.
Emabangeni 4-6 bafundzi bacala kuba nemakhono abo etemlomo newekufundza. Babuye basebentise emakhono
labawafundze eLulwimini lwabo Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta.
Emabangeni 7-9, bafundzi batawuchubeka nekutfutfukisa emakhono abo eKulalela neKukhuluma babe batfutfukisa
emakhono abo eKufundza neKubhala.
Ngesikhatsi sebafundza bangena ebangeni 7, kufanele bacale kwenta taba tekusebentisa Lulwimi lwabo Lwesibili
Lwekwengeta emazingeni omabili etekuchumana nalabanye kanye newetenhlalo. Nanobe kunjalo bufakazi buveta
kutsi linyenti lebafundzi abakwati kuchumana ngelizinga leLulwimi Lwekwengeta kulesigaba. Inselela emabangeni
4-6, ngaloko-ke, kutsi kusitwe kakhulu labafundzi ngasikhatsi sinye ngalesikhatsi kunikwa ikharikhulamu
letawubenta kutsi banetise tidzingo tabo letidzingeka emabangeni laphakeme. Lamazinga emfundvo adzinga kutsi
bafundzi bakwati kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekwengeta ngalokuselizingeni lelisetulu kakhulu emfundvweni yabo
yemabanga laphakeme nobe endzaweni yabo yetemisebenti.
2. 1. 1. 1 Tinhloso ngco tekufundza Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Kufundza Lulwimi Lwesibili lwekwengeta kufanele kusite bafundzi kwenta loku:
• kutfola emakhono elulwimi ladzingeka kutekuchumana ngalokufanele elulwimini lolubalulekile ezingeni
lelisekelo;
• kulalela, kukhuluma, kufundza/kwehlwaya nekubhala lulwimi ngekutetsemba lokutfutfukako kanye
nekutijabulisa. Lamakhono nendlela yekwenta tintfo kwakha sisekelo sekufundza kwemphilo yonkhe;
SISEYENE 9
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
• Kuveta, ngekukhuluma, nasekubhaleni, nemiva (lephatselene nekutfukutsela nekujabula) kute banetseteke
kulolulwimi.
• Kusebentisa lulwimi nemifanekiso yengcondvo kute batfolele lokunyenti ngabo nemasiko lahlukene
nendzaweni lebahlala kuyo. Loku kutabenta bakwati kuveta lwati lebanalo nalabakutfolile ngemhlaba
ngemlomo nangekubhala
• Kusebentisa lulwimi njjengelithulusi lekuveta lwati ngetihloko letetayelekile, kute basebenta ngetinhlobo
letehlukene tematheksthi letivamile nekufundza ematheksthi bentele kutijabulisa, kutfola lwati lolusisekelo
nekuchumana
2. 1. 1. 2 Kufundzisa Lulwimi Lwesibili Lokwengeta
Kute kufundvwe lulwimi Lwekwengeta ngalokufanele, kudzingeka kutsi ulusebentise ngaso sonkhe sikhatsi kute utfole
lwati nemakhono lwetilwimi. Ngaloko-ke bothishela kufanele bacinisekise kutsi bafundzi bayalalela babuye bafundze
Lulwimi Lwekwengeta etikhatsini letabelwe tinhloso letehlukene. Bafundzi badzinga kulalela Lulwimi Lwekwengetwa
kute batfole lwati nekuvisisa (sib. inkhulumomphendvulwano) nekutijabulisa (sib. ingoma). ikakhulukati, badzinga
ematfuba ekufundza nekucwaninga ngeLulwimi Lwekwengeta kute batfole lwati (sib. ticondziso tekwenta
emasangweji). Lucwaningo lukhomba kutsi indlela lengiyo yekutfutfukisa silulumagama kungenteka ngekufundza
ematheksthi lafanele. Kubalulekile kutsi temlomo, kubhala kanye nematheksthi etibonwa abe sezingeni lebafundzi
lelifanele. Nangabe emaheksthi alukhuni kakhulu, bafundzi batawudvumala futsi angete bafundza lutfo; nangabe
alula kakhulu, angeke kube khona tinkinga kantsi futsi nekufundza kutawufundvwa lokuncane. Indzima lebalulekile
yathishela welulwimi ngukutsi alinganise lizinga letheksthi nelizinga lemfundzi. Kuso sonkhe Sigabeni Lesisemkhatsini,
bafundzi kufanele balalele lokutste babuye bafundze ematheksthi lahambelana nekutfutfuka kwemakhono elulwimi
lwabo.
Bafundzi babuye badzinge kusebentisa Lulwimi Lwekwengeta ngasosonkhe sikhatsi. Badzinga ematfuba
ekulalela, kukhuluma, kufundza, babhale kancane Lulwimi Lwekwengeta ngenhloso yekuchumana nalabanye. (sib.
inkhulumomphendvulwano), kutfutfukisa kuticambela (sib. kucula ingoma, kulingisa njll), kutfutfukisa emakhono
ekuchumana (sib. kuveta luvo, umhlanganoi nekubingelela)
Bafundzi badzinga kuvisisa inhloso yekutsi kungani bakhulume. Kuso sonkhe Esigabeni sonkhe Lesisemkhatsini,
bafundzi badzinga kutsi bente imisebenti yemlomo lehambelana nekutfutfuka kwemakhono elulwimi lwabo.
Kubalulekile kutsi bafundzi banikwe timphendvulo tekusebenta kwabo kutemlomo kute bati kutsi ngukuphi lapho
kufanele balungise khona futsi balungise njani Indzima lebalulekile yathishela welulwimi . ngukutsi anike kuphawula
ngalokutfolakele/ timphendvulo letisecophelweni lelisetulu, lelihambelana nekuhlola lokwakhako
Bafundzi badzinga futsi kwati sisekelo seluhlelo lwelulwimi, silulumagama, lupelomagama netimphawu tekubhala/
netiphumuti. Ngalokuvamile, bothishela batawusebenta ngalemikhakha yelulwimi kusimongcondvo. Sibonelo,
bangenta kutsi bafundzi babe nelwati ngesakhiwo netimphawu letisetjentiswe nakunikwa tinkhombandlela
(kusetjentiswa indlela lephocako) . Kubuye kube nendzawo yekufundzisa ngco/ngalokuvakalako ngetisekelo nelitfuba
lekutetayeta ngako.
Nakuhlelwa umsebenti weyunithi yetifundvo temaviki lamabili; bothishela kufanele bahlanganise emakhono elulwimi,
kanye netisekelo telulwimi. Kufanele bakhetse luhlobo lwetheksthi kanye nesihloko /ingcikitsi letawuheha bafundzi,
kungaphunyelelwa ekufundzeni lokuncane nangabe bafundzi bangakhutsatwa babuye bangasetjentiswa . Sibonelo,
sihloko semabintana/imisho ingaba”Sikolo sami”. Bothishela kufanele bangenise lesihloko ngekutsi bafundzi balalele
na/nobe bafundze, bakhe lulwimi nelwati lwesilulumagama lesidzingekako nakukhulunywa. Sibonelo, bafundzi
bangafundza itheksthi lemfisha leyetfula lesilulumagama netakhi telulwimi.
10 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Bafundzi bangaze balwati lulwimi loluhambelana nesihloko bangabese babhala libintana/umusho. . Bothishela
kufanele banike lebakutfolile kuyo yonkhe lenchubo babuye bahlele umsebenti weluhlolo ekupheleni kwemnyaka.
Emabangeni 4-6, kubalulekile kutsi:
• Kugcilwe kakhulu ekulaleleni nasekukhulumeni
• Kube nekusekela lokuchubekako lokusekela kutfutfukiswa kwesilumagama, kwakhiwa kwemusho nendzima,
nelulwimi lelikusimongcondvo.
2. 1. 2 Emakhono elulwimi
Ikharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta luhleleke ngalamakhono lalandzelako:
1 Kulalela neKukhuluma
2 Kufundza neKwehlwaya
3 Kubhala neKwetfula
4 Takhi Telulwimi neTimiso
Kulalela neKukhuluma kusisekelo sekufundvwa kwato tonkhe tifundvo. Ngekusebentisa emasu ekulalela
nekukhuluma ngemphumelelo, bafundzi bagcogca, bahlelembise babuye bakhe lwati, basombulule tinkinga, betfule
imicabango nemibono yabo. Emabangeni 4 – 6, eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta bafundzi batawusebentisa
emakhono Kulalela neKukhuluma kute bachumane ezingeni lelisisekelo/leliphasi
Kulesigaba, lulwimi lolukhuluywa bafundzi lusadzinga kutfutfukiswa(sib. kusetjentiswa sakulinga lubuye lusekelwe,
sibonelo, ngesilulumagama nesakhiwo semisho). Thishela kufanele acinisekise kutsi bonkhe bafundzi batfola
ematfuba ekukhuluma ngelulwimi loluhlosiwe. Njengobe bafundzi batawuchubeka ngesivinini lesingafani, thishela
kumele alungiselele ematfuba ekukhuluma (sib. imibuto leyibutiwe) be sezingeni lemfundzi ngamunye. Ngalesikhatsi
bafundzi bachubeka nemabanga, thishela kufanele alindzele kutsi bafundzi bakhuluma kakhulu kantsi futsi
nemphimiso yabo kumele ibe yelule.
Sikhatsi sekufundzisa kufanele sifake ekhatsi imisebenti yekutetayeta yemalanga onkhe yemisebenti yeKulalela
neKukhuluma lemifisha kanye nemisebenti lemidze lekugcilwe kuyo lehlelelwe emaviki lonkhe.
Emabangeni 4 – 6, bothishela kumele bafundzise kulalela njengesigaba semisebenti lemitsatfu.
• Kulungiselela kulalela: Loku kulungiselela bafundzi kutsi balalele itheksthi yetemlomo
Ngelulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta. Sibonelo, thishela angasebentisa itheksthi yesibonwa abuye abute
umbuto lovamile, imibuto lekutawugcilwa kuyo kusenesikhatsi letawuphendvulwa bafundzi nangabe sebalalele
itheksthi kwekucala ngca.
• Ngesikhatsi sekulalela: Kungumkhuba lomuhle kwekutsi thishela afundze (nobe adlale) itheksthi lelalelwako
ngetikhatsi letinyenti, abute imibuto leyehlukene ngaleso naleso sikhatsi. Kuyasita kutsi kusetjentiswe imibuto
letawenta bafundzi kutsi bevisise inshokutsi levamile etheksthini, nemibuto lekhetsekile ledzinga imininingwane
lejulile yekuvisisa itheksthi. Ngekwenta njalo, thishela usita bafundzi kutsi batfutfukise emasu ekulalela.
• Ngemva kwekulalela: Bafundzi baphendvula leminye imibuto, bahlwaya emanotsi, basebentisa lwati (sib.
balebula sitfombe)
SISEYENE 11
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Kukhuluma kwenteka ngalokungakahleleki eklasini, sibonelo, emsebentini welicembu. Bafundzi babuye badzinge
ematfuba ekutetayeta ngetinhlobo tetingcogco letingakahleleki labangeke batenta eklasini. Bothishela kumele
banike ticondziso tekukhuluma lokuhleliwe nekwetfula, sibonelo, inkhulumo lelungiselelwe, kufundza ngekuphimisa,
njll. Loku kutawuba inchubo yetinyatselo letimbili:
• Kuhlela nekulandzelanisa imibono nelwati
• Kutetayeta nekwetfula : kukhomba kunaka tetsameli lwati nesimongcondvo; Kusetjentiswa kwetakhi netimiso
letifanele, kufundzisa lokufanele nemasu elulwlimi nemasu etilwimi letingaphinyiswa.
Kufundza nekwehlwaya
Emakhono eKufundza neKwehlwaya angumgogodla wekufundza tonkhe tifundvo tekharikhulamu, neku
tibandzakanya emmangweni ngemphumelelo, indzawo yetemisebenti nesimongcondvo semhlaba wonkhe
jikelele. Bafundzi batfutfukisa emakhono ekufundza nekwehlwaya ematheksthi lavamile lahlukene, kufake ekhatsi
nematheksthi latibonwa, kute batfole lwati.
Sebentisa kufundza basitwa nguthishela ekucaleni kwelibanga 4 kute uholele bafundzi kulesigaba. Lenandlela
ingasetjentiswa njalo njalo. nangabe tincwadzi letenele tekufundza kuleli zinga titfolakala. Loku kungasetjentiswa
nekucoca indzaba. Nangabe tincwadzi tekufundza kuleli zinga tingatfolakali, ungasebentisa ematheksthi latfolakala
emabhukwini tifundvo nobe etincwadzini tekufundza. Sebentisa netindlela letifana nekufundza nalabanye kanye
nekufundzela liklasi lonkhe.
Sebentisa tindlela tekufundza lokuholwa nguthishela nekufundza ngekutimela /ngababili, ubuye kancane kancane
ufundzise bafundzi kutsi bafundze ngekutimela. Kufundza ngekutimela lokuse luhlelweni lwekufundza kumele
kulandzelwe kwentiwe ngesikhatsi lesabelwe kufundza. Khutsata bafundzi kutsi bafundze ngekutimela ngasosonkhe
sikhatsi lebasitfolako.
Kuhlela umsebenti wekuvisisa kute kucinisekwe kwekutsi bafundzi bayakuvisisa loku lebakufundzako
Tinchubo tekufundza
Kungeniswa kwenchubo yekufundza kunanati tigaba ngembi kwekufundza, kufundza nesigaba sangemuva
kwekufundza. Imisebenti thishela lekangasita ngayo bafundzi ingafinyetwa ngalendlela lelandzelako:
Kulungiselela kufundza:
• Kuvuselela lwatinchanti nekuchumanisa
• Kubuka imbangela, umbhali, nelusuku lwekushicilela kanye neluhlobo lwetheksthi.
• Kufundza indzima yekucala neyekugcina yesigaba lesitsite-kwakha lokulindzelekile
Kufundza:
• Phumula ngesikhatsi lesitsite kute uhlole kuvisisa kwakho nekuvumela imicondvo ingene ijule
• Sebentisa simongcondvo kutfola inshokutsi yemagama ngaso sonkhe sikhatsi; lapho loku kungenteki,
sebentisa sichazamagama
• Yakha umfanekiso wengcondvo waloko lokufundzako
12 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
• Chubeka ufundze nanobe kunetincenye longativisisi kahle.
• Phindza usifundze sigaba nangabe ungasiva nhlobo.
• Fundza Sigaba lesiyindida. Fundza tigaba letiyindida uphimise, ngesivinini lesihamba kancane nobe ukwente
kokubili
• Cela lomunye akusite kutsi ukwati kuvisisa sigaba lesitsite.
• Hlanganisa emamaki ekufundza ubuye uchaze emaphuzu lamcoka
• Buyeketa ngaloko lokufundzile
Ngemuva kwekufundza:
• Nangabe utawudzinga kukhumbula lwati lolutsite, yenta umfanekiso sitfombe, nobe uhlele imicondvo lemcoka
nemininingwane lesekelako lembalwa
• Bhala emaphuzu labalulekile kusita kutsi uchaze ubuye ukhumbule imibono lebalulekile.
• Cabanga ngemibuto lemisha lesesihlokweni
• Kuvisisa- cinisekisa kuvisisa kwakho letheksthi
• Yandzisa kucabanga kwakho– sebentisa imicondvo loyibone etheksthini
Kubhala neKwetfula
Kubhala kulithulusi lelinemandla lekuchumana lelivumela bafundzi kutsi basungule babuye bavete imicabango
nemicondvo ngalokuhlelekile. Kwenta imisebenti yekubhala esikhatsini lesinyenti ngekwetimongcondvo letehlukene,
imisebenti netifundvo tenta bafundzi bakwati kudlulisa ngendlela levakalako nekuticambela. Inhloso yekungenisa
emakhono ekubhala kutsi kutsutfukiswe kubuye kwetfulwe ematheksthi labhaliwe. Esigabeni lesisemkhatsini,
bafundzi beLulwimi Lwesibili Lwekwengeta batawudzinga kwesekelwa nekuholwa kute batfutfukise emakhono
ekubhala.
Kubhala kubalulekile ngobe kuphocelela bafundzi kutsi bacabange ngeluhlelo lelulwimi nelupelomagama. Loku
kukhutsata bafundzi kutsi bachubekise lulwimi, batfole lulwimi ngekushesha, kungabi nemaphutsa. Bafundzi
batawufundza kubhala tinhlobo letinyenti tematheksthi ekuticambela newelwati, ngalokwetayelekile basebentise
sakhiwo sekubhala njengesisekelo babuye kancane kancane bafundze kubhala tinhlobo letitsite tematheksthi
ngekutimela. Batawubuye futsi basebentise lenchubo yekubhala kute bakhicite ematheksthi lahleleke kahle, lanetakhi
telulwimi letifanele tekubhala ematheksthi.
Indlelanchubo yendlela yekubhala
Kubhala nekusungula imibhalo kuyinchubo lefaka ekhatsi letigaba letilandzelako:
• Kulungiselela kubhala/kuhlela
• Luhlaka
• Kubuyeketa, kulungisa umbhalo, kufundza ulungise emaphutsa
• Kwetfula
SISEYENE 13
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Bafundzi badzinga litfuba lekusebentisa lenchubo futsi babe bafanele:
• batsatse sincumo ngenhloso netetsamelilwati taletheksthi letawubhalwa na/nobe letawusungulwa;
• bahlanganisa imibono leyehlukene ngekusebentisa, sibonelo, emabalavengcondvo, emafloshadi nobe tinhla;
• basebentise tinsita letifanele, bakhetse lwati lolufanele babuye bahlele imibono;
• bakhicita luhlaka lwekucala lolufaka ekhatsi inhloso, tetsamelilwati, sihloko nesakhiwo setheksthi
• bafundze tinhlaka bajule babuye batfole umbiko lobuya kulabanye (labafundza nabo eklasini nobe thishela);
• bahlele luhlaka kabusha babuye bafundze balungise emaphutsa; ne
• kukhicita umbhalo wekugcina lolungiswe emaphutsa, lokuhlobile, nalofundzekako.
Takhi neTimiso Telulwimi
Lwati lolufanele lwesilulumagama neluhlelo lwelulwimi lunika sisekelo sekutfutfuka kwemakhono (kulalela,
kukhuluma, kufundza nekubhala) eLulwimini Lwesibili Lwengeta. Bafundzi Besigaba Lesisemkhatsini batawungeniswa
kutakhi telulwimi netimiso telulwimi loluhlosiwe.
Ngekufundza tinhlobo tematheksthi latayelekile, bafundzi bandzisa kusetjentiswa kwesilulumagama kanye
nekusebentisa lwati lwabo lwetakhi teLulwimi. ESigabeni lesiseMkhatsini, bafundzi beLulwimi Lwesibili Lwekwengeta
batawunaka takhiwo temagama neluhlelo lwetakhi telulwimi lebatetayele.
Bafundzi batawufundza batitfolele ngendlela lulwimi lusetjentiswa ngayo. Batawubuye basebentise lolwati kufundza
ngekutetayeta ngelulwimi kute bakhe inshokutsi (ngemagama nangelizinga lemisho ematheksthini laphelele),
Kulindzeleke kutsi Takhi neTimiso telulwimi tifundziswe kusimongcondvo lesitsite njengobe nalamanye emakhono
elulwimi afundziswa abuye atfutfukiswe. Nanobe kunjalo, Esigabeni Lesisemkhatsini kumele kube nesikhatsi
lesibekelwe ticondziso letihleliwe nekutayela kusebentisa takhi telulwimi netimiso. Luhlelo lwekufundzisa lucuketse
luhla lwetincenye telulwimi lokumele tifundvwe kulelo nalelo banga kuleyo naleyo themu.
Nakukhetfwa ematheksthi ekulalela nekufundza emjikeletweni wemaviki lamabili, yenta siciniseko sekutsi acuketse
letinye tetintfo telulwimi lofuna kutifundzisa. Camba imisebenti lehambisana nalamatheksthi latawenta bafundzi
bakwati kutisebentisa letintfo. Ngalokufanako, bafundzi lababhala ematheksthi batawubhala nangetintfo letitsintsa
lulwimi. Nika bafundzi ticondziso letifanele tekusebentisa letincenye telulwimi ngalokufanele. Khetsa letinye tetintfo
bafundzi lebaba nebumatima nato ubuye ubanike litfuba lekutetayeta ngalokuhlelekile. (ngaso sonkhe sikhatsi
lesikhatsi sibekelwe loku ngeMAVIKI)
2. 1. 3 Indlelanchubo yekufundzisa lulwimi
Tindlelanchubo tekufundza lulwimi kulomculu nguleti, legcile kutheksthi, yekulusebentisa, lehlanganisile
nalehambisana nenchubo.
Lendlelanchubo yekufundza lulwimi legcile emitfonjeni yematheksthi kanye nendlelanchubo yekulusebentisa
yekuchumana, totimbili letinchubo teyeme ekusebentiseni lulwimi ngalokuchubekako kanye nasekukhiciteni
ematheksthi.
Indlelanchubo leyeme emitfonjeni yematheksthi ifundzisa umfundzi kutsi abe nekutetsemba, nekuba ngulofundza
ajule, lobhalako, locwaningako nalotisungulela ematheksthi.
14 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Ifaka ekhatsi kulalela, kufundza, kuhlatiya nekuhlahlela ematheksthi ngenjongo yekuvisisa indlela letikhicitwa ngayo
nemiphumela yato. Ngalokuhlanganisa tinchubo ngalokujulile, bafundzi bafundza emakhono ekuhlola ematheksthi.
Indlelanchubo yekusebentisa ematheksthi iphindze ifake ekhatsi kukhicita tinhlobo letehlukene tematheksthi kwentela
tinhloso netetsamelilwati letitsite.
Indlelanchubo yekufundza lulwimi lwekuchumana iphakamisa kutsi nakufundvwa lulwimi, umfundzi kumele
etfulwe ngalokusobala elulwimini lolukhetsiwe abuye anikwe ematfuba lamanyenti ekutetayeta kusebentisa lolulwimi.
Bafundzi bafundza kufundza ngekufundza imibhalo leminyenti nekufundza kubhala ngekubhala imibhalo leminyenti.
Indlelanchubo leyinchubo isetjentiswa nangabe bafundzi bakhicita ngemlomo nematheksthi labhalwako. Bafundzi
basebentisa tigaba letehlukene tekulalela, kukhuluma, nenchubo yekubhala. Kumele bacabange ngetetsamelilwati
nenhloso ngesikhatsi salenchubo. Loku kutawubenta kutsi bakwati kusho lebakucabangako kanye nekuchumana
ngendlela leyetayelekile. Sibonelo: Kufundziswa kwekubhala akukagcili emkhicitweni wekugcina kuphela kepha
kubuye kugcile enhlosweni nenchubo yekubhala. Ngesikhatsi sekubhala bafundzi bafundziswa kutsi babenemibono,
kute bacabange ngenhloso netetsamelilwati, kubhala luhlaka, kuhlela umbhalo wabo kabusha nekwetfula umkhicito
lobhaliwe lokhuluma ngemicabango yabo.
Indlelanchubo yekufundzisa imibhalo/ematheksthi
Sizatfu lesimcoka sekufundzisa imibhalo/ematheksthi kunika ematfuba ekusebentisa emakhono elulwimi lafundziwe
Kufundzisa imibhalo/ematheksthi akukase kwaba lula, kepha kuyenteka ngaphandle kwekuphawula lokungentiwa
bafundzi lokumacondzana nabo, lokufaka kucabanga, nekuhumusha lokuliciniso bangakafundzi kutsi bangawavisisa
njani ematheksthi ngekwabo, angete bafundza lokunyenti.
Tindlela tekufundzisa ngemibhalo kungakafa ekhatsi lokunye nobe konkhe kwaloku lokulandzelako:
• Yenta ematfuba ekufundza ematheksthi lamanyenti eklasini ngephandle kwekuyekela wente lomunye
umsebenti. Kubalulekile kutsi bafundzi babe nemcondvo losebaleni wekutsi kwentekani esigabeni lesisekucaleni
setheksthi. kundza lamanyenti kakhulu eklasini, ucinisekise kutsi bafundzi baphindze bafundze netikhondlo
• Imisebenti yekubhala lebita kuvisisa kwesisekelo setheksthi lefundziwe kungaba lusito lolukhulu ekukhuliseni
emazinga emakhono elulwimi nekuphakamisa emakhono emazinga latfoliwe. Tingcoco taseklasini tingaba
lusito yingce nje uma wonkhe umuntfu ahlanganyela futsi kuholela emsebentini lobhalwako.
• Kwekugcina, umsebenti lonetheksthi kufanele wentiwe njenge unithi, ngentfo lephelele
Lokulandzelako sifinyeto setinhlobo tematheksthi letibalulekile eSigabeni Lesisemkhatsini netakhi telulwimi letitfolwa
kuletinhlobo tematheksthi. Lolwati lutawusita ekuhleleni imisebenti ematheksthini lehlukene kute bafundzi bakwati
kusebenta ngaletakhi telululwimi. Khetsa takhi telulwimi letimbalwa lotawugcila kuto sonkhe sikhatsi uma ufundzisa
letinhlobo tematheksthi
SISEYENE 15
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
2. 2 Kwabiwa kwesikhatsi
Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta Esigabeni Lesisemkhatsini siba ngema-
awa la-1. 5 ngeMAVIKI. Konkhe lokucuketfwe lulwimi kuhlelelwe umjikeleto wemaviki lamabili (3 ema-awa)
kuphakanyiswe kwabiwa kwesikhatsi lokulandzelako kwemakhono elulwimi lahlukene.
Kwabiwa kwesikhatsi
Kwabiwa kwesikhatsi
Emakhono emavikini lamabili %
ngeMAVIKI (Ema-awa)
(Emaminithi)
*Kulalela nekukhuluma
75 40
(Temlomo)
*Kufundza nekwehlwaya 55 30
*Kubhala nekwetfula 35 20
1. 5
Takhi Netimiso Telulwimi
(loku kubuye kuhlanganisiwe 15 10
nemakhono la-4)
Samba 180 (3 ema-awa) 100
2. 3 Tinsita Tekufundza nekufundzisa
• Umfundzi ngamunye kumele abe naloku:
a) Libhukutifundvo lelimiselwe lelulwimi
b) Incwadzi yekufundza/tincwadzi tekufundza leticuketse lemibhalo lelandzelako/tinhlobo tematheksthi
• Tindzaba
• Inkondlo
• Ematheksthi elwati
• Ematheksthi etenhlalo
c) Sichazamagama nobe luhlu lwemagama
d) Kufundza tinhlobo letehlukene temibhalo kute kunakwe emazinga ekufundza lehlukene sib.
likhetselo letincwadzi tekufundza letenele temazinga onkhe laseklasini nasesikolweni.
e) Ematheksthi ekufundza ngekuhlanganyela ebangeni 4. Loku kungaba tincwadzi nobe ematheksthi
lakhulisiwe nobe emabhukutifundvo lamisiwe nobe tincwadzi tekufundzi
• Thishela kumele abe naloku:
(a) Umculu weSitatimende seKharikhulamu neNchubomgomo yeKuhlola.
(b) Inchubomgomo yelulwimi kuTemfundvo (LiEP)
(c) Libhukutifundvo lelimiselwe Lulwimi Lwesibili lwekwengeta lelisetjentiswa bafundzi; emabhukutifundvo
latawusetjentiswa njengetinsita ngetulu kwaleto letimisiwe.
16 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
(d) Incwadzi yekufundza lecuketse tinhlobo tematheksthi letiphakanyisiwe/imibhalo.
(e) Tichazamagama kanye neticukatsilwati (sichazamagama selulwimi lunye, setilwimi timbili, nesetilwimi
letinyenti; itheserasi; i-ensayiklophidiya, icwadzi yeluhlelo lenotsile, njll).
(f) Ifayela Yetinsita Yathishela/Libhuku: loku kungaba ifayela lenetinsita letigcogcwe nguthishela nobe
incwadzi yathishela letsengiwe.
(g) Lokutfolakalako lokutinsita tekufundza eklasini, esikolweni nobe/emtatjeni wetincwadzi wemphakatsi
kute uhole kufundza kwebafundzi.
(h) Tinsita tetibonwa /tetimviwa.
SISEYENE 17
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
SIGABA 3: SIGABA 3: LOKUCUKETFWE NELUHLELO
LWEKUFUNDZISA EMAKHONO ELULWIMI LWEsibili
LWEKWENGETA ESIGABENI LESISEMKHATSINI
3. 1 SIBUTSETELO SEMAKHONO, LOKUCUKETFWE NETINDLELANCHUBO
Loku lokulandzelako kusibutsetelo salokucuketfwe, emakhono kanye netindlelanchubo letitfolakala eluhlelweni
lwekufundzisa.
Emakhono Emabanga 4-6
Lokucuketfwe Tindlelanchubo nemakhonywana
Kulalela • Sivisiso lesilalelwako • Inchubo yekulalela
nekukhuluma
• Kulalelela kutfola lwati • Kulungiselela kulalela
• Imphimiso • Ngesikhatsi sekulalela
• Kulalelela kutijabulisa • Sivisiso lesilalelwako
• Timo letehlukene tekuchumana ngetemlomo -- kuveta imicondvo lemcoka ngekuphindze ucoce
-- Inkhulumiswano -- kuchaza
-- Tinkhombandlela/ ticondziso/tinchubo -- kulalela loktsite ubuye uphendvule imibuto
-- Kucoca indzaba -- ngemuva kwekufundza
-- Kulingisa Inchubo yekukhuluma
-- Kucocisana ngemacembu • Tinkhulumiswano letilula
-- Tinkondlo letimfisha nemilolotelo • Kunikana ematfuba nakukhulunyiswana
-- Imidlalo yelulwimi • Kukhutsata kusetjentiswa kwelulwimi
lwekwengeta
-- kulandzisa ngawe/ ngemaciniso
• Ubuta abuye aphendvule imibuto
Tigameko tekulandzisa
• Setfulo lesingakahleleki setigameko letetayelekile
• Sakhiwo lesifanele, silulumagama, lulwimi netakhi
18 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Kufundza Tinhlobo tematheksthi lamisiwe: Inchubo yeKufundza / kwehlwaya:
nekwehlwaya
• Tindzaba sib. Tesimanje letitishaya samaciniso, Sebentisa tindlelanchubo tekulungiselela kufundza,
tindzaba temdzabu, tindzaba takadzeni tekufundza netangemuva kwekufundza:
(tinganeko, tinsimu, tinsumansumane
• Kuvisisa itheksthi
tinganekwane) tindzaba letijabulisako, tindzaba
imibhalo tihumusho • Kufundzisisa itheksthi (sifundvo se sivisiso)
• Inkondlo/ingoma • Kukhomba kufundza ngekutimela (kufundzela
kutitfokotisa nekutfola lwati nekufundza)
• Ematheksthi elwati sib. tindlelanchubo, kulandzisa
lokuliciniso, imibiko yelwati Ngenisa bafundzi kuloku:
• Ematheksthi etekuhlalisana sib. timemo, Sebentisa loku:
emakhadi ekuvuselana, tincwadzi • Timphawu tetheksthi – tihloko, imifanekiso,
• Ematheksthi etekuchumana sib. tikhangisi, tihlokwana, kufaka tinombolo, imibhalotihumusho,
imibiko, emaphamfulethi tihloko letihamba embili, kuhleleka tihloko
letiphuma phambili, sakhiwo.
• Ematheksthi latibonwa: : Kukhangisa (emaphosta,
emaphamfulethi, tikhangisi), • Takhiwo tetheksthi – tinhla, kulandzelana,
inchazelo, tindlelanchubo, emaphuzu lamcoka
• emakhathuni, siceshana semahlaya, imidvwebo /
emagrafu / emathebuli / emashadi/ imifanekiso • Tincenye tencwadzi – likhasi lesihloko,
lokucuketfwe, tehluko, luhla lwemagama
• tindzima tesivisiso lasetjentisiwe, njll.
• itheksthi yekufundza uphimise lelungiselelwe. • Indlelanchubo yekufundza nekwehlwaya
• Ematheksthi elwati. -- Kuphindze ufundze
-- Kucacisa
-- Kwenta siphetfo/ngembono wakho
• Kukwati kufundza tibonwa – (lokudvwetjiwe
netibonwa letehlukene letetayelekile sib.
Tikhangisi, tatiso, emaphosta, imidlalo hlaya,
emakhathuni, imifanekiso, titfombe):
Inkondlo/ingoma
• Inshokutsi lesobala
• umlayeto
• temisindvo sib., imvumelwano, sigci, tiphumuti/
timphawu tekubhala, imphindza,
Indzaba
• sakhiwo
• Balingisi
• Lingemuva kanye nesimonhlalo
• Sakhiwo sematheksthi
• nekuhleleka
• Timphawu letibalulekile tetheksthi
Ematheksthi elwati newetenhlalo
• Tetsamelilwati nenhloso
• Umcondvo lomcoka nemicondvo lesekelako/
imininingwane letsite
• Kwakheka nekuhleleka kwetheksthi
• Balingisi
• simonhlalo
• balingisi
Ematheksthi elwati netenhlalo
• tetsamelilwati nenhloso
• Kufundza lokulungiselwe nalokungakalungiselwa
(Kufundza ngekuphimisa)
• Kusetjentiswa kweliphimbo, kuvakala kwelivi,
sivinini, kuhlangana kwemehlo, kuma kwemtimba
nekukhomba ngemtimba
• Kuphimisa emagama ngendlela lefanele
SISEYENE 19
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Kubhala • Kubhala emagama sib. Tinhla Inchubo yekubhala
nekwetfula
• Kubhala imisho • kuhlela kubhala/ Kulingiselela kubhala
• Kubhala tindzima • Kwenta luhlaka
Tinhlobo tematheksthi • Kubuketa
Umbhalo wekuticambela • Kulingisa umbhalo kabusha
• Lokuchazako sib. kuchazwa kwebantfu, tindzawo, • Kulungisa emaphutsa ne
tilwane, titjalo, tintfo, njll
• Kwetfula
• Lolandzisako sib. tindzaba, kulandzisa Kulungiselela kubhala/ luhlaka lwembhalo
ngetigameko takho
• Naka tetsamelilwati nenhloso
• Tindzaba tetitfombe
• Naka luhlobo lwembalo
• Tinkhulumomphendvulwano letilula.
• Yenta luhlaka lolusalulwembu usebentisa
Imibhalombiko lebhalwako (tenhlalo,
libalavegcondvo/ luhla
temtsetfo nematheksthi elwati)
• Hlela imibono
• Imilayeto, emakhadi ekuvusela, timemo • Kwenta luhlaka
• Emaphosta, tatiso, tikhangisi • Kukhetsa emagama
• Tinkhulumo letibhaliwe letimfisha • Kuhlela imisho umusho
• Ematheksthi etindlelanchubo nalalandzisako • Imicondvo lemcoka nalesekelako
sib. emaresiphi, ticondziso, netifumdvo kulinga
kwenta lokutsite. • Timphawu letitsite tetheksthi ledzingekako (sib.
inkhulumongco yekucocisana)
• Kuchaza ngekulandzisa ngetigameko sib.
imibiko yetinchubo, imibiko yaletinyetigameko • Fundzisisa umbhalo wakho ngekuwuhlatiya
letingemaciniso letiboniwe, ematheksthi emagrafu • Tfola imphendvulo kubontsanga nakuthishela
• Ematheksthi elwati sib. ematheksthi aletinye Kubuketa, kuhlela kabusha umbhalo, kulungisa
tifundvo, ematheksthi lafundzisako, kwehlwaya emaphutsa nekwetfula
emabhuku/tindzaba
• Kubuketa: kwenta ncono lokucuketfwe nekuhlela
• Ematheksthi ekufundza tibonwa sib. emathebuli, imicondvo
emashadi, imidvwebo, emagrafu
• Kulungisa kukhetfwa kwemagama, kwakheka
kwemusho nekwendzima
• Kuhlela kabusha umbhalo: kulungisa emaphutsa
eluhlelweni lwelulwimi, lupelo netimphawu
tekubhala
• Kwetfula umbhalo wekugcina lomuhle
nalobonakala kahle
Takhi netimiso Kusebenta ngemagama (kutfutfukisa silulumagama): kusebentisa sichazamagama, lupelomagama
telulwimi inshokutsi, tinhlavu, imisindvo, bomcondvofana, bomcondvophika, bomabitwa fanana, ticalo, ticu.
