You're offline
Skip to content
CAPS document

CAPS IP SAL SISWATI GR 4 6 web

Subject: Siswati SALGrades 4, 5, 6106 pages
Download

Loading document…

Loading document…

Document textSearch extracted text and jump to a page.
Sitatimende Sekharikhulamu Yavelonke SISWATI LULWIMI LWESIBILI Sitatimende Senchubomgomo Yekharikhulamu nekuhlola LWEKWENGETA Sigaba Lesisemkhatsini Emabanga 4-6    
SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA EMABANGA 4-6 SISWATI LULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA SISEYENE
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 DISCLAIMER In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents placed on the official departmental websites. There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases. If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of Basic Education. E-mail: capslangcomments@dbe. gov. za or fax (012) 328 9828 Department of Basic Education 222 Struben Street Private Bag X895 Pretoria 0001 South Africa Tel: +27 12 357 3000 Fax: +27 12 323 0601 120 Plein Street Private Bag X9023 Cape Town 8000 South Africa Tel: +27 21 465 1701 Fax: +27 21 461 8110 Website: http: //www. education. gov. za © 2011 Department of Basic Education Isbn: 978-1-4315-0476-3 Design and Layout by: Ndabase Printing Solution Printed by: Government Printing Works 2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 FOREWORD by the minister Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution (Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the Constitution are to: • heal the divisions of the past and establish a society based on democratic values, social justice and fundamental human rights; • improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person; • lay the foundations for a democratic and open society in which government is based on the will of the people and every citizen is equally protected by law; and • build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of nations. Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims. In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002). Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document. From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis. The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South African schools and comprises of the following: (a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document; (b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; and (c) National Protocol for Assessment Grades R-12. MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP MINISTER OF BASIC EDUCATION SISEYENE
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LOKUCUKETFWE SIGABA 1: Sitatimende SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA.3 1. 1 Sendlalelolwati................................................................................................................................................3 1. 2 Sibutsetelo ......................................................................................................................................................3 1. 3 Tinhloso Jikelele teKharikhulamu yaseNingizimu Afrika............................................................................4 1. 4 Kwabiwa Kwesikhatsi.....................................................................................................................................6 1. 4. 1 Sigaba Sabokhewane...................................................................................................................6 1. 4. 2 Sigaba Lesisemkhatsini................................................................................................................6 1. 4. 3 Sigaba Lesiphakeme ...................................................................................................................7 1. 4. 3 Emabanga 10-12....................................................................................................................................7 SIGABA 2: Kungeniswa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta Esigabeni Lesisemkhatsini .8 2. 1 Tilwimi kukharikhulamu neMgomo wesitatimende Sekuhlola emazinga eLulwimi..................................8 2. 2 Kwabiwa Kwesikhatsi...................................................................................................................................16 2. 3 Tinsita tekuSekela Kufundza nekuFundzisa . ............................................................................................16 SIGABA 3: Lokucuketfwe neluhlelo lwekufundzisa emakhono Elulwimi. .............. 18 3. 1 Sibutsetelo semakhono, lokucuketfwe nemasu........................................................................................23 3. 2 Kusabalalisa ematheksthi ngekwemabanga 4 – 6.....................................................................................27 3. 3 Luhlelo ....................................................................................................................................................28 sigaba 4: LUHLOLO ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA...................................................... 87 4. 1 Singeniso ....................................................................................................................................................87 4. 2 Luhlolo lolungakahleleki nobe luhlolo lwemalanga onkhe ......................................................................88 4. 3 Luhlolo loluhlelekile . ...................................................................................................................................88 4. 4 Luhlelo lwekuhlola........................................................................................................................................92 4. 4. 1 Tidzingo tesibutsetelo........................................................................................................................92 4. 5 Kurekhoda nekubika.....................................................................................................................................93 4. 6 Luhlolokulinganisa lwekuhlola umsebenti.................................................................................................93 4. 7 Lokunye jikelele............................................................................................................................................94 Luhlu lwemagama lachazwako................................................................................................. 95 SISEYENE 1
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 2 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 SIGABA 1: Sitatimende SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA 1.1 Sendlalelolwati Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (i-NCS) sinika inchubomgomo yekharikhulamu nekuhlola etikolweni. Kute kwentiwe ncono kusebenta kwaso leSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe sichitjiyelwe, kwentelwa kutsi letichibiyelo ticale kusebenta ngaBhimbidvwane 2012. Kwakhiwe umculu munye weNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola kwaleso naleso sifundvo lotawusebenta esikhundleni seTitatimende Tetifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa Kwetifundvo kumaBanga R-12. 1.2 Sibutsetelo (a) LeSitatimende seKharikhulamu Savelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) simele sitatimende senchubomgomo yekufundza nekufundzisa etikolweni taseNingizimu Afrika, kantsi sicuketse loku lokulandzelako: (i) Sitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola leso naleso sifundvo lesisemtsetfweni; (ii) Umculu wenchubomgomo i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 kanye (iii) Nemculu wenchubomgomo, i-National Protocol for Assessment Grades R-12 (Bhimbidvwane 2012). (b) LeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) singena esikhundleni saleTitatimende teKharikhulamu yaVelonkhe letimbili lekungito letisebenta nyalo, letatiwa ngekutsi: (i) Sitatimende Lesibuketiwe seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-9 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende nombolo 23406 mhlaka - 31 Inkhwekhweti 2002, kanye ne- (ii) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga 10-12 lesishicilelwe kuGazethi yaHulumende Nombolo 25545 mhlaka - 6 Imphala 2003 kanye nakuGazethi yaHulumende Nombolo 27594 mhlaka - 17 Inkhwekhweti 2005. (c) Letitatimende tekharikhulamu yavelonkhe letibekwe ngalokucacile endzinyaneni (b) (i) na (ii) ngenhla tifaka ekhatsi letinchubomgomo letilandzelako lokutawuya ngekuya kwandze kutikhweshisela eceleni Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Bhimbidvwane 2012) emkhatsini waleminyaka 2012-2014: (i) Titatimende teTinkhundla teKufundza, /teTifundvo, Ticondziso Tetinhlelo Tekufundza neTicondziso Tekuhlolwa kweTifundvo temaBanga R-9 nemaBanga R-12; (ii) Umculu wenchubomgomo, i-National Policy on Assessment and Qualifications for schools in the General Education and Training Band, leyashicilelwa emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 124 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29626 yashicilelwa mhlaka-12 Indlovana 2007. SISEYENE 3
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 (iii) Umculu wenchubomgomo, i-National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 27819 mhlaka 20 Kholwane 2005; (iv) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with special needs, leyashicilelwa kuGazethi yaHulumende Nombolo 29466 mhlaka-11 Ingongoni 2006, ifakwe kumculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12; kanye ne- (v) Umculu wenchubomgomo, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for Assessment (Grades R-12), leshicilelwe emculwini weSatiso saHulumende Nombolo 1267 kuGazethi yaHulumende Nombolo 29467 mhlaka-11 Ingongoni 2006. (d) Umculu wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, netigaba teSitatimende seNchubomgomo yeKharikhulamu nekuHlola njengobe tibukisisiwe kuTehluko 2, 3 na-4 talomculu, leticuketse timiso nemigomo yeSitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12. Ngako-ke, kutawutsi ngekwesigaba 6A semtsetfo i-South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 wa-1996) Indvuna Yetemfundvo Lesisekelo ikwati kubona bungako bemiphumela nemacophelo kanye netindlela netinchubo tekuhlola imphumelelo yemfundzi etikolweni tembuso naleto letitimele. 1.3 Tinhlosojikelele tekharikhulamu yaseNingizimu Afrika (a) Sitatimende seKharikhulamu Yavelonkhe emaBanga R-12 sinika inchazelo yaloko lokumele kufundvwe etikolweni taseNingizimu Afrika ngalokuphatselene nelwati, emakhono nemagugu ekuphila. Lekharikhulamu itawucinisekisa kutsi bafundzi batfola babuye basebentise lwati nemakhono ngetindlela letitawubonakala etimphilweni tabo. Ngaloko-ke lekharikhulamu igcugcutela lwati ngesimongcondvo semmango wangakubo, ibe icikelela loko lokumcoka lokwentiwa emhlabeni jikelele. (b) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 siphumelelisa letinhloso letilandzelako: • kuhlomisa bafundzi ngelwati, emakhono nemagugu ekuphila lafanele, kute banetiseke baphindze babambe lichaza emmangweni njengetakhamuti telive lelikhululekile. Loku kutawentiwa ngaphandle kwekunaka simonhlalo setemnotfo, buve, bulili, simo semtimba, nobe likhono lekuhlakanipha labanalo; • kutsi batfole imfundvo lephakeme; • kulungiselela bafundzi kutsi bakwati kumela timo letehlukile kuleto tasetikolweni temfundvo lephakeme naleto tasemsebentini; kanye • nekunika bacashi imininingwane leyenele mayelana nemakhono ebafundzi. (c) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 senganyelwe ngulemigomo lelandzelako: • Ingucuko kutenhlalo: kucinisekisa kutsi kungafani kwemfundvo lokwakwentiwa esikhatsini lesengca kuyalungiswa, nekutsi tonkhe takhamuti titfola ematfuba emfundvo lalinganako kuto tonkhe tigaba. 4 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 • Kufundza gekutimisela nangalokujulile: kugcugcutela tindlela tekufundza ngekutimisela nangalokujulile kunekutsi bafundze ngekuhlabelela ngaphandle kwekuvisisa loko labafundziswa kona. • Lwati lolusetulu nemakhono lasetulu: linanincane lemacophelo elwati nemakhono lekumele azuzwe kulelo nalelo Banga amisiwe abuye abekwa ezingeni lelisetulu lekungenteka kutsi azuzwe bafundzi kuto tonkhe tifundvo. • Inchubekelembili: lokucuketfwe kanye nesimongcondvo saleso naleso sifundvo kukhombisa inchubekelembili kusuka kulokulula kufika kulokulukhuni. • Emalungelo ebantfu, khukhulelangoco, bulungiswa betemvelo netenhlalo: kungeniswa kwemitsetfomgomo nenchubo yebulungiswa betenhlalo netemvelo kanye nemalungelo ebantfu njengekubekwa kweMtsetfosisekelo waseNingizimu Afrika. Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 (Jikelele) sibonisa luvelo esimeni sekwehlukahlukana njengebuphuya, kungalingani, buve, bulili, lulwimi, budzala, kukhubateka, naletinye timo. • Kuhlonipha lwati lwendzabuko: kwemukela umlandvo lonotsile nemagugu emdzabu alelive lokungito tintfo letibalulekile ekuphumeleliseni emagugu ekuphila lamiswe kuMtsetfosisekelo; kanye ne- • Kwetsembeka, lizinga lelifanele, nelikhono lekwenta: kunika imfundvo lenelizinga lelicatsanisekako neyalamanye emave ngebubanti nangekujula. (d) Sitatimende seKharikhulamu yaVelonkhe emaBanga R-12 sihlose kukhicita bafundzi labakhona ku- • bona nekusombulula tinkinga bese batsatsa tincumo ngekutakhela imicabango lejulile • sebenta ngekubambisana nalabanye njengelilunga lelicembu, lenhlangano nelemmango ngemphumelelo; • hlelembisa, nekutiphatsa ngalokunetibopho kuko konkhe labakwentako ngendlela lenemphumelelo; • gcogca, hlatiya, hlela nekuhlola lwati ngalokujulile • chumana ngemphumelelo ngekusebentisa tibonwa, timphawu ne /nobe bugagu bekusebentisa lulwimi ngetindlela letinyenti; • sebentisa isayensi nebuchwepheshe ngemphumelelo nangalokujulile bakhombise kutibophelela kutendzawo netemphilo yalabanye; kanye neku- • khombisa kuvisisa umhlaba njengeluchungechunge lwetehlakalo ngekubona kutsi timongcondvo tekusonjululwa kwetinkinga atihambi todvwa. (e) Khukhulelangoco kufanele kube ngiyo incenye lemcoka kulomkhakha, ngekuhlela nekufundzisa kuleso naleso sikolo. Loku kungenteka kuphela uma bonkhe bafundzisi bangaba nekuvisisa ngalokujulile indlela yekubona tihibe tekufundza kanye nendlela yekutivikela kanye nendlela yekuhlelela kwehlukahlukana. Lokuhamba embili ekulawuleni khukhulelangoco kwenta siciniseko sekutsi tihibe tibonwe, kuliwe nato, kuto tonkhe tinhlaka tekwesekela ummango wesikolo, lokufaka ekhatsi bafundzisi, Emacembu Ekwesekela Latinte Etigodzini (District-based), Emacembu laSesigabeni Sekwesekela Tikhungo, batali, kusetjentiswe Tikolo Letikhetsekile kutsi tibe Tikhungo letinguMtfombo welusito. Nangabe bafundzisi bafuna kulwa netihibe eklasini bafanele basebentise emasu lehlukene ekwehlukanisa ikharikhulamu, lafana nalawo latfolakala emculwini weLitiko Letemfundvo Lesisekelo lowatiwa ngekutsi i-Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010). SISEYENE 5
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 1.4 Kwabiwa Kwesikhatsi 1. 4. 1 Sigaba Sabokhewane (a) Sikhatsi sekufundzisa tifundvo eSigabeni saboKhewane sendlalwe kulelithebula lelingentasi: LIBANGA R LIBANGA 1-2 LIBANGA 3 SIFUNDVO (EMA-AWA) (EMA-AWA) (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 10 7/8 7/8 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 2/3 3/4 Tibalo 7 7 7 Emakhono eKuphila 6 6 7 • Lwatinchanti (1) (1) (2) • Tebuciko Bekuticambela (2) (2) (2) • Sifundvo Sekutivocavoca (2) (2) (2) • Sifundvo Senhlalomphilo lenhle (1) (1) (1) SAMBA 23 23 25 (b) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga R, 1 na 2 ngema-awa lange-23. Libanga 3, ngema-awa lange-25. (c) Etilwimini, lishumi (10) lema-awa labelwe emaBanga R-2, ema-awa la-11 abelwa liBanga lesitsatfu (3). Linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, kwatsi linanincane lema-awa lama-2 nelinanikhulu lema-awa lamatsatfu (3) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta emaBangeni 1-2. Ebangeni lesitsatfu (3) linanikhulu lema-awa lasiphohlongo (8) nelinanincane lema-awa lasikhombisa (7) abelwe Lulwimi Lwasekhaya, nelinanincane lema-awa lamatsatfu (3) nelinanikhulu lema-awa lamane (4) abelwa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta. (d) Esifundvweni Semakhono Ekuphila Lwatinchanti lwabelwe li-awa linye (1) emaBanga R - 2, kantsi Libanga le-3 lona labelwe ema-awa lamabili (2) lokungawo lafakwe kubakaki. 1. 4. 2 Sigaba Lesisemkhatsini (a) Sikhatsi sekufundzisa Esigabeni Lesisemkhatsini simiswe ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 6 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 5 Tibalo 6 Isayensi yeTemvelo neThekhnoloji 3, 5 Isayensi yeTenhlalo 3 Emakhono eKuphila 4 • Tebuciko Bekuticambela (1, 5) • Sifundvo Sekutivocavoca (1) • Sifundvo Senhlalompmhilo lenhle (1, 5) SAMBA 27, 5 6 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 1. 4. 3 Sigaba Lesiphakeme (a) Sikhatsi sekufundzisa Sigaba Lesiphakeme sime ngalendlela lelandzelako SIFUNDVO EMA-AWA Lulwimi Lwasekhaya 5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4 Tibalo 4, 5 Isayensi yeTemvelo 3 Isayensi yeTenhlalo 3 Ithekhnoloji 2 Isayensi YekuphatsaTemnotfo 2 Tekuphila 2 Buciko bekuticambela 2 SAMBA 27, 5 1. 4. 4 EmaBanga 10-12 (a) Sikhatsi sekufundzisa emaBanga 10-12 sihleleke ngalendlela lelandzelako: SIFUNDVO KWABIWA KWESIKHATSI NGELIVIKI (EMA-AWA) Lulwimi Lwasekhaya 4. 5 Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta 4. 5 Tibalo 4. 5 Tekuphila 2 Linanincane lanobe ngutiphi tifundvo letintsatfu 12 3x4 ema-awa latikhetsile Ecenjini B Sichibiyelo B, Emathebula B1-B8 emculwini wenchubomgomo, i-National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12, lokutawuya ngekwetimiso letibekwe endzimeni 28 yalomculu wenchubomgomo loshiwo ngenhla Sikhatsi lesibekelwe liviki ngalinye simiselwe kutsi sisetjentiselwe kuphela ngekwelinanincane kuleto tifundvo letibalwe ku-NCS njengobe kushiwo lapha ngenhla, empeleni akukafaneli kutsi sisetjentiselwe kufundzisa nobe ngutiphi tifundvo letengetiwe kuloluhla lwelinanincane letifundvo. Nangabe kwenteka kutsi umfundzi afise kwenta tifundvo letengetiwe, kumele kwengetwe sikhatsi sekwenta leto tifundvo. SISEYENE 7