Kusebenta ngemisho
Titfo tenkhulumo, sib. Emabito, sandvulela libito, tabito, tiphawulo, tandziso, bondzaweni, tihlanganisi
Sakhiwo semusho: imisho lecondzile nemisho lemagalagala. Indlela lephocako, lemibuto, letitatimende
Tikhatsi tetento
Kuhleleka kwemagama
Indlela lephikisako
Inkhulumongco nenkhulumombiko
Timiso telulwimi
Kufundzisa imitsetfo yelulwimi lelula
Timphawu tekubhala
Lupelomagama
Imisindvo.
Sakhiwo Selulwimi netimiso
Letakhi telulwimi letilandzelako titawufundziwa kusimongcondvo seKufundza neKubhala. tibuye tibe yincenye yetinhlelo
lwelulwimi. Letakhi kufanele tifundziswe ngekutfutfukiswa kuwo onkhe emabanga Lokucuketfwe lokumele kwentIwe
kuseluhlwini ngentasi.
CAPHELA: takhiwo letinguloko letingiko kumele titsatselwe enhloko. Ngaleso sizatfu, timphawu letitfolakala elulwimini
lolutsite ngito kuphela lekufanele tinakwe kuletheksthi lengentasi.
20 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Emabito Babuketa emabito kusukela Esigabeni Sabokhewane
Babuketa emabitomvama: emabito etintfo longatibala sib. libhuku – emabhuku nemabito etintfo
longeke watibala sib. emanti, umoya, imphuphu, shukela
Utfutfukisa kuvisisa kwemabito etintfo letingabaleki sib. Umoya, Isanti
Babuketa timo tebuniyo emabitweni sib. umntfwan’amake, kudla kwami
Usebentisa emagama mbamba ngalokungiko sib. ngabofeleba-Busile, Nokutfula, Nomusa
Usebentisa bulili balamanye emabito sib. Umfana-intfombatane, inkunzi-inkhomati
Usebentisa emabito etintfo letingaphatseki
Usebentisa emagama etintfo letingabonakali sib. umoya
Emagama Usebentisa emagama landvulela libito kukhomba loko lokwentiwa libito:
landvulela libito
Usebentisa tandvulela libito kukhomba linani sib. munye, babili, ne wekucala, labanyenti, lambalwa.
Tabito Ubuketa tabito telucobo sib. Mine, Yena, bona, Kona
Ubuketa kusetjentiswa kwesabito sekukhomba sib loku,
Usebentisa tabito tebuniyo sib. mine, bona, kwabo
Tiphawulo Ubuketa kusetjentiswa kwesiphawulo silandzelwa libito kwelibito sib. Lenkhulu inja iyalumana
Usebentisa siphawulo emva kwelibito sib. Inja lenkhulu iyagijima
Usebentisa tinhlobo letehlukene tesiphawulo kufake ekhatsi letihambelana nebukhulu ngebudzala sib.
Lomdzala, lomncane, lizinga lekushisa sib. kumakhata, kufutfumala
Intfo lokwakhiwe ngayo sib. ngavolo
Tandziso Tandziso tesimo sib. elangeni, emoyeni, kahle, ekufeni, ekuguleni, njll.
Tandziso tesikhatsi sib. emini, ntsambama, itolo, kutsanti, njll.
Tandziso tendzawo sib. endlini, edolobheni, ekhaya, esikolweni, njll
Bondzaweni Sib. etulu, phasi, edvute, ngaphasi, ngetulu, emkhatsini, ngemuva, njll.
Tikhatsi tesento Utfutfukisa kusetjentiswa kwesivumelwano senhloko sib. Umfana udlala ibhola
Usebentisa simo semandla sesento sib. mani, hamba
Usebentisa sivumelwano sekuphika sib. angimati kutsi uyephi, Simphiwe akafuni kudlala.
Utfutfukisa tikhatsi tesento letisetjentiswe Esigabeni Sabokhewane kufaka ekhatsi sikhatsi lesilula
lesengcile, sikhatsi lesilula sanyalo, sikhatsi sanyalo lesichubekako nesikhatsi lesitako.
Usebentisa tikhatsi tesento etinhlotjeni tematheksthi lafundvwako ngalokungiko, kufaka:
Sikhatsi lesitako lesilula kuchaza tento temalanga onkhe sib. Ngigeza ematinyo malanga onkhe kanye
netitatimende letivamile sib. ’Lilanga lishona enshonalanga’
Usebentisa tikhatsi tesento etinhlotjeni tematheksthi lafundvwako ngalokungiko, kufaka:
Sikhatsi lesengcile lesiphelele sib. Ngihlale eMasipoti impilo yami yonkhe.
Usebentisa tikhatsi tesento etinhlontjeni tematheksthi lafundvwako ngalokungiko, kufaka:
Usebentisa sikhatsi lesengcile lesichubekako emnyakatweni lobewuchubeka nakwenteka umnyakato
wesibili sib. Belina litulu ngalesikhatsi sisuka ekhaya.
Usebentisa tikhatsi tesento etinhlontjeni tematheksthi lafundvwako ngalokungiko, kufaka:
Sikhatsi lesitako usebentisa sikhatsi sanyalo lesichubekako sib. Siya eMbuzini ngeliVIKI lelitako.
Tindlela tesento Ubuketa kusetjentiswa kwetikhatsi tesento sib. Ngihlala ngitsenga emaswidi, Kucela
(yemandla, imvumo’ngingaya ‘esitolo
lencikile/leyamile,
Ngingahamba nyalo ebusuku
lephocako)
Kusebentisa ‘nginga’
Kutawuba nesangcotfo namuhla, kukhomba lokutawenteka
“Lingahle” line namuhla kukhomba lokungahle kwenteke.
Emagama Usebentisa emagama lahlanganisako kukhomba kucabanga sib. ngoba
lahlanganisako
SISEYENE 21
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Sakhiwo semusho Wakha imisho lecondzile
Wakha imisho lemagalagala
Usebentisa indlela lephocako
Usebentisa tindlela temibuto sib. ngubani, nini, kuphi, kungani
Usebentisa tindlela letiphikako
Usebentisa emagama esimo sib. Nangabe . . . ., ngaloko ke.
Usebentisa inkhulumo mbiko sib. umfana utfunyelwe ekhaya.
Usebentisa inkhulumo ngco sib. Bukile utsi”Ngiyabatsandza bodzadze wetfu’
Ucala kubona abuye asebentise inkhulumo mbiko.
Timphawu Ubuketa timphawu letisetjentiswe Esigabeni Sabokhewane
tekubhala
Sib. bofeleba, bongci, likhefana, timphawu tekubuta/sibuti.
Usebentisa bofeleba emagameni ebantfu, kubita bantfu ngekwetikhundla tabo kanye netifinyeto
temagama ebantfu.
Usebentisa tiphumuti kuhlukanisa emabito eluhlwini sib. Emantfombatane, bafana, emadvodza,
emakholwa, njll.
Usebentisa luphawu lwekubabata. Sib. Hawu! Ngendlu yami lengaka.
Usebentisa cwishi kukhomba kweca emagama sib. Umfulakat’uMgwenya ushile.
Usebentisa timphawu tabokhulumile enkhulumeni ngco. Sib. Thandiwe utsi”Kube make bekakhona
ngabe ngiphumelele”
Usebentisa ikholoni kukhomba inkhulumo ngco usebentisa siceshana sembhalo emdlalweni nobe
enkhulumweni mphendvulwano; usebentisa ikholoni kwenta lulha lwetintfo.
Kutfutfukisa Ucala kuvisisa nekusebentisa loku:
silulumagama
Emagama latfolakala elucocweni lunye sib. ’inja’’nelikati’ kutfolakala elucocweni ‘lwetilwane’
Bomcondvofana(Emagama lanenshokutsi lefanako sib. emanti/emampokoya, ija /inkatsetaleni)
Bomcondvophika (Emagama lanenshokutsi lephikisanako sib. emakhata/kushisa)
Emagama labiteka ngalokufanako/ngalokucishe kufane (Emagama labiteka ngalokufanako/
ngalokucishe kufane kepha anenshokutsi lengafani sib. inyanga/inyanga, litsanga/litsanga, umsiti/
umsiti)
Ubona indlela emagama lakheke ngayo
Emagama lacubile sib. indizamshini
Kujobelela ticaloticu netijobelelo egameni lelisisekelo sib. um-fana, si-tul-dlwana
Kufinyeta emagama sib. ithelevishini/TV
Tinciphiso – Letisekucaleni kwalelo nalelo gama sib. NCS, ANC, ema-akhronimi, sib. SADTU, Tifinyeto
sib. Mnu. mpu. labitwa ngekusebeentisa incenye yeligama –idlu yekugezela-sigezelo, ifoni-ithelefoni
Ucala kusebentisa tisho/taga/imisho letingagucuki
Libintana lesento sib. Ngena phakatsi, yehlukanisela laba
Kuhlela ngekulandzelanisa sib. ’Lusuku loluhle lwekutalwa’ hhayi ‘Khismusi wekutalwa “, inhlanti’
nemazambane’
Tisho sib. bamba indlela
Lupelo nemitsetfo Wakhela elwatini lwemisindvo lalutfole Esigabeni Sabokhewane sekupela emagama sib. wakha ligama
yelupelo lelinebudlelwane nobe lelibukeka lifana sib. butsa, sutsa, vutsa -busa, vusa, lusa
Wakhela elwatini lwemagama lekawabona njalo nemagama lasetjentiswa kanyenti kusukela Esigabeni
Sabokhewane.
Upela emagama letayelekile ngalokufanele, usebentisa sichazamagama latakhele sona, kufake
ekhatse emagama ladidanako sib. butsi/umutsi
Usebentisa sichazimagama kuhlola lupelo nenshokutsi yemagama
Uphindze afundze lapho atibhalele khona abuye ente tilungiso telupelo ngalokufanele.
Usebentisa lwati lwekuhlela ngekulandzelana kwetinhlavu te-alfabhethi netinhlavu tekucala teligama
lelitfolakala kusichazamagama.
Wakha emagama lamasha ngekugucula luhlavu lunye/ umsindvo walelinye ligama sib. Umfula, umfuka
Kuhlahlela emagama lamadze abe tincenye letincane sib. um-fu-la, i-ngo-ma, i-ndlu-la-mi-tsi
22 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
3.2 Kusatjalaliswa kwematheksthi kusukela eBangeni 4 kuye 6
Kukhetfwe ematheksthi lehlukene esikhatsi ngasinye salamaviki lamabili. Ematheksthi labalulekile abhalwe
ngentasi Bafundzi batatibandzakanya nematheksthi latsite nobe onkhe emavikini lamabili, lokusho kutsi,
batawulalela lokutsite nobe betfule ngemlomo nobe bafundze nobe babhale.
3.2.1 Lithebuli lekusatjalaliswa kwematheksthi
Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6
Emaviki Ithemu 1
1 na 2 Indzaba Indzaba Indzaba
3 na 4 Ematheksthi elwati, sib. kulandzisa Ematheksthi elwati latibonwa, sib Ematheksthi elwati: lechazako/
ngemaciniso, libalave emabalave/imidvwebo/ titfombe/ ematheksthi ekuchumana, sib.
emagrafu; tingcoco; kulandzisa tikhangisi
5 na 6 Tindzaba kanye nekuchaza bantfu Indzaba, kulingisa, kuchaza bantfu; Indzaba
nobe balingisi simemo, umlayeto
7 na 8 Ematheksthi elwati: ticondziso, Ematheksthi elwati: ticondziso; Ematheksthi elwati lanetibonwa,
tinhla umdlalo welulwimi sib. emathebuli/ emabalave/
titfombe/emagrafu; inchubo;
ticondziso; tinchazelo, .
9 na 10 Ingoma, inkodlo Inkondlo, ingoma Indzaba nemlayeto,
inkhulumiswano
Emaviki Ithemu 2
11 na 12 Indzaba Indzaba Indzaba, umdlalo welulwimi
13 na 14 Ematheksthi elwati lanetibonwa, Ematheksthi elwati lanetibonwa Ematheksthi elwati, sib. kuchaza
sib, titfombe/ emaphosta; sib. emabalave/titfombe/ kuchaza intfo/silwane/ sitjalo/indzawo;
tinkhombandlela, kuchaza intfo, tintfo/titjalo/tilwane/tindzawo; ematheksthi etibonwa, sib.
titfombe/ emabalave/imidvwebo/ njll
15 na 16 Kulandzisa ngawe Kulandzisa ngawe Indzaba; kulandzisa ngawe; ;
kulingisa
17 na 18 Tinchubo, ticondziso, ematheksthi Ematheksthi elwati sib. ticondziso; Kufundza ematheksthi elwati
elwati lanetibonwa, sib. titfombe/ Kulandzisa ngemaphuzu lanetibonwa, sib. Luhlelo lwetikhatsi
emabalave/imifanekiso netinhlelo tamabonakudze /
emabalave/ titfombe; tinchazelo;
umdlalo welulwimi
19 na 20 LUHLOLO LWETHEMU
Emaviki Ithemu 3
21 na 22 Indzaba, kuchaza umuntfu/ Indzaba, kuchaza bantfu Indzaba ; kuchaza ngemlomo
silwane/umlingisi; ikhulumo ngemlomo tindzawo, kulandzisa tindzawo/ tilwane/titjalo/ tintfo
mphendvulwano ngawe
23 na 24 Ematheksthi elwati, sib. kulandzisa Ematheksthi elwati lanetibonwa: Ematheksthi elwati lanetibonwa,
ngemaciniso ematheksthi etimviwa emabalave/titfombe sib. emabalave/titfombe/;
bukelwa sib. emaphosta/ satiso/ tinkhulumiswano
tinkhulumiswano
25 na 26 Indzaba, inkondlo Indzaba, inkondlo Indzaba, inkondlo
27 na 28 Ematheksthi elwati lanetibonwa, Ematheksthi elwati: Ematheksthi elwati sib. umdlalo
sib. titfombe; kuchaza inchubo tinkhulumiswano; umdlalo welulwimi; libalavengcondvo,
yetindzawo/titjalo/ tilwane/tintfo welulwimi, kuchaza inchubo kuchaza inchubo yetindzawo/titjalo/
yetindzawo/titjalo/ tilwane/tintfo tilwane/tintfo/
29 na 30 Kulingisa; Inkhulumiswano; inkhulumo Inkhulumiswano; inkhulumo
inkhulumomphendvulwano; mphendvulwano. mphendvulwano
SISEYENE 23
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Emaviki Ithemu4
31na 32 Inkhulumiswano; , umdlalo Indzaba, umdlalo welulwimi, indzaba; Inkhulumiswano;
welulwimi; indzaba kulandza ngawe inkhulumo-mphendvulwano
33 na 34 Ematheksthi elwati lanetibonwa, Ematheksthi elwati: itheksthi Ematheksthi elwati; umdlalo
sib. /titfombe; latibonwa, sib. yemaciniso; emaphosta welulwimi; tinchazelo;
emaphosta /tatiso/ imilayeto
35 na 36 Indzaba, umdlalo welulwimi, Indzaba, inkondlo, kulandzisa Indzaba, inkondlo,
ngaye
37 na 38 Tinkhulumiswano; kucoca, Ematheksthi elwati, Ematheksthi elwati, nemaphosta
letimfisha/timemetelo; itheksthi Inkhulumiswano; sib. iphosta, ematheksthi latibonwa
yelwati; ematheksthi etibonwa, sib. ematheksthi latibonwa, sib. lishadi
iphosta/satiso
39na 40 LUHLOLO LWETHEMU
3.2.2 Sifinyeto setinhlobo tematheksthi latfolakala esigabeni lesisemkhatsini
Lamathebuli lalandzelako achaza tinhlobo letehlukene tematheksthi lokumele bafundzi bafundziswe wona, kubhala
emaBangeni 4-6; lamanye ematheksthi nawo angafakwa lapho kufanele khona. Lamanye alamatheksthi awakafakwa
ethebulini leluhlelo lwekufundzisa. Loku akusho kwekutsi angeke taba yincenye yeluhlelo lwekufundzisa nekufundza
njengobe kubaluleke ngalokulinganako.
Luhlobo lwetheksthi Takhi telulwimi letitfolakala etheksthini ngayinye
Itheksthi lechazako/ Lulwimi loluchazako, sib. tiphawulo, tandziso
indzaba
Tikhatsi tesento, sib. sikhatsi lesengcile
Tandziso tesikhatsi
Emagama lasitjela kutsi, kuphi, nini, njani, njll.
Inkhulumongco nenkhulumombiko
Emabito netabito
Kulandzisa ngemaciniso Imisho lenetandziso
Emabito netabito
Bondzaweni
Tikhatsi tesento, sib. sikhatsi lesengcile
tento
Indzaba nemidlalo Tento
Tandziso kute kuchazwe tento
Tiphawulo kuchaza balingisi nesimonhlalo
Imisho lemagalagala
Tihlanganisi
Inkhulumongco nenkhulumombiko
Tikhatsi tesento letahluka hlukene ikakhulukati sikhatsi lesengcile
Timphawu tekubhala
tinkondlo Tinongo tenkhulumo, sib. kumuntfutisa, sifaniso, sifanisongco
Emabito
Tandziso
Bondzaweni
Imisho lecondzile
24 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Inchubo/ticondziso/ Sento lesiphocako
tinkhombandlela
Tandziso
Emagama latihlanganisi,
Bondzaweni
Emagama lasitjela kutsi, kuphi, nini, njani, njll.
tinkhulumiswano Tento
Bondzaweni
Tabito
Sakhiwo semusho
Tikhatsi tesento
inchazelo Tikhatsi tesento
Emabito
Tiphawulo
Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6
LWATI
• Lelandzisako nalechazako, • Kulandzisa ngemaciniso/ • Tinchazelo letifana nemabhuku
sib. tindzaba, kuchaza lokutsite lelandzisako/lechazako, sib. tindzaba ekutfola lwati, tichazamagama,
lokunemaciniso letisakatwako, kuchaza intfo letsite tinchazelo, ematheksthi latfolakala
lokugcile emacinisweni kuletinye tifundvo
• Ematheksthi elwati jikelele.
• Ematheksthi elwati jikelele • Kulandzisa lokungemaciniso lokufana
• Ematheksthi ekuchumana lafana nemibiko yetindzaba (letihamba
netimemetelo temsakato • Ematheksthi elwati embili, kuchaza letihamba embili,
• Ticondziso letifana neticondziso • Ematheksthi ekuchumana lafana umtimba, kuphawula), kulandzisa
tekwenta lokutsite. netimemetelo temsakato kwafakazi lobone lokutsite.
• ematheksthi latibonwa: emabalave, • Ticondziso letifana neticondziso • Ematheksthi elwati
imifanekiso, titfombe tekwenta lokutsite, imitsetfo
• Ematheksthi ekuchumana:
yemidlalo, tinkhombandlela
tikhangisi, emaphosta, ema-athikili
• Ematheksthi latibonwa: imifanekiso, emaphephabhuku
titfombe
• Ticondziso letifana neticondziso
tekwenta lokutsite, imitsetfo
yemidlalo, tinkhombandlela
• Ematheksthi latibonwa: emabalave
imifanekiso, titfombe
LETISUSELWA ENHLOKO
• tindzaba letingewona emaciniso • Tindzaba letingewona emaciniso • Tindzaba letingewona emaciniso
letitishaya samaciniso, letitishaya samaciniso, letitishaya samaciniso,
tinsumansumane, tinganeko, tinsumansumane, tinganeko, tinsumansumane, tinganeko,
ematekelo, lokwenteke mbamba. ematekelo, lokwenteke mbamba, ematekelo, lokwenteke mbamba,
tinganekwane temlandvo. tinganekwane temlandvo.
• Kulandzisa ngawe ngemlomo
(tigameko tihleleke) kubhala idayari • Kulandzisa ngawe ngemlomo (uhlela • Kulandzisa ngawe ngemlomo (uhlela
inkhundla, tigameko) kubhala idayari inkhundla, tigameko) kubhala idayari,
• Inkondlo, umdlalo, kulingisa umlandvo wemphilo
• Inkondlo, umdlalo, kulingisa
• Inkondlo, umdlalo, kulingisa
Tekuhlalisana/temtsetfo
• Tinkhulumiswano sib. kucela • Tinkhulumiswano sib. kucela lwati • Tinkhulumiswano sib. kucela lwati
lwati lolutsite/lusito, kunika lwati lolutsite/lusito, kuchaza, kunika lwati lolutsite/lusito, kuchaza, kunika lwati
ngemndeni ngemndeni ngemndeni
• Ematheksthi ekuhlalisana lamafisha: • Ematheksthi ekuhlalisana lamafisha: • Ematheksthi ekuhlalisana/emtsetfo
emakhadi ekuvuselana, tatiso, emakhadi ekuvuselana, tatiso, lamafisha: tatiso, imilayeto
imilayeto imilayeto
SISEYENE 25
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
3.2.3 Budze bematheksthi eLulwimi Lwesibili Lekwengeta (lokumele entiwe bafundzi)
Ematheksthi Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6
Indzima 30–40 emagama 20-30 emagama 30-40 emagama
• Emagama
• Imisho 3-4 Imisho 4-6 Imisho 6-8 Imisho
Ematheksthi etemlomo
ekuticambela, sib. landzisa
3-emaminithi 3-emaminithi 3-4 emaminithi
phindza ucoce nobe ucoce
tindzaba
Kubhala kwekuticambela
nematheksthi elwati, 20-emagama 30-emagama
40-emagama-2 tindzima
sib. kulandzisa, imibiko 1 -indzima 1 indzima
yetindzaba.
Ematheksthi lamafisha
• Imilayeto, tatiso 10-20 emagama 20-30 emagama 30-40 emagama
• tinchazelo
3.2.4 Budze bematheksthi eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta (lokumele entiwe bafundzi)
Imisebenti Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6
Ematheksthi esivisiso
lesilalelwako lamadze sib. 100–150/ kuye emaminithini 150–200/ kuye emaminithini 200–250/ kuye emaminithini
indzaba, ema-inthavyu, lasi-5 lasi-5 lasi-5
imidlalo, imibiko yetindzaba
Ematheksthi esivisiso
lesilalelwako lamafisha sib. 50-60 emagama/ 1-2 60-70 emagama /1-2 70-80 emagama /1-2
timemetelo, ematheksthi emaminithi emaminithi emaminithi
elwati, tinkhombandlela
Sifundvo sekuvisisa/
ematheksthi lajulile 100-150 emagama 150-200 emagama 200-250 emagama
lafundvwako
3.2.5 Silulumagama lokumele sitfolwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta.
Ithemu 1 2 3 4
Silulumagama Libanga 4 20-30 30-40 40-50 50-60
emagama
lakhulunywako Libanga 5 60-710 70-80 80-90 90-100
lavamile
Grade 6 100-110 110-120 120-130 130-150
Slulumagama 30-50 30-40 30-50 30-50
sekufundza Libanga 4
(10-20) (10-20) (10-20) (10-20)
(emagama
lamasha) Libanga 5 50-80 50-80 50-80 50-80
Libanga 6 80-100 80-100 80-100 80-100
26 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
3.3 Luhlelo lwekufundzisa
Luhlelo lwekufundzisa lukhomba linanincane lalokucuketfwe lokumele kwentiwe emavikini lamabili ngethemu.
Kulandzelanisa lokucuketfwe lokuseluhlwini akukaphakanyiswa nesikhatsi lesiniketiwe sisilinganiso lesikhombisa
budze besikhatsi sekufundzisa lokucuketfwe. Bothishela kumele bente Luhlelo Lwesifundvo basebentise luhlelo
lwekufundzisa, tincwadzi tifundvo tabo naletinye tinsita kute bafundzise lokucuketfwe basebentisa kuhleleka nesivinini
lesifanele. Lokucuketfwe lokuniketwa emjikeletweni wemaviki lamabili tincwadzitifundvo/ imisebenti lehambisana
nemakhono lamcoka kanye nemasu ladzinga kutfutfukiswa kubafundzi.
3.3.1 Indlela ematheksthi lachumana ngayo emavikini ekufundzisa lamabili.
Ematheksthi lahlukene asetjentiselwe kuba sisekelo sekufundzisa esikhatsini semjikeleto wemaviki lamabili
ekufundzisa. Akhetselwe esisekelweni sekutsi achumana njani kute ente iyunithi, sibonelo bafundzi batawulalela
indzaba babuye bafundze indzaba. Batawucelwa kutsi babhale inchazelo lemfisha ngendzawo nobe ngemuntfu
yetemlomo (letawuchumana nendzaba) nobe bangacelwa kutsi babhale umlayeto wendzaba. Khetsa ingcikitsi
yemjikeleto wemaviki lamabili lotakwenta thishela akwati kuchumanisa imisebenti ngemphumelelo. Sizatfu
sekusebentisa tingcikitsi kutsi kube lula kuphindze kusetjentiswe kabusha silulumagama nesakhiwo selulwimi
kusimongcondvo lesinenshokutsi lefanele. Kutetayeta, kuhlanganisa kufaka ekhatsi: Tinhlobo tetakhiwo, temisebenti,
tematheksthi kanye netingcikitsi (buka Tingcikitsi letiphakanyisiwe- Luhla lokungabukwa kulo ngaphasi)
3.3.2 Indlela ematheksthi/imisebenti ilandzelaniswa ngayo emjikeletweni wemaviki lamabili
Ematheksthi kumele angafundziswa ngeluhlelo lolutsite. Esikhatsini lesinyenti, kumele kube nemsebenti weKulalela
neKukhuluma/ ematheksthi ekulungiselela imisebenti yekufundza nobe yekubhala. Bafundzi kumele banikwe
tinhlobo tematheksthi kutemlomo nasekufundzeni ngembi kwekutsi babhale ngawo. Esikhatsini lesinyenti, itheksthi
lelalelwako sib. indzaba lesezingeni lelisetulu kunaleyo lefundziwe. Loku kubangelwa kutsi lizinga labo lekufundza
lisuke selitfutfukile kunemakhono ekufundza.
3.3.3 Tinhlobo tematheksthi lamisiwe nalaphakanyisiwe
Kunetinhlobo tematheksthi letimisiwe lekumele tifundziswe emjikeletweni wemaviki lamabili. Lamatheksthi akhonjiswe
eluhlelweni lwekufundzisa futsi kumele abe khona emabhukwinitifundvo lamisiwe. Etikhatsini letinyenti, akubi
neluhlobo lwendzaba lolumisiwe. Kungakhetfwa etinhlotjeni tetindzaba letenteka kulamalanga, tindzaba letisuselwa
engcondvweni (sib, tindzaba letijabulisako netemdzabu njengetinganekwane, tinganekotilwane letitfolakalako. Loku
kungentiwa etinkondlweni nasemaculweni.
Kuto tonkhe timo, kufundza lokwengetiwe kumele kuhambisane nesihloko kanye nengcikitsi lekhetsiwe yetheksthi
lemisiwe emjikeletweni wemaviki lamabili. Loku kubaluleke kakhulu njengobe kuhlanganisa lwati nekuvisisa
silulumagama lesihambisana nelwati loluchumene nesihloko.
3.3.4 Inombolo yematheksthi labalulekile esikhatsini sekufundzisa semaviki lamabili.
Esikhatsini sencenye yekucala yemnyaka, kuvame kuba neluhlobo lunye lwetheksthi nobe umsebenti wemjikeleto
wemaviki lamabili ekufundzisa. Ngalesinye sikhatsi kutawuba khona tinhlobo letimbili tematheksthi kanye nemisebenti
lehambisanako kube kucashelwa kutsi bafundzi bayafundziswa ngato etikhatsini letinyenti ngesikhatsi semnyaka.
SISEYENE 27
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
3.3.5 Indlela yekusebenta ngetakhi netimiso telulwimi
Sigaba salokucuketfwe kweTakhi netimiso teLulwimi kususelwa etinhlotjeni tematheksthi lamisiwe ngaphasi
kwetihloko teKulalela neKukhuluma, Kufundza kanye neKubhala nekutsi sitawunakwa ngalesikhatsi bafundzi
banikwa ematheksthi nangalesikhatsi lesibekiwe sesikhatsi seKulalela neKukhuluma, Kufundza neKubhala,
Sibonelo, nangabe indzaba yentiwe, bafundzi batawu sebentisa sikhatsi lesengcile futsi batawufundza ematheksthi
basebentise sona lesikhatsi. Nanobe kunjalo, kubalulekile kutsi kwentiwe imisebenti lemayelana naleto takhi telulwimi
letikusimongcondvo. Khetsa lokutsite kuTakhi netimiso Telulwimi kute unike bafundzi kutetayeta kulemisebenti. Yenta
imisebenti lenesisindvo kubafundzi lemayelana netheksthi lebatakube bayifundza ngemjikeleto wemaviki lamabili.
Imisebenti yaloluhlobo lenhlobo nhlobo kufanele yentiwe njengobe bafundzi batfutfuka basuka emabangeni 4 kuye
ku-6. Khetsa ngekucikelela kutsi nguyiphi imitsetfo lekufanele ichazwe kubafundzi ubuye ukugcine kusilinganiso
ncane. Bafundzi beLulwimi Lwesibili Lwekwengeta bafundza lulwimi ngekulenta nangekulusebentisa. Kutetayeta
ngeTakhi neTimiso Telulwimi kutakwenta lamakhono acoliseke. Kufundzisa kufanele kuhlanganise onkhe lamakhono
neTakhi Telulwimi njengobe kuhlobene. Konkhe loku kufanele kufundziswe kusimongcondvo.
3. 4 Lokucuketfwe neluhlelo Lwekufundzisa Siswati Lulwimi Lwesibili
Lwekwengeta
LIBANGA 4
LIBANGA 4
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) Nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 1-2 Kulalela Kufundza Kubhala ngendzaba Kusebenta
neKukhuluma- Kufundza emagama ngemagama
Ubhala emagama
emakhono laphatselene
ekukhuluma nenkhulumo lebhalwako
lasisekelo • Wakhela elwatini
lasisekelo elulwimini lwemisindvo
• Uphendvula imibuto • Ubhala emagama
lolukhetsiwe (sib. ekupelweni
ngendzaba
lephatselene kwemagama
Kubingelelana)
netheksthi sib. Kwakha
• Uphendvula imibuto emagama lahlobene
lelula.
• Uveta imiva
laphatselene nendlela
lephatselene
laphimiseka ngayo
• Unika emagama netheksthi
nekubukeka kwawo.
ebalingisi
• Ucoca
labasendzabeni. • Wakhela elwatini
ngesilulumagama
lwemagama
• Ukwati kuntjintjela lasitfole etheksthini
lasetjentiswa kanyenti
kulolunye lulwimi layifundzile
ematheksthini
Kutetayeta Kulalela • Upela emagama
Kusebenta
neKukhuluma lasihlanu etheksthini
ngemagama
layifundzile.
• Ugcizelela kutetayeta
• Uvisisa abuye
imisindvo.
asebentise emagama
lakusimongcondvo.
Silulumagama
lesikusimongcondvo
28 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) Nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 3-4 Kulalela neKukhuluma Kufundza Kubhala Kusebenta
emakhono ngemagama
ekuchumana
• Ufundza emagama Ungenisa indzaba
elulwimini
lasuselwa • Wakhela elwatini
Ubhala emagama
enkhulumeni lwemisindvo kute
lolukhetsiwe. lasisekelo
apele emagama
(Sib. Kuchumana • Usebentisa sib. Wakha tinhlobo
eklasini) silulumagama temagama lahlobene
lesifanele laphatselene
• Uphendvula imibuto
nekuphinyiswa kwawo
• Ucoca nobe kubukeka.
ngesilulumagama
• Wakhela elwatini
lesisha.
lwemagama
• Ukwati kuntjintjela lasetjentiswa kanyenti
kulolunye lulwimi etheksthini
Silulumagama
lesikusimongcondvo
Emaviki 5-6 Kulalela indzaba Kufundza Kungenisa indzaba Kusebenta
ngemagama
Ukhetsa etindzabeni Fundza indzaba Ubhala ngendzaba
letenteka esikhatsini lekhishwe • Uhlahlela emagama
laphila kuso letingasiwo emabhukwinitifundvo
• Ubhala emagama ngemalunga, sib.
nobe emabintana
emaciniso/ tindzaba nobe eFayeleni Ngo-ba, u-mu-sho
ngendzaba
letiphatselene yaThishela Yetinsita
• Emagama lacala
netemdzabu /
• Kuhlanganisa • Ubhala emagama ngemisindvo
kulandzisa ngaye/ akhe ekuveta imiva
nekucondzanisa lekhetsiwe.
luhambokutfungatsa/ ngendzaba.
emagama
tindzaba letiphatselene Kusebenta ngemisho
lasendzabeni Ubhala emagama
nemphilo
ngekusekela. nenshokutsi yawo • Wakhela
Ematheksthi latfolakala kusichazamagama ekusebentiseni
emabhukwinitifundvo
• Uveta imiva
sakhe. sivumelwano
ngendzaba
nobe eFayeleni senhloko sib. Bafana
yaThishela Yetinsita.
layifundzile. • Usebentisa imidvwebo badlala ibhola
nobe emagama
• Uphendvula imibuto • Uphendvula imibuto
lephatselene
ngekusebentisa • Usebentisa takhiwo
lelula emagama nobe letivamile tesento sib.
netheksthi
inchazelo kukhomba uhamba, wahamba,
• Usho emagama
Kutetayeta kufundza inshokutsi, njll. utawuhamba
ebalingisi
labasendzabeni • Ufundza aphimise abe
angenisa umcondvo
• Usebentisa emagama
wekuphimisa
kuveta imiva
lokufanele
lesendzabeni
nangekutichaza.
• Ukwati kuntjintjela
kulolunye lulwimi
SISEYENE 29
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) Nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 7-8 Ulalela lokutsite Kufundza itheksthi Ubhala indzaba Kusebenta
abuye ente lokushiwo lenenchubo ngemagama
Ubhala ticondziso
ticondziso sib. Iresiphi/ lelandzelwako sib.
ticondziso tekwenta Iresiphi/ticondziso
letilula ngekusebentisa • Upela kahle
luhlaka emagama letayelekile,
lokutsite. tekwenta lokutsite.
asebentisa
Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe
• Ufaka ticondziso, sichazamagama
tinombolo
embhalwenitifundvo embhalwenitifundvo sakhe
nobe Efayeleni nobe efayeleni • Usebentisa • Usebentisa
Yathishela Yetinsita Yathishela Yetinsita kulandzelanisa
sichazamagama kute
lokufanele (Uphindze
• Uphendvula imibuto • Kulungiselela abuke lupelomagama
ahlele ngendlela
kufundza nekucoca: nenshokutsi yawo.
• Ulalela abuye Kucombela
lengiyo)
aphendvula Kusebenta ngemisho
ngalokufanele
ngekubuka sihloko • Ubhala ticondziso
netitfombe asebentisa luhlaka • Usebentisa indlela
Unika ticondziso lephocako.
• Uphendvula imibuto • Ulungisa
letilula
ngetheksthi lupelomagama • Uvisisa abuye
• Usebentisa • Uchaza kulandzelana lolufanele asebentise kuphika
imininingwane ngekusebentisa kwetento
kweticondziso
lefanele. sichazamagama
• Ulandzela ticondziso • Usebentisa tikhatsi,
Kutetayeta Kulalela Ubhala emagama sib. Wahamba,
neKukhuluma kute Kutetayeta kufundza netinshokutsi tawo utawuhamba
atfutfuke kusichazamagama
• Ufundza aphimise abe sakhe
• Ucala kusebentisa
(khetsa kunye angenisa umcondvo bunye nebunyenti
lokutawentiwa malanga wekuphimisa • Usebentisa imidvwebo ngalokufanele.
onkhe) lokufanele nobe emagama kute
Silulumagama
nangekutichaza. kuvele inshokutsi, njll.
• Uhaya umlolotelo, lesikusimongcondvo
inkondlo nobe ingoma
lelula.
• Emagama lasuselwa
ematheksthini
• Ulandzela ticondziso ekufundza
ngekwenta ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela.
• Udlala umdlalo
welulwimi.
• Ugcizelela kutetayeta
imisindvo.
30 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) Nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 9-10 Kulalela ingoma/ Kufundza inkondlo Kungenisa indzaba Kusebenta
inkondlo lelula lelula ngemagama
Bhala imisho le-
Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe 2-3 ngeluhlaka • Upela emagama
embhalwenitifundvo embhalwenitifundvo lwetinkondlo letayelekile
nobe eFayeleni nobe eFayeleni letikhetsiwe ngalokungiko
Yathishela Yetinsita Yathishela Yetinsita asebentisa
• Ubhala emabintana sichazamagama
• Ucoca ngemcondvo • Kulungiselela lalula
sakhe.
lomcoka kufundza: ucombela
Kutetayeta kubhala
asusela esihlokweni Kusebenta ngemisho
• Ulandzisa ngalokwake nasetitfombeni .
kwekutitfutfukisa
kwenteka emphilweni • Usebentisa tibuti
yakhe. • Usebentisa • Ubhala emagama
emasu ekufundza
lacala ngemsindvo • Usebentisa tibabato
• Ukwati kuntjintjela sib. kucombela,
lofanako sib. Situlo,
Silulumagama
kulolunye lulwimi. Sikhwama
abuka titfombe lesikusimongcondvo
• Utfola emagama ngekucikelela, Ubhala emagama
lacala ngemsindvo asebentisa tinkhomba nenshokutsi yawo
• Emagama lasuselwa
tesimongcondvo. ematheksthini
lofanako kusichazamagama
lafundvwa
sakhe
• Uveta imiva levuswa • Uphendvula imibuto ngekuhlanganyela
yitheksthi lemayelana netheksthi • Usebentisa imidvwebo nobe ngekutimela
nobe imisho
• Uhaya ingoma/imigca • Utfola sigci
lesebentisa emagama
lekhetsiwe nemvumelwano
nobe inshokutsi kute
Udlala umdlalo • Uhlahlela emagama kuvele inshokutsi, njll.
welulwimi abe ngemalunga
• Ulandzela ticondziso • Uveta imiva levuswe
ngalokufanele yitheksthi
• Usebentisa Kufundza
silulumagama nekusombulula
lesehlukene iphazili yemagama
Kutetayeta Kulalela • Upela emagama
neKukhuluma kute ngalokufanele
atitfutfukise
• Ukhomba kuvisisa
(khetsa kunye inshokutsi yemagama
lotakwenta malanga
Kutetayeta kufundza
onkhe)
• Ufundza
• Uhaya umlolotelo, ngekuphimisa
inkondlo nobe ingoma
lokufanele, sigci
lelula,
nekwetfula
• Ulandzela ticondziso Kubuyeketa
ngekwenta
ematheksthi
• Udlala umdlalo lafundvwe ngesikhatsi
welulwimi lolula sekufundza
ngekutimela /
• Ugcizelela kutetayeta nangekufundza
imisindvo ngababili
• Uveta imiva
lehambisana
nalokufundvwe
etheksthini.
SISEYENE 31
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 11-12 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kungenisa indzaba Kusebenta
ngemagama
Ukhetsa tindzaba Itheksthi lesusela Ubhala umlayeto
letingenamaciniso/ ebhukwinitifundvo nobe lomfisha • Wakhela elwatini
tindzaba tesikhatsi eFayeleni Yathishela lwekupela emagama
sanamuhla/ tindzaba Yetinsita
• Ukhetsa lokucuketfwe sib. Wakha
lokufanele
temdzabu/ talokwenteka temagama lahlobene
• Kulungiselela
emphilweni/ tindzaba
kufundza: kucombela
• Ucondzisa itheksthi laphatselene nendlela
letijabulisako/ emntfwini lotsite laphimiseka ngayo
ngekubuka sihloko
letiphatselene nobe ngendlela
nalokwenteka
netitfombe • Uphetsa ngeligama labukeka ngayo.
lakhe.
emphilweni. • Uphendvula imibuto • Wakhela elwatini
ngendzaba Ubhala emagama
Itheksthi lesuselwa lwemagama lasebenta
nenshokutsi yawo
ebhukwinitifundvo nobe • Utfola sakhiwo kanye kanyenti etheksthini
eFayeleni Yathishela kusichazamagama
nebalingisi
Yetinsita sakhe • Usebentisa lwati
Wenta umsebenti lwekuhlela ema-
• Ucombela kutsi wekuvisisa etheksthini
• Usebentisa alfabhethi eligama
kutakwentekani imidvwebo nobe kute atfole emagama
(lokhulunywako nobe
ngalokutako imisho/emabintana kusichazamagama.
lobhalwako)
lesebentisa emagama
• Uphendvula imibuto • Ucoca nobe inchazelo • Bunye nebunyenti
lelula ngesilulumagama kukhomba inshokutsi,
• Usebentisa takhiwo
lesisha lesitfolakala njll.
• Unika emagama tebulili talamanye
etheksthini
ebalingisi endzabeni embito (sib. incwadzi
lefundziwe.
ngalokungiko. – tincwadzi)
Kutetayeta Kulalela
• Usebentisa
Kusebenta ngemisho
sichazamagama
neKukhuluma
• Wakhela
Kutetayeta kufundza
(khetsa kunye ekusetjentisweni
lotakwenta malanga • Ufundza kwesabito selucobo
onkhe) ngekuphimisa
Silulumagama
kahle emagama,
• Uhaya imilolotelo, lesikusimongcondvo
nangesivinini
inkondlo nobe ingoma
lelula • Emagama latsetfwe
ematheksthini
• Ulandzela ticondziso lafundvwe
ngekwenta ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
• Udlala umdlalo lolula
welulwimi
• Ugcizelela kutetayeta
imisindvo
32 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 13-14 Kulalela itheksthi Kufundza itheksthi Ubhala ematheksthi Kusebenta
lecuketse lwati lecuketse lwati lacuketse lwati ngemagama
sib. umbiko wesimo lolutibonwa sib. ngekwesekela
selitulu nobe inchazelo emashadi/emathebuli/ (eluhlakeni)
• Ungenisa bunyenti,
buniyo
yendzawo imidvwebo/
emabalavengcondvo/
• Ugcwalisa emagama
Kusebenta ngemisho
Itheksthi lesuselwa langekho etheksthini/
titfombe
emabhukwinitifundvo sifinyeto lesibhaliwe • Ucala kuvisisa
nobe eFayeleni Itheksthi lesuselwa kusetjentiswa
Yathishela Yetinsita
• Usebentisa
kwesakhiwo
Emabhukwinitifundvo silulumagama
sebuniyo selibito (sib.
• Utfola imininingwane nobe eFayeleni lesifanele
Sikhwama saVusi
lemcoka Yathishela Yetinsita
• Usebentisa lamanye
• Ucoca ngalokwenteke • Kulungiselela emagama lamasha
• Ungenisa bunyenti
emphilweni. kufundza: kucombela etheksthini lefundziwe Silulumagama
ngesihloko lesikusimongcondvo
• Ukwati kuntjintjela nangetitfombe/
Wakha itheksthi
kulolunye lulwimi.
tibonwa
lesibonwa sib. iphosta • Emagama latsetfwe
lekhangisa umcimbi ematheksthini
Ulalela abuye
• Ubuta abuye lafundvwe
aphendvula
aphendvule imibuto
• Ungenisa indzaba
ngekuhlanganyela
inkhulumiswano lelula
lenikwe ngemlomo/ • Ucoca ngemcondvo • Ukhetsa lwati nobe ngekutimela
lolufanele
ticondziso/ inchazelo lobalulekile • Bomcondvofana
Ulandzela ticondziso/
nangemininingwane • Usebentisa sakhiwo (emagama
letsite lesifanele lanenchazelo lefanako
inchazelo
sib. sheshisa /
• Uhumusha lwati • Usebentisa timphawu
Ukhomba kuvisisa nonopha /phangisa)
ngetibonwa tesakhiwo letinjenge
silulumagama
mbala nebukhulu
lesihambisana Kufundza itheksthi
nobe tinhlobo tefonti
nenkhulumo/ lesibonwa sib. iphosta
ticondziso/inchazelo lekhangisa umcimbi Ubhala emagama
nenshokutsi yawo
Kulalela inchazelo • Kulungiselela
kusichazamagama
abuye achaze intfo kufundza: kucoca
sakhe
ngetitfombe
• Utfola intfo lechazwe
ngalokufanele • Uhumusha lwati • Usebentisa
imidvwebo nobe
• Usebentisa emagama • Ucoca ngenhloso imisho lesebentisa
lachaza kahle intfo yetheksthi emagama nobe
inchazelo kukhomba
• Usebentisa lamanye • Ucoca ngelulwimi inshokutsi, njll uvete
emagama lamasha lolusetjentisiwe
inchazelo, njll.
• Usebentisa tiphawulo • Utfola abuye acoce
ngetimphawu
Kutetayeta Kulalela
tesakhiwo letinjenge
neKukhuluma
mbala nebukhulu
(khetsa kunye nobe tinhlobo tefonti
lotakwenta malanga
onkhe)
• Uhaya umlolotelo,
inkondlo nobe ingoma
lelula
• Ulandzela ticondziso
ngekwenta
• Udlala umdlalo
welulwimi lolula
• Ugcizelela
kusetjentiswa
kwemisindvo
SISEYENE 33
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 15-16 Ukulalela indzaba Ufundza indzaba Ubhala umlayeto Kusebenta
lomfisha/emanotsi ngemagama
Khetsa etindzabeni • Kulungiselela lamafisha
letenteka esikhatsini kufundza: Ucombela • Usebentisa lwati
laphila kuso letingasiwo ngekubuka sihloko • Ukhetsa lokucuketfwe lwekulandzelanisa
emaciniso/ tindzaba netitfombe lokufanele sihloko ema-alfabhethi
letiphatselene kanye netinhlavu
netemdzabu /
• Uphendvula imibuto • Ucondzisa itheksthi tekucala teligama
lephatselene emntfwini lotsite
kulandzisa ngaye / kute atfole emagama
nendzaba
luhambokutfungatsa / • Uphetsa ngeligama kusichazamagama
tindzaba letiphatselene • Ungenisa simonhlalo lakhe
• Utfutfukisa tibonelo
nemphilo kanye nebalingisi
Ubhala emagama tebunye nebunyenti
Itheksthi lesuselwa Wenta umsebenti nenshokutsi yawo
emabhukwinitifundvo
• Usebentisa takhiwo
wesivisiso etheksthini kusichazamagama
tebulili balamanye
nobe eFayeleni (yetemlomo) sakhe
emabito (sib. make-
yaThishela Yetinsita.
• Ucoca • Usebentisa imidvwebo babe)
• Ucombela ngesilulumagama nobe imisho
Kusebenta
ngalokutakwenteka lesisha lesebentisa emagama
ngemagama
kulokutako lesisetheksthini nobe inchazelo kute
• Uphendvula imibuto lefundziwe akhombe inshokutsi, • Wakhela
njll. ekusetjentisweni
lelula • Usebentisa kwetabito telucobo
sichazamagama
• Unika emagama
ebalingisi
• Ungenisa tento
Utetayeta kufundza
labasendzabeni • Usebentisa tinhlobo
• Ufundza tetiphawulo
• Utfola balingisi ngekuphimisa
ngenchazelo ngalokufanele • Wakhela ekuvisiseni
yetemlomo. nekubita kahle nasekusetjentisweni
emagama kwetikhatsi
Kutetayeta Kulalela
nangesivinini
neKukhuluma • Wakhela
lesifanele
ekusebentiseni
(khetsa kunye
tivumelwano tesento
kutetayeta malanga
onkhe) Silulumagama
lesikusimongcondvo
• Udlala umdlalo
welulwimi lolula • emagama lasuselwa
ematheksthini
• Ugcizelela
ekufundza
kusetjentiswa
ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
34 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 17-18 Ulalela abuye Kufundza ematheksthi Kungenisa indzaba Kusebenta
alandzele lokushiwo enchubo (ticondziso) ngemagama
Kubhala ngenchubo
ticondziso ngekwenta sib. Iresiphi/ticondziso
sib. iresiphi/ticondziso tekwenta lokutsite.
kanye nekwesekela • Upela emagama
Itheksthi lesuselwa letayelekile
nobe kwenta
Ebhukwini letifundvo bhukwinitifundvo nobe ngalokufanele,
lokutsite etheksthini
nobe iFayela yaThishela eFayeleni yaThishela ngekusebentisa
yelibhukutifundvo nobe
yeTinsiita yeTinsita sichazamagama
eFayeleni yaThishela
yeTinsiita • Kulungiselela • Ugcwalisa • Usebentisa
kufundza: kucombela imininingwane sichazamagama
• Uchaza imininingwane
ngekubuka sihloko eluhlakeni kutfola lupelomagama
letsite yetheksthi
netitfombe kanye nenshokutsi
• Ubuta imibuto • Usebentisa yemagama
ngenhloso yekutfola
• Uchaza imininingwane imininingwane letsite
letsite yetheksthi • Wakhela elwatini
lwati • Ugcila esihlokweni lwemagama
• Ulalela abuye • Uchaza kulandzelana
kweticondziso
• Usebentisa luhlelo lasetjentiswa njalo
aphendvula lwelulwimi lolufanele, etheksthini
ngalokufanele lupelomagama
Kusebenta
kanye netimphawu
Unika ticondziso ngemagama
tekubhala
(Lokungenani tinyatselo
• Usebentisa indlela
letimbili) • Ubhala emagama lephocako sib hamba
nenshokutsi yawo
• Usebentisa
silulumagama
kusichazamagama • Usebentisa imibuto
sakhe lelandzelako Nini?,
lesifanele
kuphi? ngubani?
Kulebula kanye/nobe
• Ungenisa
kucedzela itheksthi Silulumagama
kusetjentiswa
lesibonwa lesikusimongcondvo
kwetento
• Unika ticondziso idayagramu/umdvwebo/ • Bomcondvophika
lithebuli/lishadi/ (emagama
ngekulandzelana
libalavengcondvo lanenshokutsi
kwato lokufanele
lephikisanako sib.
Kutetayeta Kulalela
• Ulalela lwati lolunikwe Ngena/phuma
ngemlomo
neKukhuluma
• Emagama latsetfwe
(Khetsa kunye
• Usebentisa ematheksthini
silulumagama
lotakwenta malanga lafundvwe
lesifanele
onkhe) ngekuhlanganyela
• Wenta lokushiwo • Ubhala emalebuli nobe ngekutimela
endzaweni lefanele
ticondziso ngekwenta
Ubhala emagama
• Unika abuye
nenshokutsi yawo
alandzele ticondziso/
kusichazamagama
tinkhombandlela
sakhe
letilula
• Ugcizelela kutetayeta • Usebentisa
imidvwebo nobe
imisindvo
imisho lesebentisa
emagama nobe
inshokutsi kute uvete
inchazelo, njll.
Emaviki 19-20 LUHLOLOSIBUTSETELO
SISEYENE 35
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 21-22 Kulalela ematheksthi Kufundza itheksthi Kungenisa indzaba Kusebenta
elwati, sib. Umndeni yelwati kanye ngemagama
Ulebula kanye/nobe
wami netibonwa sib. titfombe/
emabalave/imidvwebo
acedzise itheksthi • Wakhela elwatini
Itheksthi lesuselwa lesibonwa sib. lwemisindvo
kanye netitfombe
ebhukwnitifundvo nobe Imidvwebo/ titfombe/ lekupela emagama
eFayeleni Yathishela Itheksthi lesuselwa emakhathuni/ sib. Kwakha
Yetinsita ebhukwnitifundvo nobe emabalave/titfombe emagama lahlobene
eFayeleni Yathishela laphatselene
• Utfola imininingwane Yetinsita
• Ulalela/lwati nemsindvo nobe
letsite lolufundvwako lolufaka
kubukeka kwawo
• Kulungiselela ekhatsi imininingwane
• Ucoca ngalokwenteke kufundza: kucombela lemcoka • Wakhela elwatini
emphilweni yakhe
ngekubuka sihloko lwemagama
• Usebentisa
• Ukwati kuntjintjela netitfombe
silulumagama
lasetjentiswa kanyenti
kulolunye lulwimi etheksthini
• Ubuta abuye lesifanele
Ulalela abuye aphendvule imibuto • Uhlahlela emagama
lelula
• Ubhala emalebuli lamadze abe
aphendvule ichazelo
endzaweni lefanele
lelula lenikwa ngemalunga sib. Si-
• Ucoca ngemcondvo ba-lo
ngemlomo Ubhala emagama
lobalulekile
kanye nenshokutsi
• Ulandzela inchazelo • Wakhela
• Uhumusha lwati lekusichazamagama
ekusetjentisweni
• Ukhomba kuvisisa lolukutibonwa sakhe
kwebunye nebunyenti
silulumagama
Wenta umsebenti • Usebentisa imidvwebo bemabito
lesiphatselene
wesivisiso nobe imisho
nenchazelo Kusebenta ngemisho
losetheksthini lesebentisa emagama
Kutetayeta Kulalela (wetemlomo nobe nobe inchazelo kute • Wakhela
neKukhuluma ngulobhalwako) kuvete inshokutsi, njll. ekusetjentisweni
kwesabito selucobo
(Khetsa kunye Ufundza itheksthi lelula
(sib. Mine, wena,
lotakwenta malanga
• Ucoca ngembono sona)
onkhe)
lomcoka
• Utfutfukisa tihlanganisi
• Uhaya umlolotelo, • Uphendvula imibuto
inkondlo nobe ingoma • Wakhela
lelula
lelula ekusebentiseni tabito
Utetayeta kufundza tekukhomba (sib. Lo,
• Udlala umdlalo laba, lokwa)
welulwimi lolula • Ufundza ngekuphimisa
kahle emagama, Silulumagama
• Unika abuye nangesivinini lesikusimongcondvo
alandzele ticondziso/
tinkhombandlela • Emagama latsetfwe
letilula ematheksthini
lafundvwe
• Ucoca indzaba yakhe. ngekuhlanganyela
• Uphindze acoce nobe ngekutimela
indzaba layivile nobe
layifundzile
• Ugcizelela kutetayeta
imisindvo
36 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 23-24 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kungenisa indzaba Kusebenta
etinkhulumiswaneni lecuketse lwati sib. ngemagama
Ubhala itheksthi
letimfisha ngetihloko Itheksthi/indzaba/
lemfisha kusebentisa ema-
letetayelekile inkondlo/ingoma lesicukatsilwati alfabhethi kute
• Kunikana ematfuba lemfisha ngekusekela ukwati kutfola
Itheksthi lesuselwa inshokutsi yemagama
• Ugcila esihlokweni • Ugcwalisa emagama kusichazamagama
emabhukwinitifundvo langekho esifinyeto
• Ubuta imibuto lefanele nobe eFayeleni lesibhaliwe Kusebenta ngemisho
yaThishela Yetinsita
Kutetayeta Kulalela
• Usebentisa • Usebentisa lwati
neKukhuluma • Kulungiselela silulumagama lwekuhlela ema-
kufundza: kucombela lesifanele alfabhethi kanye
(Khetsa kunye
ngekubuka sihloko nemisindvo yekucala
lotakwenta malanga
netitfombe • Usebentisa lamanye emagameni kute
onkhe
emagama lamasha
• Uphendvula atfole emgama
• Uhaya umlolotelo, lafundvwe etheksthini
kusichazamagama
imibuto lelula sib.
inkondlo nobe ingoma
Yini?Ngubani? Nini? • Usebentisa • Utfutfukisa emagama
lelula.
Kungenisa imibuto sichazamagama kute
lacala ngemisindvo
• Udlala umdlalo lelukhuni, Kungani? abuke lupelomagama
lekhetsiwe
welulwimi lolula Ucabangani? nenshokutsi
yemagama • Usebentisa emagama
• Unika abuye Wenta umsebenti kanye nebuniyo
alandzele indlela wekuvisisa Ubhala emagama
yekwenta ticondziso/ losetheksthini nenshokutsi yawo Silulumagama
tinkhombandlela (wetemlomo nobe kusichazamagama lesikusimongcondvo
letilula lobhalwako) sakhe
• Emagama lasuselwa
• Ucoca indzaba yakhe Utetayeta kufundza • Usebentisa imidvwebo ematheksthini
nobe imisho lafundvwe
• Uphindze acoce • Ufundza lesebentisa emagama ngekuhlanganyela
indzaba layivile nobe ngekuphimisa kahle nobe tinchazelo kute nobe ngekutimela.
layifundzile emagama, nange uvete inshokutsi, njll.
sivinini
• Ugcila ekutetayeteni
imisindvo
SISEYENE 37
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 25-26 Ulalela lwati loluse Ufundza lwati Kungenisa indzaba Kusebenta
maphosteni lolucuketfwe ngemagama
Wakha abuye akhicite
ngemaphosta
• Ukhetsa itheksthi lesibonwa • Emagama lacala
imininingwane letsite Ufundza itheksthi ngetinhlavu
yesibonwa sib. iphosta
• Usebentisa luhlaka
letikhetsiwe
• Ulalela abuye acoce ngalokufanele.
ngalokwenteke kuye • Kulungiselela Kusebenta ngemisho
kufundza: kucombela
• Ukhetsa ingcikitsi
• Kucoca ngelwati ngekubuka sihloko
lefanele esihlokweni • Uvisisa asebentise
abeke ngemagama nasetitfombeni emabito etintfo
netitfombe
akhe letibalekako (sib.
• Ucoca kutsi itheksthi • Usebentisa
incwadzi - tincwadzi)
• Kuntjintjela kulolunye ikhuluma ngani.
timphawu tesakhiwo
lulwimi njengembala • Wakhela
• Utfola lwati lolutsite nebukhulu nobe ekusetjentisweni
Kulalela inkondlo/
tinhlobo tefonti. kwetiphawulo
ingoma • Uvisisa lwati
(ngembi kwelibito) sib.
Ubhala imisho
• Ucoca kutsi inkondlo • Ucoca ngenhloso Lencane inja
ikhuluma ngani. yetheksthi • Ubhala imisho
• Usebentisa takhiwo
• Ukhuluma ngalokwake • Ucoca • Usebentisa tesento ‘tawu’; ngiya-,
kwenteka kuye ngekusetjentiswa silulumagama siya-
kwelulwimi lesifanele
• Utfola imvumelwano • Emagama lasuselwa
nesigci • Utfola abuye acoce • Usebentisa lwati ekufundzeni
ngetimphawu lwemalunga kute ematheksthi
• Utfola emagama tesakhiwo atfutfukise sigci ngekuhlanganyela
lacala ngemsindvo
njengembala kanye nangekutimela
lofanako Kubhala emagama
nebukhulu nobe
nenshokutsi yawo
• Uveta imiva levuwe tinhlobo tefonti.
kusichazamagama
yinkondlo
Ufundza inkondlo/ sakhe
• Uhaya inkondlo/ ingoma
• Usebentisa imidvwebo
imigca lekhetsiwe
• Kulungiselela nobe imisho
Kutetayeta Kulalela kufundza: ucombela lesebentisa emagama
neKukhuluma ngekubuka sihloko nobe tinchazelo kute
nobe sitfombe. avete inshokutsi, njll.
• Utetayeta kusebentisa
emagama lalingisa • Usebentisa
imisindvo yawo sib. emasu ekufundza
lidada-kwe, kwe, ngekwesekela
inkhomo-moo. . . sib. Kucombela,
ngekubuka etheksthini
• Ugcizelela kutetayeta nobe esitfombeni
imisindvo ngekunakisisa,
kusebentisa
tinkhomba
letikusimongcondvo
• Utfola imvumelwano
nesigci
• Uhlahlela emagama
ngemalunga
• Uveta imselelwa
yinkondlo
Kutetayenta kufundza
• Ufundza aphimise
ngephimiso lekahle,
kutetfula nangesivinini
lesifanele.
38 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 27-28 Kulalela itheksthi Kufundza itheksthi Kulebula kanye/nobe Kusebenta
yelwati sib. kulandzisa yelwati lolutibonwa sib. kucedzela umbhalo ngemagama
ngalokuliciniso/umbiko/ emashadi/emathebuli/ losibonwa sib.
inchazelo libalavengcondvo/ emashadi/emathebuli/
• Ucala kusebentisa
bondzaweni, sib.
libalave/titfombe emabalavengcondvo/
Itheksthi lesuselwa Ekhaya, emfuleni
emabalave/titfombe
emabhukwinitifundvo Itheksthi lesuselwa nebuniyo (na)
nobe eFayeleni emabhukwinitifundvo • Usebentisa
Kusebenta ngemisho
yaThishela Yetinsita nobe eFayeleni silulumagama
Ulalela inchazelo
yaThishela Yetinsita lesifanele • Wengeta
kusetjentiswa
letsite kanye • Kulungiselela • Ulebula ematheksthi
kwesento
nekuchaza tindzawo/ kufundza: kucombela ngalokufanele
tihlahla/tilwane/tintfo ngekubuka sihloko • Wakhela
netitfombe/tibonwa
• Usebentisa indlela
ekusetjentisweni
• Utfola tindzawo lefanele yemalebuli
kwetihlanganisi
ngalokufanele • Usebentisa emasu sib. sib. ligama linye nobe
kukhomba
kufundza ngekukha lamabili kuphela
• Usebentisa emagama etulu
kucatsanisa (kodvwa),
lachaza tindzawo Ubhala emagama sizatfu (ngobe) kanye
ngalokufanele • Utfola abuye aphawule nenshokutsi yawo nenhloso (kute)
ngemcondvo kanye kusichazamagama
• Usebentisa lamanye nemininingwane sakhe
Silulumagama
emagama lamasha lesikusimongcondvo
lemcoka
• Usebentisa imidvwebo
• Usebentisa tiphawulo • Uhumusha lwati nobe imisho
• Emagama latsetfwe
ematheksthini
Kutetayeta Kulalela lolutibonwa lesebentisa emagama
lafundvwe
neKukhuluma nobe tinchazelo kute
Wenta umsebenti ngekuhlanganyela
uvete inchazelo, njll.
(Khetsa kunye wekuvisisa itheksthi nobe ngekutimela
lotakwenta malanga (yetemlomo nobe
onkhe) lebhaliwe)
• Uhaya imilolotelo,
inkondlo nobe ingoma
lelula
• Udlala umdlalo
welulwimi lolula
• Unika nekulandzela
ticondziso/
tinkhombandlela
letilula
• Ucoca tindzaba takhe
• Uphindze acoce
indzaba layivile nobe
layifundzile
• Ugcizelela kutetayeta
imisindvo
SISEYENE 39
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 29-30 Kulalela Kufundza inkhulu- Kungenisa indzaba Kusebenta
inkhulumiswano momphendvulwano ngemagama
Ubhala
lefundvwa
ngekuphimisa
Itheksthi lesuselwa inkhulumiswano • Upela emagama
emabhukwinitifundvo ngekusebentisa latayelekile
emsakatweni nobe
nobe eFayeleni luhlaka nobe ngalokufanele
kumabonakudze
yaThishela Yetinsita inkhulumo mabhamuta ngekusebentisa
Itheksthi lesuselwa sichazamagama
emabhukwinitifundvo
• Kulungiselela • Ukhetsa balingisi
nobe eFayeleni
kufundza kucombela labafanele • Usebentisa
ngesihloko sichazamagama
yaThishela Yetinsita • Uhlela inkhulumo kutfola lupelomagama
Ungenisa indzima
• Utfola kulandzelana ngekulandzelana
kanye nenshokutsi
kwetigameko. kwayo
ledlalwa balingisi nobe yemagama
esimeni lesitsite • Ucoca ngebalingisi • Usebentisa luhlaka Kusebenta ngemisho
nesimonhlalo ngalokufanele
• Ukhetsa lokucuketfwe
• Wakhela ekuvisiseni
lokufanele sihloko • Usebentisa • Usebentisa nasekusebentiseni
lokuhambisana silulumagama kuveta inkhulumongco
tikhatsi
nekwesekela imiva levuselelwa ngalokufanele
• Usebentisa yitheksthi • Usebentisa tandziso
• Usebentisa tesikhatsi (sib.
imininingwane • Ucoca ngetimphawu silulumagama
Kusasa, itolo)
ngalokungiko tetheksthi lesehlukene
• Ugcila esihlokweni njengetiphumuti kanye • Ucala kubona
nesakhiwo
• Usebentisa luhlelo abuye asebentise
lwelulwimi, lupelo,
• Ukwati kuntjintjela inkhulumombiko
Kutetayeta kufundza tiphumuti netikhala
kulolunye lulwimi kanye netiphumuti
ngalokufanele
ngalokufanele • Ufundza ngekuphimisa Silulumagama
Kutetayeta Kulalela
kahle emagama • Ubhala emagama lesikusimongcondvo
nangesivinini nenshokutsi yawo
neKukhuluma
kusichazamagama • Emagama latsetfwe
(Khetsa kunye sakhe ematheksthini
lotakwenta malanga lafundvwe
Ubhala emagama
onkhe) ngekuhlanganyela
nenshokutsi yawo
nobe ngekutimela
• Uhaya umlolotelo kusichazamagama
inkondlo nobe ingoma sakhe
lelula
• Usebentisa imidvwebo
• Udlala umdlalo lolula nobe imisho
welulwimi lesebentisa emagama
nobe tinchazelo kute
• Unika abuye avete inshokutsi, njll.
alandzele ticondziso/
tinkhombandlela
letilula
• Ucoca tindzaba takhe
• Uphindze acoce
indzaba layivile nobe
layifundzile
• Ugcizelela kutetayeta
imisindvo
40 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 31-32 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kubhala indzima Kusebenta
etingcocweni lemfisha asebentisa kuhleleka ngemagama
letimayelana nesihloko lokusekelako
leyetayelekile
Ukhetsa etindzabeni • Usebentisa
letenteka esikhatsini • Usebentisa luhlaka sichazamagama
Itheksthi lesuselwa laphila kuso abuye agcwalise kutfola
emabhukwinitifundvo letisamaciniso/ emagama langekho. lupelomagama
nobe eFayeleni tindzaba letiphatselene kanye nenshokutsi
yaThishela Yetinsita netemdzabu /kulandzisa
• Usebentisa yemagama.
silulumagama
ngaye/lokujabulisako/ Emagama lacala
• Ubuta imibuto lefanele lokumangalisako /
lesetayelekile
ngetinhlavu
kanye nekuphendvula
imibuto
tindzaba letiphatselene • Ubhala emagama letikhetsiwe nobe
nemphilo kanye nenshokutsi imisindvo.
• Ugcila kuloko Itheksthi lesuselwa
kusichazamagama
Usebenta ngemisho
lokucocwa ngako sakhe
emabhukwinitifundvo
• Wakhela
• Uhlonipha imibono nobe eFayeleni Ubhala emagama
ekusebentiseni
yalabanye yaThishela Yetinsita nenshokutsi yawo
sivumelwano
kusichazamagama
• Kulungiselela senhloko sib. Umfana
sakhe
kufundza: kucombela ukhahlela ibhola.
ngekubuka sihloko Usebentisa imidvwebo
netitfombe
• Wakhela
nobe imisho lesebentisa
ekusebentiseni
emagama nobe
• Usebentisa emasu sikhatsi
tinchazelo kute kuvele
ekufundza sib.
inshokutsi, njll. Silulumagama
kucombela kutsi
lesikusimongcongco
yini letawenteka
ngalokulandzelako. • Emagama latsetfwe
ematheksthini
• Uphendvula abuye
lafundvwe
acale kubuta imibuto
ngekuhlanganyela
lelukhuni sib.
nobe ngekutimela
Kungani? Ucabanga
njani?
Wenta umsebenti
wekuvisisa itheksthi
(yetemlomo nobe
lebhaliwe)
Uveta lokufundvwe
ematheksthini
lafundvwe
ngekutimela/ ngababili
• Ucatsanisa
ematheksthi
lafundziwe
SISEYENE 41
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 33-34 Ulalela tatiso letilula Ufundza itheksthi Ubhala indzima nobe Kusebenta
lesicukatsilwati imisho lemifisha lemi- ngemagama
Itheksthi lesuselwa
kanye netibonwa sib. 2-3 asebentisa luhlaka
emabhukwinitifundvo • Upela emagama
nobe eFayeleni emashadi/emathebuli/ • Usebentisa tinhlobo latayelekile
yaThishela Yetinsita libalavengcondvo/ tesilulumagama ngalokufanele
libalave/titfombe letivamile lokufaka ngekusebentisa
• Ucoca imicondvo ekhatsi tabito sichazamgama.
lemcoka Itheksthi lesuselwa
emabhukwinitifundvo nemagama
Kusebenta ngemisho
• Ubuta imibuto lefanele nobe eFayeleni lahlanganisako
yaThishela Yetinsita nemabintana. • Usebentisa
• Uphendvula tihlanganisi kukhomba
ngalokufanele • Kulungiselela • Usebentisa luhlelo
kungeta (kanye)
kufundza: kucombela lwelulwimi lolufanele,
Kutetayeta Kulalela nekulandzelanisa
ngekubuka sihloko lupelomagama kanye
neKukhuluma (bese)
netitfombe netiphumuti
(Khetsa kunye Silulumagama
• Uphendvula imibuto • Usebentisa
lotakwenta malanga lesikusimongcondvo
lelula sichazamagama
onkhe) kutfola lupelomagama • Emagama latsetfwe
• Uhaya umlolotelo, Wenta umsebenti nenshokutsi ematheksthini
inkondlo nobe ingoma wekuvisisa itheksthi yemagama lafundvwe ngeku
lelula (yetemlomo) hlanganyela nobe
Udvweba, alebule
Ufundza ematheksthi ngekutimela
• Udlala umdlalo lolula na/nobe acedzelae
welulwimi etibonwa sib. Iphosta itheksthi lesibonwa
nobe satiso nobe sib. lishadi/emathebuli/
• Unika abuye iphamflethi emabalavengcondvo/
alandzele ticondziso/ emabalave/titfombe
tinkhombandlela • Kulungiselela
letilula kufundza: kucoca • Ugcina lwati
ngetitfombe ngalokufanele
• Ucoca tindzaba takhe
• Ucoca ngekutsi • Ukhomba
• Uphindze acoce itheksthi imayelana budlelwaane
indzaba layivile nobe nani emkhatsini
layifundzile wetincenye tesibonwa
• Utfola lwati lolutsite
ngalokungiko
• Uhumusha lwati
• Ubhala imisho
• Ucoca ngenhloso lechaza lishadi
netetsamelilwati
tetheksthi • Usebentisa
silulumagama
• Ucoca ngaletinye lasifanele
timiso telulwimi
• Usebentisa
Ubuyeketa sichazamagama
ematheksthi kute abuke lupelo
lawafundvwe magama nenshokutsi
ngekutimela yemagama
• Uphidze acoce Ubhala emagama
indzaba nobe nenshokutsi
imicondvo lemcoka kusichazamagama
ngemisho le-2 kuye sakhe
ku-3
• Usebentisa
• Uveta imiva imidvwebo nobe
yakhe ngetheksthi imisho ekusebentiseni
lefundziwe emagama kukhomba
inshokutsi, njll.