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 SIGABA 2: SIGABA 2 KUNGENISWA KWELULWIMI LWESIBILI LWEKWENGETA ESIGABENI LESISEMKHATSINI 2. 1 Tilwimi letikusitatimende seMgomo wekharikhulamu neLuhlolo Lulwimi lusikhali sekucabanga nekuchumana. Lubuye lube yindlela ye lisiko nebuhle lobuvame kwabiwa bantfu kute bente ncono umhlaba lebaphila kuwo. Kufundza kusebentisa lulwimi ngalokuphumelelisako kute kwente bafundzi bakwati kutfola lwati, kutichaza kutsi babobani, kuveta imiva nemibono, kuchumana nalabanye kanye nekuphatsa indzawo yabo. Lubuye lunotsise bafundzi, ngenhlakanipho leyakhelwe emfanekisweni wengcondvo nemibono kute bakwati kwenta indzawo lebahlala kuyo itfutfuke. Kusetjentiswa lulwimi kuletsa intfutfuko yemasiko lahlukene nebudlelwano kutenhlalo tiyavetwa tibuye takhiwe, ngilo futsi lulwimi loluletsa intfutfuko nekulungiswa kwalokutsite, ekukhuliseni nekubuyeketa emasiko. 2. 1. 1 Emazinga elulwimi Kufundvwa kwelulwimi Esigabeni Sabokhewane kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi taseNingizimu Afrika, i-Afrikaans, i-English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenda, Xitsonga netilwimi letingekho emtsetfweni, letifana ne Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian, Latin, Modern Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Tonkhe tilwimi letisemtsetfweni tingafundziswa ezingeni leLulwimi Lwasekhaya Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta nobe Lulwimi Lwesibili Lekwengeta. Tonkhe tilwimi letingekho emtsetfweni tingafundvwa lokungenani ngelizinga lweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Kufundvwa kweLulwimi emabangeni 4-9 kufaka ekhatsi tonkhe tilwimi letisemtsetfweni tase Ningizimu Afrikha. Tonkhe letilwimi letisemtsetfweni tingafundziswa ngemazinga eLulwimi Lwasekhaya, Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, nobe Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Tilwimi letingekho emtsetfweni tingafundvwa lokungenani ngelizinga lweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta lapho leTilwimi titfutfukiswe khona. Lulwimi Lwasekhaya lulwimi lwekucala lolufundvwa ngumfundzi kantsi- ke Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta lulwimi lolufundvwako, kute lungetelele eLulwimini Lwasekhaya . Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lulwimi umfundzi langachubeka alufundze, lungeta tindlela tekuchumana nekutfutfukisa bulwimilwimi njengobe kushicilelwe kuMtsetfo sisekelo nemgomo yeLulwimi Etikweni leTemfundvo. Lolulwimi lungasetjentiswa emmangweni nobe esikweni kantsi futsi lungatfutfukisa kukhula kwesive nekuvisisana kwemasiko lahlukene. Tikolo letinyenti taseNingizimu Afrika atilufundzisi Lulwimi Lwasekhaya lwalabanye bebafundzi lababhalisele kufundza kepha tiye tifundzise lunye nobe timbili Tilwimi letifundziswa ezingeni Lwelulwimi Lwasekhaya. Ngaloko-ke, ilebuli yelulwimi lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta kusho lizinga lemakhono lekwetfula lulwimi hhayi lulwimi lwemvelo (Lwasekhaya) nobe lolufundvwa (njengelulwimi lwekwengeta). Ngenhloso yalomtsetfo, nobe ngabe yini leyibalwe eLulwimini Lwasekhaya kumele luvisiswe ngekwemakhono emazilnga hhayi elulwimi. Lizinga Lelulwimi Lwasekhaya lunika likhono lekwati lulwimi buncweti bekuchumana lobukhombisa emakhono etekuchumana ladzingekako ebudlelwaneni betekuhlalisana kanye nemakhono ekusebentisa ingcondvo ekufundzeni kwetifundvo tekharikhulamu yonkhe. Kugcizelelwa kakhulu ekufundzisweni kwemakhono eKulalela, Kukhuluma, Kufundza neKubhala kulelizinga lelulwimi. Lelizinga lelulwimi libuye lutfutfukise likhono lebafundzi lekucabanga, buciko nekwakha sitfombe sengcondvo kute baticambele, bacabange nekutfutfukisa kuvisisa indzawo lebahlala kuyo. Nanobe kunjalo, kugcizelela nekwabiwa kwemamaki kuKulalela neKukhuluma Kufundza neKubhala kusukela eBangeni 7 kuye etulu asetulu kune wekukhuluma nekulalela ngobe sidzingo sebafundzi sekwati Lulwimi siyatfutfuka 8 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 njengobe balungiselela imfundvo yemabanga laphakeme nendzawo yemsebenti Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lukholelwa kwekutsi bafundzi abanalo lwati lwelulwimi nabefika esikolweni. Eminyakeni yesikolo yekucala lembalwa kugcilwa ekutfutfukiseni likhono lekuvisisa nekukhuluma luwimi-nemakhono lasisekelo ekuchumana nalabanye. Emabangeni 2 ne- 3 bafundzi bacala kwakha kufundza nekukhuluma lulwimi esisekelweni setemlomo Babuye basebentise emakhono ekukhuluma nekufundza labawatfole nabafundza Lulwimi Lwasekhaya. Esigabeni Lesisemkhatsini, bafundzi bachubeka nekutfutfukisa emakhono abo ekulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala. Kulesigaba bafundzi labanyenti bafundza basebentiisa Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta, i-English, kantsi –ke kumele balusebentise kakhulu lolulwimi. Kugcizelelwa kakhulu kutsi kusetjentiswe Lulwimi Lwekucala Lwekwengeta ngenhloso yekucabanga nekunoma. Loku kukhutsata bafundzi kutsi batfutfukise likhono labo lekusebentisa ingcodvo ekufundzeni, labatakudzinga nabafundza tifundvo letifana neScience nge-English. Babuye batibandzakanye kakhulu nematheksthi etemibhalo babuye bacale kutfutfukisa emakhono etebuciko nekusebentisa imifanekiso yengcondvo eLulwimini Lwabo Lwekwengeta. Ekupheleni kweLibanga 7, bafundzi kumele babe bakwati kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekucala Lwekwengeta ngalokuphatselene nekuchumana nalabanye nekusebentisa emakhono ekusebentisa ingcondvo ekufundzeni. Nanobe kunjalo, emaciniso aveta kutsi linyenti lebafundzi alikwati kuchumana kahle nalabanye ngeLwimi lwabo Lwekwengeta kulesigaba. Inselela emabangeni 4-6, ngaloko-ke, ngukutsi kusitwe kakhulu labafundzi ngasikhatsi sinye ngalesikhatsi kunikwa ikharikhulamu letawubenta kutsi banetise tidzingo tabo letidzingeka emabangeni laphakeme. Lamazinga emfundvo adzinga kutsi bafundzi bakwati kusebentisa tilwimi tabo tekwengeta ngalokuselizingeni lelisetulu kakhulu emfundvweni yabo yemabanga laphakeme nobe endzaweni yabo yetemisebenti. Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta lutsatsa kwangatsi bafundzi bafika esikolweni bangenalo lwati lwalolulwimi. Lokugcila ekusetjentisweni kweLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kusekutfutfukiseni emakhono ebafundzi ekukhuluma nemakhono lasisekelo ekuchumana nalabanye. Babuye basebentise emakhono etemlomo ekuchumana nalabanye. Emabangeni 4-6 bafundzi bacala kuba nemakhono abo etemlomo newekufundza. Babuye basebentise emakhono labawafundze eLulwimini lwabo Lwasekhaya neLulwimi Lwekucala Lwekwengeta. Emabangeni 7-9, bafundzi batawuchubeka nekutfutfukisa emakhono abo eKulalela neKukhuluma babe batfutfukisa emakhono abo eKufundza neKubhala. Ngesikhatsi sebafundza bangena ebangeni 7, kufanele bacale kwenta taba tekusebentisa Lulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta emazingeni omabili etekuchumana nalabanye kanye newetenhlalo. Nanobe kunjalo bufakazi buveta kutsi linyenti lebafundzi abakwati kuchumana ngelizinga leLulwimi Lwekwengeta kulesigaba. Inselela emabangeni 4-6, ngaloko-ke, kutsi kusitwe kakhulu labafundzi ngasikhatsi sinye ngalesikhatsi kunikwa ikharikhulamu letawubenta kutsi banetise tidzingo tabo letidzingeka emabangeni laphakeme. Lamazinga emfundvo adzinga kutsi bafundzi bakwati kusebentisa Lulwimi lwabo Lwekwengeta ngalokuselizingeni lelisetulu kakhulu emfundvweni yabo yemabanga laphakeme nobe endzaweni yabo yetemisebenti. 2. 1. 1. 1 Tinhloso ngco tekufundza Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Kufundza Lulwimi Lwesibili lwekwengeta kufanele kusite bafundzi kwenta loku: • kutfola emakhono elulwimi ladzingeka kutekuchumana ngalokufanele elulwimini lolubalulekile ezingeni lelisekelo; • kulalela, kukhuluma, kufundza/kwehlwaya nekubhala lulwimi ngekutetsemba lokutfutfukako kanye nekutijabulisa. Lamakhono nendlela yekwenta tintfo kwakha sisekelo sekufundza kwemphilo yonkhe; SISEYENE 9
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 • Kuveta, ngekukhuluma, nasekubhaleni, nemiva (lephatselene nekutfukutsela nekujabula) kute banetseteke kulolulwimi. • Kusebentisa lulwimi nemifanekiso yengcondvo kute batfolele lokunyenti ngabo nemasiko lahlukene nendzaweni lebahlala kuyo. Loku kutabenta bakwati kuveta lwati lebanalo nalabakutfolile ngemhlaba ngemlomo nangekubhala • Kusebentisa lulwimi njjengelithulusi lekuveta lwati ngetihloko letetayelekile, kute basebenta ngetinhlobo letehlukene tematheksthi letivamile nekufundza ematheksthi bentele kutijabulisa, kutfola lwati lolusisekelo nekuchumana 2. 1. 1. 2 Kufundzisa Lulwimi Lwesibili Lokwengeta Kute kufundvwe lulwimi Lwekwengeta ngalokufanele, kudzingeka kutsi ulusebentise ngaso sonkhe sikhatsi kute utfole lwati nemakhono lwetilwimi. Ngaloko-ke bothishela kufanele bacinisekise kutsi bafundzi bayalalela babuye bafundze Lulwimi Lwekwengeta etikhatsini letabelwe tinhloso letehlukene. Bafundzi badzinga kulalela Lulwimi Lwekwengetwa kute batfole lwati nekuvisisa (sib. inkhulumomphendvulwano) nekutijabulisa (sib. ingoma). ikakhulukati, badzinga ematfuba ekufundza nekucwaninga ngeLulwimi Lwekwengeta kute batfole lwati (sib. ticondziso tekwenta emasangweji). Lucwaningo lukhomba kutsi indlela lengiyo yekutfutfukisa silulumagama kungenteka ngekufundza ematheksthi lafanele. Kubalulekile kutsi temlomo, kubhala kanye nematheksthi etibonwa abe sezingeni lebafundzi lelifanele. Nangabe emaheksthi alukhuni kakhulu, bafundzi batawudvumala futsi angete bafundza lutfo; nangabe alula kakhulu, angeke kube khona tinkinga kantsi futsi nekufundza kutawufundvwa lokuncane. Indzima lebalulekile yathishela welulwimi ngukutsi alinganise lizinga letheksthi nelizinga lemfundzi. Kuso sonkhe Sigabeni Lesisemkhatsini, bafundzi kufanele balalele lokutste babuye bafundze ematheksthi lahambelana nekutfutfuka kwemakhono elulwimi lwabo. Bafundzi babuye badzinge kusebentisa Lulwimi Lwekwengeta ngasosonkhe sikhatsi. Badzinga ematfuba ekulalela, kukhuluma, kufundza, babhale kancane Lulwimi Lwekwengeta ngenhloso yekuchumana nalabanye. (sib. inkhulumomphendvulwano), kutfutfukisa kuticambela (sib. kucula ingoma, kulingisa njll), kutfutfukisa emakhono ekuchumana (sib. kuveta luvo, umhlanganoi nekubingelela) Bafundzi badzinga kuvisisa inhloso yekutsi kungani bakhulume. Kuso sonkhe Esigabeni sonkhe Lesisemkhatsini, bafundzi badzinga kutsi bente imisebenti yemlomo lehambelana nekutfutfuka kwemakhono elulwimi lwabo. Kubalulekile kutsi bafundzi banikwe timphendvulo tekusebenta kwabo kutemlomo kute bati kutsi ngukuphi lapho kufanele balungise khona futsi balungise njani Indzima lebalulekile yathishela welulwimi . ngukutsi anike kuphawula ngalokutfolakele/ timphendvulo letisecophelweni lelisetulu, lelihambelana nekuhlola lokwakhako Bafundzi badzinga futsi kwati sisekelo seluhlelo lwelulwimi, silulumagama, lupelomagama netimphawu tekubhala/ netiphumuti. Ngalokuvamile, bothishela batawusebenta ngalemikhakha yelulwimi kusimongcondvo. Sibonelo, bangenta kutsi bafundzi babe nelwati ngesakhiwo netimphawu letisetjentiswe nakunikwa tinkhombandlela (kusetjentiswa indlela lephocako) . Kubuye kube nendzawo yekufundzisa ngco/ngalokuvakalako ngetisekelo nelitfuba lekutetayeta ngako. Nakuhlelwa umsebenti weyunithi yetifundvo temaviki lamabili; bothishela kufanele bahlanganise emakhono elulwimi, kanye netisekelo telulwimi. Kufanele bakhetse luhlobo lwetheksthi kanye nesihloko /ingcikitsi letawuheha bafundzi, kungaphunyelelwa ekufundzeni lokuncane nangabe bafundzi bangakhutsatwa babuye bangasetjentiswa . Sibonelo, sihloko semabintana/imisho ingaba”Sikolo sami”. Bothishela kufanele bangenise lesihloko ngekutsi bafundzi balalele na/nobe bafundze, bakhe lulwimi nelwati lwesilulumagama lesidzingekako nakukhulunywa. Sibonelo, bafundzi bangafundza itheksthi lemfisha leyetfula lesilulumagama netakhi telulwimi. 10 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Bafundzi bangaze balwati lulwimi loluhambelana nesihloko bangabese babhala libintana/umusho. . Bothishela kufanele banike lebakutfolile kuyo yonkhe lenchubo babuye bahlele umsebenti weluhlolo ekupheleni kwemnyaka. Emabangeni 4-6, kubalulekile kutsi: • Kugcilwe kakhulu ekulaleleni nasekukhulumeni • Kube nekusekela lokuchubekako lokusekela kutfutfukiswa kwesilumagama, kwakhiwa kwemusho nendzima, nelulwimi lelikusimongcondvo. 2. 1. 2 Emakhono elulwimi Ikharikhulamu yeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta luhleleke ngalamakhono lalandzelako: 1 Kulalela neKukhuluma 2 Kufundza neKwehlwaya 3 Kubhala neKwetfula 4 Takhi Telulwimi neTimiso Kulalela neKukhuluma kusisekelo sekufundvwa kwato tonkhe tifundvo. Ngekusebentisa emasu ekulalela nekukhuluma ngemphumelelo, bafundzi bagcogca, bahlelembise babuye bakhe lwati, basombulule tinkinga, betfule imicabango nemibono yabo. Emabangeni 4 – 6, eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta bafundzi batawusebentisa emakhono Kulalela neKukhuluma kute bachumane ezingeni lelisisekelo/leliphasi Kulesigaba, lulwimi lolukhuluywa bafundzi lusadzinga kutfutfukiswa(sib. kusetjentiswa sakulinga lubuye lusekelwe, sibonelo, ngesilulumagama nesakhiwo semisho). Thishela kufanele acinisekise kutsi bonkhe bafundzi batfola ematfuba ekukhuluma ngelulwimi loluhlosiwe. Njengobe bafundzi batawuchubeka ngesivinini lesingafani, thishela kumele alungiselele ematfuba ekukhuluma (sib. imibuto leyibutiwe) be sezingeni lemfundzi ngamunye. Ngalesikhatsi bafundzi bachubeka nemabanga, thishela kufanele alindzele kutsi bafundzi bakhuluma kakhulu kantsi futsi nemphimiso yabo kumele ibe yelule. Sikhatsi sekufundzisa kufanele sifake ekhatsi imisebenti yekutetayeta yemalanga onkhe yemisebenti yeKulalela neKukhuluma lemifisha kanye nemisebenti lemidze lekugcilwe kuyo lehlelelwe emaviki lonkhe. Emabangeni 4 – 6, bothishela kumele bafundzise kulalela njengesigaba semisebenti lemitsatfu. • Kulungiselela kulalela: Loku kulungiselela bafundzi kutsi balalele itheksthi yetemlomo Ngelulwimi lwabo Lwesibili Lwekwengeta. Sibonelo, thishela angasebentisa itheksthi yesibonwa abuye abute umbuto lovamile, imibuto lekutawugcilwa kuyo kusenesikhatsi letawuphendvulwa bafundzi nangabe sebalalele itheksthi kwekucala ngca. • Ngesikhatsi sekulalela: Kungumkhuba lomuhle kwekutsi thishela afundze (nobe adlale) itheksthi lelalelwako ngetikhatsi letinyenti, abute imibuto leyehlukene ngaleso naleso sikhatsi. Kuyasita kutsi kusetjentiswe imibuto letawenta bafundzi kutsi bevisise inshokutsi levamile etheksthini, nemibuto lekhetsekile ledzinga imininingwane lejulile yekuvisisa itheksthi. Ngekwenta njalo, thishela usita bafundzi kutsi batfutfukise emasu ekulalela. • Ngemva kwekulalela: Bafundzi baphendvula leminye imibuto, bahlwaya emanotsi, basebentisa lwati (sib. balebula sitfombe) SISEYENE 11