42 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 35-36 Kulalela indzaba Ufundza indzaba Ubhala indzaba Kusebenta
lenenkhulumom- lenenkhulumom- lenesakhiwo ngemagama
phendvulwano phendvulwano lesisekelako
• Usebentisa
Ukhetsa emkhatsini Itheksthi lesuselwa em- • Usebentisa sichazamagama kute
waloku: abhukwinitifundvo nobe silulumagama abuke lupelomagama
eFayeleni yaThishela lesengetiwe nenshokutsi
Itheksthi lesuselwa
Yetinsita kufaka ekhatsi yemagama
emabhukwinitifundvo
tabito nemagama
nobe eFayeleni • Kulungiselela ku- Kusebenta ngemisho
lahlanganisako
yaThishela Yetinsita fundza: kucombela
ngekubuka sihloko
nemabintana • Wakhela
• Ucombela kutsi ekusebentiseni
kutawulandzela ini
netitfombe. • Usebentisa tihlanganisi
sichazamagama kute
• Ucoca ngesimonhlalo
• Ucoca ngesimonhlalo nebalingisi
abuke lupelomagama • Utfutfukisa
nebalingisi nenshokutsi kusebentisa
• Ucoca ngetigameko yemagama inkhulumongco
• Ucoca ngetehlakalo letimcoka endzabeni
letimcoka endzabeni Ubhala emagama • Ungenisa kusebentisa
• Unika inchazelo nenchazelo bokhulunyiwe
• Unika inchazelo yakhe yendzaba kusichazamagama benkhulumongco
yakhe yendzaba
sakhe
• Utfola kutsi ngutiphi Silulumagama
Kutetayeta Kulalela
tincenye tendzaba • Usebentisa lesikusimongcondvo
neKukhuluma
letiyinkhulumom- imidvwebo nobe
phendvulwano imisho lesebentisa
• Emagama latsetfwe
(khetsa kunye
ematheksthini
lotakwenta malanga emagama nobe
• Ulingisa indzaba nobe tinchazelo kute kuvele
lafundvwe
onkhe)
incenye yendzaba ngekuhlanganyela
inshokutsi, njll.
• Uhaya umlolotelo, Utetayeta kufundza
nobe ngamunye
inkondlo nobe ingoma
lelula • Kufundza ngekuphi-
misa ngalokufanele
• Udlala umdlalo nekubita kahle
welulwimi lolula
emagama
• Unika abuye Kubuyeketa emathek-
alandzele ticondziso/
sthi lafundvwe ngeku-
tinkhombandlela
timela/ ngababili
letilula
• Kulandzisa ngalok-
• Ucoca takhe tindzaba wenteke emphilweni
• Uphindze acoce yakhe
indzaba layivile nobe
layifundzile
SISEYENE 43
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 4
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(Temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 37-38 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kubhala indzima Kusebenta
etingcocweni lesicuketsi lwati asebentisa luhlaka ngemagama
letimayelana nesihloko ngesihloko nobe inkhulumo
lesetayelekile (sib. lesetayelekile mabhamuta
• Upela kahle
emagama latayelekile,
Bangani bami)
Itheksthi lesuselwa • Usebentisa asebentisa
Itheksthi lesuselwa emabhukwinitifundvo lokucuketfwe sichazamagama
emabhukwinitifundvo nobe eFayeleni lokufanele sakhe
nobe eFayeleni yaThishela Yetinsita
yaThishela Yetinsita
• Usebentisa • Usebentisa lwati
• Kulungiselela silulumagama lwekulandzelanisa
• Ubuta imibuto kufundza: kucombela lesehlukene ema-alfabhethi
lefanele nekunika ngekubuka sihloko kufaka ekhatsi netinhlavu tekucala
timphendvulo netitfombe tabito nemagama temagama
latihlanganisi kusichazamagama.
• Ugcila kulokucocwa • Uphendvula imibuto nemabintana.
ngako lelula abuye acale Kusebenta ngemisho
kubuta imibuto • Usebentisa
• Uhlonipha imibono leminyenti lelukhuni lupelomagama
• Ucala kubona
yalabanye nekusebentisa
sib. Kungani? netiphumuti
inkhulumombiko.
Kutetayeta Kulalela Ucabanga njani?
• Usebentisa
neKukhuluma
• Ucoca ngetibonwa sichazamagama
• Wakhela
ekusebentiseni
(Khetsa kunye kutfola
Wenta umsebenti tandziso kanye
lotakwenta malanga lupelomagama
wekuvisisa itheksthi netiphawulo.
onkhe) nenshokutsi
(yetemlomo)
yemagama. Silulumagama
• Uhaya umlolotelo, Uveta ematheksthi lesikusimongcondvo
inkondlo nobe ingoma Ubhala emagama
lafundvwe
lelula nenshokutsi yawo • Emagama latsetfwe
ngekutimela/ ngababili
kusichazamagama ematheksthini
• Udlala umdlalo • Uveta imiva mayelana sakhe lafundvwe
welulwimi lolula
netheksthi lefundziwe. ngekuhlanganyela
• Usebentisa
• Unika abuye imidvwebo nobe
nobe ngekutimela
alandzele ticondziso/ imisho lesebentisa
tinkhombandlela emagama nobe
letilula tinchazelo kute avete
• Ucoca takhe tindzaba inshokutsi, njll.
• Uphindze acoce
indzaba layivile nobe
layifundzile
Emaviki 39-40 LUHLOLOSIBUTSELO
44 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
LIBANGA 5
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki1-2 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala alandzise/ Kusebenta
lemfisha lemfisha achaze ngetigameko ngemagama
letiphatselene naye
Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe • Usebentisa
letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe • Ukhetsa kuloko sichazamagama kute
sanamuhla encwadzini yekufundza lasakufundzile abuke lupelomagama
letingemaciniso/ nobe eFayeleni nenshokutsi
• Ukhetsa lokucuketfwe
tindzaba temdzabu/ Yathishela Yetinsita yemagama
lokufanele sihloko
kulandzisa ngaye//
[ticondziso • Wakhela elwatini
letijabulisako/tindzaba • Ugcila esihlokweni
titawuphindvwa njalo lwemisindvo kute
lotakhela tona
emavikini lamabili] • Luhlaka apele emagama sib.
engcondvweni /tindzaba
lolusetjentiswa kwakha emgama
letentekako/tindzaba • Ulungiselela
bafundzi labatfola lahlobene kuye
temlandvo letingasilo kufundza: ucombela
bumatima ngendlela labitwa
liciniso) ngekubuka sihloko
ngayo nobe labukeka
netitfombe • Usebentisa luhlelo
Itheksthi letfolwe ngayo.
lwelulwimi lolufanele,
ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa
lupelomagama kanye • Wakhela elwatini
eFayeleni Yathishela emasu ekufundza
netiphumuti lwemagama
Yetinsita [ticondziso sib. kucombela,
labonwako
titawuphindvwa njalo kusebentisa tinkomba • Usebentisa
nalasetjentiswa
emavikini lamabili] tesimongcondvo silulumagama
kakhulu
lesihambisana
• Uphedvula imibuto • Ucoca
nesihloko • Ubuketa ngci, sibuti
lesebaleni ngesilulumagama
nesibabato.
lesisha Ubhala umbono
• Ucombela kutsi lophatselene
lesisetheksthini Kusebenta
kutawulandzela ini
lefundziwe nendzaba (kute ngemagama nemisho
Uphindze acoce atitfutfukise)
• Ucoca ngesihloko, • Uvisisa abuye
indzaba
sakhiwo nalapho • Kulungiselela kubhala: asebentise emabito
• Uphindze indzaba yenteka ukhuluma ngaloko etintfo letibalekako
acoce tigameko khona (simonhlalo) lakutsandzako / (sib. litafula -
ngekulandzelana langakutsandzi ematafula)
• Uveta umbono lolula
lokufanele asebentisa
endzabeni • Ubhala imisho • Wakhela
sikhatsi lesengcile
le-2 kute avete ekusetjentisweni
lesilula • Usebentisa
lakutsandzako / kwemabitombamba
sichazamagama
• Usho emagama langakutsandzi lanafele sib.
ebalingisi Wenta umsebenti eMgwenya,
Utakhela
ngalokufanele wesivisiso eMalelane, Themba
sichazamagama sakhe
losetheksthini
Kutetayeta Kulalela
• Ulebula emakhasi • Wakhela
(wetemlomo nobe
neKukhuluma ekusetjentisweni
lobhalwako) ngetinhlavu tema-
kwetabito tebuniyo
(Khetsa kunye alfabethi
Utetayeta kufundza (sib. mine, wena,
lotatetayeta ngako
• Ufaka emagama tsinte, bona)
malanga onkhe) • Ufundza aphimise
lasihlanu netinchazelo
ngemphimiso lekahle, • Wakhela
• Uhaya inkondlo nobe (kudvweba/umusho
ngekushelela abuye ekusetjentisweni
imilolotelo lemifisha asebentisa ligama/
akhombe simo kwesivumelwano
inchazelo yeligama)
• Udlala umdlalo semtimba sesento sib. Umfana
welulwimi lolula • Nobe uchubeka ubhala incwadzi
Ubuyeketa lakufundze
nekufaka emagama
• Unika abuye ematheksthini • Kwakhela ekuvisiseni
kusichazamagama
alandzele ticondziso/ ngesikhatsi nasekusetjentisweni
lesakhiwe eBangeni 4
tinkhombandlela sekufundza kwesikhatsi lesengcile
letilula ngekutimela/ ngababili lesilula
• Ucoca tindzaba takhe • Uphindze acoce Silulumagama
indzaba nobe lesikusimongcondvo
umcondvo lobalulekile
• Emagama latsetfwe
ngemisho lemitsatfu
ematheksthini
kuya kulesihlanu
lafundvwe
• Unika umbono ngekuhlanganyela
lophatselene nobe ngekutimela
nendzaba
SISEYENE 45
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 3-4 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kubhala kulandzisa Kusebenta
etinkhulumiswaneni yelwati lenetibonwa lokuliciniso/ ngemagama
lephatselene sib. emashadi/ lokuchazako
nesihloko emathebula/ imidvwebo tukweluhlaka
• Upela kahle
emagama latayelekile,
lesetayelekile /emabalavengcondvo/
emabalave/titfombe/
• Ukhetsa lokucuketfwe asebentisa
• Ubuta abuye emagrafu
lokufanele sichazamagama
aphendvule imibuto sakhe
lelula lemayelana Itheksthi letfolwe
• Ulandzelisa kahle
tigameko Kusebenta ngemisho
nesihloko ebhukwinitifundvo nobe
• Ugucukela
encwadzini yekufundza • Usebentisa • Wakhela ekuvisiseni
nobe eFayeleni silulumagama nekusebentisa sikhatsi
kulokunye lulwimi
Yathishela Yetinsita lesifanele sanyalo lesilula
nakunesidzingo
• Kulungiselela • Usebentisa luhlelo • Wakhela
• Ulalela labanye kufundza: ufundza lwelulwimi lolufanele, ekusetjentisweni
Ulandzisa abuye acoce lupelomagama kanye kwendlela
ngemaciniso ngesihloko abuke netiphumuti yesento sib. “nga”
titfombe / imidvwebo / kukhomba kucela -
• Ulandzisa emabalave • Ulungisa ngingayisebentisa yini
ngesigameko lupelomagama
intfo yakho
lesisandza kwenteka • Usebentisa emasu asebentisa
ekufundza sib. sichazamagama • Usebentisa “fanele”
• Ucoca tigameko ufundza ngekukha neluhlaka lolubhalwe kukhomba sidzingo
tilandzelane etulu kute atfole kwesibili
ngalokufanele umcondvo jikelele, • Usebentisa tandziso
usebentisa tinkomba Ubhala emagama tesikhatsi (sib. kusasa,
Kutetayeta Kulalela
tesimongcondvo neshokutsi yawo itolo)
neKukhuluma
kute atfole inshokutsi kusichazamagama
Silulumagama
(Khetsa kunye yemagama sakhe
lesikusimongcondvo
lotatetayeta ngako
• Utfola emaphuzu • Ubhala imisho
malanga onkhe)
asebentisa emagama
• Emagama latsetfwe
lasemcoka ematheksthini
• Uhaya inkondlo nobe nobe tinchazelo kute
lafundvwe
umlolotelo lomfisha • Unika inchazelo akhombe inshokutsi
yemagama ngekuhlanganyela
yemagama, njll.
• Udlala umdlalo langakatayeleki nobe ngekutimela
welulwimi lolula
• Uphendvula imibuto
• Unika abuye lephatselene
alandzele ticondziso/ netheksthi
tinkhombandlela
letilula Utetayeta kufundza
• Ucoca tindzaba takhe • Ufundza aphimise
ngemphimiso lekahle,
ngekushelela abuye
akhombe simo
semtimba
Ubuyeketa lakufundze
ematheksthini
ngesikhatsi
sekufundza
ngekutimela/ngababili
• Babelana ngemibono
lephatselene
nencwadzi
• Uhlanganisa itheksthi
nemphilo yakhe
46 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 5-6 Kulalela indzaba Kufundza indzaba. Kubhala inchazelo Kusebenta
lenenkhulumom- lelula lephatselene ngemagama
Itheksthi letfolwe
phendvulwano nebantfu
ebhukwinitifundvo nobe • Upela kahle
Khetsa etindzabeni encwadzini yekufundza • Ubhala lokungenani emagama latayelekile,
letenteka esikhatsini nobe Efayeleni yinye indzima asebentisa
sanamuhla Yathishela Yetinsita sichazamagama
letisamaciniso/ tindzaba
• Ubhala laticambele sakhe
temdzabu/kulandzisa
• Kulungiselela kona
kufundza: ucombela • Usebentisa kahle
ngaye//letijabulisako/
ngekubuka sihloko
• Usebentisa tiphawulo tiphumuti: likhefana,
tindzaba lotakhela tona letifanele
netitfombe ikholoni, isemikholoni,
engcondvweni /tindzaba
letentekako/tindzaba • Usebentisa emasu • Usebentisa tikhatsi bokhulunyiwe, sibuti,
letilula sibabato, ngci
temlandvo letingasilo ekufundza sib.
liciniso/) uyacombela, Ubhala umlayeto Kusebenta ngemisho
usebentisa tinkomba lomfisha
Itheksthi letfolwe eb-
tesimongcondvo
• Uvisisa abuye
hukwinitifundvo nobe • Uhlela kahle lwati asebentise emabito
kute atfole inshokutsi
eFayeleni Yathishela etintfo letibalekako
yemagama, • Usebentisa sakhiwo
Yetinsita (sib. libhodlela)
uyafundza lesifanele sib.
• Usebentisa inchazelo ngenhloso yekutfola sibingelelo, lusuku, • Wakhela
yemlomo kute atfole imininingwane njll. ekusetjentisweni
bantfu endzabeni kwemagama
• Uphendvula imibuto • Wakha kahle imisho lakhomba indzawo
• Uveta imiva nemi- lephatselene
Ubhala indzima (ngaphasi, ngetulu)
bono lephatselene nendzaba
nendzaba
Ufundza itheksthi • Uchaza sigameko • Usebentisa emagama
lesihleliwe latihlanganisi
• Uphendvula imibuto yetenhlalo sib. timemo
kukhomba kwengeta
yetemlomo lephatse- • Usebentisa emagama
lene nendzaba
• Uchaza umlayeto (na) nekulandzelana
losemcoka latihlanganisi (kwase, ngaphambi)
Ulingisa timo leteta- • Ubuka lupelomagama
yelekile
• Utfola timphawu • Usebentisa indlela
tetheksthi netiphumuti yekubuta sib. ngubani,
• Uhlanganyela Ubhala emagama ini, nini, yiphi, kungani,
kunkhulumomphiki-
• Ucoca ngenhloso njani
yetheksthi nenshokutsi yawo
swano kusichazamagama • Uvisisa abuye
• Ufaka ekhatsi lwati • Usebentisa sakhe asebentise
sichazamagama
lolufanele • Ubhala imisho inkhulumombiko.
kute atfole inshokutsi
• Usebentisa sikhatsi yemagama lamasha asebentisa emagama • Bofeleba
sesento lesifanele nobe tinchazelo kute kumabitongco,
Utetayeta kufundza akhombe inshokutsi etihlokweni
Kutetayeta Kulalela yemagama, njll.
neKukhuluma
• Ufundza aphimise nasetinhlavini tekucala
ngemphimiso lekahle, temagama ebantfu
(Khetsa kunye ngekushelela, abuye
Silulumagama lesi-
lotatetayeta ngako akhombe simo
kusimongcondvo
malanga onkhe) semtimba
• Uhaya inkondlo nobe Uveta lakufundze
• Emagama latsetfwe
ematheksthini
umlolotelo lomfisha ematheksthini
lafundvwe
ngesikhatsi
• Udlala umdlalo sekufundza
ngekuhlanganyela
welulwimi lolula nangekutimela
ngekutimela/ngababili
• Unika abuye • Uveta luvelo • Emagama lambici/
alandzele ticondziso/ emabitombici sib.
ngetheksthi
tinkhombandlela umusa + wenkhosi-
lefundziwe
letilula musawenkhosi.
• Ucoca tindzaba takhe
SISEYENE 47
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 7-8 Kulalela lokutsite Kufundza itheksthi Kubhala ticondziso Kusebenta
abuye ente lokushiwo lelandzela imigomo letineluhlaka ngemagama
ticondziso sib. Kwenta letsite
lokutsite.
• Usebentisa • Usebentisa
Itheksthi letfolwe imininingwane letsite sichazamagama kute
Itheksthi letfolwe emabhukwinitifundvo lefanele abuke lupelomagama
ebhukwinitifundvo nobe nobe encwadzini neinshokutsi
eFayeleni Yathishela yekufundza nobe
• Ulandzelanisa kahle yemagama
asebentisa emagama
Yetinsita eFayeleni Yathishela
latihlanganisi Kusebenta ngemisho
Yetinsita
• Wenta kahle sib. kwekucala,
lokushiwo ticondziso, • Kulungiselela lokulandzelako, njll.
• Uvisisa abuye
asebentise buniyo
kufundza: kucombela
• Ulandzelanisa kahle ngekubuka sihloko
• Usebentisa tikhatsi (sib. inhloko yaSipho)
tintfo letilula
netitfombe • Ucala kusebentisa
Kutetayeta Kulalela
• Usebentisa • Usebentisa sakhiwo emagama lachaza
neKukhuluma nekuhleleka kutsi tintfo tenteka
emasu ekufundza
lokufanele njani, nini, sib.
(Khetsa kunye sib. kucombela,
Bakwente bobabili
lotatetayeta ngako kusebentisa tinkomba Ubhala emagama
loku
malanga onkhe) tesimongcondvo nenshokutsi yawo
• Uchaza imininingwane kusichazamagama • Ucala kusebentisa
• Uhaya inkondlo nobe sakhe buniyo (sib. kwami,
umlolotelo lomfisha letsite yetheksthi
kwakho, kwakhe,
• Uchaza kulandzelana • Ubhala imisho
• Ucoca tindzaba takhe asebentisa emagama
kwetfu, kwabo)
kweticondziso
nobe tinchazelo kute • Wakhela ekuvisiseni
• Uchaza lokumele akhombe inshokutsi nekusetjentiswa
kwentiwe yemagama, njll. kwetiphawulo
leticatsanisako
• Wenta lokushiwo
ticondziso • Kweciwa kwankamisa
(nakwenteka) ngekutsandza
Wenta umsebenti • Wakhela ekuvisiseni
wesivisiso nekusebentisa sikhatsi
losetheksthini sanyalo lesichubekako
(wetemlomo nobe
lobhalwako)
• Silulumagama
lesikusimongcondvo
Utetayeta kufundza
• Emagama latsetfwe
• Ufundza aphimise ematheksthini
ngemphimiso lekahle lafundvwe
ngekushelela abuye ngekuhlanganyela
akhombe simo nobe ngekutimela
semtimba
Kubuyeketa
lakufundze
ematheksthini
ngesikhatsi
sekufundza
ngekutimela/ngababili
• Ucoca kafisha
ngalakutfole uma
ahlatiya incwadzi
• Ufaka ekhatsi
emaphuzu labalulekile
sib. sihloko
• Unika umbono
wakhe lophatselene
netheksthi
48 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 9-10 Kulalela inkondlo/ Kufundza inkondlo/ Kubhala ngenkondlo Kusebenta
ingoma tinkondlo ngemagama
• Uchaza kutsi inkondlo
Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe ikhuluma ngani • Upela kahle
ebhukwinitifundvo nobe ebhukwinitifundvo nobe emagama latayelekile,
eFayeleni Yathishela encwadzini yekufundza
• Uveta imiva asebentisa
lephatselene
Yetinsita nobe eFayeleni sichazamagama
nenkondlo
Yathishela Yetinsita sakhe
• Ukhuluma
Ubhala emagama
ngenkondlo (ikhuluma • Ucoca ngesihloko Kusebenta ngemisho
nenshokutsi yawo
ngani inkondlo) nemicondvo
lebalulekile
kusichazamagama • Usebentisa bulili (sib.
• Ulandzisa indzaba enkondlweni
sakhe inkunzi, inkhomati)
naloko lokwake
kwenteka emphilweni • Ucoca • Ubhala imisho • Usebentisa tinhlobo
asebentisa emagama letehlukene
yakhe ngemvumelwano
nobe tinchazelo kute tetiphawulo letifaka
• Utfola imvumelwano • Ucoca ngemagama akhombe inshokutsi ekhatsi kutsi tintfo
nesigci lacala ngemsindvo yemagama, njll. tentiwe ngani sib.
lofanako ingubo yeboya
• Unika imphendvulo
yakhe (tintfo • Usebentisa kahle • Usebentisa “tawu”
lakotitsandzako / tifutamsindvo, sib. kukhomba kutsi
tintfo langatitsandzi emaphepha abanga kutawenteka lokutsite
enkondlweni) umsindvo atsi, sib. Kutawuba
‘hwasha’hwasha nesivunguvungu
Uhaya inkondlo
Ucoca ngetifaniso sib. namuhla,
• Uphimisa kahle “Ucula njengenyoni. ” ngitawuhamba kusasa
emagama
• Uphendvula imibuto • Silulumagama
• Ukhomba kuvisisa lephatselene lesikusimongcondvo
nenkondlo (yemlomo
• Wendlulisa sigci nobe lebhaliwe)
• Emagama latsetfwe
ematheksthini
Utetayeta kufundza lafundvwe
ngekuhlanganyela
• Ufundza aphimise nobe ngekutimela
ngemphimiso lekahle
akhombe kuvisisa
• Usebentisa kuphimisa
lokuhle, afundze kahle
emagama kanye
nesivinini
Ubuyeketa lakufundze
ematheksthini
lafundvwe ngesikhatsi
sekufundza
ngekutimela/ngababili
• Ucatsanisa tinkondlo/
tingoma/tindzaba/
ematheksthi
lafundziwe
SISEYENE 49
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 11-12 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala indzima lelula Kusebenta
leneluhlaka ngemagama
Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe
letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe • Ubhala umusho • Usebentisa
sanamuhla encwadzini yekufundza wesingeniso lofanele sichazamagama kute
letisamaciniso/ tindzaba nobe eFayeleni Yetinsita abuke lupelomagama
temdzabu/kulandzisa Yathishela
• Ubhala nenshokutsi
ngekulandzelana
ngaye yemagama
• Kulungiselela kwetigameko
Itheksthi letfolwe kufundza: ufundza • Usebentisa lwati
ebhukwinitifundvo nobe acoce ngesihloko
• Usebentisa emagama lwekulandzelana
latihlanganisi (na,
encwadzini yekufundza abuye abuke titfombe kwema-alfabethi
kodvwa)
nobe eFayeleni netinhlavu tekucala
• Usebentisa
Yathishela Yetinsita
emasu ekufundza
• Usebentisa teligama kute
tiphawulo letitsite atfole emagama
• Uphedvula imibuto sib. kucombela,
kusichazamagama.
njengeticatsaniso
lesebaleni. kusebentisa tinkomba
tesimongcondvo • Ubhala siphetfo • Kusebenta ngemisho
• Uphendvula imibuto
lesifanele
lelula • Ucoca • Usebentisa emagama
ngesilulumagama Ubhala emagama lanebunyenti kuphela
Ubamba lichaza
lesisha nenshokutsi yawo sib. emasi, emahewu
engcocweni
kusichazamagama
lephatselene nesihloko • Utfola kulandzelana • Ucala kuvisisa abuye
sakhe
lesetayelekile, kwetigameko, asebentise emabito
kugucukela simonhlalo • Ubhala imisho labalekako (sib.
kulolunye lulwimi nebalingisi. asebentisa emagama Inhlanti. )
nakunesidzingo nobe tinchazelo kute
• Usebentisa • Wakhela
akhombe inshokutsi
• Ubuta abuye sichazamagama ekusetjentisweni
yemagama, njll.
aphendvule umbuto. kwesiphawulo
Wenta umsebenti
silandzele libito sib.
• Uhlonipha wesivisiso
lencane inja
labanye bafundzi losetheksthini
ngekubalalela. (wetemlomo nobe • Usebentisa tindlela
lobhalwako) tekubuta, sib. kungani,
nini,
Ufundza lakutfole
nakahlatiya incwadzi • Usebentisa emagama
latihlanganisi
Utetayeta kufundza
kukhomba kwengeta
• Ufundza aphimise nekucatsanisa
ngemphimiso lekahle,
Silulumagama
ngekushelela abuye
lesikusimongcondvo
akhombe simo
semtimba • Emagama latsetfwe
ematheksthini
Ubuyeketa lakufundze
lafundvwe
ematheksthini
ngekuhlanganyela
ngesikhatsi
nobe ngekutimela
sekufundza
ngekutimela/ ngababili • Usebentisa
ikholokheshini (taga
• Ucoca kafisha letihambisanako)
ngalakutfole uma
ngendlela lefanele,
ahlatiya
sib. sinkwa nabhotela,
Matse nelulwimi,
inja nakati, emanti
nawoyela
50 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 13-14 Kulalela itheksthi Kufundza itheksthi Kubhala inchazelo Kusebenta
yelwati sib. kuchaza yelwati lenetibonwa emfisha yetintfo/ ngemagama
ngemlomo/kwetintfo/ sib. emashadi/ titjalo/tilwane/tindzawo
titjalo/tilwane/tindzawo emathebuli/ imidvwebo asebentisa luhlaka
• Upela kahle
emagama latayelekile,
/emabalavengcondvo/ (imisho lemi-3-4)
Itheksthi letfolwe asebentisa
emabalave/titfombe/
emabhukwinitifundvo
emagrafu
• Usebentisa luhlaka sichazamagama
nobe eFayeleni ngalokufanele sakhe
Yathishela Yetinsita Itheksthi letfolwe
ebhukwinitifundvo nobe
• Ufaka ekhatsi • Usebentisa lwati
• Utfola tintfo encwadzini yekufundza
imininingwane letsite lwekulandzelana
kwema-alfabethi
• Uchaza kutsi nobe eFayeleni • Usebentisa emagama netinhlavu tekucala
tisetjentiselwani Yathishela Yetinsita lachaza kutsi tintfo
teligama kute
tenteka njani, nini, sib.
• Uyatidvweba abuye • Kulungiselela atfole emagama
bobabili bafike itolo
atilebule kufundza: ucombela kusichazamagama.
ngekubuka sihloko • Usebentisa • Kusebenta ngemisho
Kutetayeta Kulalela netitfombe/tibonwa silulumagama
neKukhuluma
• Usebentisa emasu lesifanele • Wakhela
(Khetsa kunye ekusetjentisweni
ekufundza sib. • Usebentisa kahle kwemabitombamba
lotatetayeta ngako kufundza ngekukha tiphumuti timphawu
malanga onkhe) lanabofeleba sib.
etulu tekubhala
eNasipoti, ePitoli,
• Uhaya inkondlo nobe • Uyafundzisisa Ubhala emagama Thabo
umlolotelo lomfisha ngenhloso yekutfola nenshokutsi yawo
lwati lolutsite sib.
• Wakhela ekuvisiseni
• Udlala umdlalo kusichazamagama
nasekusetjentisweni
welulwimi lolula luhlelosikhatsi nobe sakhe
kwesikhatsi lesitako
tinhlelo
• Unika abuye • Ubhala imisho uchaza liciniso
alandzele ticondziso/ • Uphendvula imibuto asebentisa emagama lelatiwako, sib. Lilanga
tinkhombandlela lephatselene nobe tinchazelo kute lishona eNshonalanga
letilula netheksthi netibonwa. akhombe inshokutsi
• Ucala kusebentisa
yemagama, njll.
• Ucoca tindzaba takhe Wenta umsebenti emagama lakhomba
wesivisiso inkombandlela (ngase)
• Ucoca ngalokwake losetheksthini sib. Thabo uhamba
kwamvelela (wetemlomo nobe ngasesandleni
emphilweni lobhalwako) sekudla, sikhatsi, Zola
ufike emhlangaweni
Utetayeta kufundza
ngesikhatsi
• Ufundza aphimise (ngesikhatsi), buniyo
ngemphimiso lekahle, (na) Buhle uhamba
ngekushelela abuye naMbali
akhombe simo
Silulumagama
semtimba
lesikusimongcondvo
Ubuyeketa lakufundze
• Emagama latsetfwe
ematheksthini
ematheksthini
ngesikhatsi
lafundvwe
sekufundza
ngekuhlanganyela
ngekutimela/ngababili
nobe ngekutimela
• Uphindze acoce • Usebentisa
indzaba lefundziwe
bomcondvophika
(emagama
lanemcondvo
lophikisanako)
ngendlela lefanele,
sib. ujabulile –
utfukutsele
• Kusebentisa ticalo
nobe tijobelelo
egameni
SISEYENE 51
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki15-16 Kubamba lichaza Kufundza tindzaba. Kubhala indzaba Kusebenta
etinkhulumiswaneni asebentisa luhlaka ngemagama
Itheksthi letfolwe
letiphatselene
nesihloko
ebhukwinitifundvo nobe • Ubhala lokungenani • Usebentisa
encwadzini yekufundza tindzima letimbili sichazamagama kute
lesetayelekile
nobe eFayeleni abuke lupelomagama
• Ubuta abuye Yathishela Yetinsita
• Uhlanganisa tindzima nenshokutsi
asebentisa emagama
aphendvule imibuto yemagama
lelula.
• Kulungiselela lahlanganisako
kufundza: ucombela • Uhlahlela emagama
• Ugucukela ngekubuka sihloko
• Usebentisa ngendlela lefanele
silulumagama lesisha
kulolunye lulwimi netitfombe sib. ku-se-be-nta-
netimphawu tekubhala
nakunesidzingo. (kusebenta)
• Ufundzela kutfola letifundziwe
• Unika labanye lwati nekusebentisa Kusebenta ngemisho
bafundzi litfuba tinkomba
• Usebentisa
lekukhuluma. tesimongcondvo
luhlelo lwelulwimi, • Usebentisa tinhlobo
lupelomagama, letehlukene
kute atfole inshokutsi
• Ulalela labanye yemagama
tiphumuti netikhala tetiphawulo
bafundzi letifanele emkhatsini letifaka ekhatsi
• Utfola abuye wetindzima leto letihambisana
Ucoca indzaba
aphawule ngesakhiwo nemnyaka webudzala/
lengemaciniso/ • Usebentisa lizinga lekushisa/
lechazako ngaye • Unika sizatfu sesento sichazamagama kute
nekusho kutsi tintfo
abuke lupelomagama
• Ucoca ngesigameko • Uvisisa silulumagama nenshokutsi
tentiwe ngani, sib.
lesisandza kwenteka sigcoko sesikhumba
• Uphendvula imibuto yemagama
• Ucoca lephatselene • Uvisisa abuye
Ubhala emagama
ngekulandzelana nendzaba asebentise
nenshokutsi yawo
kwetigameko tento kuchaza
• Uphindze kusichazamagama
lokwentiwako, sib.
Kutetayeta Kulalela acoce indzaba sakhe
gijima, hamba
neKukhuluma ngekulandzelana
• Ubhala imisho • Ucala kusebentisa
lokufanele (ngemlomo
(Khetsa kunye asebentisa emagama
nobe ngekubhala) “kumele”, “kufanele”
lotatetayeta ngako nobe tinchazelo kute
kukhomba sibopho,
malanga onkhe) Wenta umsebenti akhombe inshokutsi
sib. Kumele upheke
wesivisiso yemagama, njll.
• Uhaya inkondlo nobe liphalishi.
losetheksthini
umlolotelo lomfisha • Usebentisa
(wetemlomo nobe
• Udlala umdlalo lobhalwako) tihlanganisi
welulwimi lolula Silulumagama
Utetayeta kufundza
• Unika abuye lesikusimongcondvo
• Ufundza aphimise
alandzele ticondziso/ • Emagama latsetfwe
ngemphimiso lekahle,
tinkhombandlela ematheksthini
ngekushelela abuye
letilula lafundvwe
akhombe simo
• Ucoca ngemdvwebo semtimba ngekuhlanganyela
nobe lithebuli lelilula nobe ngekutimela
ngendzaba • Usebentisa
bomcondvofana
(emagama
lanenshokutsi
lefanako) ngendlela
lefanele
52 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 17-18 Kulalela lokutsite Kufundza itheksthi Ubhala iresiphi Kusebenta
abuye ente lokushiwo lelandzela umgomo asebentisa luhlaka ngemagama
ticondziso temlomo lotsite sib. iresiphi nobe
ticondziso tekwenta
Itheksthi letfolwe • Upela kahle
• Itheksthi letfolwe lokutsite
ebhukwinitifundvo nobe emagama latayelekile,
emabhukwinitifundvo eFayeleni Yathishela asebentisa
nobe encwadzini Itheksthi letfolwe Yetinsita sichazamagama
yekufundza nobe ebhukwinitifundvo nobe sakhe
Efayeleni Yathishela encwadzini yekufundza
• Usebentisa luhlaka
ngalokufanele Kusebenta ngemisho
Yetinsita nobe Efayeleni
• Ukhomba kuvisisa
Yathishela Yetinsita • Ufaka ekhatsi luhla • Usebentisa tandziso
lwetitsako tendzawo (ebaleni,
emagama laphocako • Kulungiselela
etjeni, njll.)
• Ulingisa timo
kufundza: ucombela • Ufaka ekhatsi
letetayelekile sib.
ngekubuka sihloko indlela yekwenta • Ucala kusebentisa
netitfombe ngekulandzelana tandziso tesimo sib.
kunika ticondziso
lokufanele ekuphileni, endlaleni,
• Usebentisa
• Unika lokungenani emoyeni
tinkhombandlela
emasu ekufundza • Usebentisa
leti-2-4 / ticondziso
lanjengekufundzisisa silulumagama • Sikhatsi lesitako (sib.
ngenhloso yekutfola lesifanele ‘ngitambona kusasa.’)
ngekulandzelana
lwati lolutsite
lokufanele Ubhala emagama • Ucala kusebentisa
• Uphendvula imibuto netinchazelo tawo emagama
• Usebentisa lulwimi lemayelana netheksthi kusichazamagama latihlanganisi kute
/ silulumagama
sakhe akhombe kucatsanisa
/ netimphawu • Ulandzela ticondziso
(kodvwa), sizatfu
temtimba letifanele ngalokufanele • Ubhala imisho (ngobe) nenhloso
sib. emagama asebentisa emagama
Wenta umsebenti (kute).
ekukhombalako nobe tinchazelo kute
wesivisiso
Kutetayeta Kulalela losetheksthini
akhombe inshokutsi • Usebentisa tibuti
yemagama, njll.
neKukhuluma (wetemlomo nobe • Usebentisa tibabato
lobhalwako)
(Khetsa kunye Silulumagama
lotakwenta malanga Utetayeta kufundza lesikusimongcondvo
onkhe)
• Ufundza aphimise • Emagama latsetfwe
• Uhaya inkondlo nobe ngemphimiso lekahle, ematheksthini
umlolotelo lomfisha ngekushelela, abuye lafundvwe
akhombe simo ngekuhlanganyela
• Udlala umdlalo semtimba nobe ngekutimela
welulwimi lolula
Ubuyeketa lakufundze
• Unika abuye ematheksthini
alandzele ticondziso/
ngesikhatsi
tinkhombandlela
sekufundza
letilula
ngekutimela/ngababili
• Ucatsanisa tincwadzi
nobe ematheksthi
lafundziwe
Emaviki 9-10 LUHLOLOSIBUTSELO
SISEYENE 53
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 21-22 Kulalela inchazelo Kufundza indzaba Kuphindze abhale Kusebenta
yetindzawo/yebantfu Khetsa etindzabeni indzaba ngemagama ngemagama
lenikwe ngemlomo letenteka esikhatsini akhe, asebentisa • Upela kahle
• Itheksthi letfolwe sanamuhla luhlaka emagama latayelekile,
emabhukwinitifundvo letisamaciniso/ tindzaba • Usebentisa tikhatsi asebentisa
nobe encwadzini temdzabu/kulandzisa letilula sichazamagama
yekufundza nobe ngaye//letijabulisako/ • Utfola tigameko sakhe
Efayeleni Yathishela tindzaba lotakhela tona letibalulekile Kusebenta ngemisho
Yetinsita engcondvweni /tindzaba
letentekako/tindzaba • Ucoca ngetigameko • Uvisisa abuye
• Utfola tindzawo/ ngekulandzelana asebentise emabito
bantfu temlandvo letingasilo
lokufanele etintfo letibalekako
liciniso/)
• Ucaphela lwati • Usebentisa (sib. incwadzi -
lolufanele endzabeni Itheksthi letfolwe tincwadzi)
ebhukwinitifundvo nobe luhlelo lwelulwimi,
sib. eshadini / lupelomagama, • Wakhela
ethebulini encwadzini yekufundza
tiphumuti netikhala ekusetjentisweni
nobe Efayeleni
Ulalela abuye alan- letifanele emkhatsini kwetabito tebuniyo
Yathishela Yetinsita
dzise ngaye wetindzima (sib. mine, wena,
• Kulungiselela tsinte, bona)
• Ukhumbula kufundza: ucombela Ubhala emagama
lakufundze
ngekubuka sihloko nenshokutsi yawo • Wakhela
emphilweni kusichazamagama ekusetjentisweni
netitfombe
ngekulandzelana sakhe kwesivumelwano
kwako • Uvisisa timphawu sesento sib. udle
tetheksthi • Ubhala imisho
Kutetayeta Kulalela asebentisa emagama yinye/udle timbili. . .
neKukhuluma • Usebentisa emasu nobe tinchazelo kute • Usebentisa sibabato
ekufundza sib. akhombe inshokutsi
(Khetsa kunye lotate- Silulumagama
usebentisa tinkomba yemagama, njll.
tayeta ngako malanga lesikusimongcondvo
tesimongcondvo
onkhe) • Emagama latsetfwe
kutfola inshokutsi
• Uhaya inkondlo nobe yemagama, kutsatsa ematheksthini
umlolotelo nobe tincumo intfo lafundvwe
ingoma nobe incenye ungakayiboni ngekuhlanganyela
yendzaba lemfisha nobe ngekutimela
• Uphendvula imibuto
• Udlala umdlalo lephatselene
welulwimi lolula nendzaba
• Unika abuye • Utfola abuye acoce
alandzele ticondziso/ ngebalingisi
tinkhombandlela
Wenta umsebenti
letilula
wesivisiso
• Ucoca tindzaba takhe losetheksthini
(wetemlomo nobe
lobhalwako))
Utetayeta kufundza
• Ufundza aphimise
ngemphimiso lekahle,
ngekushelela abuye
akhombe simo
semtimba
Kufundza indzima
lemfisha
• Ucoca ngemcondvo
lobalulekile
nangemininingwane
letsite
Ubuyeketa lakufundze
ematheksthini
ngesikhatsi
sekufundza
ngekutimela/ ngababili
• Ucoca kafisha
ngalakutfole uma
ahlatiya incwadzi
asebentisa luhlaka
lolufanele
54 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 23-24 Kukhuluma ngesihloko Kufundza itheksthi Kudvweba/acedzise Kusebenta
lesetayelekile yelwati lenetibonwa abuye alebule ngemagama
ngekutilungiselela sib. Emashadi/ ematheksthi lalula
etibonwa sib.
• Usebentisa
• Uhlela abuye alungise emathebuli/ imidvwebo sichazamagama kute
/emabalavengcondvo / Emashadi/emathebuli/
emaphuzu labalulekile abuke lupelomagama
emabalave / titfombe/ imidvwebo /emabalave/
nenshokutsi
• Usho lokungenani emagrafu titfombe/emagrafu
yemagama
imisho lesihlanu
Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe
lephatselene Kusebenta ngemisho
ebhukwinitifundvo nobe ebhukwinitifundvo nobe
nesihloko
encwadzini yekufundza eFayeleni Yathishela • Usebentisa sikhatsi
• Uphendvula imibuto nobe Efayeleni Yetinsita sanyalo lesilula
kuchaza liciniso
Kutetayeta Kulalela Yathishela Yetinsita • Usebentisa
lelatiwa nguwo
neKukhuluma lwati lolutsetfwe
• Kulungiselela wonkhe umuntfu,
ketheksthini lesibonwa
(Khetsa kunye kufundza: sib. Lilanga lishona
nobe lebhaliwe
lotatetayeta ngako kufundzisisa eNshonalanga
malanga onkhe) kute utfole lwati • Uhlela kahle lwati
lolubalulekile • Ucala kusebentisa
• Uhaya inkondlo nobe • Unika lwati emagama lachaza
umlolotelo nobe • Ucoca ngelwati kutsi tintfo tenteka
lolubalulekile Wakha sifinyeto
ingoma nobe incenye nini, njani, sib. Vusi
loluniketiwe kanye selibalavengcondvo
yendzaba lemfisha ukwenta kwesibili
nemininingwane ngetheksthi lemfisha
loku.
• Udlala umdlalo letsite • Utfola lokungenani
welulwimi lolula • Ucala kusebentisa
Wenta umsebenti emaphuzu lamcoka
buniyo (sib. kwami,
• Unika abuye wesivisiso lamatsatfu
kwakho, kwakhe,
alandzele ticondziso/ losetheksthini kwetfu, kwabo)
Ubhala emagama
tinkhombandlela (wetemlomo nobe nenshokutsi yawo
letilula lobhalwako) • Usebentisa tinhlobo
kusichazamagama
letehlukene
• Ucoca takhe tindzaba Utetayeta kufundza sakhe
tetiphawulo
• Ufundza aphimise • Ubhala imisho letifaka ekhatsi leto
asebentisa emagama letikhomba nelizinga
ngemphimiso lekahle,
nobe tinchazelo kute lekushisa nemakhata,
ngekushelela abuye
akhombe inshokutsi letikhomba kutsi tintfo
akhombe simo
yemagama, njll. tentiwe ngani, sib.
semtimba
indlu yetjani
Ubuyeketa lakufundze
Silulumagama
ematheksthini
lesikusimongcondvo
ngesikhatsi
sekufundza • Emagama latsetfwe
ngekutimela/ ngababili ematheksthini
lafundvwe
• Uphindze acoce
ngekuhlanganyela
itheksthi ngemisho
nobe ngekutimela
lemitsatfu.
SISEYENE 55
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 25-26 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala indzaba lelula Kusebenta
Khetsa etindzabeni leneluhlaka ngemagama
letenteka esikhatsini Itheksthi letfolwe
sanamuhla emabhukwinitifundvo • Indzaba inesicalo, • Upela kahle
nobe encwadzini umtimba nesiphetfo emagama latayelekile,
letisamaciniso/ tindzaba
yekufundza nobe asebentisa
temdzabu/kulandzisa Ubhala emagama
Efayeleni Yathishela sichazamagama
ngaye//letijabulisako/ nenshokutsi yawo
Yetinsita sakhe
tindzaba lotakhela tona kusichazamagama
engcondvweni /tindzaba • Ucoca ngebalingisi sakhe • Usebentisa kahle
letentekako/tindzaba tiphumuti: likhefana,
temlandvo letingasilo • Uphendvula imibuto • Ubhala imisho ikholoni, isemi kholoni,
liciniso/) lephatselene asebentisa emagama
bokhulunyiwe, sibuti,
nendzaba nobe tinchazelo kute
sibabato, ngci
Itheksthi letfolwe akhombe inshokutsi
ebhukwinitifundvo nobe • Utfola umlayeto/ yemagama, njll. Kusebenta ngemisho
encwadzini yekufundza sifundvo sendzaba
nobe eFayeleni lesibalulekile • Wakha imisho lelula
Yathishela Yetinsita ngekusebentisa
Wenta umsebenti inhloko, sento,
• Uvisisa tindzaba, wesivisiso mentiwa sib. “Bongi
kuphendvula imibuto losetheksthini / ufundza / incwadzi/
lesebaleni (wetemlomo nobe yakhe
lobhalwako)
• Uveta abuye achaze • Ucala kusebentisa
umbono wakhe Ufundza inkondlo/ emagama
tinkondlo latihlanganisi
Uphindze acoce
kukhomba simo (uma,
indzaba • Ucoca ngesihloko
ngaloko)
nemcondvo
• Uchaza tigameko lobalulekile
ngekulandzelana
• Utfutfukisa
kusetjentiswa
kwato Utetayeta kufundza
kwenkhulumongco.
• Uphindze acoce • Ufundza aphimise
ngengcikitsi yendzaba
• Ucala kubona
ngemphimiso lekahle,
abuye asebentise
kunika umcondvo ngekushelela abuye
inkhulumombiko
akhombe simo
• Usebentisa tikhatsi
semtimba Silulumagama
tesento letingeniswe
lesikusimongcondvo
emabangeni lengcile Ubuyeketa lakufundze
ematheksthini • Emagama latsetfwe
ngesikhatsi ematheksthini
sekufundza lafundvwe
ngekutimela/ ngababili ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
• Uhlanganisa itheksthi
nalokwenteke
emphilweni yakhe
• Babelana imibono
lephatselene
netheksthi
56 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 27-28 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kubhala itheksthi Kusebenta
etinkhulumiswaneni lelandzela imigomo yelwati lesetjentisiwe ngemagama
letiphatselene letsite sib. ticondziso ngaphambilini
nesihloko letimayelana nekulinga
• Upela kahle
lesetayelekile ngekwenta ngesayensi
• Ubhala tindzima emagama latayelekile,
letimbili kuya asebentisa
nobe iprojekthi/umklamo
• Ubuta abuye kuletintsatfu sichazamagama
aphendvule imibuto. Itheksthi letfolwe sakhe
ebhukwinitifundvo nobe
• Uhlela lwati
• Uhlonipha encwadzini yekufundza
ngekulandzelana • Kusebentisa
labanye bafundzi ticalo netijobelelo
ngekubalalela.
nobe eFayeleni • Usebentisa emagameni
Yathishela Yetinsita sichazamagama kute
• Ugucukela • Utfola imininingwane abuke lupelomagama Kusebenta ngemisho
kulounye lulwimi nenshokutsi
nakunesidzingo
letsite.
yemagama
• Utfutfukisa kuvisisa
nekusebentisa
• Uhumusha tibonwa.
Kutetayeta Kulalela • Usebentisa inchubo emagama
neKukhuluma • Ucoca yekubhala latihlanganisi
ngekulandzelana kukhomba kwengeta,
(Khetsa kunye Ubhala emagama
kwetigameko. kulandzelana
lotatetayeta ngako nenshokutsi yawo
nekucatsanisa.
malanga onkhe) Utetayeta kufundza kusichazamagama
sakhe • Ucala kusebentisa
• Uhaya inkondlo nobe • Ufundza aphimise bondzaweni, sib.
umlolotelo lomfisha ngemphimiso lekahle, • Ubhala imisho likati lilele ngaphasi
ngekushelela abuye asebentisa emagama
• Udlala umdlalo akhombe simo nobe tinchazelo kute
kwelitafula, Nawuya
welulwimi lolula eMgobodzi ujikela
semtimba akhombe inshokutsi
esandleni sekudla
• Unika abuye Wenta umsebenti
yemagama, njll.
alandzele ticondziso/ • Uvisisa nekusebentisa
wesivisiso
tinkhombandlela inkhulumombiko
losetheksthini
letilula
(wetemlomo nobe • Uvisisa abuye
• Ucoca tindzaba takhe. lobhalwako) asebentise indlela
lephikisako, sib. Ngiya
edolobheni- angiyi
edolobheni
• Usebentisa sakhi
sebuniyo kukhomba
buniyo
• Uvisisa nekusebentisa
indlela lephikako
• Usebentisa
imphambosi
yekwentana
Silulumagama
lesikusimongcondvo
• Emagama latsetfwe
ematheksthini
lafundvwe
ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
SISEYENE 57
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 29-30 Kubamba lichaza Kufundza umdlalo Kubhala inkhulum- Kusebenta ngemaga-
etinkhulumiswaneni phendvulwano lemfi- ma
Itheksthi letfolwe
lephatselene nesihloko sha usebentisa luhlaka
lesetayelekile
emabhukwinitifundvo • Usebentisa
nobe encwadzini • Ukhetsa balingisi sichazamagama kute
• Ubuta abuye yekufundza nobe labafanele. abuke lupelomagama
aphendvule imibuto. eFayeleni Yathishela nenshokutsi
Yetinsita
• Uhlela inkhulu- yemagama
• Uhlonipha momphendvulwano
labanye bafundzi • Kulungiselela netento ngekulandz- • Usebentisa bunyenti
ngekubalalela kufundza: ucombela elana. emagameni
esihlokweni.
• Ugucukela • Usebentisa inkhulu- • Usebentisa tiphumuti
kulokunye lulwimi • Usebentisa emasu mongco. ngendlela lefanele:
Nakunesidzingo ekufundza likhefana, ikholoni,
• Usebentisa sitayela isemikholoni,
• Ubuta abuye • Utfola kulandzelana sekubhala lesin-
bokhulunyiwe, sibuti,
aphendvule imibuto kwetigameko gakahleleki.
sibabato, ngci
lelukhuni kakhulu endzabeni
• Usebentisa tiphumuti Kusebenta ngemisho
Ulingisa umdlalo lolula • Ucoca ngebalingisi, letifanele sib. ikholoni,
simonhlalo netento. sibabato netibuti • Usebentisa bulili
Itheksthi letfolwe
balamanye emabito
ebhukwinitifundvo nobe Wenta umsebenti • Usebentisa inchubo (sib. inkhomo,
encwadzini yekufundza wesivisiso yekubhala
inkhomati)
nobe eFayeleni losetheksthini
Ubhala emagama nen-
Yathishela Yetinsita (wetemlomo nobe • Usebentisa kahle
shokutsi yawo kusi-
lobhalwako) inkhulumongco
• Utfutfukisa lwati chazamagama sakhe
nenkhulumombiko
lwesakhiwo Utetayeta kufundza
• Ubhala imisho ase- • Wakhela ekuvisiseni
• Uphimisa emagama • Ufundza aphimise bentisa emagama
nekusebentisa
avakale kahle akhombe simo nobe tinchazelo kute
sikhatsi lesilula
semtimba, akhombe akhombe inshokutsi
Kutetayeta Kulalela lesengcile
kuvisisa itheksthi yemagama, njll.
neKukhuluma
• Wakhela ekuvisiseni
• Ufundza aphimise nekusebentisa
(Khetsa kunye
ngemphimiso lekahle, sikhatsi sanyalo
lotatetayeta ngako
sivinini neliphimbo. lesilula
malanga onkhe)
Ubuyeketa lakufundze • Kucala Kusebentisa
• Uhaya inkondlo nobe
ematheksthini emagama
umlolotelo lomfisha
ngesikhatsi latihlanganisi
• Udlala umdlalo sekufundza kukhomba kukhetsa
welulwimi lolula ngekutimela (sib. nobe)
• Unika abuye • Ucatsanisa Silulumagama lesi-
alandzele ticondziso/ ematheksthi kusimongcondvo
tinkhombandlela lafundziwe
letilula • Emagama latsetfwe
ematheksthini
• Ucoca tindzaba takhe. lafundvwe
ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
58 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Takhi netimiso
Emakhono Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula
(temlomo) telulwimi
Emaviki 31-32 Kulalela indzaba Kufundza indzaba nobe Kubhala alandzise Kusebenta ngemagama
inkondlo nobe ingoma ngetigameko
Khetsa etindzabeni
leticondzene naye
• Upela kahle emagama
letenteka esikhatsini Itheksthi letfolwe latayelekile, asebentisa
sanamuhla ebhukwinitifundvo nobe Ucoca ngetigameko sichazamagama
letisamaciniso/ tindzaba encwadzini yekufundza sakhe.
Ubhala indzaba/indzima
temdzabu/kulandzisa nobe Efayeleni
ngaye//letijabulisako/ Yathishela Yetinsita
lelula leneluhlaka • Usebentisa tijobelelo
emagameni
tindzaba lotakhela tona
• Kulungiselela • Usebentisa sakhiwo
engcondvweni /tindzaba sendzaba. Kusebenta ngemisho
kufundza: ucombela
letentekako/tindzaba
temlandvo letingasilo
ngekubuka sihloko • Uhlanganisa • Uvisisa abuye
netitfombe. imisho ibe tindzima asebentise emabito
liciniso/)
letihambisanako etintfo letingabaleki
Itheksthi letfolwe
• Usebentisa emasu
asebentisa (sib. impuphu)
ekufundza sib.
ebhukwinitifundvo nobe tabito, emagama
encwadzini yekufundza
usebentisa tinkomba
lahlanganisako
• Ucala kuvisisa
tesimongcondvo nekusebentisa emabito
nobe eFayeleni netiphumuti letifanele
kutfola inshokutsi labalekako
Yathishela Yetinsita
yemagama lamasha • Usebentisa sikhatsi
• Uvisisa tindzaba. sesento lesifanele
• Wakhela
• Ucoca ngemcondvo ekusetjentisweni
ngaso sonkhe sikhatsi
• Uphedvula imibuto lobalulekile kanye kwetabito tebuniyo
lesebaleni. nemininingwane • Usebentisa inchubo (sib. mine, wena, tsine,
letsite. yekubhala lelandzelako bona)
• Ubuta imibuto lefanele
kubhala nekusekela
abuye aphendvule • Utfola kulandzelana • Usebentisa tinhlobo
imibuto kwetigameko Ubhala emagama letehlukene
nenshokutsi yawo tetiphawulo letifaka
• Uphendvula abuye • Utfola simonhlalo
kusichazamagama ekhatsi umnyaka/
acale kubuta imibuto nebalingisi.
sakhe kushisa/ kutsi tintfo
lelukhuni sib. Kungani
• Uphendvula abuye tentiwe ngani sib. Indlu
kunga. . . ? Yini. . . ?
acale kubuta imibuto
• Ubhala imisho yesitini.
Ucabanga njani. . . ? asebentisa emagama
lelukhuni sib. Kungani
kunga. . . ? Yini. . . ?
nobe tinchazelo kute • Wakhela
akhombe inshokutsi ekusetjentisweni
Ucabanga njani. . . ?
yemagama, njll. kwesivumelwano
Wenta umsebenti sesento sib. uhamba
wesivisiso yedvwa, upheka emile,
losetheksthini njll.
(wetemlomo nobe
Silulumagama
lobhalwako).
lesikusimongcondvo
Utetayeta kufundza
• Emagama latsetfwe
• Ufundza aphimise ematheksthini
ngemphimiso lekahle, lafundvwe
ngekushelela abuye ngekuhlanganyela
akhombe simo nobe ngekutimela
semtimba.
Ubuyeketa lakufundze
ematheksthini
ngesikhatsi sekufundza
ngekutimela/ ngababili
• Ucoca ngematheksthi
lawafundzile
SISEYENE 59
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Takhi netimiso
Emakhono Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula
(temlomo) telulwimi
EmavikI 33 34 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi sib. Kubhala itheksthi Kusebenta ngemagama
engcocweni i-athikili yeliphephabhuku yelwati asebentisa
nobe umbiko wetindzaba. luhlaka
• Usebentisa
• Ucoca ngetihloko Itheksthi letfolwe
sichazamagama kute
letetayelekile.
ebhukwinitifundvo nobe
• Ukhetsa sihloko abuke lupelomagama
lesifanele. nenshokutsi
• Baniketana ematfuba, encwadzini yekufundza
yemagama
kukhomba kuhlonipha nobe eFayeleni • Ufaka lwati lolufanele.
labanye, kuhlonipha Yathishela Yetinsita Kusebenta ngemisho
imibono yalabanye.
• Usebentisa inchubo
• Kulungiselela yekubhala lelandzelako • Usebentisa emagama
Kutetayeta Kulalela kufundza: kucombela nekusekela lanebunyenti kuphela
neKukhuluma kutsi itheksthi sib. emashica
iphatselene nani Usebentisa
(Khetsa kunye ngekutsi uyibuke ukhe sichazamagama kute • Wakhela
lotatetayeta ngako etulu. . abuke lupelomagama ekusetjentisweni
malanga onkhe) nenshokutsi yemagama kwesabito sekukhomba
• Uphendvula imibuto. (sib. loku, loko, leto,
• Uhaya inkondlo nobe Wakha iphosta
leti)
umlolotelo lomfisha • Ucoca ngemcondvo
lobalulekile kanye • Ufaka lwati lolufanele. • Wakhela
• Udlala umdlalo nemininingwane
welulwimi lolula.
• Ufaka sitfombe. ekusetjentisweni
letsite. . kwesiphawulo ngembi
• Unika abuye alandzele • Usebentisa isayizi kwelibito sib. Lencane
Wenta umsebenti yalokubhaliwe
ticondziso letilula/ inja.
wesivisiso ngalokufanele
tinkhombandlela losetheksthini Silulumagama
• Ucoca tindzaba takhe (wetemlomo nobe • Wetfula luhlaka lesikusimongcondvo
lobhalwako) lwekugcina
lolungenamaphutsa, • Emagama latsetfwe
Utetayeta kufundza lolufundzekako ematheksthini
lafundvwe
• Ufundza aphimise Ubhala emagama ngekuhlanganyela
ngemphimiso lekahle, nenshokutsi yawo nobe ngekutimela
ngekushelela abuye kusichazamagama
akhombe simo sakhe
semtimba
• Ubhala imisho
Ufundza abuye avisise asebentisa emagama
iphosta nobe tinchazelo kute
• Ulungiselela kufundza: akhombe inshokutsi
ucoca ngetitfombe. yemagama, njll.
• Uhumusha lwati.
• Ucoca ngenhloso
yetheksthi.
• Ucoca ngalokunye
kusetjentiswa
kwelulwimi.
60 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Takhi netimiso
Emakhono Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula
(temlomo) telulwimi
EmavikI 35-36 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala alandzise Kusebenta ngemagama
ngetigameko
Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe
letiphatselene naye
• Upela kahle emagama
letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe latayelekile, asebentisa
sanamuhla encwadzini yekufundza • Ucoca ngetigameko sichazamagama sakhe
letisamaciniso/ tindzaba nobe Efayeleni atilandzelanise kahle
temdzabu/kulandzisa Yathishela Yetinsita
• Usebentisa bunyenti
ngaye//letijabulisako/
• Usebentisa luhlelo bemagama, sib.
tindzaba lotakhela tona
• Kulungiselela lwelulwimi lolufanele, sihlahla- tihlahla
kufundza: ucombela silulumagama,
engcondvweni /tindzaba Kusebenta ngemisho
ngekubuka sihloko lupelomagama kanye
letentekako/tindzaba
temlandvo letingasilo
netitfombe nelwati. • Emagama lakhomba
kutsi ungenta lokutsite
liciniso/) • Usebentisa emasu • Usebentisa inchubo
nobe lacela imvume,
ekufundza sib. yekubhala nekusekela
Itheksthi letfolwe sib. ngingahamba,
usebentisa tinkomba
ebhukwinitifundvo nobe Usebentisa
encwadzini yekufundza
tesimongcondvo
sichazamagama
• Usebentisa sandziso
kutfola inshokutsi sesikhatsi, sib. kusasa,
nobe eFayeleni kutfola lupelomagama
yemagama lamasha. itolo
Yathishela Yetinsita nenshokutsi yemagama
Utfola sakhiwo, balingisi
• Ucoca ngemcondvo • Kucala kusebentisa
Ubhala emagama
lobalulekile emagama lakhomba
netento. nenshokutsi
kanye naleminye inkhombandlela
kusichazamagama
• Uphendvula indzaba imininingwane. sib. (ngase) udlule
sakhe
ngasedolobheni,
Ucoca indzaba • Utfola kulandzelana
lefanako asekele kwetigameko
• Ubhala imisho sikhatsi (ngesikhatsi)
asebentisa emagama ufike ngesikhatsi
• Kulandzelana • Utfola simonhlalo nobe inchazelo esontfweni, buniyo
kwendzaba kuyevakala nebalingisi kukhomba inshokutsi, (na)Khethiwe uhamba
njll. naDumisani
Kutetayeta Kulalela • Uphendvula abuye
neKukhuluma acale kubuta imibuto Silulumagama
lelukhuni kakhulu sib. lesikusimongcondvo
(Khetsa kunye
Kungani kunga. . . ?
lotatetayeta ngako
Yini. . . ? Ucabanga
• Emagama latsetfwe
malanga onkhe) ematheksthini
njani. . . ?
lafundvwe
• Uhaya inkondlo nobe Ufundza tinkondlo ngekuhlanganyela
umlolotelo lomfisha
nobe ngekutimela
• Kulungiselela
• Udlala umdlalo kufundza: ucombela
welulwimi lolula.
ngekubuka sihloko
• Unika abuye alandzele netitfombe
ticondziso letilula/
• Usebentisa emasu
tinkhombandlela
ekufundza sib.
• Ucoca tindzaba takhe usebentisa tinkhomba
tesimongcondvo
• Ukhumbula tigameko
nobe lakufundze • Uphendvula imibuto
emphilweni lephatselene
ngekulandzelana nenkondlo
kwako
• Uveta imiva levuswe
yinkondlo
• Ucoca
ngemvumelwano,
emagama lacala
ngemisindvo lefanako
kanye nekucatsanisa.
Utetayeta kufundza
• Kufundza aphimise
ngemphimiso lekahle,
ngekushelela abuye
akhombe simo
semtimba
SISEYENE 61
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 5
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Takhi netimiso
Emakhono Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula
(temlomo) telulwimi
EmavikI 37-38 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kwakha iphosta Kusebenta ngemagama
etinkhulumiswaneni yelwati kuyo yonkhe
ikharikhulamu sib.
• Ufaka lwati lolufanele • Usebentisa
• Ubuta abuye sichazamagama kute
aphendvule imibuto.
Umbiko lomfisha, • Ufaka sitfombe abuke lupelomagama
inchazelo letfolakala
• Uhlonipha labanye kulesinye sifundvo. • Usebentisa isayizi nenshokutsi
yalokubhaliwe yemagama
bafundzi.
Itheksthi letfolwe ngalokufanele
• Bunye nebunyenti
• Uyabalalela abuye ebhukwinitifundvo nobe
abakhutsate kutsi eFayeleni Yathishela • Wetfula luhlaka bemabito
Yetinsita lwekugcina
bakhulume. Kusebenta ngemisho
lolungenamaphutsa,
• Ugucukela Kulungiselela kufundza: lolubonakala kahle • Utfutfukisa lwati
kulounye lulwimi ufundza abuye acoce lwekusetjentiswa
ngetihloko netitfombe. Ubhala Itheksthi yelwati
nakunesidzingo. kwemagama
asebentisa luhlaka
latihlanganisi lakhomba
Kutetayeta Kulalela • Usebentisa emasu
neKukhuluma ekufundza sib. • Ukhetsa lwati sizatfu nenhloso.
lolufanele.
Uyafundzisisa • Usebentisa tandziso
(Khetsa kunye ngenhloso yekutfola
lotatetayeta ngako
• Ubhala tindzima tesimo (ngekushesha,
lwati. letimbili kuya kancane)
malanga onkhe)
• Ucaphela indzima kuletintsatfu.
• Usebentisa sikhatsi
• Uhaya inkondlo nobe ledlalwa titfombe
umlolotelo lomfisha
• Usebentisa lesitako sib. Kutawuba
ekwakheni inchazelo. lupelomagama nesivunguvungu
• Udlala umdlalo • Uphendvula imibuto netiphumuti letifanele namuhla
welulwimi lolula. lephatselene • Usebentisa emagama • Usebentisa siphawulo
• Unika abuye alandzele netheksthi. latihlanganisi lesicatsanisako, sib.
ticondziso letilula/ Thando mkhudlwana
• Ufinyeta indzima • Usebentisa inchubo
tinkhombandlela. kunaNozi
ngekuyisekela. yekubhala nekusekela
• Ucoca tindzaba takhe. Wenta umsebenti
• Usebentisa sikhatsi
sanyalo lesichubekako
wesivisiso
(sib. ‘Uyafundza. ’)
losetheksthini
(wetemlomo nobe • Usebentisa kahle
lobhalwako)) imphambosi
yokwentana
Ufundza avisise iphosta
Silulumagama
• Ulungiselela kufundza:
lesikusimongcondvo
ucoca ngesitfombe.
• Uhumusha lwati. • Emagama latsetfwe
ematheksthini
• Ucoca ngenhloso lafundvwe
yetheksthi. . ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
• Ngesakhiwo
EmavikI 39-40 LUHLOLOSIBUTSETELO
62 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA
LIBANGA 6
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 1-2 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala indzima Kusebenta
lesekelako ngemagama
Khetsa etindzabeni Khetsa etindzabeni
letenteka esikhatsini letenteka esikhatsini • Usebentisa luhlaka • Upela kahle
sanamuhla sanamuhla nakunesidzingo emagama latayelekile,
letisamaciniso/ tindzaba letisamaciniso/ tindzaba kuphela. asebentisa
temdzabu/kulandzisa temdzabu/kulandzisa sichazamagama
ngaye//letijabulisako/ ngaye//letijabulisako/
• Ubhala umusho sakhe.
wesingenisa lofanele.
tindzaba lotakhela tona tindzaba lotakhela tona
• Wakhela elwatini
engcondvweni /tindzaba engcondvweni /tindzaba • Usebentisa emagama lwemisindvo
letentekako/tindzaba letentekako/tindzaba latihlanganisi.
ngekupela emagama
temlandvo letingasilo temlandvo letingasilo
liciniso/) liciniso/) • Ubhala siphetfo sib. Kutakhela
lesifanele. akhe emagama
Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe lahlobene layame
ebhukwinitifundvo nobe ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa ekuphinyisweni nobe
encwadzini yekufundza encwadzini yekufundza luhlelo lwelulwimi, ekubukekeni kwawo.
nobe eFayeleni nobe eFayeleni silulumagama,
Yathishela Yetinsita Yathishela Yetinsita lupelomagama • Wakhela elwatini
netiphumuti letifanele. lwemagama
• Uphedvula imibuto • Kulungiselela labonwako
lesebaleni kukhomba kufundza: Ucombela Usebentisa inchubo nalasetjentiswa
kuvisisa. ngekubuka sihloko yekubhala kakhulu.
netitfombe. • Babeka imibono
• Unika inchazelo Usebenta ngemisho
yakhe yendzaba, ayi • Usebentisa lehlukene
catsanise nemphilo emasu ekufundza
• Uvisisa abuye
• Ubhala luhlaka asebentise emabito
yakhe ngekukhuluma. sib. kucombela, lwekucala lwembhalo. etintfo letibalekako
usebentisa imisindvo
Kutetayeta Kulalela • Ubuyeketa umbhalo (sib. incwadzi - tinc-
netinkhomba
neKukhuluma wadzi)
tesimongcondvo • Uhlela kahle umbhalo.
(Khetsa kunye
• Ucoca • Wakhela ekusetjen-
lotatetayeta ngako • Ubhala luhlaka tisweni kwetabito
ngesilulumagama lwembhalo
malanga onkhe) telucobo (sib. mine,
lesisha lesitfolakala lwekugcina. wena, tsinte, bona)
• Uhaya inkondlo. etheksthini lefundziwe
• Wetfula luhlaka • Wakhela ekusetjen-
• Udlala umdlalo • Ucoca ngesihloko, lwekugcina tisweni kwesivumel-
welulwimi. sakhiwo nalapho lolungenamaphutsa wano sesento sib.
indzaba yenteka nalofundzekako.
• Unika abuye khona (simonhlalo)
Uhambe itolo Thoko
alandzele tincondziso/ Ubhala emagama
• Uphendvula imibuto • Wakhela ekuvisiseni
tinkhombandlela nenshokutsi yawo nekusebentisa
lephatselene kusichazamagama
• Ucoca ngesihloko. nendzaba
sikhatsi lesilula
sakhe lesengcile
Wenta umsebenti • Ubhala imisho Silulumagama lesi-
wesivisiso asebentisa emagama kusimongcondvo
losetheksthini nobe tinchazelo kute
(wetemlomo nobe akhombe inshokutsi, • Emagama latsetfwe
lobhalwako) njll. ematheksthini
lafundvwe
Utetayeta kufundza
ngekuhlanganyela
• Ufundza aphimise nobe ngekutimela
ngekuphimiso lekahle,
ngekushelela ubuye
ukhombe simo
semtimba
SISEYENE 63
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 3-4 Kulalela kulandzisa Kufundza indzaba Kubhala umlayeto Kusebenta
lokungemaciniso lelandzisa/lechaza nobe simemetelo ngemagama
sib. umbiko ngawe sakhe
wetindzaba, kulandzisa
• Usebentisa
lokungemaciniso
Itheksthi letfolwe • Utfutfukisa timphawu sichazamagama kute
ebhukwinitifundvo nobe tekwatisa nobe abuke lupelomagama
Itheksthi letfolwe encwadzini yekufundza temlayeto nenshokutsi
ebhukwinitifundvo nobe nobe eFayeleni yemagama
encwadzini yekufundza Yathishela Yetinsita
• Usebentisa luhlaka
• Usebentisa lwati
nobe eFayeleni
• Kulungiselela • Ucondzisa umbalo lwekulandzelana
Yathishela Yetinsita emntfwini lofanele
kufundza: ucombela kwema-alfabethi
• Ubuta abuye ngekubuka sihloko • Uhlela umbhalo netinhlavu tekucala
aphendvule imibuto netitfombe wakhe kabusha teligama kute
ngekulungisa atfole emagama
• Uhlonipha • Usebentisa kusichazamagama.
emaphutsa elulwimi,
labanye bafundzi emasu ekufundza
timihawu tekubhala
ngekubalalela sib. kucombela, • Uhlahlela emagama
nelupelomagama
kusebentisa sib. u-ya-se-be-nta
Kutetayeta Kulalela
imisindvo netinkomba Usebentisa inchubo
neKukhuluma Kusebenta ngemisho
tesimongcondvo yekubhala lesekelako
(Khetsa kunye
• Ucoca • Wakhela ekuvisiseni
lotatetayeta ngako
• Babeka imibono nekusetjentiswa
ngesilulumagama lehlukene
malanga onkhe) kwesicatsaniso
lesisha etheksthini
• Uhaya inkondlo. lefundziwe • Ubhala luhlaka sesiphawulo sib.
lwekucala lwembhalo. Sipho mkhulu
• Udlala umdlalo • Uphendvula imibuto kunaThoko
welulwimi. lephatselene • Ubuyeketa umbhalo
netheksthi
• Wakhela ekuvisiseni
• Ucoca ngesihloko • Uhlela kahle umbhalo. nekusebentisa
lesetayelekile. • Uveta imbangela • Ubhala luhlaka sikhatsi sanyalo
nemphumela lwembhalo lesichubekako
Wenta umsebenti lwekugcina. • Wakhela
wesivisiso • Wetfula luhlaka ekusetjentisweni
losetheksthini lwekugcina kwendlela
(wetemlomo nobe lolungenamaphutsa yesento sib. “nga”
lobhalwako) kukhomba kucela -
Ubhala emagama ngingayisebentisa
Ubuyeketa lakufundze nenshokutsi yawo yini intfo yakho,
ematheksthini kusichazamagama angahamba
ngesikhatsi sakhe
sekufundza • Usebentisa tandziso
ngekutimela/ ngababili • Ubhala imisho tesikhatsi (sib.
asebentisa emagama kusasa, itolo)
• Babelana ngemibono nobe tinchazelo kute
lephatselene akhombe inshokutsi Silulumagama
netheksthi. yemagama, njll. lesikusimongcondvo
• Emagama latsetfwe
ematheksthini
lafundvwe
ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
64 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 5-6 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala Kusebenta
(Khetsa etindzabeni Khetsa etindzabeni ngalokuphatselene ngemagama
letenteka esikhatsini letenteka esikhatsini naye sib. idayari • Upela kahle
sanamuhla sanamuhla asebentisa luhlaka emagama latayelekile,
letisamaciniso/ tindzaba letisamaciniso/ tindzaba • Ungenisa abuye asebentisa
temdzabu/kulandzisa temdzabu/kulandzisa acoce ngetimphawu sichazamagama
ngaye//letijabulisako/ ngaye//letijabulisako/ tedayari sakhe
tindzaba lotakhela tona tindzaba lotakhela tona • Usebentisa luhlaka • Usebentisa lwati
engcondvweni /tindzaba engcondvweni /tindzaba lwekulandzelana
letentekako/tindzaba letentekako/tindzaba • Usebentisa sitayela
lesingakahleleki kwema-alfabethi
temlandvo letingasilo temlandvo letingasilo netinhlavu tekucala
liciniso/) liciniso/) • Ucoca tigameko teligama kute
Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe ngendlela lehlelekile atfole emagama
ebhukwinitifundvo nobe ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa emagama kusichazamagama.
encwadzini yekufundza encwadzini yekufundza latihlanganisi Kusebenta ngemisho
nobe Efayeleni Yetinsita nobe eFayeleni
Yathishela Yathishela Yetinsita
• Usebentisa • Wakhela
luhlelo lwelulwimi, ekusetjentisweni
Ufinyeta indzaba • Kulungiselela lupelomagama, kwetabito telucobo
ngekuyisekela kufundza: ucombela tiphumuti netikhala (sib. mine, wena,
• Uvisisa imibuto ngekubuka sihloko letifanele emkhatsini tsinte, bona)
lesisekelo netitfombe wetindzima
• Uvisisa abuye
Kutetayeta Kulalela • Usebentisa Ubhala emagama asebentise tento
neKukhuluma emasu ekufundza nenshokutsi yawo ekuchazeni
sib. kucombela, kusichazamagama lokwentiwako
(Khetsa kunye kusebentisa umsindvo sakhe
lotatetayeta ngako netinkhomba • Wakhela
malanga onkhe) tesimongcondvo.