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Kukhuluma kwenteka ngalokungakahleleki eklasini, sibonelo, emsebentini welicembu. Bafundzi babuye badzinge ematfuba ekutetayeta ngetinhlobo tetingcogco letingakahleleki labangeke batenta eklasini. Bothishela kumele banike ticondziso tekukhuluma lokuhleliwe nekwetfula, sibonelo, inkhulumo lelungiselelwe, kufundza ngekuphimisa, njll. Loku kutawuba inchubo yetinyatselo letimbili: • Kuhlela nekulandzelanisa imibono nelwati • Kutetayeta nekwetfula : kukhomba kunaka tetsameli lwati nesimongcondvo; Kusetjentiswa kwetakhi netimiso letifanele, kufundzisa lokufanele nemasu elulwlimi nemasu etilwimi letingaphinyiswa. Kufundza nekwehlwaya Emakhono eKufundza neKwehlwaya angumgogodla wekufundza tonkhe tifundvo tekharikhulamu, neku tibandzakanya emmangweni ngemphumelelo, indzawo yetemisebenti nesimongcondvo semhlaba wonkhe jikelele. Bafundzi batfutfukisa emakhono ekufundza nekwehlwaya ematheksthi lavamile lahlukene, kufake ekhatsi nematheksthi latibonwa, kute batfole lwati. Sebentisa kufundza basitwa nguthishela ekucaleni kwelibanga 4 kute uholele bafundzi kulesigaba. Lenandlela ingasetjentiswa njalo njalo. nangabe tincwadzi letenele tekufundza kuleli zinga titfolakala. Loku kungasetjentiswa nekucoca indzaba. Nangabe tincwadzi tekufundza kuleli zinga tingatfolakali, ungasebentisa ematheksthi latfolakala emabhukwini tifundvo nobe etincwadzini tekufundza. Sebentisa netindlela letifana nekufundza nalabanye kanye nekufundzela liklasi lonkhe. Sebentisa tindlela tekufundza lokuholwa nguthishela nekufundza ngekutimela /ngababili, ubuye kancane kancane ufundzise bafundzi kutsi bafundze ngekutimela. Kufundza ngekutimela lokuse luhlelweni lwekufundza kumele kulandzelwe kwentiwe ngesikhatsi lesabelwe kufundza. Khutsata bafundzi kutsi bafundze ngekutimela ngasosonkhe sikhatsi lebasitfolako. Kuhlela umsebenti wekuvisisa kute kucinisekwe kwekutsi bafundzi bayakuvisisa loku lebakufundzako Tinchubo tekufundza Kungeniswa kwenchubo yekufundza kunanati tigaba ngembi kwekufundza, kufundza nesigaba sangemuva kwekufundza. Imisebenti thishela lekangasita ngayo bafundzi ingafinyetwa ngalendlela lelandzelako: Kulungiselela kufundza: • Kuvuselela lwatinchanti nekuchumanisa • Kubuka imbangela, umbhali, nelusuku lwekushicilela kanye neluhlobo lwetheksthi. • Kufundza indzima yekucala neyekugcina yesigaba lesitsite-kwakha lokulindzelekile Kufundza: • Phumula ngesikhatsi lesitsite kute uhlole kuvisisa kwakho nekuvumela imicondvo ingene ijule • Sebentisa simongcondvo kutfola inshokutsi yemagama ngaso sonkhe sikhatsi; lapho loku kungenteki, sebentisa sichazamagama • Yakha umfanekiso wengcondvo waloko lokufundzako 12 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 • Chubeka ufundze nanobe kunetincenye longativisisi kahle. • Phindza usifundze sigaba nangabe ungasiva nhlobo. • Fundza Sigaba lesiyindida. Fundza tigaba letiyindida uphimise, ngesivinini lesihamba kancane nobe ukwente kokubili • Cela lomunye akusite kutsi ukwati kuvisisa sigaba lesitsite. • Hlanganisa emamaki ekufundza ubuye uchaze emaphuzu lamcoka • Buyeketa ngaloko lokufundzile Ngemuva kwekufundza: • Nangabe utawudzinga kukhumbula lwati lolutsite, yenta umfanekiso sitfombe, nobe uhlele imicondvo lemcoka nemininingwane lesekelako lembalwa • Bhala emaphuzu labalulekile kusita kutsi uchaze ubuye ukhumbule imibono lebalulekile. • Cabanga ngemibuto lemisha lesesihlokweni • Kuvisisa- cinisekisa kuvisisa kwakho letheksthi • Yandzisa kucabanga kwakho– sebentisa imicondvo loyibone etheksthini Kubhala neKwetfula Kubhala kulithulusi lelinemandla lekuchumana lelivumela bafundzi kutsi basungule babuye bavete imicabango nemicondvo ngalokuhlelekile. Kwenta imisebenti yekubhala esikhatsini lesinyenti ngekwetimongcondvo letehlukene, imisebenti netifundvo tenta bafundzi bakwati kudlulisa ngendlela levakalako nekuticambela. Inhloso yekungenisa emakhono ekubhala kutsi kutsutfukiswe kubuye kwetfulwe ematheksthi labhaliwe. Esigabeni lesisemkhatsini, bafundzi beLulwimi Lwesibili Lwekwengeta batawudzinga kwesekelwa nekuholwa kute batfutfukise emakhono ekubhala. Kubhala kubalulekile ngobe kuphocelela bafundzi kutsi bacabange ngeluhlelo lelulwimi nelupelomagama. Loku kukhutsata bafundzi kutsi bachubekise lulwimi, batfole lulwimi ngekushesha, kungabi nemaphutsa. Bafundzi batawufundza kubhala tinhlobo letinyenti tematheksthi ekuticambela newelwati, ngalokwetayelekile basebentise sakhiwo sekubhala njengesisekelo babuye kancane kancane bafundze kubhala tinhlobo letitsite tematheksthi ngekutimela. Batawubuye futsi basebentise lenchubo yekubhala kute bakhicite ematheksthi lahleleke kahle, lanetakhi telulwimi letifanele tekubhala ematheksthi. Indlelanchubo yendlela yekubhala Kubhala nekusungula imibhalo kuyinchubo lefaka ekhatsi letigaba letilandzelako: • Kulungiselela kubhala/kuhlela • Luhlaka • Kubuyeketa, kulungisa umbhalo, kufundza ulungise emaphutsa • Kwetfula SISEYENE 13
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Bafundzi badzinga litfuba lekusebentisa lenchubo futsi babe bafanele: • batsatse sincumo ngenhloso netetsamelilwati taletheksthi letawubhalwa na/nobe letawusungulwa; • bahlanganisa imibono leyehlukene ngekusebentisa, sibonelo, emabalavengcondvo, emafloshadi nobe tinhla; • basebentise tinsita letifanele, bakhetse lwati lolufanele babuye bahlele imibono; • bakhicita luhlaka lwekucala lolufaka ekhatsi inhloso, tetsamelilwati, sihloko nesakhiwo setheksthi • bafundze tinhlaka bajule babuye batfole umbiko lobuya kulabanye (labafundza nabo eklasini nobe thishela); • bahlele luhlaka kabusha babuye bafundze balungise emaphutsa; ne • kukhicita umbhalo wekugcina lolungiswe emaphutsa, lokuhlobile, nalofundzekako. Takhi neTimiso Telulwimi Lwati lolufanele lwesilulumagama neluhlelo lwelulwimi lunika sisekelo sekutfutfuka kwemakhono (kulalela, kukhuluma, kufundza nekubhala) eLulwimini Lwesibili Lwengeta. Bafundzi Besigaba Lesisemkhatsini batawungeniswa kutakhi telulwimi netimiso telulwimi loluhlosiwe. Ngekufundza tinhlobo tematheksthi latayelekile, bafundzi bandzisa kusetjentiswa kwesilulumagama kanye nekusebentisa lwati lwabo lwetakhi teLulwimi. ESigabeni lesiseMkhatsini, bafundzi beLulwimi Lwesibili Lwekwengeta batawunaka takhiwo temagama neluhlelo lwetakhi telulwimi lebatetayele. Bafundzi batawufundza batitfolele ngendlela lulwimi lusetjentiswa ngayo. Batawubuye basebentise lolwati kufundza ngekutetayeta ngelulwimi kute bakhe inshokutsi (ngemagama nangelizinga lemisho ematheksthini laphelele), Kulindzeleke kutsi Takhi neTimiso telulwimi tifundziswe kusimongcondvo lesitsite njengobe nalamanye emakhono elulwimi afundziswa abuye atfutfukiswe. Nanobe kunjalo, Esigabeni Lesisemkhatsini kumele kube nesikhatsi lesibekelwe ticondziso letihleliwe nekutayela kusebentisa takhi telulwimi netimiso. Luhlelo lwekufundzisa lucuketse luhla lwetincenye telulwimi lokumele tifundvwe kulelo nalelo banga kuleyo naleyo themu. Nakukhetfwa ematheksthi ekulalela nekufundza emjikeletweni wemaviki lamabili, yenta siciniseko sekutsi acuketse letinye tetintfo telulwimi lofuna kutifundzisa. Camba imisebenti lehambisana nalamatheksthi latawenta bafundzi bakwati kutisebentisa letintfo. Ngalokufanako, bafundzi lababhala ematheksthi batawubhala nangetintfo letitsintsa lulwimi. Nika bafundzi ticondziso letifanele tekusebentisa letincenye telulwimi ngalokufanele. Khetsa letinye tetintfo bafundzi lebaba nebumatima nato ubuye ubanike litfuba lekutetayeta ngalokuhlelekile. (ngaso sonkhe sikhatsi lesikhatsi sibekelwe loku ngeMAVIKI) 2. 1. 3 Indlelanchubo yekufundzisa lulwimi Tindlelanchubo tekufundza lulwimi kulomculu nguleti, legcile kutheksthi, yekulusebentisa, lehlanganisile nalehambisana nenchubo. Lendlelanchubo yekufundza lulwimi legcile emitfonjeni yematheksthi kanye nendlelanchubo yekulusebentisa yekuchumana, totimbili letinchubo teyeme ekusebentiseni lulwimi ngalokuchubekako kanye nasekukhiciteni ematheksthi. Indlelanchubo leyeme emitfonjeni yematheksthi ifundzisa umfundzi kutsi abe nekutetsemba, nekuba ngulofundza ajule, lobhalako, locwaningako nalotisungulela ematheksthi. 14 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Ifaka ekhatsi kulalela, kufundza, kuhlatiya nekuhlahlela ematheksthi ngenjongo yekuvisisa indlela letikhicitwa ngayo nemiphumela yato. Ngalokuhlanganisa tinchubo ngalokujulile, bafundzi bafundza emakhono ekuhlola ematheksthi. Indlelanchubo yekusebentisa ematheksthi iphindze ifake ekhatsi kukhicita tinhlobo letehlukene tematheksthi kwentela tinhloso netetsamelilwati letitsite. Indlelanchubo yekufundza lulwimi lwekuchumana iphakamisa kutsi nakufundvwa lulwimi, umfundzi kumele etfulwe ngalokusobala elulwimini lolukhetsiwe abuye anikwe ematfuba lamanyenti ekutetayeta kusebentisa lolulwimi. Bafundzi bafundza kufundza ngekufundza imibhalo leminyenti nekufundza kubhala ngekubhala imibhalo leminyenti. Indlelanchubo leyinchubo isetjentiswa nangabe bafundzi bakhicita ngemlomo nematheksthi labhalwako. Bafundzi basebentisa tigaba letehlukene tekulalela, kukhuluma, nenchubo yekubhala. Kumele bacabange ngetetsamelilwati nenhloso ngesikhatsi salenchubo. Loku kutawubenta kutsi bakwati kusho lebakucabangako kanye nekuchumana ngendlela leyetayelekile. Sibonelo: Kufundziswa kwekubhala akukagcili emkhicitweni wekugcina kuphela kepha kubuye kugcile enhlosweni nenchubo yekubhala. Ngesikhatsi sekubhala bafundzi bafundziswa kutsi babenemibono, kute bacabange ngenhloso netetsamelilwati, kubhala luhlaka, kuhlela umbhalo wabo kabusha nekwetfula umkhicito lobhaliwe lokhuluma ngemicabango yabo. Indlelanchubo yekufundzisa imibhalo/ematheksthi Sizatfu lesimcoka sekufundzisa imibhalo/ematheksthi kunika ematfuba ekusebentisa emakhono elulwimi lafundziwe Kufundzisa imibhalo/ematheksthi akukase kwaba lula, kepha kuyenteka ngaphandle kwekuphawula lokungentiwa bafundzi lokumacondzana nabo, lokufaka kucabanga, nekuhumusha lokuliciniso bangakafundzi kutsi bangawavisisa njani ematheksthi ngekwabo, angete bafundza lokunyenti. Tindlela tekufundzisa ngemibhalo kungakafa ekhatsi lokunye nobe konkhe kwaloku lokulandzelako: • Yenta ematfuba ekufundza ematheksthi lamanyenti eklasini ngephandle kwekuyekela wente lomunye umsebenti. Kubalulekile kutsi bafundzi babe nemcondvo losebaleni wekutsi kwentekani esigabeni lesisekucaleni setheksthi. kundza lamanyenti kakhulu eklasini, ucinisekise kutsi bafundzi baphindze bafundze netikhondlo • Imisebenti yekubhala lebita kuvisisa kwesisekelo setheksthi lefundziwe kungaba lusito lolukhulu ekukhuliseni emazinga emakhono elulwimi nekuphakamisa emakhono emazinga latfoliwe. Tingcoco taseklasini tingaba lusito yingce nje uma wonkhe umuntfu ahlanganyela futsi kuholela emsebentini lobhalwako. • Kwekugcina, umsebenti lonetheksthi kufanele wentiwe njenge unithi, ngentfo lephelele Lokulandzelako sifinyeto setinhlobo tematheksthi letibalulekile eSigabeni Lesisemkhatsini netakhi telulwimi letitfolwa kuletinhlobo tematheksthi. Lolwati lutawusita ekuhleleni imisebenti ematheksthini lehlukene kute bafundzi bakwati kusebenta ngaletakhi telululwimi. Khetsa takhi telulwimi letimbalwa lotawugcila kuto sonkhe sikhatsi uma ufundzisa letinhlobo tematheksthi SISEYENE 15
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 2. 2 Kwabiwa kwesikhatsi Sikhatsi lesiphakanyisiwe sekufundzisa Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta Esigabeni Lesisemkhatsini siba ngema- awa la-1. 5 ngeMAVIKI. Konkhe lokucuketfwe lulwimi kuhlelelwe umjikeleto wemaviki lamabili (3 ema-awa) kuphakanyiswe kwabiwa kwesikhatsi lokulandzelako kwemakhono elulwimi lahlukene. Kwabiwa kwesikhatsi Kwabiwa kwesikhatsi Emakhono emavikini lamabili % ngeMAVIKI (Ema-awa) (Emaminithi) *Kulalela nekukhuluma 75 40 (Temlomo) *Kufundza nekwehlwaya 55 30 *Kubhala nekwetfula 35 20 1. 5 Takhi Netimiso Telulwimi (loku kubuye kuhlanganisiwe 15 10 nemakhono la-4) Samba 180 (3 ema-awa) 100 2. 3 Tinsita Tekufundza nekufundzisa • Umfundzi ngamunye kumele abe naloku: a) Libhukutifundvo lelimiselwe lelulwimi b) Incwadzi yekufundza/tincwadzi tekufundza leticuketse lemibhalo lelandzelako/tinhlobo tematheksthi • Tindzaba • Inkondlo • Ematheksthi elwati • Ematheksthi etenhlalo c) Sichazamagama nobe luhlu lwemagama d) Kufundza tinhlobo letehlukene temibhalo kute kunakwe emazinga ekufundza lehlukene sib. likhetselo letincwadzi tekufundza letenele temazinga onkhe laseklasini nasesikolweni. e) Ematheksthi ekufundza ngekuhlanganyela ebangeni 4. Loku kungaba tincwadzi nobe ematheksthi lakhulisiwe nobe emabhukutifundvo lamisiwe nobe tincwadzi tekufundzi • Thishela kumele abe naloku: (a) Umculu weSitatimende seKharikhulamu neNchubomgomo yeKuhlola. (b) Inchubomgomo yelulwimi kuTemfundvo (LiEP) (c) Libhukutifundvo lelimiselwe Lulwimi Lwesibili lwekwengeta lelisetjentiswa bafundzi; emabhukutifundvo latawusetjentiswa njengetinsita ngetulu kwaleto letimisiwe. 16 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 (d) Incwadzi yekufundza lecuketse tinhlobo tematheksthi letiphakanyisiwe/imibhalo. (e) Tichazamagama kanye neticukatsilwati (sichazamagama selulwimi lunye, setilwimi timbili, nesetilwimi letinyenti; itheserasi; i-ensayiklophidiya, icwadzi yeluhlelo lenotsile, njll). (f) Ifayela Yetinsita Yathishela/Libhuku: loku kungaba ifayela lenetinsita letigcogcwe nguthishela nobe incwadzi yathishela letsengiwe. (g) Lokutfolakalako lokutinsita tekufundza eklasini, esikolweni nobe/emtatjeni wetincwadzi wemphakatsi kute uhole kufundza kwebafundzi. (h) Tinsita tetibonwa /tetimviwa. SISEYENE 17
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 SIGABA 3: SIGABA 3: LOKUCUKETFWE NELUHLELO LWEKUFUNDZISA EMAKHONO ELULWIMI LWEsibili LWEKWENGETA ESIGABENI LESISEMKHATSINI 3. 1 SIBUTSETELO SEMAKHONO, LOKUCUKETFWE NETINDLELANCHUBO Loku lokulandzelako kusibutsetelo salokucuketfwe, emakhono kanye netindlelanchubo letitfolakala eluhlelweni lwekufundzisa. Emakhono Emabanga 4-6 Lokucuketfwe Tindlelanchubo nemakhonywana Kulalela • Sivisiso lesilalelwako • Inchubo yekulalela nekukhuluma • Kulalelela kutfola lwati • Kulungiselela kulalela • Imphimiso • Ngesikhatsi sekulalela • Kulalelela kutijabulisa • Sivisiso lesilalelwako • Timo letehlukene tekuchumana ngetemlomo -- kuveta imicondvo lemcoka ngekuphindze ucoce -- Inkhulumiswano -- kuchaza -- Tinkhombandlela/ ticondziso/tinchubo -- kulalela loktsite ubuye uphendvule imibuto -- Kucoca indzaba -- ngemuva kwekufundza -- Kulingisa Inchubo yekukhuluma -- Kucocisana ngemacembu • Tinkhulumiswano letilula -- Tinkondlo letimfisha nemilolotelo • Kunikana ematfuba nakukhulunyiswana -- Imidlalo yelulwimi • Kukhutsata kusetjentiswa kwelulwimi lwekwengeta -- kulandzisa ngawe/ ngemaciniso • Ubuta abuye aphendvule imibuto Tigameko tekulandzisa • Setfulo lesingakahleleki setigameko letetayelekile • Sakhiwo lesifanele, silulumagama, lulwimi netakhi 18 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Kufundza Tinhlobo tematheksthi lamisiwe: Inchubo yeKufundza / kwehlwaya: nekwehlwaya • Tindzaba sib. Tesimanje letitishaya samaciniso, Sebentisa tindlelanchubo tekulungiselela kufundza, tindzaba temdzabu, tindzaba takadzeni tekufundza netangemuva kwekufundza: (tinganeko, tinsimu, tinsumansumane • Kuvisisa itheksthi tinganekwane) tindzaba letijabulisako, tindzaba imibhalo tihumusho • Kufundzisisa itheksthi (sifundvo se sivisiso) • Inkondlo/ingoma • Kukhomba kufundza ngekutimela (kufundzela kutitfokotisa nekutfola lwati nekufundza) • Ematheksthi elwati sib. tindlelanchubo, kulandzisa lokuliciniso, imibiko yelwati Ngenisa bafundzi kuloku: • Ematheksthi etekuhlalisana sib. timemo, Sebentisa loku: emakhadi ekuvuselana, tincwadzi • Timphawu tetheksthi – tihloko, imifanekiso, • Ematheksthi etekuchumana sib. tikhangisi, tihlokwana, kufaka tinombolo, imibhalotihumusho, imibiko, emaphamfulethi tihloko letihamba embili, kuhleleka tihloko letiphuma phambili, sakhiwo. • Ematheksthi latibonwa: : Kukhangisa (emaphosta, emaphamfulethi, tikhangisi), • Takhiwo tetheksthi – tinhla, kulandzelana, inchazelo, tindlelanchubo, emaphuzu lamcoka • emakhathuni, siceshana semahlaya, imidvwebo / emagrafu / emathebuli / emashadi/ imifanekiso • Tincenye tencwadzi – likhasi lesihloko, lokucuketfwe, tehluko, luhla lwemagama • tindzima tesivisiso lasetjentisiwe, njll. • itheksthi yekufundza uphimise lelungiselelwe. • Indlelanchubo yekufundza nekwehlwaya • Ematheksthi elwati. -- Kuphindze ufundze -- Kucacisa -- Kwenta siphetfo/ngembono wakho • Kukwati kufundza tibonwa – (lokudvwetjiwe netibonwa letehlukene letetayelekile sib. Tikhangisi, tatiso, emaphosta, imidlalo hlaya, emakhathuni, imifanekiso, titfombe): Inkondlo/ingoma • Inshokutsi lesobala • umlayeto • temisindvo sib., imvumelwano, sigci, tiphumuti/ timphawu tekubhala, imphindza, Indzaba • sakhiwo • Balingisi • Lingemuva kanye nesimonhlalo • Sakhiwo sematheksthi • nekuhleleka • Timphawu letibalulekile tetheksthi Ematheksthi elwati newetenhlalo • Tetsamelilwati nenhloso • Umcondvo lomcoka nemicondvo lesekelako/ imininingwane letsite • Kwakheka nekuhleleka kwetheksthi • Balingisi • simonhlalo • balingisi Ematheksthi elwati netenhlalo • tetsamelilwati nenhloso • Kufundza lokulungiselwe nalokungakalungiselwa (Kufundza ngekuphimisa) • Kusetjentiswa kweliphimbo, kuvakala kwelivi, sivinini, kuhlangana kwemehlo, kuma kwemtimba nekukhomba ngemtimba • Kuphimisa emagama ngendlela lefanele SISEYENE 19