• Ubhala imisho ekusetjentisweni
asebentisa emagama kwemagama
• Uhaya inkondlo • Ucoca nobe tinchazelo kute lakhomba kubekeka
• Udlala umdlalo ngesilulumagama akhombe inshokutsi kwentfo (phasi, etulu)
welulwimi. lesisha etheksthini yemagama, njll.
lefundziwe. • Usebentisa emagama
• Unika abuye latihlanganisi
alandzele tincondziso/ • Uphendvula imibuto kukhomba kwengeta
tinkhombandlela lephatselene (na) nekulandzelana
netheksthi. (kwase, ngaphambi),
• Ucoca ngesihloko
lesetayelekile. Utetayeta kufundza • Usebentisa tindlela
• Ufundza aphimise tekubuta sib. ngubani,
ngemphimiso lekahle, ini, nini, yiphi,
ngekushelela, kungani, njani
ngesivinini abuye • Bofeleba
akhombe simo kumabitombamba,
semtimba . etihlokweni
Ubuyeta lakufundze nasetinhlavini
ematheksthini tekucala temagama
ngesikhatsi ebantfu
sekufundza Silulumagama
ngekutimela/ ngababili lesikusimongcondvo
• Ucoca ngemiva yakhe • Emagama latsetfwe
ematheksthini
lafundvwe
ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
• Emabitwafanana
(emagama labitwa
nobe apelwe
ngekufana kepha
anetinchazelo
letingafani sib.
litsanga sitfo
semtimba, litsanga
sibhidvo
SISEYENE 65
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 7-8 Kulalela lokutsite Kufundza itheksthi Kucedzela itheksthi Kusebenta
abuye acoce yenchubo lenetibonwa yetibonwa sib. ngemagama
ngeticondziso sib. imidvwebo / imidvwebo/titfombe/
letisendlalelo titfombe/emagrafu/ emagrafu/imifanekiso
• Usebentisa
sichazamagama kute
• Uphendvula Itheksthi letfolwe • Ufaka emalebuli abuke lupelomagama
ngekwenta ticondziso emabhukwinitifundvo lafanele nenshokutsi
letilula. nobe encwadzini yemagama
yekufundza nobe
• Ufaka lwati lolufanele
• Usebentisa emagama Kusebenta ngemisho
latihlanganisi
eFayeleni Yathishela • Usebentisa emagama
Yetinsita lamcoka. • Usebentisa sento
• Usebentisa kuhleleka • Kulungiselela lesiphocako
Ubhala emagama
lokufanele.
kufundza: Ucoca nenshokutsi yawo • Ucala kusebentisa
Kutetayeta Kulalela ngetimphawu kusichazamagama emagama lachaza
neKukhuluma letibonakalako sakhe kutsi tintfo tenteka
ahumushe lwati njani, nini.
(Khetsa kunye lolukuletibonwa • Ubhala imisho
lotatetayeta ngako asebentisa emagama • Usebentisa
malanga onkhe) • Ulandzela ticondziso. nobe tinchazelo kute sivumelwano
akhombe inshokutsi sekuphika (sib.
• Uhaya inkondl. o Utetayeta kufundza
yemagama, njll. ‘akahambi’)
• Kudlala umdlalo • Ufundza aphimise
ngekuphimiso lekahle,
• Usebentisa “fanele”
welulwimi.
kukhomba sidzingo
ngekushelela,
• Unika abuye ngesivini abuye • Usebentisa
alandzele tincondziso/ akhombe simo sikhatsi lesengcile
tinkhombandlela semtimba lesichubekako, sib.
• Ucoca ngesihloko. Wenta umsebenti
Emabanga laphasi
ngawafundza
wesivisiso
ngemnyaka wa1986.
losetheksthini
(wetemlomo nobe • Ucala kusebentisa
lobhalwako) emagama lakhomba
inkhombandlela,
Wenta iphazili
sib. (ngase) udlule
yemagama
ngasemfuleni,
Wenta iphazili lakhomba sikhatsi
yemagama kute (ngesikhatsi) ufike
atitfutfukise ngesikhatsi, buniyo
(na) Jabu ufike
• Usebentisa naSipho, Uhamba
silulumagama
ngesitimela
lesifanele
• Uvisisa abuye
• Upela emagama asebentise indlela
ngendlela lefanele
lephikako
• Uchaza insokutsi Silulumagama
yemagama\
lesikusimongcondvo
lawasebentise
emshweni • Emagama latsetfwe
ematheksthini
lafundvwe
ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
• Bomcondvofana
(emagama
lanenchazelo lefanako
(sib. dvumala- jabha)
66 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 1
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 9-10 Kulalela tinkondlo/ Kufundza inkondlo Kubhala inchazelo Kusebenta
tingoma yemuntfu/yentfo/ ngemagama
Itheksthi letfolwe
silwane/sitjalo/
Itheksthi letfolwe ebhukwinitifundvo nobe
indzawo
• Upela kahle
ebhukwinitifundvo nobe eFayeleni Yathishela emagama latayelekile,
eFayeleni Yathishela Yetinsita • Ukhetsa lokucuketfwe asebentisa
Yetinsita lokufanele. sichazamagama
• Ucoca ngesihloko sakhe.
• Usebentisa inchazelo kanye nangembono • Ugcila enchazelweni
yetemlomo kutfola lobalulekile. lebonakalako. Kusebenta ngemisho
bantfu nobe tintfo.
• Uvisisa lula letinye • Ubhala • Uvisisa abuye
Udlala umdlalo tincenye tenkondlo ngalakucambako, asebentise buniyo
welulwimi entele sib. imvumelwano, asebentisa tiphawulo (sib. imoto yaZodwa)
kutitfutfukisa sifanamsindvo, netandziso.
sifutamsindvo,
• Usebentisa tinhlobo
• Unika abuye kucatsanisa,
• Kuhlela kabusha letehlukene
alandzele ticondziso umbhalo wakhe, tesiphawulo lokufaka
kumuntfutisa
ngendlela lefanele. alungise emaphutsa e ekhatsi umnyaka/
• Ucoca lupelomagama kushisa/naloko
• Banikana ematfuba. ngesilulumagama lokusho kutsi tintfo
Ubhala emagama
• Ucedza umdlalo lesisha lesitfolakala
nenshokutsi yawo
tentiwe ngani, sib.
ngesikhatsi lanikwe etheksthini litafula lensimbi
kusichazamagama
sona lefundziwe.
sakhe • Usebentisa sikhatsi
• Usebentisa sanyalo lesilula
sichazamagama.
• Ubhala imisho kuchaza tento
asebentisa emagama
letivamile, sib.
Wenta umsebenti nobe tinchazelo kute
Ngigeza ematinyo
wesivisiso akhombe inshokutsi
malanga onkhe nobe
losetheksthini yemagama, njll.
kuchaza liciniso
(wetemlomo nobe
Usebentisa inchubo lelatiwako, sib. lilanga
lobhalwako)
yekubhala lishona eNshonalanga
Utetayeta kufundza
• Babeka imibono Silulumagama
• Ufundza aphimise leyehlukene lesikusimongcondvo
ngemphimiso lekahle,
• Ubhala luhlaka • Emagama latsetfwe
ngekushelela abuye
lwekucala lwembhalo. ematheksthini
akhombe simo
lafundvwe
semtimba • Ubuyeketa umbhalo ngekuhlanganyela
Ubuyeketa lakufundze • Uhlela kahle umbhalo. nobe ngekutimela
ematheksthini
• Ubhala luhlaka • Emabitombici sib.
ngesikhatsi
lwekugcina. bonga+inkhosi=
sekufundza
bonginkhosi
ngekutimela/ ngababili • Wetfula luhlaka
• Ucatsanisa lwekugcina
ematheksthi lolungenamaphutsa
lafundziwe. nalofundzekako.
SISEYENE 67
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 11-12 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala indzaba lelula Kusebenta
asebentisa luhlaka ngemagama
Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe
letenteka esikhatsini emabhukwinitifundvo • Usebentisa • Upela kahle
sanamuhla nobe encwadzini sakhiwo sendzaba emagama
letisamaciniso/ tindzaba yekufundza nobe njengeluhlaka. latayelekile,
temdzabu/kulandzisa efayeleni Yathishela asebentisa
ngaye//letijabulisako/ Yetinsita
• Ubhala umusho sichazamagama
wesingeniso lofanele.
tindzaba lotakhela tona sakhe
• Kulungiselela
engcondvweni /tindzaba
kufundza: ufundza
• Usebentisa emagama Kusebenta
letentekako/tindzaba latihlanganisi
abuye acoce ngemisho
temlandvo letingasilo
liciniso)
ngesihloko, abuke • Usebentisa tiphawulo • Uvisisa abuye
titfombe letitsite.
asebentise emabito
Itheksthi letfolwe
ebhukwinitifundvo nobe
• Usebentisa emasu • Ubhala siphetfo etintfo letingabaleki
ekufundza sib. lesifanele. (sib. impuphu,
encwadzini yekufundza
Uyacombela, shukela)
nobe eFayeleni • Ugcila esihlokweni
asebentise tinkhomba
Yathishela Yetinsita
tesimongcondvo.
• Wakhela
• Uhlanganisa ekusetjentisweni
• Uphedvula imibuto imisho ibe tindzima
lesebaleni.
• Ucoca kwesabito
ngesilulumagama letihambisanako sekukhomba (sib.
• Ucaphela lwati lesisha asebentisa tabito, loku, loko, leto, leti)
lolufanele. emagama latihlanganisi
• Utfola kulandzelana netiphumuti letifanele • Wakhela
• Ucoca abuye kwetigameko, ekusetjentisweni
aphindze acoce simonhlalo nebalingisi • Usebentisa luhlelo kwesiphawulo
indzaba. (sib. kuchaza lwelulwimi lolufanele, ngembi kwelibito
imiva yebalingisi lupelomagama sib. Lencane
Kutetayeta Kulalela netiphumuti
nekukhuluma inja abuye acale
neKukhuluma
ngetizatfu tetento • Usebentisa kusebentisa leto
(Khetsa kunye tabo) sichazamagama kute letita ngemuva
lotatetayeta ngako abuke lupelomagama kwelibito, sib. inja
• Uveta imbangela lencane
malanga onkhe) nenshokutsi yemagama.
nemphumela.
• Uhaya inkondlo. Ubhala indzima kute • Ucala kusebentisa
• Usebentisa tindlela tesento, sib.
avete abuye achaze
• Udlala umdlalo sichazamagama.
Thishela usebentela
umbono
welulwimi. umphakatsi.
Wenta umsebenti
• Unika abuye wesivisiso • Ubhala imisho lemibili
kuya kulemitsatfu. • Wakhela ekuvisiseni
alandzele tincondziso/ losetheksthini
abuye asebentise
tinkhombandlela. (wetemlomo nobe • Ukhetsa lwati lolufanele. sikhatsi sanyalo
lobhalwako)
• Ucoca ngesihloko. • Unika umbono wakhe lesilula
Utetayeta kufundza lophatselene naye • Ucala kusebentisa
• Ufundza aphimise • Uchaza “kumele”, “kufanele”
ngemphimiso lekahle, ngalokuvakalako. kukhomba sibopho.
ngekushelela abuye
Ubhala emagama Silulumagama
akhombe simo
nenshokutsi yawo lesikusimongcondvo
semtimba
kusichazamagama • Emagama latsetfwe
Ubuyeketa lakufundze sakhe ematheksthini
etheksthni ngesikhatsi
• Ubhala imisho lafundvwe
sekufundza
asebentisa emagama ngekuhlanganyela
ngekutimela/ ngababili
nobe tinchazelo kute nobe ngekutimela
• Unika imibono akhombe inshokutsi
ahlanganise tincwadzi yemagama, njll.
nalokwenteka
emphilweni yakhe
68 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 11-12 Usebentisa inchubo
yekubhala
• Babeka imibono
leyehlukene
• Ubhala luhlaka
lwekucala lwembhalo.
• Ubuyeketa umbhalo
• Uhlela kahle umbhalo.
• Ubhala luhlaka
lwembhalo lwekugcina.
• Wetfula luhlaka
lwekugcina
lolungenamaphutsa
nalofundzekako.
SISEYENE 69
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 13-14 Kulalela inchazelo Kufundza itheksthi Kubhalainchazelo/ Kusebenta
yemlomo yetintfo/ yelwati sib. letfolakala indzima/imisho ngemagama
tilwane/ titjalo/ kuletinye tifundvo. ngetintfo/tilwane/titjalo/
tindzawo tindzawo
• Usebentisa
Itheksthi letfolwe sichazamagama
Itheksthi letfolwe ebhukwinitifundvo nobe • Ufaka imininingwane kute abuke
ebhukwinitifundvo nobe eFayeleni Yathishela lefanele nalemcoka lupelomagama
eFayeleni Yathishela Yetinsita nenshokutsi
Yetinsita
• Uchaza kubukeka yemagama
• Kulungiselela kwangephandle
• Utfola kutsi kuyini. kufundza: ucoca • Usebentisa bunyenti
ngesihloko abukete
• Usebentisa tandvulela emagameni
• Uchaza kutsi kwani silulumagama
libito letifanele
loku. Kusebenta
lesibalulekile. • Usebentisa ngemisho
• Ukhomba tincenye • Ufundza indzima silulumagama lesifanele
kulokuphelele. • Usebentisa
abuye atfole • Timphawu tekubhala emagama
• Uyakudvweba umcondvo lobalulekile tisebente kahle
langabaleki sib.
akulebule. kanye nemusho
losihloko. • Wenta luhlaka, utfola emahewu, kudla,
• Usebentisa ngalakwentile, ulungisa kufa
silulumagama • Uphendvula imibuto emaphutsa aphindze
lephatselene
• Ucala kusebentisa
lesiphatselene abhale
tabito tebuniyo (sib.
naletinye tifundvo. netheksthi netibonwa
Usungula, advwebe, kwami, kwakho,
sib. emagrafu,
Kutetayeta Kulalela abuye alebule tibonwa kwakhe, kwetfu,
imidvwebo,
neKukhuluma kwabo)
emathebuli. Sib. emashadi / emalebuli
(Khetsa kunye Ubuyeketa lakufundze / imidvwebo / emabala- • Usebentisa tinhlobo
lotatetayeta ngako vengcondvo / emabalave / letehlukene
etheksthini
malanga onkhe) titfombe / emaplane tetiphawulo
ngesikhatsi
letifaka ekhatsi
• Uhaya inkondlo. sekufundza • Usebentisa lwati lalut- leto letihambisana
ngekutimela/ ngababili fole etheksthini lebhali-
• Udlala umdlalo nemnyaka
• Ufinyeta we nobe yetibonwa webudzala
welulwimi.
labakufundzile • Ufaka imininingwane
• Unika abuye ngemisho lembalwa
• Usebentisa
lesemcoka tiphawulo letita
alandzele tincondziso/
tinkhombandlela • Usebentisa imishwana ngemuva kwelibito,
letilula lemcoka sib. imoto lebovu
• Ucoca ngesihloko. • Usebentisa silulumaga- • Wakhela ekuvisiseni
ma lesifanele nekusetjentiswa
kwetiphawulo
Ubhala emagama ne- leticatsanisako, sib.
nshokutsi yawo kusi- Lindi mkhudlwana
chazamagama sakhe kunaJabu.
Ubhala imisho asebentisa • Usebentisa
emagama nobe tinchazelo sandziso sesimo,
kute akhombe inshokutsi sib. kushisa kakhulu
yemagama, njll.
• Utfutfukisa kuvisisa
Usebentisa inchubo nekusetjentiswa
yekubhala kwemagama
• Babeka imibono leyeh- latihlanganisi
lukene lakhomba kungeta,
kulandzelana
• Ubhala luhlaka lweku- nekucatsanisa, sib.
cala lwembhalo. Nomcebo naThabo
• Ubuyeketa umbhalo baye edolobheni,
Ematse nelulwimi
• Uhlela kahle umbhalo.
Silulumagama
• Ubhala luhlaka lwemb- lesikusimongcondvo
halo lwekugcina.
• Emagama latsetfwe
Wetfula luhlaka lwekugci- ematheksthini
na lolungenamaphutsa lafundvwe
nalofundzekako. ngekuhlanganyela
nobe ngekutimela
70 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 15-16 Kulalela sigameko Kufundza tindzaba Kubhala incwadzi lelula Kusebenta
lesitsite lesilandzisa lephatselene naye ngemagama
(Khetsa etindzabeni
ngaye
letenteka esikhatsini • Ungenisa timphawu • Upela kahle
• Utfola imibono sanamuhla tencwadzi yebungani emagama
lebaluleke kakhulu letisamaciniso/ tindzaba latayelekile,
kanye nebantfu. temdzabu/kulandzisa
• Usebentisa luhlaka. asebentisa
• Uphendvula imibuto
ngaye//letijabulisako/ • Usebentisa sitayela sichazamagama
tindzaba lotakhela tona lesingakahleleki. sakhe
lephatselene
engcondvweni /tindzaba
nekutsi kwentekeni
letentekako/tindzaba • Ubhala lokungenani • Kusebentisa
kwekucala, kwesibili, tindzima letimbili. tijobelelo
temlandvo letingasilo
njll. kulandzisa emagameni, sib.
liciniso) • Usebentisa
ngesehlakalo umfana- umfanyana
lesifanako. Itheksthi letfolwe silulumagama lesisha
netiphumuti letifundziwe. Kusebenta
ebhukwinitifundvo nobe
Ulingisa letinye timo ngemisho
encwadzini yekufundza • Usebentisa luhlelo
letetayelekile
nobe eFayeleni lwelulwimi lolufanele, • Usebentisa
• Usebentisa lulwimi Yathishela Yetinsita lupelomagama, sandziso
netento letifanele. tiphumuti netikhala
• Kulungiselela • Ucala kusebentisa
letifanele emkhatsini
• Uhlela lokucuketfwe kufundza: ucombela emagama
ngekubuka sihloko wetindzima.
ngalokuvakalako latihlanganisi
netitfombe. Usebentisa inchubo kute kukhowe
Kutetayeta Kulalela
yekubhala kucatsanisa
neKukhuluma • Ufundzela kutfola
(kodvwa), sizatfu
lwati nekusebentisa • Babeka imibono
(Khetsa kunye (ngobe) nenhloso
tinkhomba leyehlukene
lotatetayeta ngako (kute).
tesimongcondvo
malanga onkhe) kute atfole inshokutsi • Ubhala luhlaka Silulumagama
yemagama. . lwekucala lwembhalo. lesikusimongcondvo
• Uhaya inkondlo.
• Udlala umdlalo • Kuvisisa • Ubuyeketa umbhalo • Emagama latsetfwe
welulwimi. silulumagama. • Uhlela kahle umbhalo. ematheksthini
lafundvwe
• Ucoca nobe aphindze • Uphendvula imibuto • Ubhala luhlaka ngekuhlanganyela
acoce tindzaba. lemayelana nendzaba. lwembhalo lwekugcina. nobe ngekutimela
Wenta umsebenti • Wetfula luhlaka
wesivisiso
• Bomcondvophika
lwekugcina (emagama
losetheksthini lolungenamaphutsa lanemicondvo
(wetemlomo nobe nalofundzekako. lephikisanako sib.
lobhalwako))
Ubhala emagama etulu/phasi
Utetayeta kufundza nenshokutsi yawo
• Ufundza aphimise kusichazamagama
ngemphimiso lekahle, sakhe
ngekushelela abuye • Ubhala imisho
akhombe simo asebentisa emagama
semtimba nobe tinchazelo kute
Ufundza ematheksthi akhombe inshokutsi
laphatselene naye yemagama, njll.
nematheksthi
laphatselene
netenhlalo sib. idayari
yakhe nobe incwadzi
• Uphawula
ngemcondvo
lobalulekile
• Ufundzela kutfola
imininingwane kanye
nesitayela setatiso
letingakahleleki.
• Uphawula ngesakhiwo
nesibingelelo.
SISEYENE 71
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 15-16 Ubuyeketa lakufundze
ematheksthini
ngesikhatsi
sekufundza
ngekutimela/ ngababili
• Uhlanganisa
lakufundzile
nalokwenteka
emphilweni yakhe
72 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 17-18 Kwenta luhlolo Kufundza itheksthi Kubhala inchazelo lelula Kusebenta
lweliklasi sib. ku- yelwati lenetibonwa ngemagama
inthavyuwa bontsanga sib. luhlelo lwetikhatsi
• Ubhala imisho lecacile
• Usebentisa
eklasini), kurekhoda tekufundza • Ushiya sikhala sichazamagama
timphendvulo eshadini kanye netinhlelo setimphendvulo
kute abuke
nobe egrafini tamabonakudze/
emashadi/ emathebuli/ • Usebentisa kahle lupelomagama
• Ubuta abuye imidvwebo / indlela yekubuta nenshokutsi
aphendvule imibuto. nangalokufisha yemagama
emabalavengcondvo/
• Uchuba ema-inthavyu emabalave/titfombe/ Ubhala indzima kute Kusebenta
ngendlela lefanele emagrafu achaze abuye avete ngemisho
umbono
• Urekhoda lwati Itheksthi letfolwe • Wakhela ekuvisiseni
ngalokufanele. ebhukwinitifundvo nobe • Ubhala imisho le-3-4 nekusetjentiswa
encwadzini yekufundza lesekelako kwesikhatsi lesitako
• Usebentisa kahle nobe eFayeleni
sakhiwo. Yathishela Yetinsita • Ukhetsa lwati lolufanele • Ucala kusebentisa
“kumele”, “kufanele”
• Usebentisa • Kulungiselela • Unika imibono yakhe kukhomba sibopho.
emagama labalulekile kufundza: ucoca
nemabintana. • Uchaza ngendlela • Ucala kusebentisa
ngesihloko abukete levakalako
silulumagama tandziso tesimo sib.
Ugcina
lesibalulekile Ubhala indzima kute kakhulu, mbamba,
inkhulumiswano
avete abuye achaze cishe
ibe sesihlokweni • Ufundza indzima
lesetayelekile umbono Silulumagama
abuye atfole
umcondvo lobalulekile • Ubhala imisho lemine lesikusimongcondvo
• Ulalela abuye anike
labanye bafundzi kanye nemusho kuya kulesihlanu • Emagama latsetfwe
litfuba lekukhuluma. losihloko • Ukhetsa lwati lolufanele ematheksthini
• Uphendvula umbuto lafundvwe
• Ubuta abuye • Unika umbono wakhe ngekuhlanganyela
aphendvule imibuto. lophatselene lophatselene naye
netheksthi netibonwa nobe ngekutimela
• Unika umbono sib. • Uchaza • Bomcondvophika
Kungani ucabanga. • Ufundzisisa ngenhloso ngalokuvakalako
yekutfola lwati (emagama
..?
Usebentisa inchubo lanenchazelo
Wenta umsebenti yekubhala lephikisanako sib.
wesivisiso ngena/phuma
losetheksthini • Babeka imibono
(wetemlomo nobe leyehlukene
lobhalwako)
• Ubhala luhlaka
Utetayeta kufundza
• lwekucala lwembhalo.
• Ufundza aphimise • Ubuyeketa umbhalo
ngemphimiso lekahle,
ngekushelela abuye • Uhlela kahle umbhalo.
akhombe simo
semtimba • Ubhala luhlaka
lwembhalo lwekugcina.
Usombulula
emaphazili emagama • Wetfula luhlaka
lwekugcina
• Usebentisa lolungenamaphutsa
silulumagama nalofundzekako
lesifanele
• Upela kahle emagama
• Uchaza inshokutsi
yemagama/
awasebentise
emshweni
• Usebentisa
sichazamagama
SISEYENE 73
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 2
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 17-18 Ubuyeketa lakufundze
ematheksthini
ngesikhatsi
sekufundza
ngekutimela/ ngababili
• Ucatsanisa tincwadzi
nematheksthi
lafundziwe
Emaviki 19-20 LUHLOLOSIBUTSETELO
74 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 21-22 Kulalela kuchaza Kufundza indzaba Kubhala idayari Kusebenta
ngemlomo tindzawo/ ngemagama
tilwane/titjalo/tintfo
Itheksthi letfolwe • Ukhetsa ingcikitsi
ebhukwinitifundvo nobe lefanele sihloko • Upela kahle
Itheksthi letfolwe encwadzini yekufundza emagama latayelekile,
ebhukwinitifundvo nobe nobe eFayeleni
• Usebentisa asebentisa
sakhiwo lesifanele
encwadzini yekufundza Yathishela Yetinsita sichazamagama
njengeluhlaka
nobe eFayeleni sakhe
• Kulungiselela
Yathishela Yetinsita
kufundza: ucombela
• Ukhuluma • Usebentisa bunyenti
ngekulandzelana
• Ubona tindzawo ngekubuka sihloko emagameni
kwetigameko
netitfombe.
• Ucaphela lwati ngendlela lefanele Kusebenta ngemisho
lolufanele • lephatselene
nendzaba.
• Usebentisa emagama • Wakhela
• Ubona lokufanako latihlanganisi ekusetjentisweni
nalokwehlukile • Utfola abuye acoce kwemabitombamba
ngesimonhlalo
• Usebentisa luhlelo sib. ngekusebentisa
Ulalela inchazelo lwelulwimi lolufanele,
nebalingisi bofeleba, Musa
yemlomo lemayelana lupelomagama,
netindzawo/tilwane/ • Uchaza imbangela tiphumuti netikhala • Sikhatsi sanyalo
titjalo/tintfo, njll. nemphumela letifanele emkhatsini lesilula kuchaza
endzabeni sib. wetindzima titatimende letivamile
Itheksthi letfolwe
Kwentekeni sib. “Lilanga lishona
ebhukwinitifundvo nobe Usebentisa inchubo
ngalesikhatsi. . . enshonalanga”
encwadzini yekufundza yekubhala
? Nobe Kungani
nobe eFayeleni • Usebentisa
Yathishela Yetinsita
ucabanga kutsi. . . • Babeka imibono “kutawuba”
kwenteka? leyehlukene
kukhomba lokutsite
• Utfola tindzawo • Unika inchazelo yakhe • Ubhala luhlaka lokutawenteka
• Ucaphela lwati yendzaba lwekucala lwembhalo sib. Kutawuba
lolufanele sib. nesivunguvungu
• Uhlanganisa indzaba • Ubuyeketa umbhalo namuhla.
eshadini / ethebulini
nemphilo yakhe.
• Utfola lokufanako • Uhlela kahle umbhalo • Ucala kusebentisa
Ufundza tincwadzi emagama
nalokuhlukile
leticondzene naye kute
• Ubhala luhlaka
lwekugcina latihlanganisi
Kutetayeta Kulalela atitfutfukise kukhomba imbangela
neKukhuluma • Wetfula luhlaka nemphumela (kute,
• Utfola umcondvo
lwekugcina ngobe)
(Khetsa kunye lobalulekile
lolungenamaphutsa
lotatetayeta ngako Silulumagama
malanga onkhe) • Uphedvula imibuto nalofundzekako
lesebaleni. lesikusimongcondvo
Ubhala emagama
• Uhaya inkondlo Emagama latsetfwe
• Utfola timphawu nenshokutsi yawo
• Udlala umdlalo tetheksthi sib. Lusuku, kusichazamagama ematheksthini lafundvwe
welulwimi sibingelelo sakhe ngekuhlanganyela nobe
ngekutimela
• Unika abuye • ngesetfulo semlomo • Ubhala imisho
alandzele tincondziso/ lesikahle asebentisa emagama Bomcondvofana
tinkhombandlela nobe tinchazelo kute (emagama lanenchazelo
akhombe inshokutsi lefanako sib. Emasi-
• Ulandzisa yemagama, njll. emangcanga)
ngalakufundze
emphilweni nobe
ngetigameko
ngekulandzelana
lokufanele,
asebentisa emagama
lahlanganisako .
SISEYENE 75
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 23- Kulalela inkhulumo Kufundza itheksthi Kubhala itheksthi Kusebenta ngemaga-
24 lelula lemayelana yelwati lenesibonwa yelwati abuye ma
neludzaba lolutsite sib. Emashadi/ acedzele tibonwa
sib. emashadi/
• Usebentisa sichaza-
• Ubuta abuye emathebuli/ imidvwebo magama kute abuke
/emabalavengcondvo/ emathebuli/ imidvwebo
aphendvule imibuto lupelomagama nen-
emabalave/emagrafu. /emabalavengcondvo/
lelula shokutsi yemagama.
emabalave/emagrafu
• Ucoca ngemcondvo Itheksthi letfolwe eb- Kusebenta ngemisho
hukwinitifundvo nobe Itheksthi letfolwe
lobalulekile
encwadzini yekufun- ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa bulili bala-
• Unika imibono. dza nobe eFayeleni encwadzini yekufundza manye emabito (sib.
Yathishela Yetinsita nobe eFayeleni inkunzi, inkhomati)
• Uhlonipha Yathishela Yetinsita
labanye bafundzi • Kulungiselela • Wakhela ekusetjen-
ngekubalalela. kufundza: • Ufundza itheksthi tisweni kwesiphawulo,
kufundzisisa lekhetsiwe. ngembikwelibito,
Ukhuluma ngeludzaba
ngenhloso yekutfola ngemuva kwelibito
lolutsite ngemuva • Usebentisa lwati
lwati lolubalulekile. sib. Inja lencane.
kwemalungiselelo lolutfolakala
• Ubuta imibuto etheksthini kute • Wakhela
• Ukhetsa sihloko advwebe abuye ekusetjentisweni
lekungiso • Ukhetsa alebule itheksthi kwesivumelwano
nalokucuketfwe. imininingwane yetibonwa sib. sesento sib. Usebenta
• Ugcila esihlokweni. lefanele kute emathebuli nobe wedvwa, ushelela
aphendvule imibuto. emashadi nobe ngelivili.
• Uhlela lokucuketfwe emagrafu.
ngekulandzelana. • Wenta sifinyeto • Sikhatsi sanyalo
selibalavengcondvo • Ukhomba kahle lesilula lesichubekako
letheksthi/kukhetfwa budlelwane (sib. ‘Uyasebenta. ’)
kwetheksthi. emkhatsini
wetincenye Silulumagama lesi-
Wenta umsebenti we- kusimongcondvo
sivisiso losetheksthini temidvwebo
(wetemlomo nobe letehlukene nobe • Emagama latsetfwe
lobhalwako) lenye itheksthi ematheksthini
yetibonwa. lafundvwe
Utetayeta kufundza ngekuhlanganyela
Ugucula itheksthi ibe
• Ufundza aphimise sesimeni segrafu sib. nobe ngekutimela.
ngemphimiso lekahle, usebentisa emanotsi • Emagama langena
nangekushelela elwati lolugcogciwe elicocweni lunye sib.
akhombe simo lifasitelo, umnyango
semtimba • Ugucula lwati lube
sesimeni segrafu sib. kokubili kutfolakala
Wenta iphazili igrafu nobe lithebuli. endlini
yemagama
• Uhlatiya lwati.
• Usebentisa
silulumagama Ubhala umbiko
lesifanele. lomfisha lophatselene
nelwati lolugcogciwe
• Upela emagama
ngalokufanele. • Uhlola lwati abuye
atsatse tincumo,
• Uchaza inshokutsi anike tizatfu taloko.
yemagama/
awasebentise • Usebentisa sakhiwo
emshweni. sembiko lesifanele.
Kubuyeketa lakufun- • Uhlela kahle tindzima,
dze ematheksthini kwenta sibonelo
ngesikhatsi seku- kusebentisa sihloko
fundza ngekutimela / nemisho lesekelako.
ngababili
• Ufinyeta itheksthi
ngemisho lecishe ibe
si-5
76 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 25- Kulalela ingoma/ Kufundza inkondlo/ Kubhala indzaba lelu- Kusebenta
26 inkondlo lelula ingoma la, asebentisa inchubo ngemagama
Itheksthi letfolwe • Kulungiselela yekubhala asekele. • Upela kahle
ebhukwinitifundvo nobe kufundza: ucombela • Ukhetsa lokucuketfwe emagama latayelekile,
encwadzini yekufundza ngekubuka sihloko lokujabulisako asebentisa
nobe eFayeleni netitfombe. • Usebentisa sakhiwo sichazamagama
Yathishela Yetinsita • Kusebentisa sendzaba njenge- sakhe
• Ukhumbula imicondvo emasu ekufundza: luhlaka. • Kufinyeta emagama
lemcoka sib. kusebentisa • Usebentisa sicalo, sib. Mnumzane-Mnu.
• Ucoca ngemcondvo tinkhomba umtimba nesiphetfo. • Usebentisa tifinyeto
losisekelo tesimongcongvo • Ukhuluma ngekulan- ngendlela lefanele
• Uhlanganisa • Uphendvula imibuto dzelana kwetigameko • Ubuketa ticalo
nalokwake lemayelana nenkondlo ngendlela lefanele. temabito sib. ‘i’ na’
kwamehlela • Uveta imiva levuswe • Usebentisa sikhatsi li’(ibhola, likati).
• Ubona imvumelwano yinkondlo sesento lesifanele • Wakhela
• Uveta imiva levuswe • Ucoca ngesigci nekuhlanganisa ekusetjentisweni
yinkondlo • Ucoca ngekucatsanisa imisho ngekuseben- kwetabito letitsatsa
lokutfolakale tisa “na” “kanye” na indzawo yelibito (sib.
• Ucula imigca
enkondlweni “kodvwa” mine, wena, tsinte,
yengoma letsite
• Usebentisa tiphumuti bona)
lembalwa. Utetayeta kufundza
Kutetayeta Kulalela • Ufundza aphimise letehlukene, kufaka • Wakhela ekuvisiseni
ekhatsi bokhuluyiwe. nekusebentisa
neKukhuluma ngemphimiso lekahle,
• Usebentisa tikhala sikhatsi lesilula
(Khetsa kunye akhombe kuvisisa
letifanele etindzimeni lesengcile.
lotatetayeta ngako • Ufundza aphimise
malanga onkhe) asebentise imphimiso Usebentisa inchubo • Ucala kusebentisa
yekubhala emagama
• Uhaya inkondlo. lengiyo, sivinini
lasesikhatsini lesitako
• Udlala umdlalo nekuvakala kwelivi. • Babeka imibono
kukhomba inhloso,
Ubuyeketa lakufundze leyehlukene sib. Ema-
welulwimi. sib. ngitawuhamba
ematheksthini balavengcondvo
• Unika abuye • Usebentisa
alandzele tincondziso/ ngesikhatsi • Ubhala luhlaka
tandziso tendzawo
sekufundza lwembhalo lwekucala.
tinkhombandlela (edolobheni, endlini,
ngekutimela/ ngababili • Utfola imphend-
• Ucoca ngesihloko. emfuleni)
• Uhlanganisa itheksthi vulo ngalokucuketfwe
nemphilo yakhe. kanye nekusetjen-
• Ucala kusebentisa
tabito tebuniyo (sib.
tiswa kweluhlelo
kwami, kwakho,
lwelulwimi nesilulu-
kwakhe, kwetfu,
magama.
kwabo)
• Ubuka lupelomaga-
ma.
• Usebentisa
sikhatsi lesengcile
• Ubhala luhlaka lesichubekako, sib.
lwembhalo lwekugci- Ngadlala ibhola
na iminyaka lemibili
Ubhalela kutijabu- leyingcile.
lisa sib. inkondlo lelula Silulumagama
lenemigca lemine nobe lesikusimongcondvo
imisho levumelanako • Emagama latsetfwe
• Ukhetsa sihloko ematheksthini
• Ubhala imisho lafundvwe
lenemvumelwano ngekuhlanganyela
ngesihloko. nobe ngekutimela
• Usebentisa • Usebentisa ticalo
kucatsanisa. netijobelelo
Ubhala emagama
nenshokutsi yawo
kusichazamagama
sakhe
• Ubhala imisho
asebentisa emagama
nobe tinchazelo kute
akhombe inshokutsi,
njll.
SISEYENE 77
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 27-28 Kulalela abuye Kufundza ematheksthi Kubhala Kusebenta
alandzele ticondziso lalandzela imigomo libalavengcondvo/ ngemagama
sib. Indlela yekwenta letsite sib. Iresiphi/ sifinyeto setheksthi
tintfo ticondziso talokulingwa lesifisha sib.
• Usebentisa
sichazamagama kute
ngesayensi lokulula / ematheksthi
• Ucombela lokungahle iprojekthi (umklamo). lasetjentiswa kuletinye
abuke lupelomagama
kulandzele. nenshokutsi
tifundvo
Itheksthi letfolwe yemagama.
• Uchaza imininingwane ebhukwinitifundvo nobe • Ukhetsa lokungenani
letsite yetheksthi.
encwadzini yekufundza emaphuzu lamatsatfu
• Emagama ladidako
(sib. Libhala, bafana)
• Uchaza kulandzelana nobe eFayeleni
• Usebentisa timphawu/
kweticondziso. Yathishela Yetinsita Kusebenta ngemisho
imidvwebo/nalokunye
• Ucoca ngendlela • Kulungiselela lokudvwetjiwe • Uvisisa abuye
yesento kufundza: lokufanele asebentise buniyo
lesisetjentisiwe. ucombela usukela (sib. Ingubo yaBongi)
etihlokweni abuye
• usebentisa lulwimi
Kutetayeta Kulalela ahlatiye itheksthi
loluhlelekile. • Usebentisa tinhlobo
neKukhuluma letehlukene
sib. emakhasi • Ubuka lupelomagama
alokucuketfwe nobe tetiphawulo letifaka
(Khetsa kunye
i-indeksi • Usebentisa ekhatsi kutsi tintfo
lotatetayeta ngako
sichazamagama tentiwe ngani sib.
malanga onkhe) • Uphendvula imibuto kutfola inshokutsi ingubo yeboya
• Uhaya inkondlo. lephatselene nelupelomagama
netheksthi. • Uvisisa abuye
• Udlala umdlalo Usebentisa inchubo asebentise tento
welulwimi. • Uchaza lokumele yekubhala ekuchazeni
kwentiwe. lokwentiwako
• Unika abuye • Babeka imibono
alandzele tincondziso/ • Ucoca leyehlukene Silulumagama
tinkhombandlela. ngekulandzelana kusetjentiswa sib. lesikusimongcondvo
kweticondziso. Emabalavengcondvo
• Ucoca ngesihloko. • Emagama latsetfwe
• Ulandzela ticondziso. • Ubhala luhlaka ematheksthini
lwembhalo lwekucala. lafundvwe
Ubuyeketa lakufundze
ngekuhlanganyela
ematheksthini • Ubuka nobe ngekutimela
ngesikhatsi lupelomagama
sekufundza
ngekutimela/ ngababili • Ubhala luhlaka
lwembhalo
• Uchaza timphawu lwekugcina.
talamanye
ematheksthi Ubhala emagama
lafundziwe, sib. nenshokutsi yawo
ticukatsilwati kusichazamagama
letinemakhasi sakhe
alokucuketfwe ne- • Ubhala imisho
indeksi asebentisa emagama
nobe tinchazelo kute
akhombe inshokutsi
yemagama, njll.
78 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 3
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 29-30 Kubamba lichaza Kufundza umdlalo Kubhala inkhulu- Kusebenta
etinkhulumiswaneni momphendvulwano ngemagama
Itheksthi letfolwe
letiphatselene lemfisha aseben-
nesihloko
ebhukwinitifundvo nobe
tisa sitayela sekubhala
• Usebentisa
encwadzini yekufundza sichazamagama kute
lesetayelekile lesingakahleleki
nobe eFayeleni abuke lupelomagama
Itheksthi letfolwe Yathishela Yetinsita • Ukhetsa balingisi nenshokutsi
emabhukwinitifundvo labafanele. yemagama.
nobe encwadzini Kulungiselela kufundza:
yekufundza nobe ucombela asusela • Utfutfukisa • Wakhela elwatini
esihlokweni inkhulumiswano lwemisindvo
Efayeleni Yathishela
nemnyakato ngekupela emagama
Yetinsita • Usebentisa emasu lonekulandzelana sib. kwakha emagama
• Ubuta imibuto lefanele ekufundza lahlobene layeme
abuye aphendvule
• Usebentisa ekuphinyisweni nobe
• Utfola kutsi indzaba inkhulumongco
imibuto ilandzelana njani ekubukekeni kwawo.
• Uhlala engcocweni. • Usebentisa tiphumuti Kusebenta ngemisho
• Ucoca ngebalingisi, letifanele sib. ikholoni,
• Uveta imibono. simonhlalo netento sibabato netibuti • Ucala kusebentisa
• Kuveta imiva levuswe buniyo lobukhomba
• Uhlonipha imibono Usebentisa inchubo linani, sib. incwadzi
yalabanye. yitheksthi. yekubhala yabo bobabili
• Ukhutsata labanye • Ucoca ngetimphawu • Babeka imibono
tetheksthi kakhulukati • Usebentisa tinhlobo
bafundzi kutsi leyehlukene
timphawu tekufundza letehlukene
bakhulume lulwimi basebentisa
nesakhiwo. tetiphawulo lokufaka
Lwekwengeta. emabalavengcondvo ekhatsi naleto
Ulingisa umdlalo lolula Wenta umsebenti • Ukhicita luhlaka letifaka bondzaweni,
wesivisiso lwekucala lwembhalo. sib. ibhola lencane
• Usebentisa lokufalene losetheksthini ingekhatsi ebhokisini
lokucuketfwe (wetemlomo nobe • Utfola timphendvulo
nelulwimi lobhalwako) abuye abukete • Utfutfukisa
kusetjentiswa
• Usebentisa Utetayeta kufundza • Ulungisa emaphutsa. kwesandziso.
inkhulumongco.
• Ufundza aphimise • Ubhala luhlaka Silulumagama
• Wakha umcondvo akhombe simo lwembhalo lesikusimongcondvo
wendzaba semtimba, akhombe lwekugcina.
ngekulandzelana kuvisisa itheksthi • Emagama latsetfwe
kwayo • Wetfula luhlaka ematheksthini
• Ufundza aphimise lwekugcina lafundvwe
• Usebentisa liphimbo ngemphimiso lefanele, lwembhalo ngekuhlanganyela
nekuphimisela kanye sivinini neliphimbo. lolungenamaphutsa, nobe ngekutimela
nemtimba kwendlulisa lobhalwe
inchazelo. Ubuyeketa lakufundze ngalokubonakalako • Emabitwafanana
ematheksthini nangekushiywa kahle (emagama labitwa
• Uphimisa emagama ngesikhatsi nobe apelwe
kwetikhala.
ngalokuvakalako sekufundza ngekufana kepha
nangalokufanele. ngekutimela/ ngababili Ubhala emagama achaza lokuhlukile sib.
nenshokutsi yawo litsanga-lisho sibhidvo
• Wetfula umbiko kusichazamagama
wencwadzi nobe sitfo semtimba.
sakhe
lemfisha yetemlomo
lenalokucuketfwe • Ubhala imisho
lokufanele nesakhiwo asebentisa emagama
nobe tinchazelo kute
• Unika umbono wakhe. akhombe inshokutsi,
njll.
SISEYENE 79
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 31-32 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala kuhlatiywa Kusebenta
kwencwadzi ngemagama
(Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe
letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe • Ukhetsa lokucuketfwe • Upela kahle
sanamuhla encwadzini yekufundza nesakhiwo lesifanele. emagama latayelekile,
letisamaciniso/ tindzaba nobe eFayeleni usebentise
temdzabu/kulandzisa Yathishela Yetinsita
• Uveta abuye achaze sichazamagama
umbono wakhe
ngaye/letijabulisako/ sakho
• Kulungiselela
tindzaba lotakhela tona
kufundza: Combela
• Ufaka balingisi • Wakhela elwatini
engcondvweni /tindzaba labambalwa
ngekubuka sihloko lwemagama
letentekako/tindzaba nesifinyeto
netitfombe. labonwako
temlandvo letingasilo
Ubhala incwadzi nalasetjentiswa
liciniso) • Usebentisa kakhulu.
yebungani
emasu ekufundza:
Itheksthi letfolwe
sebentisa tinkhomba • Ukhetsa lokucuketfwe Kusebenta ngemisho
ebhukwinitifundvo nobe
tesimongcondvo lokufanela
encwadzini yekufundza
ekutfoleni inshokutsi
• Uvisisa abuye
nobe eFayeleni • Usebentisa luhlaka asebentise emabito
yemagama lamasha.
Yathishela Yetinsita uma kunesidzingo etintfo letibalekako
• Ubuta imibuto lefanele • Ucoca ngesakhiwo, (sib. incwadzi -
simonhlalo nebalingisi • Ubhala umlayeto tincwadzi)
kanye nekuphendvula kahle
imibuto. . • Ucoca • Wakhela
ngekulandzelana • Uhlela lwati ngendlela ekusetjentisweni
• Uphendvula ubuye lefanele
kwetigameko, kwesabito
ucale kubuta
uphendvule imibuto • Ubhala libito lakhe sekukhomba (sib.
nekuphendvula
lephatselene ekugcineni loku, loko, leto, leti)
imibuto leminyenti
nalokwenteke kwaba
lelukhuni sib. Kungani
kwekucala, kwesibili, • Usebentisa • Wakhela
kunga. . . ? Yini. . . ? sitayela sekubhala ekusetjentisweni
njll.
Ucabanga njani. . . ?. lesingakahleleki kwesiphawulo
Kutetayete Kulalela
• Ubuta abuye mayelana nalenhloso (ngembi kwelibito) sib.
aphendvule imibuto Inja lencane
neKukhuluma Usebentisa inchubo
leminyenti lelukhuni
(Khetsa kunye sib. Kungani kunga. . . yekubhala • Usebentisa sento
lesiphocako sib. Mani.
lotatetayeta ngako ? Yini. . . ? Ucabanga • Babeka imibono
malanga onkhe) njani. . . ? leyehlukene • Usebentisa
sikhatsi lesengcile
• Uhaya inkondlo. Wenta umsebenti • Ubhala luhlaka lesichubekako.
wesivisiso lwekucala lwembhalo.
• Udlala umdlalo losetheksthini
(uhambile)
welulwimi. • Ubuyeketa umbhalo
(wetemlomo nobe • Usebentisa tandziso
• Unika abuye lobhalwako) • Uhlela kahle umbhalo. tesikhatsi (sib.
alandzele tincondziso/ kusasa, itolo)
Ufundza tincwadzi • Ubhala luhlaka
tinkhombandlela.
letiphatselene naye/ lwekugcina • Ucala kusebentisa
• Ucoca ngesihloko. tebungani bondzaweni
• Wetfula luhlaka labakhomba
• Kulungiselela lwekugcina inkhombandlela, sib.
kufundza: combela lolungenamaphutsa (etulu, phasi eceleni),
ususele etheksthini nalofundzekako. sikhatsi sib. (ufike
loyifundze ngekuyikha
Ubhala emagama ngesikhatsi) buniyo
etulu
nenshokutsi yawo (ngihamba ngebhasi
• Sebentisa emasu kusichazamagama yami)
ekufundza: sakhe Silulumagama
usebentisa tinkhomba
• Ubhala imisho lesikusimongcondvo
tesimongcondvo
ekutfoleni inshokutsi usebentise emagama • Emagama latsetfwe
yemagama lamasha. nobe tinchazelo kute ematheksthini
ukhombise inshokutsi, lafundvwe
• Utfola umcondvo njll. ngekuhlanganyela
lobalulekile
nobe ngekutimela.
nemininingwane
letsite. • Bomcondvophika
(emagama
• Ucoca ngenhloso
lanemicondvo
yencwadzi.
lephikisanako sib.
ngetulu/ngaphasi
80 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 31-32 • Ucoca ngesakhiwo
sencwadzi.
Utetayeta kufundza
• Ufundza aphimise
akhombe simo
semtimba, akhombe
kuvisisa
• Ufundza aphimise
asebentise imphimiso
lefanele, sivinini
neliphimbo.
SISEYENE 81
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 33-34 kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kusebentisa Kusebenta
engcocweni yelwati sib. kuyo lwati lolususelwa ngemagama
• Ucoca ngebuhle yonkhe ikharikhulamu kutheksthi lesibonwa • Usebentisa
nebubi balokutsite Itheksthi letfolwe sib. emashadi/ sichazamagama kute
ebhukwinitifundvo nobe emathebuli/ imidvwebo abuke lupelomagama
• Usebentisa lwati /emabalavengcondvo/
nesilulumagama sib. encwadzini yekufundza nenshokutsi
nobe eFayeleni emabalave /titfombe/ yemagama.
lawo lahambisana emagrafu kute ubhale
naletinye tifundvo. Yathishela Yetinsita • Usebentisa lwati
itheksthi
• Unika labanye • Kulungiselela lwekulandzelana
kufundza: fundza • Ubhala tindzima kwema-alfabethi
ematfuba. letimbili kuya
ubuye ucoce netinhlavu tekucala
• Uhlonipha imibono ngetihloko netitfombe. kuletintsatfu. teligama kute
yalabanye. • Tindzaba utfole emagama
• Usebentisa emasu
• Ukhutsata labanye ekufundza sib. letingemaciniso kusichazamagama.
kutsi bakhulume. kufundzisisa tikahle futsi tihlelwe Kusebenta ngemisho
ngenhloso yekutfola kahle.
Ulalela lokutsite • Ucala kuvisisa abuye
abuye acoce ngaloko lwati. • Lupelomagama asebentise emabito
lokukhulunywa ngako • Ucaphela indzima netiphumuti langabaleki (sib.
ledlalwa titfombe nguletifanele shukela, impuphu)
• Ucoca ngemcondvo
lobalulekile ekwakheni inshokutsi. Ubhala itheksthi • Ucala kusebentisa
nemininingwane • Uphendvula imibuto yelwati lenesibonwa buniyo (sib. kwenu,
letsite. lephatselene • Wenta sifinyeto kwakho, kwakhe,
• Ubhala lwati lolutsite netheksthi. selibalavengcondvo kwetfu, kwabo)
eshadini nobe • Utfola buhle nebubi setheksthi lemfisha. • Wakhela ekuvisiseni
kulibalavengcondvo. balokutsite • Uhlela buhle nebubi nekusebentisa
Udlala umdlalo • Ufinyeta indzima ethebulini sikhatsi sanyalo
welulwimi ngekuyesekela. Ubhala tinchazelo lesilula.
• Ulandzela ticondziso Wenta umsebenti kanye netibonelo Usebentisa emagama
ngalokufanele. wesivisiso • Ukhetsa tintfo latihlanganisi kukhomba
• Usebentisa losetheksthini letifanele kwengeta (na)
tinhlobo letihlukene (wetemlomo nobe letitawuchazwa • Wakha imisho
tesilulumagama lobhalwako) • Usebentisa tibonelo lemagalagala
• Unika labanye Utetayete kufundza letiphatsekako usebentisa
ematfuba naletifanele. sihlanganiso, sib.
• Ufundza aphimise (Malume ulambile
ekukhuluma. ngemphimiso lefanele, • Ukhetsa lwati kodvwa uyasebenta)
Kutetayeta Kulalela nangekushelela lolufanele.
neKukhuluma akhombe simo • Ucala kusebentisa
• Usebentisa umushwana
semtimba silulumagama
(Khetsa kunye wesibaluli, sib.
lotatetayeta ngako Ufundza abuye lesihambisana Nomusa umhlophe
malanga onkhe) asombulule iphazili naletinye tifundvo.
yemagama • Usebentisa tiphumuti
• Uhaya inkondlo. Usebentisa ekwehlukaniseni
• Upela emagama sichazamagama kute emabito eluhlwini.
• Udlala umdlalo ngalokufanele. ubuke lupelomagama
welulwimi. Silulumagama
• Ukhomba kuvisisa nenshokutsi yemagama.
• Unika abuye lesikusimongcondvo
inshokutsi yemagama. Ubhala emagama
alandzele tincondziso/ • Emagama latsetfwe
• Usebentisa nenshokutsi yawo
tinkhombandlela. . ematheksthini
silulumagama kusichazamagama
• Ucoca ngesihloko. sakhe lafundvwe
lesifanele ngekuhlanganyela
Uveta lakufundze • Ubhala imisho nobe ngekutimela
ematheksthini asebentise emagama
ngesikhatsi nobe tinchazelo kute
sekufundza akhombe inshokutsi,
ngekutimela/ ngababili njll.
• Uveta imiva
lehambisana
netheksthi lefundziwe.
• Uhlanganisa itheksthi
naloko lokwenteka
emphilweni yakhe.
82 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 5-6 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala Kusebenta
ngekuhlatiywa ngemagama
Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe
kwencwadzi
letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa
sanamuhla letimaciniso/ encwadzini yekufundza • Ukhetsa lokucuketfwe sichazamagama kute
tindzaba temdzabu/ nobe eFayeleni lokufanele kanye ubuke lupelomagama
kulandzisa ngaye/ Yathishela Yetinsita nesakhiwo. nenshokutsi
letijabulisako/tindzaba yemagama.
lotakhela tona
• Kulungiselela • Uveta abuye achaze
engcondvweni /tindzaba
kufundza: Combela umbono wakhe • Emagama latfolakala
ubuke sihloko elicocweni lunye
letentekako/tindzaba
netitfombe
• Ufaka ekhatsi sihloko, sib. Ematsi
temlandvo letingasilo balingisi nesifinyento.
nelulwimi kokubili
liciniso) • Usebentisa kwasemlonyeni.
Ubhala incwadzi
emasu ekufundza:
Itheksthi letfolwe lecondzene naye
sebentisa tinkhomba Kusebenta ngemisho
ebhukwinitifundvo nobe yebungani
tesimongcondvo
encwadzini yekufundza • Usebentisa tindlela
nobe eFayeleni
ekutfoleni inshokutsi • Ukhetsa lokucuketfwe tekubuta sib. ngubani,
yemagama lamasha lokufanele.
Yathishela Yetinsita ini, nini, yiphi,
• Ubuta imibuto lefanele • Ucoca ngesakhiwo, • Usebentisa kungani, njani
simonhlalo luhlaka kuphela
kanye nekuphendvula
nebalingisi.
• Utfutfukisa lwati
imibuto. nakunesidzingo.
lwekusetjentiswa
• Ubuta imibuto lefanele • Ucoca • Ubhala umlayeto kwemagama
ngekulandzelana ngalokufanele. latihlanganisi
kanye nekuphendvula
kwetigameko, lokukhomba sizatfu
imibuto. • Uhlela lwati
aphendvule imibuto nenhloso.
• Ufinyeta indzaba. lephatselene ngekulandzelana
nalokwenteke kwaba
• Ucala kusebentisa
• Uphendvula abuye • Ubhala ligama lakhe emagama
kwekucala, kwesibili, ekugcineni.
acale kubuta latihlanganiso
njll.
nekuphendvula • Usebentisa kukhomba kukhetsa
imibuto leminyenti • Ubuta abuye sitayela sekubhala (sib. nobe).
lelukhuni sib. Kungani aphendvule imibuto lesingakahleleki
kunga. . . ? Yini. . . ? leminyenti lelukhuni
• Sikhatsi lesitako
lesifanele inhloso. (sib. ‘ngitawugeza
Ucabanga njani. . . ? sib. Kungani kunga. . .
Usebentisa inchubo kusasa.’)
? Yini. . . ? Ucabanga
• Uveta umbono anike yekubhala
nesizatfu saloko,
njani. . . ? • Usebentisa
• Babeka imibono inkhulumongco
sib. ngetindzaba • Uveta abuye achaze
tekutiphatsa umbono wakhe. leyehlukene • Usebentisa
letamukelekile, • Ubhala luhlaka bokhulumile
Wenta umsebenti
tenhlalo lwekucala lwembhalo. enkhulumeni ngco
wesivisiso
naletibalulekile,
losetheksthini • Ubuyeketa umbhalo Silulumagama
kusebentisa
(wetemlomo nobe lesikusimongcondvo
lolunye lulwimi • Uhlela kahle umbhalo
lobhalwako)
nakunesidzingo • Emagama latsetfwe
Ufundza tinkondlo • Ubhala luhlaka ematheksthini
• Usebentisa tikhatsi lwekugcina.
tesento letingenisiwe • Kulungiselela lafundvwe
emabangeni laphasi kufundza: Ucombela • Wetfula luhlaka ngekuhlanganyela
sib. sikhatsi lesengcile abuke sihloko lwekugcina nobe ngekutimela
lesilula nalesitako. netitfombe. lolungenamaphutsa
nalofundzekako.
Ulalela inkondlo/ • Usebentisa emasu
ekufundza sib. Usebentisa
Itheksthi letfolwe sichazamagama kute
usebentisa tinkhomba
ebhukwinititfombe nobe tesimongcondvo. ubuke lupelomagama
eFayeleni Yathishela nenshokutsi yemagama.
Yetinsita
• Uphendvula imibuto
lephatselene Ubhala emagama
• Ukhumbula umcondvo nenkondlo. nenshokutsi yawo
lobalulekile. kusichazamagama
• Uveta imiva levuswe sakhe
• Ucoca ngengcikitsi yinkondlo.
yendzaba. • Ubhala imisho
• Ucoca asebentisa emagama
ngemvumelwano nobe tinchazelo kute
nesifanamsindvo akhombe inshokutsi
yemagama, njll.
SISEYENE 83
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 35-36 • Uhlanganisa in- • Ucoca ngeticatsaniso
dzaba naloko lah- letikhona enkondlweni
langabetane nako (tifaniso)
emphilweni
Utetayeta kufundza
• Utfola imvumelwano
kanye nemagama • Ufundza aphimise
lacala ngemsindvo akhombe simo
lofanako (sifanam- semtimba, akhombe
sindvo) kuvisisa.
• Utfola abuye acoce • Ufundza aphimise
ngeticatsaniso (sib. asebentise imphimiso
sifaniso) lefanele, sivinini
neliphimbo.
• Uveta imiva levuswe
yinkondlo. Ubuyeketa lakufundze
ematheksthini
• Uhlabela tingoma/ ngesikhatsi
imigca lekhetsiwe. sekufundza
ngekutimela/ ngababili
Kutetayeta Kulalela
neKukhuluma • Wetfula ngendlela
lekahle yetemlomo
(Khetsa kunye
loko lakutfole uma
lotatetayeta ngako
ahlatiya incwadzi
malanga onkhe)
• Uhaya inkondlo.
• Udlala umdlalo
welulwimi.
• Unika abuye
ulandzele tincondziso/
tinkhombandlela.
• Ucoca ngesihloko.
• Ulandzisa
ngetigameko nobe
lohlangabetene
nako emphilweni
ngekulandzelana,
uphendvule imibuto
lephatselene
nalokwenteke kwaba
kwekucala, kwesibili,
kwesitsatfu, njll.
84 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 37-38 Kubamba lichaza Kufundza ematheksthi Kubhala indzima lelula Kusebenta
etinkhulumiswaneni ekuchumana usebentisa luhlaka ngemagama
sib. I-athikili
• Ubuta abuye yeliphephabhuku/
• Ufaka lwati lolufanele. • Upela kahle
aphendvule imibuto emagama latayelekile,
umbiko wetindzaba. • Ufaka ekhatsi asebentisa
• Uhlonipha labanye Itheksthi letfolwe
umcondvo lobalulekile
sichazamagama
bafundzi lovakalako/losebaleni.
ebhukwinitifundvo nobe sakhe.
• Ulalela labanye encwadzini yekufundza • Utfutfukisa lwati • Usebentisa lwati
bafundzi abuye nobe Efayeleni ngalokulandzelanako.
lwekulandzelana
ubakhutsate kutsi Yathishela Yetinsita
bakhulume
• Usebentisa emagama kwema-alfabethi
• Kulungiselela latihlanganisi abuye netinhlavu tekucala
Ubamba lichaza kufundza: Ucombela ahlele kahle tindzima. teligama kute
engcocweni kutsi itheksthi atfole emagama
iphatselene nani • Usebentisa sakhiwo kusichazamagama.
• Ucabanga abuye ngekutsi acale lesifanele.
achaze lokungahle Kusebenta ngemisho
ngekuyibuka. • Usebentisa
kwenteke
• Usebentisa emasu luhlelo lwelulwimi, • Usebentisa “fanele”
• Usebentisa sento ekufundza lahlukene silulumagama, kukhomba sidzingo
lesinembandzela lupelomagama
sib. kufundza • Ucala kusebentisa
ngekukha etulu, netiphumuti letifanele.
• Unika labanye emagama
ematfuba kufundzisisa Wakha iphosta entele latihlanganiso
ngenhloso yekutfola kutitfutfukisa kukhomba
• Uhlonipha imibono lwati. umbandzela
yalabanye • Ufaka lwati lolufanele.
• Uphendvula imibuto. • Usebentisa ticatsaniso
• Ukhutsata labanye • Ufaka sitfombe.
kutsi bakhulume • Ucoca ngemcondvo • Usebentisa tibuti (?)
lobalulekile • Usebentisa sakhiwo
Kutetayeta Kulalela nemininingwane lesifanele. • Usebentisa tibabato
neKukhuluma letsite. (!)
• Usebentisa
(Khetsa kunye • Ucoca ngesakhiwo timphawu tesakhiwo Silulumagama
lotatetayeta ngako setheksthi. letinjengembala lesikusimongcondvo
malanga onkhe) nemasayizi lahlukene
• Ucatsanisa • Emagama latsetfwe
nobe tinhlobo
• Uhaya inkondlo. sakhiwo kuleso talokubhaliwe (ifonthi)
ematheksthini
seliphephandzaba. lafundvwe
• Udlala umdlalo • Wetfula luhlaka ngekuhlanganyela
welulwimi. Wenta umsebenti nobe ngekutimela
lwekugcina
• Unika abuye wesivisiso lolungenamaphutsa,
losetheksthini • Emagama labhiciwe/
alandzele tincondziso/ nalolufundzekako.
(wetemlomo nobe emabitombici sib.
tinkhombandlela Musa+ wenkhosi=
lobhalwako) Usebentisa inchubo
letilula. Musawenkhosi
yekubhala
• Ucoca ngesihloko. Utetayeta kufundza
• Ubhala luhlaka
• Ufundza aphimise lwembhalo lwekucala.
ngemphimiso
lefanele, ngekushelela • Ubuyeketa umbhalo
abuye akhombe simo • Ulungisa emaphutsa.
semtimba
• Ubhala luhlaka
Ufundza abuye lwembhalo
avisise itheksthi lwekugcina.
yemfanekisotitfombe
yetekuchumana sib. • Wetfula luhlaka
emaphosta netikhangisi. lwekugcina
lolungenamaphutsa
• Kulungiselela nalofundzekako.
kufundza: Ucoca
ngetitfombe. Usebentisa inchubo
yekubhala
• Uhumusha lwati.
• Babeka imibono
• Ucoca ngenhloso leyehlukene
yetheksthi.
• Ubhala luhlaka
lwekucala lwembhalo.
SISEYENE 85
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LIBANGA 6
ITHEMU 4
Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso
Emakhono Kubhala nekwetfula
(temlomo) nekwehlwaya telulwimi
Emaviki 37-38 • Ucoca ngalokunye • Ubuyeketa umbhalo
kusetjentiswa
kwelulwimi.
• Uhlela kahle umbhalo
• Utfola abuye acoce • Ubhala luhlaka
lwekugcina.
ngetimphawu
tesakhiwo • Wetfula luhlaka
letinjengembala lwekugcina
nemasayizi lahlukene lolungenamaphutsa
nobe tinhlobo nalofundzekako.
letehlukene tembhalo
(ifonthi) Ubhala emagama
nenshokutsi yawo
• Ucoca ngesakhiwo. kusichazamagama
sakhe
• Ucatsanisa
ematheksthi lehlukene • Ubhala imisho
sib. emaphosta asebentisa emagama
netikhangisi. nobe tinchazelo kute
akhombe inshokutsi
Ubuyeketa lakufundze
yamagam, njll.
ematheksthini
ngesikhatsi Ubhala emagama
sekufundza nenshokutsi yawo
ngekutimela/ ngababili kusichazamagama
sakhe
• Babelana ngemibono
lephatselene • Ubhala imisho
netheksthi asebentise emagama
nobe tinchazelo kute
akhombe inshokutsi
yemagama, njll.
Emaviki 39-40 LUHLOLOSIBUTSETELO
86 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
SIGABA 4: LUHLOLO ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA
4. 1 SINGENISO
Kuhlola kuyinchubo lechubekako nalehleliwe yekubona, kubutsela ndzawonye nekuhumusha lwati ngemphumelelo
yebafundzi, ngekusebentisa tinhlobo letehlukene tekuhlola. Kufaka ekhatsi tinyatselo letine: kwenta ubuye ugcogce
bufakazi bemphumelelo; kuhlola lobufakazi; kurekhoda lobufakazi ngekusebentisa lolwati kuvisisa nekusita kutfutfuka
kwebafundzi kute kwentiwe ncono inchubo yekufundza nekufundzisa.
Kuhlola kufanele kutsi kuhleleke (Kuhlolwa Kwekufundza) kubuye kungahleleki (Kuhlolwa Kwalokufundziwe). Kuto
totimbili letindlela tekuhlola bafundzi kufanele banikwe umbiko kute bakhuphule lwati lwabo lwekufundza.
Kuphumelela kwebafundzi labenta sifundvo seLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kuncike eluhlolweni lolungakahleleki
lokwentiwa njalo njalo kanye nembiko lobuya kubothishela ngalesikhatsi benta ematheksthi kanye nemisebenti.
Luhlelo lwekufundzisa lusinika lokucuketfwe lokudzingekako, emakhono netindlelanchubo tekufundza nekufundzisa
temnyaka wonkhe. Loku nguloko lokutawuhlolwa ezingeni lelikhulako lekutfutfuka (kwendlulisela umfundzi ebangeni
lelilandzelako). Akusiko konkhe lokufundzisiwe lokudzinga kuhlolwa ngeluhlolo loluhlelekile. Nanobe kunjalo,
kubalulekile kutsi inchubekelembili yemfundzi ihlolwe ngako kokubili lokuluhlolo loluhlelekile neluhlelo lwekuhlola
lolungakahleleki, njengoba loku kusinika lwati lwekuhlela umsebenti.
Likhono lebafundzi lekulalela, lekukhona kukhuluma, lekukhona kuphendvula imibuto, kuhlanganyela etingcocweni
nelikhono lekurekhoda lelibhaliwe lapho kunesidzingo khona kufanele libukwe malanga onkhe.
Kubalulekile futsi kuhlola kutsi loko lebakufundzako bafundzi bayakuvisisa futsi ungahloli nje likhono lekubona
nobe lekwati emagama. Kuhlola kufundza kufanele kutsi kwenteke njalo njalo kungabi nje kuhlola lokuvela kanye
kwendlule. Kuhlola kufundza lokuhlelekile kufanele kugcile ekufundzeni ngekuphimisa nase misebentini lekusita
kutsi ukhone kutfola kutsi umfundzi uvisise kangakanani, sibonelo: kuphindza acoce indzaba nobe kuphendvula
imibuto.
Kuhlola umsebenti lobhaliwe kutawugcila kakhulukati ekutsenini bafundzi bakhona kangakanani kuletsa inshokutsi,
nekutsi babhale kangakanani lokukahle/lokungiko, sibonelo, takhi netimiso telulwimi letifanele/letingito, lupelomagama
netiphumuti. Konkhe kuhlola kufanele kubone kutsi kufundza lulwimi kuyintfo lechubekako nekutsi bafundzi angeke
baletse umsetjentana lokahle kakhulu/lophelele nje ekucaleni. Ngako-ke tigaba letehlukene kulenchubo yekubhala
nato tingangeniswa.
Uma kuniketwa umsebentiluhlolo lohlelekile, kutawugcilwa etukwe likhono lelitsite, sibonelo: kulalela nekukhuluma
nobe kufundza nobe kubhala. Nobe kunjalo, ngobe lulwimi luyintfo lechubekako lehlangene, kutawusetjentiswa
emakhono ledlula kulinye/lamanyenti. Takhi telulwimi kufanele tihlolwe kusimongcondvo. Kumele kucinisekiswe kutsi
kuhlola akwentiwa njengemsebenti lobhalwako kuphela, kodvwa kuvumele umsebenti lowentiwako nalokhulunywako/
wekucoca ngalokunjalo. Kubalulekile kutsi uhlole loko bafundzi labakuvisisako hhayi nje loko lebangakubamba
ngenhloko, ngako-ke hlola kakhulukati emakhono uwasusela kusimongcondvo lesitsite, sib. Bafundzi bangawapela
kahle onkhe emagama ngesikhatsi seluhlolo ngoLwesihlanu, kodvwa bayakhona yini kusebentisa wona lawo
magama labawapele kahle uma babhala/barekhoda tindzaba letiphatselene nabo nobe indzaba?
Kufundzisa nekuhlolwa kwetilwimi kufanele kunike litfuba lekufakwa kwabo bonkhe bafundzi, futsi kufanele
kutfolwe tindlela tekusita bonkhe bafundzi kutsi batfole nobe bakhicite ematheksthi elulwimi. Labanye bafundzi
labahlangabetana netinkinga bangahle bangakwati/bangakhoni kwenta/kufika kuletinye taletinhloso njengobe
tiniketwe eSitatimendeni Semgomo weKharikhulamu Nekuhlola.
SISEYENE 87
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
4. 2 Luhlolo lolungakahleleki nobe luhlolo lwemalanga onkhe
Kuhlola kwekufundza kunenhloso yekugcogca lwati lokuchubekako ngemphumelelo yebafundzi lengasetjentiswa
kwenta ncono kufundza kwabo.