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Kubhala • Kubhala emagama sib. Tinhla Inchubo yekubhala nekwetfula • Kubhala imisho • kuhlela kubhala/ Kulingiselela kubhala • Kubhala tindzima • Kwenta luhlaka Tinhlobo tematheksthi • Kubuketa Umbhalo wekuticambela • Kulingisa umbhalo kabusha • Lokuchazako sib. kuchazwa kwebantfu, tindzawo, • Kulungisa emaphutsa ne tilwane, titjalo, tintfo, njll • Kwetfula • Lolandzisako sib. tindzaba, kulandzisa Kulungiselela kubhala/ luhlaka lwembhalo ngetigameko takho • Naka tetsamelilwati nenhloso • Tindzaba tetitfombe • Naka luhlobo lwembalo • Tinkhulumomphendvulwano letilula. • Yenta luhlaka lolusalulwembu usebentisa Imibhalombiko lebhalwako (tenhlalo, libalavegcondvo/ luhla temtsetfo nematheksthi elwati) • Hlela imibono • Imilayeto, emakhadi ekuvusela, timemo • Kwenta luhlaka • Emaphosta, tatiso, tikhangisi • Kukhetsa emagama • Tinkhulumo letibhaliwe letimfisha • Kuhlela imisho umusho • Ematheksthi etindlelanchubo nalalandzisako • Imicondvo lemcoka nalesekelako sib. emaresiphi, ticondziso, netifumdvo kulinga kwenta lokutsite. • Timphawu letitsite tetheksthi ledzingekako (sib. inkhulumongco yekucocisana) • Kuchaza ngekulandzisa ngetigameko sib. imibiko yetinchubo, imibiko yaletinyetigameko • Fundzisisa umbhalo wakho ngekuwuhlatiya letingemaciniso letiboniwe, ematheksthi emagrafu • Tfola imphendvulo kubontsanga nakuthishela • Ematheksthi elwati sib. ematheksthi aletinye Kubuketa, kuhlela kabusha umbhalo, kulungisa tifundvo, ematheksthi lafundzisako, kwehlwaya emaphutsa nekwetfula emabhuku/tindzaba • Kubuketa: kwenta ncono lokucuketfwe nekuhlela • Ematheksthi ekufundza tibonwa sib. emathebuli, imicondvo emashadi, imidvwebo, emagrafu • Kulungisa kukhetfwa kwemagama, kwakheka kwemusho nekwendzima • Kuhlela kabusha umbhalo: kulungisa emaphutsa eluhlelweni lwelulwimi, lupelo netimphawu tekubhala • Kwetfula umbhalo wekugcina lomuhle nalobonakala kahle Takhi netimiso Kusebenta ngemagama (kutfutfukisa silulumagama): kusebentisa sichazamagama, lupelomagama telulwimi inshokutsi, tinhlavu, imisindvo, bomcondvofana, bomcondvophika, bomabitwa fanana, ticalo, ticu. Kusebenta ngemisho Titfo tenkhulumo, sib. Emabito, sandvulela libito, tabito, tiphawulo, tandziso, bondzaweni, tihlanganisi Sakhiwo semusho: imisho lecondzile nemisho lemagalagala. Indlela lephocako, lemibuto, letitatimende Tikhatsi tetento Kuhleleka kwemagama Indlela lephikisako Inkhulumongco nenkhulumombiko Timiso telulwimi Kufundzisa imitsetfo yelulwimi lelula Timphawu tekubhala Lupelomagama Imisindvo. Sakhiwo Selulwimi netimiso Letakhi telulwimi letilandzelako titawufundziwa kusimongcondvo seKufundza neKubhala. tibuye tibe yincenye yetinhlelo lwelulwimi. Letakhi kufanele tifundziswe ngekutfutfukiswa kuwo onkhe emabanga Lokucuketfwe lokumele kwentIwe kuseluhlwini ngentasi. CAPHELA: takhiwo letinguloko letingiko kumele titsatselwe enhloko. Ngaleso sizatfu, timphawu letitfolakala elulwimini lolutsite ngito kuphela lekufanele tinakwe kuletheksthi lengentasi. 20 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Emabito Babuketa emabito kusukela Esigabeni Sabokhewane Babuketa emabitomvama: emabito etintfo longatibala sib. libhuku – emabhuku nemabito etintfo longeke watibala sib. emanti, umoya, imphuphu, shukela Utfutfukisa kuvisisa kwemabito etintfo letingabaleki sib. Umoya, Isanti Babuketa timo tebuniyo emabitweni sib. umntfwan’amake, kudla kwami Usebentisa emagama mbamba ngalokungiko sib. ngabofeleba-Busile, Nokutfula, Nomusa Usebentisa bulili balamanye emabito sib. Umfana-intfombatane, inkunzi-inkhomati Usebentisa emabito etintfo letingaphatseki Usebentisa emagama etintfo letingabonakali sib. umoya Emagama Usebentisa emagama landvulela libito kukhomba loko lokwentiwa libito: landvulela libito Usebentisa tandvulela libito kukhomba linani sib. munye, babili, ne wekucala, labanyenti, lambalwa. Tabito Ubuketa tabito telucobo sib. Mine, Yena, bona, Kona Ubuketa kusetjentiswa kwesabito sekukhomba sib loku, Usebentisa tabito tebuniyo sib. mine, bona, kwabo Tiphawulo Ubuketa kusetjentiswa kwesiphawulo silandzelwa libito kwelibito sib. Lenkhulu inja iyalumana Usebentisa siphawulo emva kwelibito sib. Inja lenkhulu iyagijima Usebentisa tinhlobo letehlukene tesiphawulo kufake ekhatsi letihambelana nebukhulu ngebudzala sib. Lomdzala, lomncane, lizinga lekushisa sib. kumakhata, kufutfumala Intfo lokwakhiwe ngayo sib. ngavolo Tandziso Tandziso tesimo sib. elangeni, emoyeni, kahle, ekufeni, ekuguleni, njll. Tandziso tesikhatsi sib. emini, ntsambama, itolo, kutsanti, njll. Tandziso tendzawo sib. endlini, edolobheni, ekhaya, esikolweni, njll Bondzaweni Sib. etulu, phasi, edvute, ngaphasi, ngetulu, emkhatsini, ngemuva, njll. Tikhatsi tesento Utfutfukisa kusetjentiswa kwesivumelwano senhloko sib. Umfana udlala ibhola Usebentisa simo semandla sesento sib. mani, hamba Usebentisa sivumelwano sekuphika sib. angimati kutsi uyephi, Simphiwe akafuni kudlala. Utfutfukisa tikhatsi tesento letisetjentiswe Esigabeni Sabokhewane kufaka ekhatsi sikhatsi lesilula lesengcile, sikhatsi lesilula sanyalo, sikhatsi sanyalo lesichubekako nesikhatsi lesitako. Usebentisa tikhatsi tesento etinhlotjeni tematheksthi lafundvwako ngalokungiko, kufaka: Sikhatsi lesitako lesilula kuchaza tento temalanga onkhe sib. Ngigeza ematinyo malanga onkhe kanye netitatimende letivamile sib. ’Lilanga lishona enshonalanga’ Usebentisa tikhatsi tesento etinhlotjeni tematheksthi lafundvwako ngalokungiko, kufaka: Sikhatsi lesengcile lesiphelele sib. Ngihlale eMasipoti impilo yami yonkhe. Usebentisa tikhatsi tesento etinhlontjeni tematheksthi lafundvwako ngalokungiko, kufaka: Usebentisa sikhatsi lesengcile lesichubekako emnyakatweni lobewuchubeka nakwenteka umnyakato wesibili sib. Belina litulu ngalesikhatsi sisuka ekhaya. Usebentisa tikhatsi tesento etinhlontjeni tematheksthi lafundvwako ngalokungiko, kufaka: Sikhatsi lesitako usebentisa sikhatsi sanyalo lesichubekako sib. Siya eMbuzini ngeliVIKI lelitako. Tindlela tesento Ubuketa kusetjentiswa kwetikhatsi tesento sib. Ngihlala ngitsenga emaswidi, Kucela (yemandla, imvumo’ngingaya ‘esitolo lencikile/leyamile, Ngingahamba nyalo ebusuku lephocako) Kusebentisa ‘nginga’ Kutawuba nesangcotfo namuhla, kukhomba lokutawenteka “Lingahle” line namuhla kukhomba lokungahle kwenteke. Emagama Usebentisa emagama lahlanganisako kukhomba kucabanga sib. ngoba lahlanganisako SISEYENE 21
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Sakhiwo semusho Wakha imisho lecondzile Wakha imisho lemagalagala Usebentisa indlela lephocako Usebentisa tindlela temibuto sib. ngubani, nini, kuphi, kungani Usebentisa tindlela letiphikako Usebentisa emagama esimo sib. Nangabe . . . ., ngaloko ke. Usebentisa inkhulumo mbiko sib. umfana utfunyelwe ekhaya. Usebentisa inkhulumo ngco sib. Bukile utsi”Ngiyabatsandza bodzadze wetfu’ Ucala kubona abuye asebentise inkhulumo mbiko. Timphawu Ubuketa timphawu letisetjentiswe Esigabeni Sabokhewane tekubhala Sib. bofeleba, bongci, likhefana, timphawu tekubuta/sibuti. Usebentisa bofeleba emagameni ebantfu, kubita bantfu ngekwetikhundla tabo kanye netifinyeto temagama ebantfu. Usebentisa tiphumuti kuhlukanisa emabito eluhlwini sib. Emantfombatane, bafana, emadvodza, emakholwa, njll. Usebentisa luphawu lwekubabata. Sib. Hawu! Ngendlu yami lengaka. Usebentisa cwishi kukhomba kweca emagama sib. Umfulakat’uMgwenya ushile. Usebentisa timphawu tabokhulumile enkhulumeni ngco. Sib. Thandiwe utsi”Kube make bekakhona ngabe ngiphumelele” Usebentisa ikholoni kukhomba inkhulumo ngco usebentisa siceshana sembhalo emdlalweni nobe enkhulumweni mphendvulwano; usebentisa ikholoni kwenta lulha lwetintfo. Kutfutfukisa Ucala kuvisisa nekusebentisa loku: silulumagama Emagama latfolakala elucocweni lunye sib. ’inja’’nelikati’ kutfolakala elucocweni ‘lwetilwane’ Bomcondvofana(Emagama lanenshokutsi lefanako sib. emanti/emampokoya, ija /inkatsetaleni) Bomcondvophika (Emagama lanenshokutsi lephikisanako sib. emakhata/kushisa) Emagama labiteka ngalokufanako/ngalokucishe kufane (Emagama labiteka ngalokufanako/ ngalokucishe kufane kepha anenshokutsi lengafani sib. inyanga/inyanga, litsanga/litsanga, umsiti/ umsiti) Ubona indlela emagama lakheke ngayo Emagama lacubile sib. indizamshini Kujobelela ticaloticu netijobelelo egameni lelisisekelo sib. um-fana, si-tul-dlwana Kufinyeta emagama sib. ithelevishini/TV Tinciphiso – Letisekucaleni kwalelo nalelo gama sib. NCS, ANC, ema-akhronimi, sib. SADTU, Tifinyeto sib. Mnu. mpu. labitwa ngekusebeentisa incenye yeligama –idlu yekugezela-sigezelo, ifoni-ithelefoni Ucala kusebentisa tisho/taga/imisho letingagucuki Libintana lesento sib. Ngena phakatsi, yehlukanisela laba Kuhlela ngekulandzelanisa sib. ’Lusuku loluhle lwekutalwa’ hhayi ‘Khismusi wekutalwa “, inhlanti’ nemazambane’ Tisho sib. bamba indlela Lupelo nemitsetfo Wakhela elwatini lwemisindvo lalutfole Esigabeni Sabokhewane sekupela emagama sib. wakha ligama yelupelo lelinebudlelwane nobe lelibukeka lifana sib. butsa, sutsa, vutsa -busa, vusa, lusa Wakhela elwatini lwemagama lekawabona njalo nemagama lasetjentiswa kanyenti kusukela Esigabeni Sabokhewane. Upela emagama letayelekile ngalokufanele, usebentisa sichazamagama latakhele sona, kufake ekhatse emagama ladidanako sib. butsi/umutsi Usebentisa sichazimagama kuhlola lupelo nenshokutsi yemagama Uphindze afundze lapho atibhalele khona abuye ente tilungiso telupelo ngalokufanele. Usebentisa lwati lwekuhlela ngekulandzelana kwetinhlavu te-alfabhethi netinhlavu tekucala teligama lelitfolakala kusichazamagama. Wakha emagama lamasha ngekugucula luhlavu lunye/ umsindvo walelinye ligama sib. Umfula, umfuka Kuhlahlela emagama lamadze abe tincenye letincane sib. um-fu-la, i-ngo-ma, i-ndlu-la-mi-tsi 22 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 3.2 Kusatjalaliswa kwematheksthi kusukela eBangeni 4 kuye 6 Kukhetfwe ematheksthi lehlukene esikhatsi ngasinye salamaviki lamabili. Ematheksthi labalulekile abhalwe ngentasi Bafundzi batatibandzakanya nematheksthi latsite nobe onkhe emavikini lamabili, lokusho kutsi, batawulalela lokutsite nobe betfule ngemlomo nobe bafundze nobe babhale. 3.2.1 Lithebuli lekusatjalaliswa kwematheksthi Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6 Emaviki Ithemu 1 1 na 2 Indzaba Indzaba Indzaba 3 na 4 Ematheksthi elwati, sib. kulandzisa Ematheksthi elwati latibonwa, sib Ematheksthi elwati: lechazako/ ngemaciniso, libalave emabalave/imidvwebo/ titfombe/ ematheksthi ekuchumana, sib. emagrafu; tingcoco; kulandzisa tikhangisi 5 na 6 Tindzaba kanye nekuchaza bantfu Indzaba, kulingisa, kuchaza bantfu; Indzaba nobe balingisi simemo, umlayeto 7 na 8 Ematheksthi elwati: ticondziso, Ematheksthi elwati: ticondziso; Ematheksthi elwati lanetibonwa, tinhla umdlalo welulwimi sib. emathebuli/ emabalave/ titfombe/emagrafu; inchubo; ticondziso; tinchazelo, . 9 na 10 Ingoma, inkodlo Inkondlo, ingoma Indzaba nemlayeto, inkhulumiswano Emaviki Ithemu 2 11 na 12 Indzaba Indzaba Indzaba, umdlalo welulwimi 13 na 14 Ematheksthi elwati lanetibonwa, Ematheksthi elwati lanetibonwa Ematheksthi elwati, sib. kuchaza sib, titfombe/ emaphosta; sib. emabalave/titfombe/ kuchaza intfo/silwane/ sitjalo/indzawo; tinkhombandlela, kuchaza intfo, tintfo/titjalo/tilwane/tindzawo; ematheksthi etibonwa, sib. titfombe/ emabalave/imidvwebo/ njll 15 na 16 Kulandzisa ngawe Kulandzisa ngawe Indzaba; kulandzisa ngawe; ; kulingisa 17 na 18 Tinchubo, ticondziso, ematheksthi Ematheksthi elwati sib. ticondziso; Kufundza ematheksthi elwati elwati lanetibonwa, sib. titfombe/ Kulandzisa ngemaphuzu lanetibonwa, sib. Luhlelo lwetikhatsi emabalave/imifanekiso netinhlelo tamabonakudze / emabalave/ titfombe; tinchazelo; umdlalo welulwimi 19 na 20 LUHLOLO LWETHEMU Emaviki Ithemu 3 21 na 22 Indzaba, kuchaza umuntfu/ Indzaba, kuchaza bantfu Indzaba ; kuchaza ngemlomo silwane/umlingisi; ikhulumo ngemlomo tindzawo, kulandzisa tindzawo/ tilwane/titjalo/ tintfo mphendvulwano ngawe 23 na 24 Ematheksthi elwati, sib. kulandzisa Ematheksthi elwati lanetibonwa: Ematheksthi elwati lanetibonwa, ngemaciniso ematheksthi etimviwa emabalave/titfombe sib. emabalave/titfombe/; bukelwa sib. emaphosta/ satiso/ tinkhulumiswano tinkhulumiswano 25 na 26 Indzaba, inkondlo Indzaba, inkondlo Indzaba, inkondlo 27 na 28 Ematheksthi elwati lanetibonwa, Ematheksthi elwati: Ematheksthi elwati sib. umdlalo sib. titfombe; kuchaza inchubo tinkhulumiswano; umdlalo welulwimi; libalavengcondvo, yetindzawo/titjalo/ tilwane/tintfo welulwimi, kuchaza inchubo kuchaza inchubo yetindzawo/titjalo/ yetindzawo/titjalo/ tilwane/tintfo tilwane/tintfo/ 29 na 30 Kulingisa; Inkhulumiswano; inkhulumo Inkhulumiswano; inkhulumo inkhulumomphendvulwano; mphendvulwano. mphendvulwano SISEYENE 23
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Emaviki Ithemu4 31na 32 Inkhulumiswano; , umdlalo Indzaba, umdlalo welulwimi, indzaba; Inkhulumiswano; welulwimi; indzaba kulandza ngawe inkhulumo-mphendvulwano 33 na 34 Ematheksthi elwati lanetibonwa, Ematheksthi elwati: itheksthi Ematheksthi elwati; umdlalo sib. /titfombe; latibonwa, sib. yemaciniso; emaphosta welulwimi; tinchazelo; emaphosta /tatiso/ imilayeto 35 na 36 Indzaba, umdlalo welulwimi, Indzaba, inkondlo, kulandzisa Indzaba, inkondlo, ngaye 37 na 38 Tinkhulumiswano; kucoca, Ematheksthi elwati, Ematheksthi elwati, nemaphosta letimfisha/timemetelo; itheksthi Inkhulumiswano; sib. iphosta, ematheksthi latibonwa yelwati; ematheksthi etibonwa, sib. ematheksthi latibonwa, sib. lishadi iphosta/satiso 39na 40 LUHLOLO LWETHEMU 3.2.2 Sifinyeto setinhlobo tematheksthi latfolakala esigabeni lesisemkhatsini Lamathebuli lalandzelako achaza tinhlobo letehlukene tematheksthi lokumele bafundzi bafundziswe wona, kubhala emaBangeni 4-6; lamanye ematheksthi nawo angafakwa lapho kufanele khona. Lamanye alamatheksthi awakafakwa ethebulini leluhlelo lwekufundzisa. Loku akusho kwekutsi angeke taba yincenye yeluhlelo lwekufundzisa nekufundza njengobe kubaluleke ngalokulinganako. Luhlobo lwetheksthi Takhi telulwimi letitfolakala etheksthini ngayinye Itheksthi lechazako/ Lulwimi loluchazako, sib. tiphawulo, tandziso indzaba Tikhatsi tesento, sib. sikhatsi lesengcile Tandziso tesikhatsi Emagama lasitjela kutsi, kuphi, nini, njani, njll. Inkhulumongco nenkhulumombiko Emabito netabito Kulandzisa ngemaciniso Imisho lenetandziso Emabito netabito Bondzaweni Tikhatsi tesento, sib. sikhatsi lesengcile tento Indzaba nemidlalo Tento Tandziso kute kuchazwe tento Tiphawulo kuchaza balingisi nesimonhlalo Imisho lemagalagala Tihlanganisi Inkhulumongco nenkhulumombiko Tikhatsi tesento letahluka hlukene ikakhulukati sikhatsi lesengcile Timphawu tekubhala tinkondlo Tinongo tenkhulumo, sib. kumuntfutisa, sifaniso, sifanisongco Emabito Tandziso Bondzaweni Imisho lecondzile 24 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Inchubo/ticondziso/ Sento lesiphocako tinkhombandlela Tandziso Emagama latihlanganisi, Bondzaweni Emagama lasitjela kutsi, kuphi, nini, njani, njll. tinkhulumiswano Tento Bondzaweni Tabito Sakhiwo semusho Tikhatsi tesento inchazelo Tikhatsi tesento Emabito Tiphawulo Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6 LWATI • Lelandzisako nalechazako, • Kulandzisa ngemaciniso/ • Tinchazelo letifana nemabhuku sib. tindzaba, kuchaza lokutsite lelandzisako/lechazako, sib. tindzaba ekutfola lwati, tichazamagama, lokunemaciniso letisakatwako, kuchaza intfo letsite tinchazelo, ematheksthi latfolakala lokugcile emacinisweni kuletinye tifundvo • Ematheksthi elwati jikelele. • Ematheksthi elwati jikelele • Kulandzisa lokungemaciniso lokufana • Ematheksthi ekuchumana lafana nemibiko yetindzaba (letihamba netimemetelo temsakato • Ematheksthi elwati embili, kuchaza letihamba embili, • Ticondziso letifana neticondziso • Ematheksthi ekuchumana lafana umtimba, kuphawula), kulandzisa tekwenta lokutsite. netimemetelo temsakato kwafakazi lobone lokutsite. • ematheksthi latibonwa: emabalave, • Ticondziso letifana neticondziso • Ematheksthi elwati imifanekiso, titfombe tekwenta lokutsite, imitsetfo • Ematheksthi ekuchumana: yemidlalo, tinkhombandlela tikhangisi, emaphosta, ema-athikili • Ematheksthi latibonwa: imifanekiso, emaphephabhuku titfombe • Ticondziso letifana neticondziso tekwenta lokutsite, imitsetfo yemidlalo, tinkhombandlela • Ematheksthi latibonwa: emabalave imifanekiso, titfombe LETISUSELWA ENHLOKO • tindzaba letingewona emaciniso • Tindzaba letingewona emaciniso • Tindzaba letingewona emaciniso letitishaya samaciniso, letitishaya samaciniso, letitishaya samaciniso, tinsumansumane, tinganeko, tinsumansumane, tinganeko, tinsumansumane, tinganeko, ematekelo, lokwenteke mbamba. ematekelo, lokwenteke mbamba, ematekelo, lokwenteke mbamba, tinganekwane temlandvo. tinganekwane temlandvo. • Kulandzisa ngawe ngemlomo (tigameko tihleleke) kubhala idayari • Kulandzisa ngawe ngemlomo (uhlela • Kulandzisa ngawe ngemlomo (uhlela inkhundla, tigameko) kubhala idayari inkhundla, tigameko) kubhala idayari, • Inkondlo, umdlalo, kulingisa umlandvo wemphilo • Inkondlo, umdlalo, kulingisa • Inkondlo, umdlalo, kulingisa Tekuhlalisana/temtsetfo • Tinkhulumiswano sib. kucela • Tinkhulumiswano sib. kucela lwati • Tinkhulumiswano sib. kucela lwati lwati lolutsite/lusito, kunika lwati lolutsite/lusito, kuchaza, kunika lwati lolutsite/lusito, kuchaza, kunika lwati ngemndeni ngemndeni ngemndeni • Ematheksthi ekuhlalisana lamafisha: • Ematheksthi ekuhlalisana lamafisha: • Ematheksthi ekuhlalisana/emtsetfo emakhadi ekuvuselana, tatiso, emakhadi ekuvuselana, tatiso, lamafisha: tatiso, imilayeto imilayeto imilayeto SISEYENE 25
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 3.2.3 Budze bematheksthi eLulwimi Lwesibili Lekwengeta (lokumele entiwe bafundzi) Ematheksthi Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6 Indzima 30–40 emagama 20-30 emagama 30-40 emagama • Emagama • Imisho 3-4 Imisho 4-6 Imisho 6-8 Imisho Ematheksthi etemlomo ekuticambela, sib. landzisa 3-emaminithi 3-emaminithi 3-4 emaminithi phindza ucoce nobe ucoce tindzaba Kubhala kwekuticambela nematheksthi elwati, 20-emagama 30-emagama 40-emagama-2 tindzima sib. kulandzisa, imibiko 1 -indzima 1 indzima yetindzaba. Ematheksthi lamafisha • Imilayeto, tatiso 10-20 emagama 20-30 emagama 30-40 emagama • tinchazelo 3.2.4 Budze bematheksthi eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta (lokumele entiwe bafundzi) Imisebenti Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6 Ematheksthi esivisiso lesilalelwako lamadze sib. 100–150/ kuye emaminithini 150–200/ kuye emaminithini 200–250/ kuye emaminithini indzaba, ema-inthavyu, lasi-5 lasi-5 lasi-5 imidlalo, imibiko yetindzaba Ematheksthi esivisiso lesilalelwako lamafisha sib. 50-60 emagama/ 1-2 60-70 emagama /1-2 70-80 emagama /1-2 timemetelo, ematheksthi emaminithi emaminithi emaminithi elwati, tinkhombandlela Sifundvo sekuvisisa/ ematheksthi lajulile 100-150 emagama 150-200 emagama 200-250 emagama lafundvwako 3.2.5 Silulumagama lokumele sitfolwe ngeLulwimi Lwesibili Lwekwengeta. Ithemu 1 2 3 4 Silulumagama Libanga 4 20-30 30-40 40-50 50-60 emagama lakhulunywako Libanga 5 60-710 70-80 80-90 90-100 lavamile Grade 6 100-110 110-120 120-130 130-150 Slulumagama 30-50 30-40 30-50 30-50 sekufundza Libanga 4 (10-20) (10-20) (10-20) (10-20) (emagama lamasha) Libanga 5 50-80 50-80 50-80 50-80 Libanga 6 80-100 80-100 80-100 80-100 26 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 3.3 Luhlelo lwekufundzisa Luhlelo lwekufundzisa lukhomba linanincane lalokucuketfwe lokumele kwentiwe emavikini lamabili ngethemu. Kulandzelanisa lokucuketfwe lokuseluhlwini akukaphakanyiswa nesikhatsi lesiniketiwe sisilinganiso lesikhombisa budze besikhatsi sekufundzisa lokucuketfwe. Bothishela kumele bente Luhlelo Lwesifundvo basebentise luhlelo lwekufundzisa, tincwadzi tifundvo tabo naletinye tinsita kute bafundzise lokucuketfwe basebentisa kuhleleka nesivinini lesifanele. Lokucuketfwe lokuniketwa emjikeletweni wemaviki lamabili tincwadzitifundvo/ imisebenti lehambisana nemakhono lamcoka kanye nemasu ladzinga kutfutfukiswa kubafundzi. 3.3.1 Indlela ematheksthi lachumana ngayo emavikini ekufundzisa lamabili. Ematheksthi lahlukene asetjentiselwe kuba sisekelo sekufundzisa esikhatsini semjikeleto wemaviki lamabili ekufundzisa. Akhetselwe esisekelweni sekutsi achumana njani kute ente iyunithi, sibonelo bafundzi batawulalela indzaba babuye bafundze indzaba. Batawucelwa kutsi babhale inchazelo lemfisha ngendzawo nobe ngemuntfu yetemlomo (letawuchumana nendzaba) nobe bangacelwa kutsi babhale umlayeto wendzaba. Khetsa ingcikitsi yemjikeleto wemaviki lamabili lotakwenta thishela akwati kuchumanisa imisebenti ngemphumelelo. Sizatfu sekusebentisa tingcikitsi kutsi kube lula kuphindze kusetjentiswe kabusha silulumagama nesakhiwo selulwimi kusimongcondvo lesinenshokutsi lefanele. Kutetayeta, kuhlanganisa kufaka ekhatsi: Tinhlobo tetakhiwo, temisebenti, tematheksthi kanye netingcikitsi (buka Tingcikitsi letiphakanyisiwe- Luhla lokungabukwa kulo ngaphasi) 3.3.2 Indlela ematheksthi/imisebenti ilandzelaniswa ngayo emjikeletweni wemaviki lamabili Ematheksthi kumele angafundziswa ngeluhlelo lolutsite. Esikhatsini lesinyenti, kumele kube nemsebenti weKulalela neKukhuluma/ ematheksthi ekulungiselela imisebenti yekufundza nobe yekubhala. Bafundzi kumele banikwe tinhlobo tematheksthi kutemlomo nasekufundzeni ngembi kwekutsi babhale ngawo. Esikhatsini lesinyenti, itheksthi lelalelwako sib. indzaba lesezingeni lelisetulu kunaleyo lefundziwe. Loku kubangelwa kutsi lizinga labo lekufundza lisuke selitfutfukile kunemakhono ekufundza. 3.3.3 Tinhlobo tematheksthi lamisiwe nalaphakanyisiwe Kunetinhlobo tematheksthi letimisiwe lekumele tifundziswe emjikeletweni wemaviki lamabili. Lamatheksthi akhonjiswe eluhlelweni lwekufundzisa futsi kumele abe khona emabhukwinitifundvo lamisiwe. Etikhatsini letinyenti, akubi neluhlobo lwendzaba lolumisiwe. Kungakhetfwa etinhlotjeni tetindzaba letenteka kulamalanga, tindzaba letisuselwa engcondvweni (sib, tindzaba letijabulisako netemdzabu njengetinganekwane, tinganekotilwane letitfolakalako. Loku kungentiwa etinkondlweni nasemaculweni. Kuto tonkhe timo, kufundza lokwengetiwe kumele kuhambisane nesihloko kanye nengcikitsi lekhetsiwe yetheksthi lemisiwe emjikeletweni wemaviki lamabili. Loku kubaluleke kakhulu njengobe kuhlanganisa lwati nekuvisisa silulumagama lesihambisana nelwati loluchumene nesihloko. 3.3.4 Inombolo yematheksthi labalulekile esikhatsini sekufundzisa semaviki lamabili. Esikhatsini sencenye yekucala yemnyaka, kuvame kuba neluhlobo lunye lwetheksthi nobe umsebenti wemjikeleto wemaviki lamabili ekufundzisa. Ngalesinye sikhatsi kutawuba khona tinhlobo letimbili tematheksthi kanye nemisebenti lehambisanako kube kucashelwa kutsi bafundzi bayafundziswa ngato etikhatsini letinyenti ngesikhatsi semnyaka. SISEYENE 27
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 3.3.5 Indlela yekusebenta ngetakhi netimiso telulwimi Sigaba salokucuketfwe kweTakhi netimiso teLulwimi kususelwa etinhlotjeni tematheksthi lamisiwe ngaphasi kwetihloko teKulalela neKukhuluma, Kufundza kanye neKubhala nekutsi sitawunakwa ngalesikhatsi bafundzi banikwa ematheksthi nangalesikhatsi lesibekiwe sesikhatsi seKulalela neKukhuluma, Kufundza neKubhala, Sibonelo, nangabe indzaba yentiwe, bafundzi batawu sebentisa sikhatsi lesengcile futsi batawufundza ematheksthi basebentise sona lesikhatsi. Nanobe kunjalo, kubalulekile kutsi kwentiwe imisebenti lemayelana naleto takhi telulwimi letikusimongcondvo. Khetsa lokutsite kuTakhi netimiso Telulwimi kute unike bafundzi kutetayeta kulemisebenti. Yenta imisebenti lenesisindvo kubafundzi lemayelana netheksthi lebatakube bayifundza ngemjikeleto wemaviki lamabili. Imisebenti yaloluhlobo lenhlobo nhlobo kufanele yentiwe njengobe bafundzi batfutfuka basuka emabangeni 4 kuye ku-6. Khetsa ngekucikelela kutsi nguyiphi imitsetfo lekufanele ichazwe kubafundzi ubuye ukugcine kusilinganiso ncane. Bafundzi beLulwimi Lwesibili Lwekwengeta bafundza lulwimi ngekulenta nangekulusebentisa. Kutetayeta ngeTakhi neTimiso Telulwimi kutakwenta lamakhono acoliseke. Kufundzisa kufanele kuhlanganise onkhe lamakhono neTakhi Telulwimi njengobe kuhlobene. Konkhe loku kufanele kufundziswe kusimongcondvo. 3. 4 Lokucuketfwe neluhlelo Lwekufundzisa Siswati Lulwimi Lwesibili Lwekwengeta LIBANGA 4 LIBANGA 4 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) Nekwehlwaya telulwimi Emaviki 1-2 Kulalela Kufundza Kubhala ngendzaba Kusebenta neKukhuluma- Kufundza emagama ngemagama Ubhala emagama emakhono laphatselene ekukhuluma nenkhulumo lebhalwako lasisekelo • Wakhela elwatini lasisekelo elulwimini lwemisindvo • Uphendvula imibuto • Ubhala emagama lolukhetsiwe (sib. ekupelweni ngendzaba lephatselene kwemagama Kubingelelana) netheksthi sib. Kwakha • Uphendvula imibuto emagama lahlobene lelula. • Uveta imiva laphatselene nendlela lephatselene laphimiseka ngayo • Unika emagama netheksthi nekubukeka kwawo. ebalingisi • Ucoca labasendzabeni. • Wakhela elwatini ngesilulumagama lwemagama • Ukwati kuntjintjela lasitfole etheksthini lasetjentiswa kanyenti kulolunye lulwimi layifundzile ematheksthini Kutetayeta Kulalela • Upela emagama Kusebenta neKukhuluma lasihlanu etheksthini ngemagama layifundzile. • Ugcizelela kutetayeta • Uvisisa abuye imisindvo. asebentise emagama lakusimongcondvo. Silulumagama lesikusimongcondvo 28 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) Nekwehlwaya telulwimi Emaviki 3-4 Kulalela neKukhuluma Kufundza Kubhala Kusebenta emakhono ngemagama ekuchumana • Ufundza emagama Ungenisa indzaba elulwimini lasuselwa • Wakhela elwatini Ubhala emagama enkhulumeni lwemisindvo kute lolukhetsiwe. lasisekelo apele emagama (Sib. Kuchumana • Usebentisa sib. Wakha tinhlobo eklasini) silulumagama temagama lahlobene lesifanele laphatselene • Uphendvula imibuto nekuphinyiswa kwawo • Ucoca nobe kubukeka. ngesilulumagama • Wakhela elwatini lesisha. lwemagama • Ukwati kuntjintjela lasetjentiswa kanyenti kulolunye lulwimi etheksthini Silulumagama lesikusimongcondvo Emaviki 5-6 Kulalela indzaba Kufundza Kungenisa indzaba Kusebenta ngemagama Ukhetsa etindzabeni Fundza indzaba Ubhala ngendzaba letenteka esikhatsini lekhishwe • Uhlahlela emagama laphila kuso letingasiwo emabhukwinitifundvo • Ubhala emagama ngemalunga, sib. nobe emabintana emaciniso/ tindzaba nobe eFayeleni Ngo-ba, u-mu-sho ngendzaba letiphatselene yaThishela Yetinsita • Emagama lacala netemdzabu / • Kuhlanganisa • Ubhala emagama ngemisindvo kulandzisa ngaye/ akhe ekuveta imiva nekucondzanisa lekhetsiwe. luhambokutfungatsa/ ngendzaba. emagama tindzaba letiphatselene Kusebenta ngemisho lasendzabeni Ubhala emagama nemphilo ngekusekela. nenshokutsi yawo • Wakhela Ematheksthi latfolakala kusichazamagama ekusebentiseni emabhukwinitifundvo • Uveta imiva sakhe. sivumelwano ngendzaba nobe eFayeleni senhloko sib. Bafana yaThishela Yetinsita. layifundzile. • Usebentisa imidvwebo badlala ibhola nobe emagama • Uphendvula imibuto • Uphendvula imibuto lephatselene ngekusebentisa • Usebentisa takhiwo lelula emagama nobe letivamile tesento sib. netheksthi inchazelo kukhomba uhamba, wahamba, • Usho emagama Kutetayeta kufundza inshokutsi, njll. utawuhamba ebalingisi labasendzabeni • Ufundza aphimise abe angenisa umcondvo • Usebentisa emagama wekuphimisa kuveta imiva lokufanele lesendzabeni nangekutichaza. • Ukwati kuntjintjela kulolunye lulwimi SISEYENE 29
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) Nekwehlwaya telulwimi Emaviki 7-8 Ulalela lokutsite Kufundza itheksthi Ubhala indzaba Kusebenta abuye ente lokushiwo lenenchubo ngemagama Ubhala ticondziso ticondziso sib. Iresiphi/ lelandzelwako sib. ticondziso tekwenta Iresiphi/ticondziso letilula ngekusebentisa • Upela kahle luhlaka emagama letayelekile, lokutsite. tekwenta lokutsite. asebentisa Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe • Ufaka ticondziso, sichazamagama tinombolo embhalwenitifundvo embhalwenitifundvo sakhe nobe Efayeleni nobe efayeleni • Usebentisa • Usebentisa Yathishela Yetinsita Yathishela Yetinsita kulandzelanisa sichazamagama kute lokufanele (Uphindze • Uphendvula imibuto • Kulungiselela abuke lupelomagama ahlele ngendlela kufundza nekucoca: nenshokutsi yawo. • Ulalela abuye Kucombela lengiyo) aphendvula Kusebenta ngemisho ngalokufanele ngekubuka sihloko • Ubhala ticondziso netitfombe asebentisa luhlaka • Usebentisa indlela Unika ticondziso lephocako. • Uphendvula imibuto • Ulungisa letilula ngetheksthi lupelomagama • Uvisisa abuye • Usebentisa • Uchaza kulandzelana lolufanele asebentise kuphika imininingwane ngekusebentisa kwetento kweticondziso lefanele. sichazamagama • Ulandzela ticondziso • Usebentisa tikhatsi, Kutetayeta Kulalela Ubhala emagama sib. Wahamba, neKukhuluma kute Kutetayeta kufundza netinshokutsi tawo utawuhamba atfutfuke kusichazamagama • Ufundza aphimise abe sakhe • Ucala kusebentisa (khetsa kunye angenisa umcondvo bunye nebunyenti lokutawentiwa malanga wekuphimisa • Usebentisa imidvwebo ngalokufanele. onkhe) lokufanele nobe emagama kute Silulumagama nangekutichaza. kuvele inshokutsi, njll. • Uhaya umlolotelo, lesikusimongcondvo inkondlo nobe ingoma lelula. • Emagama lasuselwa ematheksthini • Ulandzela ticondziso ekufundza ngekwenta ngekuhlanganyela nobe ngekutimela. • Udlala umdlalo welulwimi. • Ugcizelela kutetayeta imisindvo. 30 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) Nekwehlwaya telulwimi Emaviki 9-10 Kulalela ingoma/ Kufundza inkondlo Kungenisa indzaba Kusebenta inkondlo lelula lelula ngemagama Bhala imisho le- Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe 2-3 ngeluhlaka • Upela emagama embhalwenitifundvo embhalwenitifundvo lwetinkondlo letayelekile nobe eFayeleni nobe eFayeleni letikhetsiwe ngalokungiko Yathishela Yetinsita Yathishela Yetinsita asebentisa • Ubhala emabintana sichazamagama • Ucoca ngemcondvo • Kulungiselela lalula sakhe. lomcoka kufundza: ucombela Kutetayeta kubhala asusela esihlokweni Kusebenta ngemisho • Ulandzisa ngalokwake nasetitfombeni . kwekutitfutfukisa kwenteka emphilweni • Usebentisa tibuti yakhe. • Usebentisa • Ubhala emagama emasu ekufundza lacala ngemsindvo • Usebentisa tibabato • Ukwati kuntjintjela sib. kucombela, lofanako sib. Situlo, Silulumagama kulolunye lulwimi. Sikhwama abuka titfombe lesikusimongcondvo • Utfola emagama ngekucikelela, Ubhala emagama lacala ngemsindvo asebentisa tinkhomba nenshokutsi yawo • Emagama lasuselwa tesimongcondvo. ematheksthini lofanako kusichazamagama lafundvwa sakhe • Uveta imiva levuswa • Uphendvula imibuto ngekuhlanganyela yitheksthi lemayelana netheksthi • Usebentisa imidvwebo nobe ngekutimela nobe imisho • Uhaya ingoma/imigca • Utfola sigci lesebentisa emagama lekhetsiwe nemvumelwano nobe inshokutsi kute Udlala umdlalo • Uhlahlela emagama kuvele inshokutsi, njll. welulwimi abe ngemalunga • Ulandzela ticondziso • Uveta imiva levuswe ngalokufanele yitheksthi • Usebentisa Kufundza silulumagama nekusombulula lesehlukene iphazili yemagama Kutetayeta Kulalela • Upela emagama neKukhuluma kute ngalokufanele atitfutfukise • Ukhomba kuvisisa (khetsa kunye inshokutsi yemagama lotakwenta malanga Kutetayeta kufundza onkhe) • Ufundza • Uhaya umlolotelo, ngekuphimisa inkondlo nobe ingoma lokufanele, sigci lelula, nekwetfula • Ulandzela ticondziso Kubuyeketa ngekwenta ematheksthi • Udlala umdlalo lafundvwe ngesikhatsi welulwimi lolula sekufundza ngekutimela / • Ugcizelela kutetayeta nangekufundza imisindvo ngababili • Uveta imiva lehambisana nalokufundvwe etheksthini. SISEYENE 31
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 11-12 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kungenisa indzaba Kusebenta ngemagama Ukhetsa tindzaba Itheksthi lesusela Ubhala umlayeto letingenamaciniso/ ebhukwinitifundvo nobe lomfisha • Wakhela elwatini tindzaba tesikhatsi eFayeleni Yathishela lwekupela emagama sanamuhla/ tindzaba Yetinsita • Ukhetsa lokucuketfwe sib. Wakha lokufanele temdzabu/ talokwenteka temagama lahlobene • Kulungiselela emphilweni/ tindzaba kufundza: kucombela • Ucondzisa itheksthi laphatselene nendlela letijabulisako/ emntfwini lotsite laphimiseka ngayo ngekubuka sihloko letiphatselene nobe ngendlela nalokwenteka netitfombe • Uphetsa ngeligama labukeka ngayo. lakhe. emphilweni. • Uphendvula imibuto • Wakhela elwatini ngendzaba Ubhala emagama Itheksthi lesuselwa lwemagama lasebenta nenshokutsi yawo ebhukwinitifundvo nobe • Utfola sakhiwo kanye kanyenti etheksthini eFayeleni Yathishela kusichazamagama nebalingisi Yetinsita sakhe • Usebentisa lwati Wenta umsebenti lwekuhlela ema- • Ucombela kutsi wekuvisisa etheksthini • Usebentisa alfabhethi eligama kutakwentekani imidvwebo nobe kute atfole emagama (lokhulunywako nobe ngalokutako imisho/emabintana kusichazamagama. lobhalwako) lesebentisa emagama • Uphendvula imibuto • Ucoca nobe inchazelo • Bunye nebunyenti lelula ngesilulumagama kukhomba inshokutsi, • Usebentisa takhiwo lesisha lesitfolakala njll. • Unika emagama tebulili talamanye etheksthini ebalingisi endzabeni embito (sib. incwadzi lefundziwe. ngalokungiko. – tincwadzi) Kutetayeta Kulalela • Usebentisa Kusebenta ngemisho sichazamagama neKukhuluma • Wakhela Kutetayeta kufundza (khetsa kunye ekusetjentisweni lotakwenta malanga • Ufundza kwesabito selucobo onkhe) ngekuphimisa Silulumagama kahle emagama, • Uhaya imilolotelo, lesikusimongcondvo nangesivinini inkondlo nobe ingoma lelula • Emagama latsetfwe ematheksthini • Ulandzela ticondziso lafundvwe ngekwenta ngekuhlanganyela nobe ngekutimela • Udlala umdlalo lolula welulwimi • Ugcizelela kutetayeta imisindvo 32 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 13-14 Kulalela itheksthi Kufundza itheksthi Ubhala ematheksthi Kusebenta lecuketse lwati lecuketse lwati lacuketse lwati ngemagama sib. umbiko wesimo lolutibonwa sib. ngekwesekela selitulu nobe inchazelo emashadi/emathebuli/ (eluhlakeni) • Ungenisa bunyenti, buniyo yendzawo imidvwebo/ emabalavengcondvo/ • Ugcwalisa emagama Kusebenta ngemisho Itheksthi lesuselwa langekho etheksthini/ titfombe emabhukwinitifundvo sifinyeto lesibhaliwe • Ucala kuvisisa nobe eFayeleni Itheksthi lesuselwa kusetjentiswa Yathishela Yetinsita • Usebentisa kwesakhiwo Emabhukwinitifundvo silulumagama sebuniyo selibito (sib. • Utfola imininingwane nobe eFayeleni lesifanele Sikhwama saVusi lemcoka Yathishela Yetinsita • Usebentisa lamanye • Ucoca ngalokwenteke • Kulungiselela emagama lamasha • Ungenisa bunyenti emphilweni. kufundza: kucombela etheksthini lefundziwe Silulumagama ngesihloko lesikusimongcondvo • Ukwati kuntjintjela nangetitfombe/ Wakha itheksthi kulolunye lulwimi. tibonwa lesibonwa sib. iphosta • Emagama latsetfwe lekhangisa umcimbi ematheksthini Ulalela abuye • Ubuta abuye lafundvwe aphendvula aphendvule imibuto • Ungenisa indzaba ngekuhlanganyela inkhulumiswano lelula lenikwe ngemlomo/ • Ucoca ngemcondvo • Ukhetsa lwati nobe ngekutimela lolufanele ticondziso/ inchazelo lobalulekile • Bomcondvofana Ulandzela ticondziso/ nangemininingwane • Usebentisa sakhiwo (emagama letsite lesifanele lanenchazelo lefanako inchazelo sib. sheshisa / • Uhumusha lwati • Usebentisa timphawu Ukhomba kuvisisa nonopha /phangisa) ngetibonwa tesakhiwo letinjenge silulumagama mbala nebukhulu lesihambisana Kufundza itheksthi nobe tinhlobo tefonti nenkhulumo/ lesibonwa sib. iphosta ticondziso/inchazelo lekhangisa umcimbi Ubhala emagama nenshokutsi yawo Kulalela inchazelo • Kulungiselela kusichazamagama abuye achaze intfo kufundza: kucoca sakhe ngetitfombe • Utfola intfo lechazwe ngalokufanele • Uhumusha lwati • Usebentisa imidvwebo nobe • Usebentisa emagama • Ucoca ngenhloso imisho lesebentisa lachaza kahle intfo yetheksthi emagama nobe inchazelo kukhomba • Usebentisa lamanye • Ucoca ngelulwimi inshokutsi, njll uvete emagama lamasha lolusetjentisiwe inchazelo, njll. • Usebentisa tiphawulo • Utfola abuye acoce ngetimphawu Kutetayeta Kulalela tesakhiwo letinjenge neKukhuluma mbala nebukhulu (khetsa kunye nobe tinhlobo tefonti lotakwenta malanga onkhe) • Uhaya umlolotelo, inkondlo nobe ingoma lelula • Ulandzela ticondziso ngekwenta • Udlala umdlalo welulwimi lolula • Ugcizelela kusetjentiswa kwemisindvo SISEYENE 33