Kuhlola lokungakahleleki kukulandzelela kwemalanga onkhe kwenchubekelembili yebafundzi. Loku kwentiwa
ngekubuka/ngekucaphelisisa, ngekucocisana, kukhonjiswa kwalokwentiwako, imihlangano kumakhomferensi
abothishela nebafundzi, kuchumana emaklasini lokungakahleleki, njll. Kuhlola lokungakahleleki kungaba lula
njengekuvele ume nje emkhatsini wesifundvo ubuke nobe ucocisane nebafundzi ngekuchubeka kwesifundvo. Kuhlola
kutsi bayakhona kusebentisa lulwimi kutakwentiwa ngekubuka, ngemisebenti lebhalwako, imisebenti yetemlomo
netetfulo, luhlolo lolubhalwako, kufundza ngekuphimisa naletinye tinhlobo tekuhlola. Kuhlola lokungakahleleki kufanele
kusetjentiselwe kunika bafundzi umbiko nekwentela kuhlelela kufundzisa, kodvwa akukafaneli kutsi kurekhodwe.
Akufanelanga itsatfwe njengentfo lehlukile emisebentini yekufundza leyenteka eklasini futsi ungasebentisa imisebenti
yakho leminyenti kute uhlole imisebenti yebafundzi ngalokungakahleleki. Ngalesinye sikhatsi, ungafuna kuhlela luhlolo
lwemsebenti lolutsite kute ukhutsate bafundzi bakho kutsi bafundze, njengematheksthi lanesipelingi lesetayelekile.
Bafundzi nobe bothishela bangayimaka lemisebentiluhlolo
Kuphakanyiswe kutsi ungasebentisa emaviki lamabili ekucala ethemu kute wente luhlolo sisekelo sebafundzi.
Kufanele usebentise imisebenti leniketwe emavikini lamabili ekucala latfolakala eluhlelweni lwekufundzisa kute wente
loluhlolo. Loku kutakusita bothishela kutfola kutsi bafundzi batawundzinga kunakwa lokunjani njengoba bachubeka
nekufundza.
Kutihlola nekuhlolana kwabontsanga kwenta bafundzi batibandzakanye ngekutimisela eluhlolweni. Loku kubalulekile
ngobe kwenta bafundzi bafundze babuye bakhulume ngemisebenti yabo. Imiphumela yeluhlolo lolungakahleleki
lwemalanga onkhe akumelanga irekhodwe ngephandle-ke uma thishela afisa kwenta njalo. Bothishela bangahle
bafise kutigcinela lebakurekhodile lokungakahleleki lokukhomba kutsi umfundzi ngamunye uchubeka njani
emikhakheni leyehlukene yesifundvo kute kusite nakuhlelwa kubuye kucinisekise kutsi umfundzi ngamunye utfola
emakhono nekuvisisa lokudzingekile/lokufunekako. Imiphumela yemisebentiluhlolo lwemalanga onkhe ayisiyo
incenye yetinhloso tekudlulisela emabangeni lalandzelako nobe kunikwa titifiketi.
4. 3 Luhlolo loluhlelekile
Yonkhe imisebenti yekuhlola leyakha luhlelo lwekuhlola loluhlelekile lwemnyaka itsatfwa njengeLuhlolo Loluhlelekile.
Imisebenti yekuhlola lehlelekile iyamakwa ibuye irekhodwe ngalokuhlelekile nguthishela ngetinhloso tekundlulisela
umfundzi ebangeni lelilandzelako nekunika titifiketi. Luhlolokulinganisa lwentiwa kuyo yonkhe imisebenti yekuhlola
lehlelekile ngenhloso yekucinisekisa lizinga lelifanele nekunika siciniseko sekutsi emacophelo lafanele ayagcinwa
Kuhlola lokuhlelekile kunika bothishela indlela lemisiwe yekuhlola kutsi bafundzi bachubeka kahle yini ebangeni nobe
esifundvweni lesitsite. Tibonelo teluhlolo loluhlelekile tifaka ekhatsi tivivinyo, kuhlolwa (kungaba kwasekupheleni
nobe emkhatsini nemnyaka) imisebenti leyentiwako, imiklamo, tetfulo tetemlomo, lokubukiswako, (njenge kuphindze
ucoce indzaba, kumatanisa), kwenta (lokufana nekulingisa), tindzaba, kuhlanganyela emisebentini yetemlomo
(njengenkhulumomphendvulwano, tinkhulumiswano, tingcoco), imisebenti lebhalwako (njenge kucedzela liphepha
lekusebentela, kubhala tindzima nobe letinye tinhlobo tematheksthi), njll. Luhlolomsebenti loluhlelekile luyincenye
yeluhlelo lwekuhlola lwemnyaka wonkhe ebangeni ngalinye nasesifundvweni ngasinye. Nanobe emalungiselelo
emsebentiluhlolo loluhlelekile angentiwa ngaphandle kweliklasi, umsebenti wekugcina kumele wentiwe esimeni
lesigadziwe eklasini.
88 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Emsebentiluhlolo loLuhlelekile Luyincenye yeluhlelo lwekuhlola lwemnyaka wonkhe ebangeni ngalinye
nasesifundvweni ngasinye.
Umsebentiluhlolo lohlelekile kumele ungahloli kuphela lwati nemakhono emfundzi, kodvwa nekusetjentiswa
kwelulwimi kusimongcondvo.
Uma uhlola luhlolo loluhlelekile, sebentisa imemoranda, emarubrikhi, luhla lwekuhlola (ematjekhlisti), nemazinga
kanye nalamanye emathulusi ekuhlola lafanele kute ukhone kubuka, kuhlola nekurekhoda emazinga ekuvisisa
kwebafundzi nekurekhoda emazinga ekuvisisa nelikhono lebafundzi. Khetsa lithulusi lekuhlola lelifanele leyo nhlobo
yemsebenti. Sibonelo: irubrikhi ngiyo lefanele kusetjentiswa nakuhlolwa tindzaba kune memoranda. Imemoranda
ifanele kusetjentiswa kusivivinyo sesipelingi nobe umsebenti wesifundvo sekuvisisa.
Tidzingo teluhlolo loluhlelekile teLulwimi Lwesibili Lwekwengeta time ngalendlela:
• Umsebentiluhlolo munye kumele wentiwe ekupheleni kwemathemu lamatsatfu ekucala nayinye ethemini yesine.
Munye walemisebenti kumele ube luhlolo lwasemkhatsini wemnyaka. Linani leliphelele lemisebentiluhlolo
kumele ibe sihlanu. Lemisebentiluhlolo lesihlanu yenta ema-75% lasamba semamaki eLulwimi Lwesibili
Lwekwengeta emabangeni 4, 5 ne 6. Lamamaki lawa lahlelekile atawufaka ekhatsi sivivinyo nobe luhlolo
lwasemkhatsini wemnyaka.
• Umsebentiluhlolo wekucala ethemini ngayinye kufanele wentiwe emkhatsini wethemu. Umsebentiluhlolo
wesibili ethemini ngayinye kufanele wentiwe uma sekuyophela ithemu.
• Kutawuba neluhlolo ekupheleni kwemnyaka lolutawuba nesibalo se-25% salelimaki lelisamba.
SISEYENE 89
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Kwakheka kwemsebentiluhlolo loluhlelekile (FAT) Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6
Kulalela nekukhuluma 40 % 40 % 40 %
Kulalela Umsebenti lokhomba kutsi umfundzi ulalele wevisisa 20 % 20 % 20 %
sib. Lalela ulandzele ticondziso/lalela itheksthi
uphendvule imibuto lephatselene nayo, ngemlomo
nobe ngekubhala
Kukhuluma Umsebenti lokhomba kutsi umfundzi uyakwati 20 % 20 % 20 %
kuveta luvo lwakhe ngemlomo sib. Kubamba lichaza
etingcoweni nobe kukhulumomphendvulwano/ucoca
ngesihloko nobe itheksthi/nika ticondziso nobe
inkhombandlela/ahaye tinkondlo/akhulume kafisha
NOBE
Umsebenti munye nobe longetulu lohlanganisiwe 40% 40% 40%
wekulalela nekukhuluma wekukhomba likhono
lekuvisisa nekuveta lulwimi lwemlomo, sib. ulalela
aphindze acoce indzaba/ulalela inkhulumo abuye
acoce ngayo
Kufundza 30% 30% 30%%
Kufundza Umsebenti lokhomba kutsi umfundzi angafundza 10% 10% 10%
aphimise ngekushelela, sib. Ufundza ngekuphimisa etheksthini
letayelekile (Ithemu 1kuya kuthemu 4)/ufundza
aphimise etheksthini lengakatayeleki (Ithemu 3
nethemu 4). Loku kumele kufake ekhatsi imibuto
lembalwa yekutfola kutsi ngabe umfundzi ukuvisisile
yini loko bekufundvwa.
Sifundvo Imisebenti lemibili nobe lengetulu yekukhomba kutsi 20% 20% 20%
sekuvisisa umfundzi angavisisa inshokutsi yetheksthi abuye
lesifundvwako abone timphawu tetheksthi sib. Uphendvula imibuto/
uphindze acoce indzaba/wenta siphetfo sakhe/unika
sifinyeto/unika umbono wakhe/uchaza timphawu
tetheksthi. Ematheksthi lasetjentisiwe angaba
ticashunwa letimfisha nobe ematheksthi ekufundza
laluliwe ngesikhatsi sekufundza ngekutimela.
Umsebenti kumele uhambelane neluhlobo lwetheksthi
lekhetsiwe.
20% 20% 20%
Umbhalo Umsebenti munye lotawukhomba kutsi umfundzi 10% 10% 10%
wekuticambela angakhona kuveta umbono wakhe ngekuticambela
awubhale phasi, sib. Ubhala inhlobo letsite yetheksthi
yekuticambela (nobe indzima lemfisha/sicephu)
nobe incenye yayo nobe imisho. Lomsebenti kumele
ukhombe kusetjentiswa kwetakhi netimiso telulwimi
kusimongcondvo
Itheksthi yelwati/ Munye umsebenti kukhomba kutsi umfundzi anganika 10% 10% 10%
Umbhalomibiko lwati ngekubhala, sib. Ubhala inhlobo letsite yetheksthi
yetenhlalo nobe yekuchumana (njengembiko/iphosta/
kulebula umdvwebo/imisho/tinkhulumomphendvulwano
letilula) nobe incenye yayo. Lomsebenti kumele
ukhombe kusetjentiswa kwetakhi netimiso telulwimi
kusimongcondvo
90 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
Takhi netimiso 10% 10% 10%
telulwimi
Kusetjentiswa Umsebenti munye nobe longetulu kukhomba kutsi 10% 10% 10%
kwelulwimi umfundzi unelwati lwetakhi netimiso telulwimi, sib.
loluhlelekile Kusetjentiswa kahle kwetiphumuti/lupelomagama/
kusetjentiswa kahle kwetincenye tekukhuluma
netakhiwo temisho
Samba 100% 100% 100%
semaphesenti
emsebenti
ngamunye
• Munye umsebentiluhlolo kufanele wentiwe imisebenti lehlola kulalela nekukhuluma, kufundza nekwehlwaya,
kubhala nekwetfula netakhi netimiso telulwimi futsi kufanele kwentiwe ngemalanga lehlukene. Takhi netimiso
telulwimi kufanele tibutwe tisuselwa engcikitsini letsite/simongcondvo lesitsite.
• Imisebentiluhlolo kumele ihlole tinhlobo letehlukene temakhono elulwimi kwentele kutsi tincenye
letimcoka tihlolwe ekuhambeni/ekuchubekeni kwethemu nemnyaka. Cinisekisa kutsi letincenye tihlolwe
ngalokungakahleleki kucala kwabuye kwanikwa bafundzi umbiko ngembi kwekuba tihlolwe ngalokuhlelekile. .
• Konkhe kuhlola eSigabeni leSisemkhatsini kwentiwa ngekhatsi esikolweni.
Tinhlobo tekuhlola letisetjentisiwe kufanele tilungele umnyaka nekutfutfuka kwelizinga lokufanele. Kwakheka
kwalemisebenti kufanele kufake lokucuketfwe ngulesifundvo kubuye kufake tinhlobo nhlobo temisebenti letentelwe
kuphumelelisa tinhloso tesifundvo.
Imisebenti yeluhlolo loluhlelekile
Umsebenti wekuhlola ngamunye kumele uhlanganise tincenye letilandzelako uphindze ube nesisindvo lesilandzelako.
Kumele weyame kulwati nasemakhonweni lentiwe kuleyo themu. Tibonelo letingentasi tikhomba nje luhlolo
lwemsebenti lokumele wakhiwe. Sebentisa tinhlelo tethemu
kukhetsa tinhlobo temisebenti kanye nekwakha emakhono ladzingeka encenyeni ngayinye yemsebentiluhlolo
loluhlelekile. Tidzingo tekuhlelwa kwemisebentiluhlolo tiniketwe ngemaphesenti. Uma luhlelo lukhomba emaphesenti
langemashumi lamatsatfu kumakhono elulwimi, loko kuchaza kutsi kwabiwa kwemamaki ekugcina elikhono lelulwimi
kumele kube ngemaphesenti langemashumi lamatsatfu elinani lonkhe hhayi wemamaki langemashumi lamabili.
Tikolo atibekelwa umkhawulo wemamaki labelwe likhono lelulwimi, ingce nje nangabe sisindvo selikhono ngalinye
silandzelwa ngemaphesenti lanike eluhlelweni lwekuhlola. Ebangeni lesine, ngekwesibonelo sivivinyo selwati
lwelulwimi singanikwa emamaki lalishumi nobe langetulu, ingce nje nangabe sisindvo singengci sisindvo lesinikwe
eluhlelweni lwekuhlola.
Etincenyeni teluhlelo loluchubekako lwekubhala nobe inchubo yonkhe kumele ihlolwe kanye ngethemu. Budze
bekubhalwa kwematheksthi lobukhonjiswe kusahluko 3. 4 kumele bulandzelwe.
SISEYENE 91
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
4. 4 Luhlelo Lwekuhlola
Luhlelo lwekuhlola lwakhiwe ngenhloso yekusabalalisa imisebenti yekuhlola lokuhlelekile etifundvweni tonkhe kuyo
yonkhe ithemu. Luhlelo lwekuhlola kumele lwentiwe sikolo likhombe lusuku lekutawentiwa ngalo umsebenti.
4. 4. 1 Tidzingo tesibutsetelo
Lelithebula lelilandzelako lisikhomba tidzingo tesibutsetelo seluhlelo loluhlolo sethemu ngayinye seLulwimi Lwesibili
Lwekwengeta:
Lithebula 4. 1: Libanga 4 – 6
Ithemu 1 Ithemu 2 Ithemu 3 Ithemu 4
Libanga 4 IThaskhi Luhlolo
IThaskhi IThaskhi IThaskhi IThaskhi
Yeluhlolo lwaseku-
Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo
Loluhlelekile 3 pheleni
Loluhlelekile 1 Loluhlelekile 2 Loluhlelekile 4 Loluhlelekile 5
kwemnyaka
Libanga 5 IThaskhi Luhlolo
IThaskhi IThaskhi IThaskhi IThaskhi
Yeluhlolo lwaseku-
Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo
Loluhlelekile 3 pheleni
Loluhlelekile 1 Loluhlelekile 2 Loluhlelekile 4 Loluhlelekile 5
kwemnyaka
Libanga 6 IThaskhi Luhlolo
IThaskhi IThaskhi IThaskhi IThaskhi
Yeluhlolo lwaseku-
Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo
Loluhlelekile 3 pheleni
Loluhlelekile 1 Loluhlelekile 2 Loluhlelekile 4 Loluhlelekile 5
kwemnyaka
Luhlolo
lwaseku-
Emamaki
Luhlolo loluchubekako 75% pheleni
lahlanganisiwe
kwemnyaka
25%
• Kubhalwa kwetheksthi lemfisha yembhalomibiko, lokufaka ekhatsi kusetjentiswa kahle kwesakhiwo, luhlelo
lwelulwimi, tiphumuti nelupelomagama lolufanele
• Takhi netimiso telulwimi kukhomba lwati nekuvisisa luhlelo lwelulwimi, tiphumuti nelupelomagama
• Emakhono ekulalela nekukhuluma ngete ahlolwa njengencenye yeluhlolo njengobe wona ahlolwa kahle
sikhatsi lesidze.
Sisindvo semamaki eluhlolo sime ngalendlela:
Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6
Sifundvo sekuvisisa lesifundvwako 60% 60% 50%
Kubhala 25% 25% 35%
Takhi netimiso telulwimi 15% 15% 15%
Samba semaphesenti 100% 100% 100%
92 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
4. 5 KUREKHODA NEKUBIKA
Kurekhoda inchubo lapho thishela arekhoda khona lizinga lekusebenta kwebafundzi emsebentini wekuhlola lotsite.
Kuveta kutfutfuka kwebafundzi kwekutfola lwati ngemphumelelo njengobe kunikwe eSitatimendeni seKharikhulumu
neNchubomgomo yekuhlola. Ema-rekhodi ekusebenta kwebafundzi kufanele kunike bufakazi bekutfutfuka kwelwati
lwebafundzi kulelo banga nekulungela kwakhe kuchubekela embili nobe kuchubekiselwa elibangeni lelilandzelako.
Ema-rekhodi ekusebenta kwebafundzi kufanele futsi asetjentiswe kutfola imphumelelo leyentiwe ngubothishela
nebafundzi ekuchubekeni kwekufundzisa nekufundza
Kubika kuyinchubo yekwatisa ngemphumelelo yemfundzi, kuye umfundzi, batali, tikolo nalabanye bantfu
labatsintsekako. Kusebenta kwemfundzi kungetfulwa ngetindlela letinyeti. Loku kufaka ekhatsi emakhadimbiko,
imihlangano yebatali, tinsuku tekuvakasha esikolweni, tinkhulumiswano emkhatsini wemtali nathishela, kushaya
tincingo, tincwadzi, tincwadzi tetindzaba teliklasi nobe tesikolo njll. Bothishela babika ngemaphesenti lahambisana
nesifundvo kuwo onkhe emabanga. Emazinga lasikhombisa emphumelelo achazelwe sifundvo ngasinye lesihlelelwe
emabanga R-12. Lamazinga emphumelelo lehlukene nemaphesenti lahambelana nawo anjengobe akhojwe
kulelithebuli lelingentasi.
EMAKHODI NEMAPHESENTI EKUREKHODA NEKUBIKA
EMAZINGA TINCHAZELO TEMPHUMELELO IPHESENTI
7 Imphumelelo ngemalengiso 80 – 100
6 Imphumelelo ngelicophelo lelisetulu 70 – 79
5 Imphumelelo ngalokuncomekako 60 – 69
4 Imphumelelo ngalokulingene 50 – 59
3 Imphumelelo ngalokulingene 40 – 49
2 Imphumelelo ngalokuyincenye 30 – 39
1 Akunamphumelelo 0 - 29
Bothishela batawurekhoda emamaki lekunguwonawona lahambisana nemsebenti basebentise liphepha lekurekhoda,
babuye barekhode emaphesenti lahambisana nesifundvo ekhadinimbiko lemfundzi.
4. 6 Luhlolokulinganisa lwekuhlola umsebenti
Luhlolokulinganisa lucondziswe enchubeni lecinisekisa kutsi imisebenti yeluhlolo iyenetisa, iyetsembeka futsi
yemukelekile. Luhlolokulinganisa lufanele lwenteke emazingeni asesikolweni, esekethi, esigodzini (distrikthi),
esifundzeni nakuvelonkhe. Luhlolokulinganisa lolwenteke lwaphelela nalolufanele kumele lube khona kwentelwe
siciniseko seluhlolo lwato tonkhe tifundvo. Loku kufanele kwenteke lokungenani kanye ngethemu.
Luhlolokulinganisa kumele lucinisekise kutsi konkhe kuhlola kutsembekile, kuyenetisa, kuyemukeleka futsi
kuyenela. Kwetsembeka kusho kutsi umsebenti kufanele uhlole kutfolwa kwemakhono lafundzisiwe lahambisana
nemakhono latfolakala eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. Umsebenti kumele uhlole
lizinga lekuphumelela kwemakhono latsite. Uma kusethwa imibuto yesivisiso, sibonelo, likhono lemfundzi lekukhona
kuhlatiya nekusebenta ngelwati lonikwe lona etheksthini hhayi nje kubuta imibuto jikelele lemayelana netheksthi.
Bahloli beluhlolokulinganisa esikolweni kumele banike tiphawulo letinesisindvo letigcile kuletidzingo letingenhla
kute kucinisekiswe kutsi kuhlola kuyenteka esikolweni. Luhlolokulinganisa angete nje lwaba umsebenti wekudlulisa
nobe wekubuka kutsi linani lemisebenti lentiwe nobe imemoranda isetjentiswe kahle. Etilwimini kusho kutsi lohlola
luhlolokulinganisa utawuphawula ngelucophelo lelisetulu, kulokunye kwako, kutakuba lizinga lekubuta sivisiso,
SISEYENE 93
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
kwandza kwekubhala tindzaba tekuticambela/kusekela lokutsite; kuba kahle kwemathulusi/tinsita tekuhlola
nematfuba ekutfutfukisa lakonakele, nekutsi thishela usebente njani ngetincwadzi tekusebentela tebafundzi
nebufakazi bekusebenta kwebafundzi.
Inchubo yeluhlolokulinganisa kumele icinisekise kutsi emazinga ekulinganisa lanikiwe ayafana kuwo onkhe emaklasi
elibanga lelitsite, nawo onkhe emabanga esigaba. Sibonelo, lizinga lekulinganisa lelingu-3 lelinikwe nguthishela
lotsite kufanele limele lizinga lekulinganiswa kwelikhono nelwati kufane nekulinganisa lokunikwe ngulomunye thishela.
Ngako-ke kubalulekile kutsi baphatsi betifundvo balente njalo njalo luhlolokulinganisa lwangekhatsi esikolweni.
4. 7 LOKUNYE JIKELELE
Lomculu ufanele ufundvwe uhlanganiswe naloku:
4.7.1 Umgomo wavelonkhe lophatselene neluhlelo netidzingo tekuchubela embili teSitatimende Savelonkhe
seKharikhulamu neNchubomgomo emabanga R – 12; ne
4.7.2 UMculu wemgomo, i National Protocol for Assessment Emabanga
94 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
LUHLU LWEMAGAMA LACHAZWAKO
bafundzi labanetidzingo telikhetselo – bafundzi labanetihibe ekufundzeni ngenca yemvelo yabo labakhubatekile.
bomabitomfutiselo – emabito lanemicondvo lehambelanako (sib. emafutsa (i-oyili, - ekugcobisa, - ekupheka,
-phethilomu, njll. )
emaCophelo ekuHlola – lujulolwati, (lulwimi, lwati, emakhono, emagugu indlela lekutsatfwa ngayo tintfo)
lokufanele kwatiwe kuwo onkhe emabanga
emafloshadi – tibonwa letikhombisa umnyakato
emagugu esive – loko lokungumgogodla nemihambo yesive
emakhathuni – titfombe letikhishwe emaphephabhukwini/emaphephandzabeni nasetincwadzini
njengeticashunwa letiphukutako
emaphephatatiso – emaphepha lacuketse tatiso avame kufakwa emaposini nasemakhaya.
emasikonhlalo – inhlalo lelandzela emasiko
hlatiya – kubukisisa nekucubungula
libintana (i-akhronimi) – ligama lelifinyetiwe ngekusebentisa tinhlavu talo kwakha ligama
lelibiteka njengeligama leliphelele, sib. SADTU = South African Democratic Teachers Union
inhlonipho – kusebentisa ligama lelitfokotisako endzaweni yeligama lelibuhlungu
imibhalo lengemaciniso – imibhalo lesetjentiswa etimphilweni tetfu, njengeticashunwa temaphephandzaba
imibhalotihumusho – imibhalo lesetjentiswa emidlalweni yabomabonakudze lechaza lulwimi lolutsite
imibhalo – lokubhalwe ngetinhlavu, tinombolo kumbe ngemidvwebo
imfundvo yemphilo yonkhe – imfundvo letfolakala emphilweni yonkhe yemuntfu kuze kulamule kufa
imitsetfo lemisiwe – indlela lelandzelwako uma kunikwa imigomo yelulwimi
kuklomelisa/emarubhriki – imiklomelo ngekubaluleka kwetincenye temsebenti
imvumelwano – kuvumelana kwetinhlavu temagama emibhalweni njengasenkondlweni.
incwadzibufakazi – incwadzi lefakazela bunjalo bemuntfu
indlela lekutsatfwa ngayo tintfo – simo lekwemukelwa ngaso lokutsite
ingcikitsi – umongo longumgogodla wendzaba
inkhombamcondvo – umusho/ligama lelicuketse umongo wenshokutsi
irejista – kusetjentiswa kwemagama lafanele, endzaweni lefanele ngesikhatsi lesifanele
SISEYENE 95
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
isintheksi – kuhleleka kwemagama emshweni nalokuphinyiswa ngemlomo
inchubomgomo – imigomo lemiselwe indlela lekufanele kuchutjwe ngayo lokutsite
inkhulumiswano – ingcoco emkhatsini webantfu lababili nobe ngetulu
inkhulumo lehlelekile – inkhulumo lelungiselelwe, letfulwa ngekulandzela imigomo yekwetfulwa
kwenkhulumo
inkhulumo lengakahleleki – inkhulumo letfulwa nje ngaphandle kwekulungiselelwa nekulandzela imigomo
yekwetfulwa kwenkhulumo.
itheserasi – sigcogcamagama semagama labomcondvofana kanye nalaphikisanako
kubumbana/kuhlangana – kuhlanganisa imisho nobe tindzima ngetihlanganisi, tabito, nobe imphindza
kuhambelana – kuhambelana kwemibono/kutselelana emanti
kuhhunga – kusebentisa lulwimi lolukwenta utsenge umcondvo wemuntfu
kucatsanisa – kubeka emavi abukane kute kuvele umehluko emkhatsini wawo
kugceka – kubeka emavi ngendlela legcekako ngenhloso yekulungisa lapho kungahambi kahle khona
kuhluta – kuhlahlela ngalokujulile
kuphumelela incenye yemsebenti – uma umfundzi angaphumelelanga kuyo yonkhe imiphumela yekufundza
kumuntfutisa – tintfo letingasibo bantfu tinikwa timphawu tebantfu
kunyanyalata – kwenta lokutsite lokunebudlabha
kucopha/kurekhoda – kubhala phansi yonkhe imiphumela yemfundzi yemnyaka wonkhe
kuhlola ngalokuphelele – kuhlola umsebenti lotsite ngalokuphelele
kuhlola ngekucaphelisisa – kuhlola ngekulandzela nekubuka konkhe lokwentiwa ngumfundzi etifundvweni takhe
kuhlola ngekuhlahlela – kuhlola umsebenti ngekufuna kutsi uhlahlelwe kukhishwe tincenye tawo.
kuchumana ngekuphimisa – kuchumana ngekuphimisa ngemlomo
kuchumana ngekungaphimisi ngemlomo – kuchumana ngetitfo temtimba nobe ngetimphawu
kuphumelela ngekubonelelwa – kwendluliselwa embili kwemfundzi longakaphumeleli ngalokufanele.
kutsatsa luhlangotsi – inkhulumo levunako
kwehlwaya – kutfungatsa/kufuna lwati ngekubukisisa
libalavemcondvo – luhlelo lolwenteka engcondvweni
libhukutinhlelomalangonkhe – libhuku lekubhalwa kulo tonkhe tehlekalo netinhlelo tamalangonkhe (idayari)
96 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
likhadimbiko – likhadi lemininingwane yemiphumela yemfundzi
lizinga lekuhlola – licophelo lesimo selizinga lekuhlola
Luhlolo loluchubekako – luhlolo lolwentiwa njalo kubona inchubo yemfundzi etifundvweni takhe
lulwimi lwasekhaya – lulwimi umntfwana lacala ngalo kukhuluma ekhaya lalumunya ebeleni lenina/lulwimi
umntfwana lalushiyelwa bokhokho bakhe
lulwimi lwekwengeta – lulwimi lolufundvwa ngumntfwana lube lungasilo lwasekhaya, angalufundza emmangweni
nobe esikolweni
luphawu – yintfo letsatsa indzawo yalenye intfo;
lupholavutfondzaba; lubohlo, kwehla kwemfutfo wendzaba
ludvweshu – kwehlukana kwembono, kulwa emkhatsini webalingisi
luteku – indlela lokungabekwa ngayo inkhulumo kute ivete kuteketisa nobe lomunye nje umcondvo
luhlakasimo – indlela letsite lokume ngayo-idizayini
luhlolosibutselo/gcogca – luhlolo lwasemkhatsini nasekupheleni kwemnyaka lolusonga konkhe lokufundvwe
ngumfundzi
luhlolonchanti lwebafundzi – luhlolo lolusetjentiswa ekutfoleni lwatinchanti ekucaleni kwesifundvo
luhlolokucilonga – luhlolo lolusetjentiswa ekutfoleni bulukhuni bafundzi labahlangabetana nabo etifundvweni tabo
luhlololuphenyo – lusetjentiswa ekutfoleni emasu ekwesekela nobe kutfola tidzingo letiphatselene nelusito
ekufundziseni nobe ekulungiseni emaphutsa
luhlolosibutselo – lunika sitfombe lesigcwele semsebenti nenchubo yemfundzi nganobe ngusiphi sikhatsi
lesidzingeka ngaso luhlolosibutselo lungentiwa ekupheleni kwemsebenti, ithemu semsebenti, umsebenti
welithemu, wesimista nobe umnyaka
luhlolotidzingo – luhlolo lolucondze incenye letsite yebutsakatsaka bemfundzi emsebentini lotsite kubona kutsi
usenayo yini inkinga ngalowo msebenti.
luHlaka lweNchubomgomo yetiCu nekuHlola – umkhandlu lomiselwe kulawula imigomo yekukhishwa kweticu
nekuhlola (Qualification and Assessment Policy Framework)
lujulolwati – bulukhuni nobe bulula baloko lokufanele kufundvwe
luvelomagama – lulwimi loluvusa imiva
lwatinchanti – lwati lababanalo ngembi kwekucala sikolo
mabitwafanana – nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako
mcondvofana – ligama lelinenshokutsi lefanako nalelinye ligama
SISEYENE 97
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
makhalekhukhwini – luhlobo lwelucingo lekuhanjwa nalo nobe kuphi futsi lusetjentiswa nobe kuphi nobe ngasiphi
sikhatsi
sakhiwo (semdlalo) kwakheka kwetigameko umdlalo ngekulandzelana kwato.
sakhiwo senkondlo – sifaka ekhatsi tinhlobo tetinkondlo, luchumano, sifanamisindvo, sicedzelelamcondvo,
imphindza, imphindvwa, emaphethini
sifanamsindvo – sifaka ekhatsi sifanangwaca nesifana bonkhamisa
silutfo – intfo lofuna kuyisho ngendlela lesikako nobe lehlabako
sendlalelolwati – lwati lolusisekelo
sicashunwa – sicephu sembhalo lesikhokhwe encwadzini nobe ephephandzabeni nobe enkhulumeni
sicatsaniso – emagama lacophisanako, agcizelele sisindvo salawo magama lacophisanako, sib. batsi
bangemadlabha babe badvumisa bunono
sifaniso – lapha kufaniswa tintfo letimbili nome letingetulu letehlukene kute kutfolakale kufana emkhatsini wato
sifanamsindvo – kufanana kwemisindvo egameni/emshweni
sifanankhamisa – kufanana kwabonkhamisa egameni/emshweni
sifanangwaca – kufanana kwabongwaca egameni/emshweni
sifutamsindvo – umsindvo lofute umsindvo lowentiwa ngulenye intfo
siga senkhulumo – yinkhulumo lenongiwe, lesasisho sib. utakukhandza kugcwele, Ungakhotsa ingcoza;
utawukhomba umuti lonetjwala
sigcogcamagama – incwadzi legcogcele ndzawonye emagama lahambelanako kanye netinchazelo tawo
sihabiso – kuchaza intfo ngendlela leyandzisako
sihlanganiso – ligama lelihlanganisa imisho ibe ngumusho munye
sikhangisi – tekuchumana letisebentisa lulwimi lwekuhhunga tetsamelilwati
silinganisi/sikali – bungako bemamaki etifundvo
silinganisoncane (iminimamu) – samba sebuncane bemamaki lekulindzeleke kutsi bafundzi bangatfoli ngaphansi
kwaso
silinganisozinga (ibhentjimaki) – lizinga lelisincumo lekulindzeleke kutsi bafundzi bafike kulo ngemamaki kute
kutsiwe baphumelele kahle
simongcondvo – umcondvo lekukhulunywa ngawo ekuchumaneni
SiTatimende seKharikhulamu saVelonkhe – incwadzi yeNchubomgomo yeMfundvo yaseNingizimu Afrika
siphukuto – sisho lesiphambene nalesikushoko
98 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
takhi telulwimi – tinhlangotsi telulwimi (titfo tenkhulumo, tisho, taga, )
tifundvosisekelo – tifundvo letiphocelelekile kutsi batifundze badzimate bafike ebangeni le-12
tifundvo tekutikhetsela – tifundvo umfundzi latikhetsela tona kwengeta kuleto letiphocelelwe nakuleto
letingumgogodla
ematheksthi – imibhalo yetincwadzi njengemanoveli, imidlalo, ema-eseyi, tinkhulumo, tibonwa, njll
tetsamelilwati – balaleli, tibukeli, bafundzi bemibhalo (bonkhe labemukela lwati ngetindlela letehlukene)
ticondzisomgomo – imigomo lelandzelwako uma kwentiwa lokutsite
ticukatsilwati – tincwadzi letisetjentiswa uma kufunwa lwati
tihlatiywa – ematheksthi lahlatiywako
timviwa – tekuchumana letilalelwako kodvwa tingabonwa sib. umsakato
timviwabukelwa – tibonwa letibukelwa tibuye tilalelwe njengakumabonakudze
tinchazelo temakhonosifundvo – emakhono lalindzelwe kulowo nalowo mfundzi kutsi abe nawo kulelo nalelo
banga
tincenye telulwimi – tinhlangotsi letentiwa elulwimini sib. taga, tisho, luhlelo
tincingoluhla – incwadzi yentihla tetinombolo tetincingo
tincwadzimsindvo – tincwadzi letihambisana nalokucoshiwe
tinkhombaluhlelo – incwadzi lecuketse tinhlelo tamabonakudze/temsakato
tinsita – lokusetjentiswa ekulekeleleni kuvisisa lokufundvwako
tiTatimende tesiFundvo – luhla lwemakhono lamiselwe kutsi umfundzi akwati kuwakhombisa ekupheleni kwalelo
nalelo banga
titfombemnyakato – emafloshadi – titfombe letikhombisa umnyakato lotsite
umbhalo – nobe yini lebhaliwe nalekhulunywako
umbhalombiko – umbhalo wetincwadzi, emaminitsi, imibiko
umbhalomdvwebo – umbhalo lowetfulwa ngemidvwebo
umbhalotibonwa – umbhalo lowetfulwa ngetibonwa
umbhalobondza – umbhalo lowentiwa etindvongeni/emabondzeni
umbiko – kwetfulwa kwemiphumela yemfundzi ngemsebenti wakhe wetifundvo takhe
umbikoselula – luhlobo lwemlayeto lotfunyelwa ngeselula, uvame kuba mfishane (SMS)
umbiti – lapha kubitwa umuntfu longasekho nobe kubitwe intfo lengaphili shangatsi itawuphendvula
SISEYENE 99
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6
umchumanisi – umfundzisi ungumchumanisi – uchumanisa lokufundziswako nemfundzi
umdvweboludvonga – umdvwebo lodvwetjwa etindvongeni/elubondzeni
umdvwebongcwengcwe – umdvwebo lowentiwa etingcwengcweni nasebucwebeni
umlingisi/umdlali – umuntfu lotfolakala enovelini alingisa imphilo nobe tento talowo lekukhulunywa ngaye kuleyo
noveli/umdlali yena ulingisa emdlalweni
umphumelamcoka – umphumela lobalulekile lekufanele wonkhe umfundzi awuzuze
umphumela lotfutfukisako – umphumela losita bafundzi ekutitfutfukiseni
umsebentisabelo – umsebenti lowabelwe umfundzi kutsi awente ngesikhatsi sakhe nangesivinini sakhe kodvwa
abe ancunyelwe sikhatsi sekuwucedza (i-asayinimenti)
100 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)