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 15-16 Ukulalela indzaba Ufundza indzaba Ubhala umlayeto Kusebenta lomfisha/emanotsi ngemagama Khetsa etindzabeni • Kulungiselela lamafisha letenteka esikhatsini kufundza: Ucombela • Usebentisa lwati laphila kuso letingasiwo ngekubuka sihloko • Ukhetsa lokucuketfwe lwekulandzelanisa emaciniso/ tindzaba netitfombe lokufanele sihloko ema-alfabhethi letiphatselene kanye netinhlavu netemdzabu / • Uphendvula imibuto • Ucondzisa itheksthi tekucala teligama lephatselene emntfwini lotsite kulandzisa ngaye / kute atfole emagama nendzaba luhambokutfungatsa / • Uphetsa ngeligama kusichazamagama tindzaba letiphatselene • Ungenisa simonhlalo lakhe • Utfutfukisa tibonelo nemphilo kanye nebalingisi Ubhala emagama tebunye nebunyenti Itheksthi lesuselwa Wenta umsebenti nenshokutsi yawo emabhukwinitifundvo • Usebentisa takhiwo wesivisiso etheksthini kusichazamagama tebulili balamanye nobe eFayeleni (yetemlomo) sakhe emabito (sib. make- yaThishela Yetinsita. • Ucoca • Usebentisa imidvwebo babe) • Ucombela ngesilulumagama nobe imisho Kusebenta ngalokutakwenteka lesisha lesebentisa emagama ngemagama kulokutako lesisetheksthini nobe inchazelo kute • Uphendvula imibuto lefundziwe akhombe inshokutsi, • Wakhela njll. ekusetjentisweni lelula • Usebentisa kwetabito telucobo sichazamagama • Unika emagama ebalingisi • Ungenisa tento Utetayeta kufundza labasendzabeni • Usebentisa tinhlobo • Ufundza tetiphawulo • Utfola balingisi ngekuphimisa ngenchazelo ngalokufanele • Wakhela ekuvisiseni yetemlomo. nekubita kahle nasekusetjentisweni emagama kwetikhatsi Kutetayeta Kulalela nangesivinini neKukhuluma • Wakhela lesifanele ekusebentiseni (khetsa kunye tivumelwano tesento kutetayeta malanga onkhe) Silulumagama lesikusimongcondvo • Udlala umdlalo welulwimi lolula • emagama lasuselwa ematheksthini • Ugcizelela ekufundza kusetjentiswa ngekuhlanganyela nobe ngekutimela 34 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 17-18 Ulalela abuye Kufundza ematheksthi Kungenisa indzaba Kusebenta alandzele lokushiwo enchubo (ticondziso) ngemagama Kubhala ngenchubo ticondziso ngekwenta sib. Iresiphi/ticondziso sib. iresiphi/ticondziso tekwenta lokutsite. kanye nekwesekela • Upela emagama Itheksthi lesuselwa letayelekile nobe kwenta Ebhukwini letifundvo bhukwinitifundvo nobe ngalokufanele, lokutsite etheksthini nobe iFayela yaThishela eFayeleni yaThishela ngekusebentisa yelibhukutifundvo nobe yeTinsiita yeTinsita sichazamagama eFayeleni yaThishela yeTinsiita • Kulungiselela • Ugcwalisa • Usebentisa kufundza: kucombela imininingwane sichazamagama • Uchaza imininingwane ngekubuka sihloko eluhlakeni kutfola lupelomagama letsite yetheksthi netitfombe kanye nenshokutsi • Ubuta imibuto • Usebentisa yemagama ngenhloso yekutfola • Uchaza imininingwane imininingwane letsite letsite yetheksthi • Wakhela elwatini lwati • Ugcila esihlokweni lwemagama • Ulalela abuye • Uchaza kulandzelana kweticondziso • Usebentisa luhlelo lasetjentiswa njalo aphendvula lwelulwimi lolufanele, etheksthini ngalokufanele lupelomagama Kusebenta kanye netimphawu Unika ticondziso ngemagama tekubhala (Lokungenani tinyatselo • Usebentisa indlela letimbili) • Ubhala emagama lephocako sib hamba nenshokutsi yawo • Usebentisa silulumagama kusichazamagama • Usebentisa imibuto sakhe lelandzelako Nini?, lesifanele kuphi? ngubani? Kulebula kanye/nobe • Ungenisa kucedzela itheksthi Silulumagama kusetjentiswa lesibonwa lesikusimongcondvo kwetento • Unika ticondziso idayagramu/umdvwebo/ • Bomcondvophika lithebuli/lishadi/ (emagama ngekulandzelana libalavengcondvo lanenshokutsi kwato lokufanele lephikisanako sib. Kutetayeta Kulalela • Ulalela lwati lolunikwe Ngena/phuma ngemlomo neKukhuluma • Emagama latsetfwe (Khetsa kunye • Usebentisa ematheksthini silulumagama lotakwenta malanga lafundvwe lesifanele onkhe) ngekuhlanganyela • Wenta lokushiwo • Ubhala emalebuli nobe ngekutimela endzaweni lefanele ticondziso ngekwenta Ubhala emagama • Unika abuye nenshokutsi yawo alandzele ticondziso/ kusichazamagama tinkhombandlela sakhe letilula • Ugcizelela kutetayeta • Usebentisa imidvwebo nobe imisindvo imisho lesebentisa emagama nobe inshokutsi kute uvete inchazelo, njll. Emaviki 19-20 LUHLOLOSIBUTSETELO SISEYENE 35
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 21-22 Kulalela ematheksthi Kufundza itheksthi Kungenisa indzaba Kusebenta elwati, sib. Umndeni yelwati kanye ngemagama Ulebula kanye/nobe wami netibonwa sib. titfombe/ emabalave/imidvwebo acedzise itheksthi • Wakhela elwatini Itheksthi lesuselwa lesibonwa sib. lwemisindvo kanye netitfombe ebhukwnitifundvo nobe Imidvwebo/ titfombe/ lekupela emagama eFayeleni Yathishela Itheksthi lesuselwa emakhathuni/ sib. Kwakha Yetinsita ebhukwnitifundvo nobe emabalave/titfombe emagama lahlobene eFayeleni Yathishela laphatselene • Utfola imininingwane Yetinsita • Ulalela/lwati nemsindvo nobe letsite lolufundvwako lolufaka kubukeka kwawo • Kulungiselela ekhatsi imininingwane • Ucoca ngalokwenteke kufundza: kucombela lemcoka • Wakhela elwatini emphilweni yakhe ngekubuka sihloko lwemagama • Usebentisa • Ukwati kuntjintjela netitfombe silulumagama lasetjentiswa kanyenti kulolunye lulwimi etheksthini • Ubuta abuye lesifanele Ulalela abuye aphendvule imibuto • Uhlahlela emagama lelula • Ubhala emalebuli lamadze abe aphendvule ichazelo endzaweni lefanele lelula lenikwa ngemalunga sib. Si- • Ucoca ngemcondvo ba-lo ngemlomo Ubhala emagama lobalulekile kanye nenshokutsi • Ulandzela inchazelo • Wakhela • Uhumusha lwati lekusichazamagama ekusetjentisweni • Ukhomba kuvisisa lolukutibonwa sakhe kwebunye nebunyenti silulumagama Wenta umsebenti • Usebentisa imidvwebo bemabito lesiphatselene wesivisiso nobe imisho nenchazelo Kusebenta ngemisho losetheksthini lesebentisa emagama Kutetayeta Kulalela (wetemlomo nobe nobe inchazelo kute • Wakhela neKukhuluma ngulobhalwako) kuvete inshokutsi, njll. ekusetjentisweni kwesabito selucobo (Khetsa kunye Ufundza itheksthi lelula (sib. Mine, wena, lotakwenta malanga • Ucoca ngembono sona) onkhe) lomcoka • Utfutfukisa tihlanganisi • Uhaya umlolotelo, • Uphendvula imibuto inkondlo nobe ingoma • Wakhela lelula lelula ekusebentiseni tabito Utetayeta kufundza tekukhomba (sib. Lo, • Udlala umdlalo laba, lokwa) welulwimi lolula • Ufundza ngekuphimisa kahle emagama, Silulumagama • Unika abuye nangesivinini lesikusimongcondvo alandzele ticondziso/ tinkhombandlela • Emagama latsetfwe letilula ematheksthini lafundvwe • Ucoca indzaba yakhe. ngekuhlanganyela • Uphindze acoce nobe ngekutimela indzaba layivile nobe layifundzile • Ugcizelela kutetayeta imisindvo 36 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 23-24 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kungenisa indzaba Kusebenta etinkhulumiswaneni lecuketse lwati sib. ngemagama Ubhala itheksthi letimfisha ngetihloko Itheksthi/indzaba/ lemfisha kusebentisa ema- letetayelekile inkondlo/ingoma lesicukatsilwati alfabhethi kute • Kunikana ematfuba lemfisha ngekusekela ukwati kutfola Itheksthi lesuselwa inshokutsi yemagama • Ugcila esihlokweni • Ugcwalisa emagama kusichazamagama emabhukwinitifundvo langekho esifinyeto • Ubuta imibuto lefanele nobe eFayeleni lesibhaliwe Kusebenta ngemisho yaThishela Yetinsita Kutetayeta Kulalela • Usebentisa • Usebentisa lwati neKukhuluma • Kulungiselela silulumagama lwekuhlela ema- kufundza: kucombela lesifanele alfabhethi kanye (Khetsa kunye ngekubuka sihloko nemisindvo yekucala lotakwenta malanga netitfombe • Usebentisa lamanye emagameni kute onkhe emagama lamasha • Uphendvula atfole emgama • Uhaya umlolotelo, lafundvwe etheksthini kusichazamagama imibuto lelula sib. inkondlo nobe ingoma Yini?Ngubani? Nini? • Usebentisa • Utfutfukisa emagama lelula. Kungenisa imibuto sichazamagama kute lacala ngemisindvo • Udlala umdlalo lelukhuni, Kungani? abuke lupelomagama lekhetsiwe welulwimi lolula Ucabangani? nenshokutsi yemagama • Usebentisa emagama • Unika abuye Wenta umsebenti kanye nebuniyo alandzele indlela wekuvisisa Ubhala emagama yekwenta ticondziso/ losetheksthini nenshokutsi yawo Silulumagama tinkhombandlela (wetemlomo nobe kusichazamagama lesikusimongcondvo letilula lobhalwako) sakhe • Emagama lasuselwa • Ucoca indzaba yakhe Utetayeta kufundza • Usebentisa imidvwebo ematheksthini nobe imisho lafundvwe • Uphindze acoce • Ufundza lesebentisa emagama ngekuhlanganyela indzaba layivile nobe ngekuphimisa kahle nobe tinchazelo kute nobe ngekutimela. layifundzile emagama, nange uvete inshokutsi, njll. sivinini • Ugcila ekutetayeteni imisindvo SISEYENE 37
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 25-26 Ulalela lwati loluse Ufundza lwati Kungenisa indzaba Kusebenta maphosteni lolucuketfwe ngemagama Wakha abuye akhicite ngemaphosta • Ukhetsa itheksthi lesibonwa • Emagama lacala imininingwane letsite Ufundza itheksthi ngetinhlavu yesibonwa sib. iphosta • Usebentisa luhlaka letikhetsiwe • Ulalela abuye acoce ngalokufanele. ngalokwenteke kuye • Kulungiselela Kusebenta ngemisho kufundza: kucombela • Ukhetsa ingcikitsi • Kucoca ngelwati ngekubuka sihloko lefanele esihlokweni • Uvisisa asebentise abeke ngemagama nasetitfombeni emabito etintfo netitfombe akhe letibalekako (sib. • Ucoca kutsi itheksthi • Usebentisa incwadzi - tincwadzi) • Kuntjintjela kulolunye ikhuluma ngani. timphawu tesakhiwo lulwimi njengembala • Wakhela • Utfola lwati lolutsite nebukhulu nobe ekusetjentisweni Kulalela inkondlo/ tinhlobo tefonti. kwetiphawulo ingoma • Uvisisa lwati (ngembi kwelibito) sib. Ubhala imisho • Ucoca kutsi inkondlo • Ucoca ngenhloso Lencane inja ikhuluma ngani. yetheksthi • Ubhala imisho • Usebentisa takhiwo • Ukhuluma ngalokwake • Ucoca • Usebentisa tesento ‘tawu’; ngiya-, kwenteka kuye ngekusetjentiswa silulumagama siya- kwelulwimi lesifanele • Utfola imvumelwano • Emagama lasuselwa nesigci • Utfola abuye acoce • Usebentisa lwati ekufundzeni ngetimphawu lwemalunga kute ematheksthi • Utfola emagama tesakhiwo atfutfukise sigci ngekuhlanganyela lacala ngemsindvo njengembala kanye nangekutimela lofanako Kubhala emagama nebukhulu nobe nenshokutsi yawo • Uveta imiva levuwe tinhlobo tefonti. kusichazamagama yinkondlo Ufundza inkondlo/ sakhe • Uhaya inkondlo/ ingoma • Usebentisa imidvwebo imigca lekhetsiwe • Kulungiselela nobe imisho Kutetayeta Kulalela kufundza: ucombela lesebentisa emagama neKukhuluma ngekubuka sihloko nobe tinchazelo kute nobe sitfombe. avete inshokutsi, njll. • Utetayeta kusebentisa emagama lalingisa • Usebentisa imisindvo yawo sib. emasu ekufundza lidada-kwe, kwe, ngekwesekela inkhomo-moo. . . sib. Kucombela, ngekubuka etheksthini • Ugcizelela kutetayeta nobe esitfombeni imisindvo ngekunakisisa, kusebentisa tinkhomba letikusimongcondvo • Utfola imvumelwano nesigci • Uhlahlela emagama ngemalunga • Uveta imselelwa yinkondlo Kutetayenta kufundza • Ufundza aphimise ngephimiso lekahle, kutetfula nangesivinini lesifanele. 38 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 27-28 Kulalela itheksthi Kufundza itheksthi Kulebula kanye/nobe Kusebenta yelwati sib. kulandzisa yelwati lolutibonwa sib. kucedzela umbhalo ngemagama ngalokuliciniso/umbiko/ emashadi/emathebuli/ losibonwa sib. inchazelo libalavengcondvo/ emashadi/emathebuli/ • Ucala kusebentisa bondzaweni, sib. libalave/titfombe emabalavengcondvo/ Itheksthi lesuselwa Ekhaya, emfuleni emabalave/titfombe emabhukwinitifundvo Itheksthi lesuselwa nebuniyo (na) nobe eFayeleni emabhukwinitifundvo • Usebentisa Kusebenta ngemisho yaThishela Yetinsita nobe eFayeleni silulumagama Ulalela inchazelo yaThishela Yetinsita lesifanele • Wengeta kusetjentiswa letsite kanye • Kulungiselela • Ulebula ematheksthi kwesento nekuchaza tindzawo/ kufundza: kucombela ngalokufanele tihlahla/tilwane/tintfo ngekubuka sihloko • Wakhela netitfombe/tibonwa • Usebentisa indlela ekusetjentisweni • Utfola tindzawo lefanele yemalebuli kwetihlanganisi ngalokufanele • Usebentisa emasu sib. sib. ligama linye nobe kukhomba kufundza ngekukha lamabili kuphela • Usebentisa emagama etulu kucatsanisa (kodvwa), lachaza tindzawo Ubhala emagama sizatfu (ngobe) kanye ngalokufanele • Utfola abuye aphawule nenshokutsi yawo nenhloso (kute) ngemcondvo kanye kusichazamagama • Usebentisa lamanye nemininingwane sakhe Silulumagama emagama lamasha lesikusimongcondvo lemcoka • Usebentisa imidvwebo • Usebentisa tiphawulo • Uhumusha lwati nobe imisho • Emagama latsetfwe ematheksthini Kutetayeta Kulalela lolutibonwa lesebentisa emagama lafundvwe neKukhuluma nobe tinchazelo kute Wenta umsebenti ngekuhlanganyela uvete inchazelo, njll. (Khetsa kunye wekuvisisa itheksthi nobe ngekutimela lotakwenta malanga (yetemlomo nobe onkhe) lebhaliwe) • Uhaya imilolotelo, inkondlo nobe ingoma lelula • Udlala umdlalo welulwimi lolula • Unika nekulandzela ticondziso/ tinkhombandlela letilula • Ucoca tindzaba takhe • Uphindze acoce indzaba layivile nobe layifundzile • Ugcizelela kutetayeta imisindvo SISEYENE 39
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 29-30 Kulalela Kufundza inkhulu- Kungenisa indzaba Kusebenta inkhulumiswano momphendvulwano ngemagama Ubhala lefundvwa ngekuphimisa Itheksthi lesuselwa inkhulumiswano • Upela emagama emabhukwinitifundvo ngekusebentisa latayelekile emsakatweni nobe nobe eFayeleni luhlaka nobe ngalokufanele kumabonakudze yaThishela Yetinsita inkhulumo mabhamuta ngekusebentisa Itheksthi lesuselwa sichazamagama emabhukwinitifundvo • Kulungiselela • Ukhetsa balingisi nobe eFayeleni kufundza kucombela labafanele • Usebentisa ngesihloko sichazamagama yaThishela Yetinsita • Uhlela inkhulumo kutfola lupelomagama Ungenisa indzima • Utfola kulandzelana ngekulandzelana kanye nenshokutsi kwetigameko. kwayo ledlalwa balingisi nobe yemagama esimeni lesitsite • Ucoca ngebalingisi • Usebentisa luhlaka Kusebenta ngemisho nesimonhlalo ngalokufanele • Ukhetsa lokucuketfwe • Wakhela ekuvisiseni lokufanele sihloko • Usebentisa • Usebentisa nasekusebentiseni lokuhambisana silulumagama kuveta inkhulumongco tikhatsi nekwesekela imiva levuselelwa ngalokufanele • Usebentisa yitheksthi • Usebentisa tandziso • Usebentisa tesikhatsi (sib. imininingwane • Ucoca ngetimphawu silulumagama Kusasa, itolo) ngalokungiko tetheksthi lesehlukene • Ugcila esihlokweni njengetiphumuti kanye • Ucala kubona nesakhiwo • Usebentisa luhlelo abuye asebentise lwelulwimi, lupelo, • Ukwati kuntjintjela inkhulumombiko Kutetayeta kufundza tiphumuti netikhala kulolunye lulwimi kanye netiphumuti ngalokufanele ngalokufanele • Ufundza ngekuphimisa Silulumagama Kutetayeta Kulalela kahle emagama • Ubhala emagama lesikusimongcondvo nangesivinini nenshokutsi yawo neKukhuluma kusichazamagama • Emagama latsetfwe (Khetsa kunye sakhe ematheksthini lotakwenta malanga lafundvwe Ubhala emagama onkhe) ngekuhlanganyela nenshokutsi yawo nobe ngekutimela • Uhaya umlolotelo kusichazamagama inkondlo nobe ingoma sakhe lelula • Usebentisa imidvwebo • Udlala umdlalo lolula nobe imisho welulwimi lesebentisa emagama nobe tinchazelo kute • Unika abuye avete inshokutsi, njll. alandzele ticondziso/ tinkhombandlela letilula • Ucoca tindzaba takhe • Uphindze acoce indzaba layivile nobe layifundzile • Ugcizelela kutetayeta imisindvo 40 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 31-32 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kubhala indzima Kusebenta etingcocweni lemfisha asebentisa kuhleleka ngemagama letimayelana nesihloko lokusekelako leyetayelekile Ukhetsa etindzabeni • Usebentisa letenteka esikhatsini • Usebentisa luhlaka sichazamagama Itheksthi lesuselwa laphila kuso abuye agcwalise kutfola emabhukwinitifundvo letisamaciniso/ emagama langekho. lupelomagama nobe eFayeleni tindzaba letiphatselene kanye nenshokutsi yaThishela Yetinsita netemdzabu /kulandzisa • Usebentisa yemagama. silulumagama ngaye/lokujabulisako/ Emagama lacala • Ubuta imibuto lefanele lokumangalisako / lesetayelekile ngetinhlavu kanye nekuphendvula imibuto tindzaba letiphatselene • Ubhala emagama letikhetsiwe nobe nemphilo kanye nenshokutsi imisindvo. • Ugcila kuloko Itheksthi lesuselwa kusichazamagama Usebenta ngemisho lokucocwa ngako sakhe emabhukwinitifundvo • Wakhela • Uhlonipha imibono nobe eFayeleni Ubhala emagama ekusebentiseni yalabanye yaThishela Yetinsita nenshokutsi yawo sivumelwano kusichazamagama • Kulungiselela senhloko sib. Umfana sakhe kufundza: kucombela ukhahlela ibhola. ngekubuka sihloko Usebentisa imidvwebo netitfombe • Wakhela nobe imisho lesebentisa ekusebentiseni emagama nobe • Usebentisa emasu sikhatsi tinchazelo kute kuvele ekufundza sib. inshokutsi, njll. Silulumagama kucombela kutsi lesikusimongcongco yini letawenteka ngalokulandzelako. • Emagama latsetfwe ematheksthini • Uphendvula abuye lafundvwe acale kubuta imibuto ngekuhlanganyela lelukhuni sib. nobe ngekutimela Kungani? Ucabanga njani? Wenta umsebenti wekuvisisa itheksthi (yetemlomo nobe lebhaliwe) Uveta lokufundvwe ematheksthini lafundvwe ngekutimela/ ngababili • Ucatsanisa ematheksthi lafundziwe SISEYENE 41
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 33-34 Ulalela tatiso letilula Ufundza itheksthi Ubhala indzima nobe Kusebenta lesicukatsilwati imisho lemifisha lemi- ngemagama Itheksthi lesuselwa kanye netibonwa sib. 2-3 asebentisa luhlaka emabhukwinitifundvo • Upela emagama nobe eFayeleni emashadi/emathebuli/ • Usebentisa tinhlobo latayelekile yaThishela Yetinsita libalavengcondvo/ tesilulumagama ngalokufanele libalave/titfombe letivamile lokufaka ngekusebentisa • Ucoca imicondvo ekhatsi tabito sichazamgama. lemcoka Itheksthi lesuselwa emabhukwinitifundvo nemagama Kusebenta ngemisho • Ubuta imibuto lefanele nobe eFayeleni lahlanganisako yaThishela Yetinsita nemabintana. • Usebentisa • Uphendvula tihlanganisi kukhomba ngalokufanele • Kulungiselela • Usebentisa luhlelo kungeta (kanye) kufundza: kucombela lwelulwimi lolufanele, Kutetayeta Kulalela nekulandzelanisa ngekubuka sihloko lupelomagama kanye neKukhuluma (bese) netitfombe netiphumuti (Khetsa kunye Silulumagama • Uphendvula imibuto • Usebentisa lotakwenta malanga lesikusimongcondvo lelula sichazamagama onkhe) kutfola lupelomagama • Emagama latsetfwe • Uhaya umlolotelo, Wenta umsebenti nenshokutsi ematheksthini inkondlo nobe ingoma wekuvisisa itheksthi yemagama lafundvwe ngeku lelula (yetemlomo) hlanganyela nobe Udvweba, alebule Ufundza ematheksthi ngekutimela • Udlala umdlalo lolula na/nobe acedzelae welulwimi etibonwa sib. Iphosta itheksthi lesibonwa nobe satiso nobe sib. lishadi/emathebuli/ • Unika abuye iphamflethi emabalavengcondvo/ alandzele ticondziso/ emabalave/titfombe tinkhombandlela • Kulungiselela letilula kufundza: kucoca • Ugcina lwati ngetitfombe ngalokufanele • Ucoca tindzaba takhe • Ucoca ngekutsi • Ukhomba • Uphindze acoce itheksthi imayelana budlelwaane indzaba layivile nobe nani emkhatsini layifundzile wetincenye tesibonwa • Utfola lwati lolutsite ngalokungiko • Uhumusha lwati • Ubhala imisho • Ucoca ngenhloso lechaza lishadi netetsamelilwati tetheksthi • Usebentisa silulumagama • Ucoca ngaletinye lasifanele timiso telulwimi • Usebentisa Ubuyeketa sichazamagama ematheksthi kute abuke lupelo lawafundvwe magama nenshokutsi ngekutimela yemagama • Uphidze acoce Ubhala emagama indzaba nobe nenshokutsi imicondvo lemcoka kusichazamagama ngemisho le-2 kuye sakhe ku-3 • Usebentisa • Uveta imiva imidvwebo nobe yakhe ngetheksthi imisho ekusebentiseni lefundziwe emagama kukhomba inshokutsi, njll. 42 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 35-36 Kulalela indzaba Ufundza indzaba Ubhala indzaba Kusebenta lenenkhulumom- lenenkhulumom- lenesakhiwo ngemagama phendvulwano phendvulwano lesisekelako • Usebentisa Ukhetsa emkhatsini Itheksthi lesuselwa em- • Usebentisa sichazamagama kute waloku: abhukwinitifundvo nobe silulumagama abuke lupelomagama eFayeleni yaThishela lesengetiwe nenshokutsi Itheksthi lesuselwa Yetinsita kufaka ekhatsi yemagama emabhukwinitifundvo tabito nemagama nobe eFayeleni • Kulungiselela ku- Kusebenta ngemisho lahlanganisako yaThishela Yetinsita fundza: kucombela ngekubuka sihloko nemabintana • Wakhela • Ucombela kutsi ekusebentiseni kutawulandzela ini netitfombe. • Usebentisa tihlanganisi sichazamagama kute • Ucoca ngesimonhlalo • Ucoca ngesimonhlalo nebalingisi abuke lupelomagama • Utfutfukisa nebalingisi nenshokutsi kusebentisa • Ucoca ngetigameko yemagama inkhulumongco • Ucoca ngetehlakalo letimcoka endzabeni letimcoka endzabeni Ubhala emagama • Ungenisa kusebentisa • Unika inchazelo nenchazelo bokhulunyiwe • Unika inchazelo yakhe yendzaba kusichazamagama benkhulumongco yakhe yendzaba sakhe • Utfola kutsi ngutiphi Silulumagama Kutetayeta Kulalela tincenye tendzaba • Usebentisa lesikusimongcondvo neKukhuluma letiyinkhulumom- imidvwebo nobe phendvulwano imisho lesebentisa • Emagama latsetfwe (khetsa kunye ematheksthini lotakwenta malanga emagama nobe • Ulingisa indzaba nobe tinchazelo kute kuvele lafundvwe onkhe) incenye yendzaba ngekuhlanganyela inshokutsi, njll. • Uhaya umlolotelo, Utetayeta kufundza nobe ngamunye inkondlo nobe ingoma lelula • Kufundza ngekuphi- misa ngalokufanele • Udlala umdlalo nekubita kahle welulwimi lolula emagama • Unika abuye Kubuyeketa emathek- alandzele ticondziso/ sthi lafundvwe ngeku- tinkhombandlela timela/ ngababili letilula • Kulandzisa ngalok- • Ucoca takhe tindzaba wenteke emphilweni • Uphindze acoce yakhe indzaba layivile nobe layifundzile SISEYENE 43
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 4 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (Temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 37-38 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kubhala indzima Kusebenta etingcocweni lesicuketsi lwati asebentisa luhlaka ngemagama letimayelana nesihloko ngesihloko nobe inkhulumo lesetayelekile (sib. lesetayelekile mabhamuta • Upela kahle emagama latayelekile, Bangani bami) Itheksthi lesuselwa • Usebentisa asebentisa Itheksthi lesuselwa emabhukwinitifundvo lokucuketfwe sichazamagama emabhukwinitifundvo nobe eFayeleni lokufanele sakhe nobe eFayeleni yaThishela Yetinsita yaThishela Yetinsita • Usebentisa • Usebentisa lwati • Kulungiselela silulumagama lwekulandzelanisa • Ubuta imibuto kufundza: kucombela lesehlukene ema-alfabhethi lefanele nekunika ngekubuka sihloko kufaka ekhatsi netinhlavu tekucala timphendvulo netitfombe tabito nemagama temagama latihlanganisi kusichazamagama. • Ugcila kulokucocwa • Uphendvula imibuto nemabintana. ngako lelula abuye acale Kusebenta ngemisho kubuta imibuto • Usebentisa • Uhlonipha imibono leminyenti lelukhuni lupelomagama • Ucala kubona yalabanye nekusebentisa sib. Kungani? netiphumuti inkhulumombiko. Kutetayeta Kulalela Ucabanga njani? • Usebentisa neKukhuluma • Ucoca ngetibonwa sichazamagama • Wakhela ekusebentiseni (Khetsa kunye kutfola Wenta umsebenti tandziso kanye lotakwenta malanga lupelomagama wekuvisisa itheksthi netiphawulo. onkhe) nenshokutsi (yetemlomo) yemagama. Silulumagama • Uhaya umlolotelo, Uveta ematheksthi lesikusimongcondvo inkondlo nobe ingoma Ubhala emagama lafundvwe lelula nenshokutsi yawo • Emagama latsetfwe ngekutimela/ ngababili kusichazamagama ematheksthini • Udlala umdlalo • Uveta imiva mayelana sakhe lafundvwe welulwimi lolula netheksthi lefundziwe. ngekuhlanganyela • Usebentisa • Unika abuye imidvwebo nobe nobe ngekutimela alandzele ticondziso/ imisho lesebentisa tinkhombandlela emagama nobe letilula tinchazelo kute avete • Ucoca takhe tindzaba inshokutsi, njll. • Uphindze acoce indzaba layivile nobe layifundzile Emaviki 39-40 LUHLOLOSIBUTSELO 44 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA LIBANGA 5 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki1-2 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala alandzise/ Kusebenta lemfisha lemfisha achaze ngetigameko ngemagama letiphatselene naye Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe • Usebentisa letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe • Ukhetsa kuloko sichazamagama kute sanamuhla encwadzini yekufundza lasakufundzile abuke lupelomagama letingemaciniso/ nobe eFayeleni nenshokutsi • Ukhetsa lokucuketfwe tindzaba temdzabu/ Yathishela Yetinsita yemagama lokufanele sihloko kulandzisa ngaye// [ticondziso • Wakhela elwatini letijabulisako/tindzaba • Ugcila esihlokweni titawuphindvwa njalo lwemisindvo kute lotakhela tona emavikini lamabili] • Luhlaka apele emagama sib. engcondvweni /tindzaba lolusetjentiswa kwakha emgama letentekako/tindzaba • Ulungiselela bafundzi labatfola lahlobene kuye temlandvo letingasilo kufundza: ucombela bumatima ngendlela labitwa liciniso) ngekubuka sihloko ngayo nobe labukeka netitfombe • Usebentisa luhlelo Itheksthi letfolwe ngayo. lwelulwimi lolufanele, ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa lupelomagama kanye • Wakhela elwatini eFayeleni Yathishela emasu ekufundza netiphumuti lwemagama Yetinsita [ticondziso sib. kucombela, labonwako titawuphindvwa njalo kusebentisa tinkomba • Usebentisa nalasetjentiswa emavikini lamabili] tesimongcondvo silulumagama kakhulu lesihambisana • Uphedvula imibuto • Ucoca nesihloko • Ubuketa ngci, sibuti lesebaleni ngesilulumagama nesibabato. lesisha Ubhala umbono • Ucombela kutsi lophatselene lesisetheksthini Kusebenta kutawulandzela ini lefundziwe nendzaba (kute ngemagama nemisho Uphindze acoce atitfutfukise) • Ucoca ngesihloko, • Uvisisa abuye indzaba sakhiwo nalapho • Kulungiselela kubhala: asebentise emabito • Uphindze indzaba yenteka ukhuluma ngaloko etintfo letibalekako acoce tigameko khona (simonhlalo) lakutsandzako / (sib. litafula - ngekulandzelana langakutsandzi ematafula) • Uveta umbono lolula lokufanele asebentisa endzabeni • Ubhala imisho • Wakhela sikhatsi lesengcile le-2 kute avete ekusetjentisweni lesilula • Usebentisa lakutsandzako / kwemabitombamba sichazamagama • Usho emagama langakutsandzi lanafele sib. ebalingisi Wenta umsebenti eMgwenya, Utakhela ngalokufanele wesivisiso eMalelane, Themba sichazamagama sakhe losetheksthini Kutetayeta Kulalela • Ulebula emakhasi • Wakhela (wetemlomo nobe neKukhuluma ekusetjentisweni lobhalwako) ngetinhlavu tema- kwetabito tebuniyo (Khetsa kunye alfabethi Utetayeta kufundza (sib. mine, wena, lotatetayeta ngako • Ufaka emagama tsinte, bona) malanga onkhe) • Ufundza aphimise lasihlanu netinchazelo ngemphimiso lekahle, • Wakhela • Uhaya inkondlo nobe (kudvweba/umusho ngekushelela abuye ekusetjentisweni imilolotelo lemifisha asebentisa ligama/ akhombe simo kwesivumelwano inchazelo yeligama) • Udlala umdlalo semtimba sesento sib. Umfana welulwimi lolula • Nobe uchubeka ubhala incwadzi Ubuyeketa lakufundze nekufaka emagama • Unika abuye ematheksthini • Kwakhela ekuvisiseni kusichazamagama alandzele ticondziso/ ngesikhatsi nasekusetjentisweni lesakhiwe eBangeni 4 tinkhombandlela sekufundza kwesikhatsi lesengcile letilula ngekutimela/ ngababili lesilula • Ucoca tindzaba takhe • Uphindze acoce Silulumagama indzaba nobe lesikusimongcondvo umcondvo lobalulekile • Emagama latsetfwe ngemisho lemitsatfu ematheksthini kuya kulesihlanu lafundvwe • Unika umbono ngekuhlanganyela lophatselene nobe ngekutimela nendzaba SISEYENE 45
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 3-4 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kubhala kulandzisa Kusebenta etinkhulumiswaneni yelwati lenetibonwa lokuliciniso/ ngemagama lephatselene sib. emashadi/ lokuchazako nesihloko emathebula/ imidvwebo tukweluhlaka • Upela kahle emagama latayelekile, lesetayelekile /emabalavengcondvo/ emabalave/titfombe/ • Ukhetsa lokucuketfwe asebentisa • Ubuta abuye emagrafu lokufanele sichazamagama aphendvule imibuto sakhe lelula lemayelana Itheksthi letfolwe • Ulandzelisa kahle tigameko Kusebenta ngemisho nesihloko ebhukwinitifundvo nobe • Ugucukela encwadzini yekufundza • Usebentisa • Wakhela ekuvisiseni nobe eFayeleni silulumagama nekusebentisa sikhatsi kulokunye lulwimi Yathishela Yetinsita lesifanele sanyalo lesilula nakunesidzingo • Kulungiselela • Usebentisa luhlelo • Wakhela • Ulalela labanye kufundza: ufundza lwelulwimi lolufanele, ekusetjentisweni Ulandzisa abuye acoce lupelomagama kanye kwendlela ngemaciniso ngesihloko abuke netiphumuti yesento sib. “nga” titfombe / imidvwebo / kukhomba kucela - • Ulandzisa emabalave • Ulungisa ngingayisebentisa yini ngesigameko lupelomagama intfo yakho lesisandza kwenteka • Usebentisa emasu asebentisa ekufundza sib. sichazamagama • Usebentisa “fanele” • Ucoca tigameko ufundza ngekukha neluhlaka lolubhalwe kukhomba sidzingo tilandzelane etulu kute atfole kwesibili ngalokufanele umcondvo jikelele, • Usebentisa tandziso usebentisa tinkomba Ubhala emagama tesikhatsi (sib. kusasa, Kutetayeta Kulalela tesimongcondvo neshokutsi yawo itolo) neKukhuluma kute atfole inshokutsi kusichazamagama Silulumagama (Khetsa kunye yemagama sakhe lesikusimongcondvo lotatetayeta ngako • Utfola emaphuzu • Ubhala imisho malanga onkhe) asebentisa emagama • Emagama latsetfwe lasemcoka ematheksthini • Uhaya inkondlo nobe nobe tinchazelo kute lafundvwe umlolotelo lomfisha • Unika inchazelo akhombe inshokutsi yemagama ngekuhlanganyela yemagama, njll. • Udlala umdlalo langakatayeleki nobe ngekutimela welulwimi lolula • Uphendvula imibuto • Unika abuye lephatselene alandzele ticondziso/ netheksthi tinkhombandlela letilula Utetayeta kufundza • Ucoca tindzaba takhe • Ufundza aphimise ngemphimiso lekahle, ngekushelela abuye akhombe simo semtimba Ubuyeketa lakufundze ematheksthini ngesikhatsi sekufundza ngekutimela/ngababili • Babelana ngemibono lephatselene nencwadzi • Uhlanganisa itheksthi nemphilo yakhe 46 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 5-6 Kulalela indzaba Kufundza indzaba. Kubhala inchazelo Kusebenta lenenkhulumom- lelula lephatselene ngemagama Itheksthi letfolwe phendvulwano nebantfu ebhukwinitifundvo nobe • Upela kahle Khetsa etindzabeni encwadzini yekufundza • Ubhala lokungenani emagama latayelekile, letenteka esikhatsini nobe Efayeleni yinye indzima asebentisa sanamuhla Yathishela Yetinsita sichazamagama letisamaciniso/ tindzaba • Ubhala laticambele sakhe temdzabu/kulandzisa • Kulungiselela kona kufundza: ucombela • Usebentisa kahle ngaye//letijabulisako/ ngekubuka sihloko • Usebentisa tiphawulo tiphumuti: likhefana, tindzaba lotakhela tona letifanele netitfombe ikholoni, isemikholoni, engcondvweni /tindzaba letentekako/tindzaba • Usebentisa emasu • Usebentisa tikhatsi bokhulunyiwe, sibuti, letilula sibabato, ngci temlandvo letingasilo ekufundza sib. liciniso/) uyacombela, Ubhala umlayeto Kusebenta ngemisho usebentisa tinkomba lomfisha Itheksthi letfolwe eb- tesimongcondvo • Uvisisa abuye hukwinitifundvo nobe • Uhlela kahle lwati asebentise emabito kute atfole inshokutsi eFayeleni Yathishela etintfo letibalekako yemagama, • Usebentisa sakhiwo Yetinsita (sib. libhodlela) uyafundza lesifanele sib. • Usebentisa inchazelo ngenhloso yekutfola sibingelelo, lusuku, • Wakhela yemlomo kute atfole imininingwane njll. ekusetjentisweni bantfu endzabeni kwemagama • Uphendvula imibuto • Wakha kahle imisho lakhomba indzawo • Uveta imiva nemi- lephatselene Ubhala indzima (ngaphasi, ngetulu) bono lephatselene nendzaba nendzaba Ufundza itheksthi • Uchaza sigameko • Usebentisa emagama lesihleliwe latihlanganisi • Uphendvula imibuto yetenhlalo sib. timemo kukhomba kwengeta yetemlomo lephatse- • Usebentisa emagama lene nendzaba • Uchaza umlayeto (na) nekulandzelana losemcoka latihlanganisi (kwase, ngaphambi) Ulingisa timo leteta- • Ubuka lupelomagama yelekile • Utfola timphawu • Usebentisa indlela tetheksthi netiphumuti yekubuta sib. ngubani, • Uhlanganyela Ubhala emagama ini, nini, yiphi, kungani, kunkhulumomphiki- • Ucoca ngenhloso njani yetheksthi nenshokutsi yawo swano kusichazamagama • Uvisisa abuye • Ufaka ekhatsi lwati • Usebentisa sakhe asebentise sichazamagama lolufanele • Ubhala imisho inkhulumombiko. kute atfole inshokutsi • Usebentisa sikhatsi yemagama lamasha asebentisa emagama • Bofeleba sesento lesifanele nobe tinchazelo kute kumabitongco, Utetayeta kufundza akhombe inshokutsi etihlokweni Kutetayeta Kulalela yemagama, njll. neKukhuluma • Ufundza aphimise nasetinhlavini tekucala ngemphimiso lekahle, temagama ebantfu (Khetsa kunye ngekushelela, abuye Silulumagama lesi- lotatetayeta ngako akhombe simo kusimongcondvo malanga onkhe) semtimba • Uhaya inkondlo nobe Uveta lakufundze • Emagama latsetfwe ematheksthini umlolotelo lomfisha ematheksthini lafundvwe ngesikhatsi • Udlala umdlalo sekufundza ngekuhlanganyela welulwimi lolula nangekutimela ngekutimela/ngababili • Unika abuye • Uveta luvelo • Emagama lambici/ alandzele ticondziso/ emabitombici sib. ngetheksthi tinkhombandlela umusa + wenkhosi- lefundziwe letilula musawenkhosi. • Ucoca tindzaba takhe SISEYENE 47
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 7-8 Kulalela lokutsite Kufundza itheksthi Kubhala ticondziso Kusebenta abuye ente lokushiwo lelandzela imigomo letineluhlaka ngemagama ticondziso sib. Kwenta letsite lokutsite. • Usebentisa • Usebentisa Itheksthi letfolwe imininingwane letsite sichazamagama kute Itheksthi letfolwe emabhukwinitifundvo lefanele abuke lupelomagama ebhukwinitifundvo nobe nobe encwadzini neinshokutsi eFayeleni Yathishela yekufundza nobe • Ulandzelanisa kahle yemagama asebentisa emagama Yetinsita eFayeleni Yathishela latihlanganisi Kusebenta ngemisho Yetinsita • Wenta kahle sib. kwekucala, lokushiwo ticondziso, • Kulungiselela lokulandzelako, njll. • Uvisisa abuye asebentise buniyo kufundza: kucombela • Ulandzelanisa kahle ngekubuka sihloko • Usebentisa tikhatsi (sib. inhloko yaSipho) tintfo letilula netitfombe • Ucala kusebentisa Kutetayeta Kulalela • Usebentisa • Usebentisa sakhiwo emagama lachaza neKukhuluma nekuhleleka kutsi tintfo tenteka emasu ekufundza lokufanele njani, nini, sib. (Khetsa kunye sib. kucombela, Bakwente bobabili lotatetayeta ngako kusebentisa tinkomba Ubhala emagama loku malanga onkhe) tesimongcondvo nenshokutsi yawo • Uchaza imininingwane kusichazamagama • Ucala kusebentisa • Uhaya inkondlo nobe sakhe buniyo (sib. kwami, umlolotelo lomfisha letsite yetheksthi kwakho, kwakhe, • Uchaza kulandzelana • Ubhala imisho • Ucoca tindzaba takhe asebentisa emagama kwetfu, kwabo) kweticondziso nobe tinchazelo kute • Wakhela ekuvisiseni • Uchaza lokumele akhombe inshokutsi nekusetjentiswa kwentiwe yemagama, njll. kwetiphawulo leticatsanisako • Wenta lokushiwo ticondziso • Kweciwa kwankamisa (nakwenteka) ngekutsandza Wenta umsebenti • Wakhela ekuvisiseni wesivisiso nekusebentisa sikhatsi losetheksthini sanyalo lesichubekako (wetemlomo nobe lobhalwako) • Silulumagama lesikusimongcondvo Utetayeta kufundza • Emagama latsetfwe • Ufundza aphimise ematheksthini ngemphimiso lekahle lafundvwe ngekushelela abuye ngekuhlanganyela akhombe simo nobe ngekutimela semtimba Kubuyeketa lakufundze ematheksthini ngesikhatsi sekufundza ngekutimela/ngababili • Ucoca kafisha ngalakutfole uma ahlatiya incwadzi • Ufaka ekhatsi emaphuzu labalulekile sib. sihloko • Unika umbono wakhe lophatselene netheksthi 48 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 9-10 Kulalela inkondlo/ Kufundza inkondlo/ Kubhala ngenkondlo Kusebenta ingoma tinkondlo ngemagama • Uchaza kutsi inkondlo Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe ikhuluma ngani • Upela kahle ebhukwinitifundvo nobe ebhukwinitifundvo nobe emagama latayelekile, eFayeleni Yathishela encwadzini yekufundza • Uveta imiva asebentisa lephatselene Yetinsita nobe eFayeleni sichazamagama nenkondlo Yathishela Yetinsita sakhe • Ukhuluma Ubhala emagama ngenkondlo (ikhuluma • Ucoca ngesihloko Kusebenta ngemisho nenshokutsi yawo ngani inkondlo) nemicondvo lebalulekile kusichazamagama • Usebentisa bulili (sib. • Ulandzisa indzaba enkondlweni sakhe inkunzi, inkhomati) naloko lokwake kwenteka emphilweni • Ucoca • Ubhala imisho • Usebentisa tinhlobo asebentisa emagama letehlukene yakhe ngemvumelwano nobe tinchazelo kute tetiphawulo letifaka • Utfola imvumelwano • Ucoca ngemagama akhombe inshokutsi ekhatsi kutsi tintfo nesigci lacala ngemsindvo yemagama, njll. tentiwe ngani sib. lofanako ingubo yeboya • Unika imphendvulo yakhe (tintfo • Usebentisa kahle • Usebentisa “tawu” lakotitsandzako / tifutamsindvo, sib. kukhomba kutsi tintfo langatitsandzi emaphepha abanga kutawenteka lokutsite enkondlweni) umsindvo atsi, sib. Kutawuba ‘hwasha’hwasha nesivunguvungu Uhaya inkondlo Ucoca ngetifaniso sib. namuhla, • Uphimisa kahle “Ucula njengenyoni. ” ngitawuhamba kusasa emagama • Uphendvula imibuto • Silulumagama • Ukhomba kuvisisa lephatselene lesikusimongcondvo nenkondlo (yemlomo • Wendlulisa sigci nobe lebhaliwe) • Emagama latsetfwe ematheksthini Utetayeta kufundza lafundvwe ngekuhlanganyela • Ufundza aphimise nobe ngekutimela ngemphimiso lekahle akhombe kuvisisa • Usebentisa kuphimisa lokuhle, afundze kahle emagama kanye nesivinini Ubuyeketa lakufundze ematheksthini lafundvwe ngesikhatsi sekufundza ngekutimela/ngababili • Ucatsanisa tinkondlo/ tingoma/tindzaba/ ematheksthi lafundziwe SISEYENE 49
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 11-12 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala indzima lelula Kusebenta leneluhlaka ngemagama Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe • Ubhala umusho • Usebentisa sanamuhla encwadzini yekufundza wesingeniso lofanele sichazamagama kute letisamaciniso/ tindzaba nobe eFayeleni Yetinsita abuke lupelomagama temdzabu/kulandzisa Yathishela • Ubhala nenshokutsi ngekulandzelana ngaye yemagama • Kulungiselela kwetigameko Itheksthi letfolwe kufundza: ufundza • Usebentisa lwati ebhukwinitifundvo nobe acoce ngesihloko • Usebentisa emagama lwekulandzelana latihlanganisi (na, encwadzini yekufundza abuye abuke titfombe kwema-alfabethi kodvwa) nobe eFayeleni netinhlavu tekucala • Usebentisa Yathishela Yetinsita emasu ekufundza • Usebentisa teligama kute tiphawulo letitsite atfole emagama • Uphedvula imibuto sib. kucombela, kusichazamagama. njengeticatsaniso lesebaleni. kusebentisa tinkomba tesimongcondvo • Ubhala siphetfo • Kusebenta ngemisho • Uphendvula imibuto lesifanele lelula • Ucoca • Usebentisa emagama ngesilulumagama Ubhala emagama lanebunyenti kuphela Ubamba lichaza lesisha nenshokutsi yawo sib. emasi, emahewu engcocweni kusichazamagama lephatselene nesihloko • Utfola kulandzelana • Ucala kuvisisa abuye sakhe lesetayelekile, kwetigameko, asebentise emabito kugucukela simonhlalo • Ubhala imisho labalekako (sib. kulolunye lulwimi nebalingisi. asebentisa emagama Inhlanti. ) nakunesidzingo nobe tinchazelo kute • Usebentisa • Wakhela akhombe inshokutsi • Ubuta abuye sichazamagama ekusetjentisweni yemagama, njll. aphendvule umbuto. kwesiphawulo Wenta umsebenti silandzele libito sib. • Uhlonipha wesivisiso lencane inja labanye bafundzi losetheksthini ngekubalalela. (wetemlomo nobe • Usebentisa tindlela lobhalwako) tekubuta, sib. kungani, nini, Ufundza lakutfole nakahlatiya incwadzi • Usebentisa emagama latihlanganisi Utetayeta kufundza kukhomba kwengeta • Ufundza aphimise nekucatsanisa ngemphimiso lekahle, Silulumagama ngekushelela abuye lesikusimongcondvo akhombe simo semtimba • Emagama latsetfwe ematheksthini Ubuyeketa lakufundze lafundvwe ematheksthini ngekuhlanganyela ngesikhatsi nobe ngekutimela sekufundza ngekutimela/ ngababili • Usebentisa ikholokheshini (taga • Ucoca kafisha letihambisanako) ngalakutfole uma ngendlela lefanele, ahlatiya sib. sinkwa nabhotela, Matse nelulwimi, inja nakati, emanti nawoyela 50 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 13-14 Kulalela itheksthi Kufundza itheksthi Kubhala inchazelo Kusebenta yelwati sib. kuchaza yelwati lenetibonwa emfisha yetintfo/ ngemagama ngemlomo/kwetintfo/ sib. emashadi/ titjalo/tilwane/tindzawo titjalo/tilwane/tindzawo emathebuli/ imidvwebo asebentisa luhlaka • Upela kahle emagama latayelekile, /emabalavengcondvo/ (imisho lemi-3-4) Itheksthi letfolwe asebentisa emabalave/titfombe/ emabhukwinitifundvo emagrafu • Usebentisa luhlaka sichazamagama nobe eFayeleni ngalokufanele sakhe Yathishela Yetinsita Itheksthi letfolwe ebhukwinitifundvo nobe • Ufaka ekhatsi • Usebentisa lwati • Utfola tintfo encwadzini yekufundza imininingwane letsite lwekulandzelana kwema-alfabethi • Uchaza kutsi nobe eFayeleni • Usebentisa emagama netinhlavu tekucala tisetjentiselwani Yathishela Yetinsita lachaza kutsi tintfo teligama kute tenteka njani, nini, sib. • Uyatidvweba abuye • Kulungiselela atfole emagama bobabili bafike itolo atilebule kufundza: ucombela kusichazamagama. ngekubuka sihloko • Usebentisa • Kusebenta ngemisho Kutetayeta Kulalela netitfombe/tibonwa silulumagama neKukhuluma • Usebentisa emasu lesifanele • Wakhela (Khetsa kunye ekusetjentisweni ekufundza sib. • Usebentisa kahle kwemabitombamba lotatetayeta ngako kufundza ngekukha tiphumuti timphawu malanga onkhe) lanabofeleba sib. etulu tekubhala eNasipoti, ePitoli, • Uhaya inkondlo nobe • Uyafundzisisa Ubhala emagama Thabo umlolotelo lomfisha ngenhloso yekutfola nenshokutsi yawo lwati lolutsite sib. • Wakhela ekuvisiseni • Udlala umdlalo kusichazamagama nasekusetjentisweni welulwimi lolula luhlelosikhatsi nobe sakhe kwesikhatsi lesitako tinhlelo • Unika abuye • Ubhala imisho uchaza liciniso alandzele ticondziso/ • Uphendvula imibuto asebentisa emagama lelatiwako, sib. Lilanga tinkhombandlela lephatselene nobe tinchazelo kute lishona eNshonalanga letilula netheksthi netibonwa. akhombe inshokutsi • Ucala kusebentisa yemagama, njll. • Ucoca tindzaba takhe Wenta umsebenti emagama lakhomba wesivisiso inkombandlela (ngase) • Ucoca ngalokwake losetheksthini sib. Thabo uhamba kwamvelela (wetemlomo nobe ngasesandleni emphilweni lobhalwako) sekudla, sikhatsi, Zola ufike emhlangaweni Utetayeta kufundza ngesikhatsi • Ufundza aphimise (ngesikhatsi), buniyo ngemphimiso lekahle, (na) Buhle uhamba ngekushelela abuye naMbali akhombe simo Silulumagama semtimba lesikusimongcondvo Ubuyeketa lakufundze • Emagama latsetfwe ematheksthini ematheksthini ngesikhatsi lafundvwe sekufundza ngekuhlanganyela ngekutimela/ngababili nobe ngekutimela • Uphindze acoce • Usebentisa indzaba lefundziwe bomcondvophika (emagama lanemcondvo lophikisanako) ngendlela lefanele, sib. ujabulile – utfukutsele • Kusebentisa ticalo nobe tijobelelo egameni SISEYENE 51
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki15-16 Kubamba lichaza Kufundza tindzaba. Kubhala indzaba Kusebenta etinkhulumiswaneni asebentisa luhlaka ngemagama Itheksthi letfolwe letiphatselene nesihloko ebhukwinitifundvo nobe • Ubhala lokungenani • Usebentisa encwadzini yekufundza tindzima letimbili sichazamagama kute lesetayelekile nobe eFayeleni abuke lupelomagama • Ubuta abuye Yathishela Yetinsita • Uhlanganisa tindzima nenshokutsi asebentisa emagama aphendvule imibuto yemagama lelula. • Kulungiselela lahlanganisako kufundza: ucombela • Uhlahlela emagama • Ugucukela ngekubuka sihloko • Usebentisa ngendlela lefanele silulumagama lesisha kulolunye lulwimi netitfombe sib. ku-se-be-nta- netimphawu tekubhala nakunesidzingo. (kusebenta) • Ufundzela kutfola letifundziwe • Unika labanye lwati nekusebentisa Kusebenta ngemisho bafundzi litfuba tinkomba • Usebentisa lekukhuluma. tesimongcondvo luhlelo lwelulwimi, • Usebentisa tinhlobo lupelomagama, letehlukene kute atfole inshokutsi • Ulalela labanye yemagama tiphumuti netikhala tetiphawulo bafundzi letifanele emkhatsini letifaka ekhatsi • Utfola abuye wetindzima leto letihambisana Ucoca indzaba aphawule ngesakhiwo nemnyaka webudzala/ lengemaciniso/ • Usebentisa lizinga lekushisa/ lechazako ngaye • Unika sizatfu sesento sichazamagama kute nekusho kutsi tintfo abuke lupelomagama • Ucoca ngesigameko • Uvisisa silulumagama nenshokutsi tentiwe ngani, sib. lesisandza kwenteka sigcoko sesikhumba • Uphendvula imibuto yemagama • Ucoca lephatselene • Uvisisa abuye Ubhala emagama ngekulandzelana nendzaba asebentise nenshokutsi yawo kwetigameko tento kuchaza • Uphindze kusichazamagama lokwentiwako, sib. Kutetayeta Kulalela acoce indzaba sakhe gijima, hamba neKukhuluma ngekulandzelana • Ubhala imisho • Ucala kusebentisa lokufanele (ngemlomo (Khetsa kunye asebentisa emagama nobe ngekubhala) “kumele”, “kufanele” lotatetayeta ngako nobe tinchazelo kute kukhomba sibopho, malanga onkhe) Wenta umsebenti akhombe inshokutsi sib. Kumele upheke wesivisiso yemagama, njll. • Uhaya inkondlo nobe liphalishi. losetheksthini umlolotelo lomfisha • Usebentisa (wetemlomo nobe • Udlala umdlalo lobhalwako) tihlanganisi welulwimi lolula Silulumagama Utetayeta kufundza • Unika abuye lesikusimongcondvo • Ufundza aphimise alandzele ticondziso/ • Emagama latsetfwe ngemphimiso lekahle, tinkhombandlela ematheksthini ngekushelela abuye letilula lafundvwe akhombe simo • Ucoca ngemdvwebo semtimba ngekuhlanganyela nobe lithebuli lelilula nobe ngekutimela ngendzaba • Usebentisa bomcondvofana (emagama lanenshokutsi lefanako) ngendlela lefanele 52 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 17-18 Kulalela lokutsite Kufundza itheksthi Ubhala iresiphi Kusebenta abuye ente lokushiwo lelandzela umgomo asebentisa luhlaka ngemagama ticondziso temlomo lotsite sib. iresiphi nobe ticondziso tekwenta Itheksthi letfolwe • Upela kahle • Itheksthi letfolwe lokutsite ebhukwinitifundvo nobe emagama latayelekile, emabhukwinitifundvo eFayeleni Yathishela asebentisa nobe encwadzini Itheksthi letfolwe Yetinsita sichazamagama yekufundza nobe ebhukwinitifundvo nobe sakhe Efayeleni Yathishela encwadzini yekufundza • Usebentisa luhlaka ngalokufanele Kusebenta ngemisho Yetinsita nobe Efayeleni • Ukhomba kuvisisa Yathishela Yetinsita • Ufaka ekhatsi luhla • Usebentisa tandziso lwetitsako tendzawo (ebaleni, emagama laphocako • Kulungiselela etjeni, njll.) • Ulingisa timo kufundza: ucombela • Ufaka ekhatsi letetayelekile sib. ngekubuka sihloko indlela yekwenta • Ucala kusebentisa netitfombe ngekulandzelana tandziso tesimo sib. kunika ticondziso lokufanele ekuphileni, endlaleni, • Usebentisa • Unika lokungenani emoyeni tinkhombandlela emasu ekufundza • Usebentisa leti-2-4 / ticondziso lanjengekufundzisisa silulumagama • Sikhatsi lesitako (sib. ngenhloso yekutfola lesifanele ‘ngitambona kusasa.’) ngekulandzelana lwati lolutsite lokufanele Ubhala emagama • Ucala kusebentisa • Uphendvula imibuto netinchazelo tawo emagama • Usebentisa lulwimi lemayelana netheksthi kusichazamagama latihlanganisi kute / silulumagama sakhe akhombe kucatsanisa / netimphawu • Ulandzela ticondziso (kodvwa), sizatfu temtimba letifanele ngalokufanele • Ubhala imisho (ngobe) nenhloso sib. emagama asebentisa emagama Wenta umsebenti (kute). ekukhombalako nobe tinchazelo kute wesivisiso Kutetayeta Kulalela losetheksthini akhombe inshokutsi • Usebentisa tibuti yemagama, njll. neKukhuluma (wetemlomo nobe • Usebentisa tibabato lobhalwako) (Khetsa kunye Silulumagama lotakwenta malanga Utetayeta kufundza lesikusimongcondvo onkhe) • Ufundza aphimise • Emagama latsetfwe • Uhaya inkondlo nobe ngemphimiso lekahle, ematheksthini umlolotelo lomfisha ngekushelela, abuye lafundvwe akhombe simo ngekuhlanganyela • Udlala umdlalo semtimba nobe ngekutimela welulwimi lolula Ubuyeketa lakufundze • Unika abuye ematheksthini alandzele ticondziso/ ngesikhatsi tinkhombandlela sekufundza letilula ngekutimela/ngababili • Ucatsanisa tincwadzi nobe ematheksthi lafundziwe Emaviki 9-10 LUHLOLOSIBUTSELO SISEYENE 53
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 21-22 Kulalela inchazelo Kufundza indzaba Kuphindze abhale Kusebenta yetindzawo/yebantfu Khetsa etindzabeni indzaba ngemagama ngemagama lenikwe ngemlomo letenteka esikhatsini akhe, asebentisa • Upela kahle • Itheksthi letfolwe sanamuhla luhlaka emagama latayelekile, emabhukwinitifundvo letisamaciniso/ tindzaba • Usebentisa tikhatsi asebentisa nobe encwadzini temdzabu/kulandzisa letilula sichazamagama yekufundza nobe ngaye//letijabulisako/ • Utfola tigameko sakhe Efayeleni Yathishela tindzaba lotakhela tona letibalulekile Kusebenta ngemisho Yetinsita engcondvweni /tindzaba letentekako/tindzaba • Ucoca ngetigameko • Uvisisa abuye • Utfola tindzawo/ ngekulandzelana asebentise emabito bantfu temlandvo letingasilo lokufanele etintfo letibalekako liciniso/) • Ucaphela lwati • Usebentisa (sib. incwadzi - lolufanele endzabeni Itheksthi letfolwe tincwadzi) ebhukwinitifundvo nobe luhlelo lwelulwimi, sib. eshadini / lupelomagama, • Wakhela ethebulini encwadzini yekufundza tiphumuti netikhala ekusetjentisweni nobe Efayeleni Ulalela abuye alan- letifanele emkhatsini kwetabito tebuniyo Yathishela Yetinsita dzise ngaye wetindzima (sib. mine, wena, • Kulungiselela tsinte, bona) • Ukhumbula kufundza: ucombela Ubhala emagama lakufundze ngekubuka sihloko nenshokutsi yawo • Wakhela emphilweni kusichazamagama ekusetjentisweni netitfombe ngekulandzelana sakhe kwesivumelwano kwako • Uvisisa timphawu sesento sib. udle tetheksthi • Ubhala imisho Kutetayeta Kulalela asebentisa emagama yinye/udle timbili. . . neKukhuluma • Usebentisa emasu nobe tinchazelo kute • Usebentisa sibabato ekufundza sib. akhombe inshokutsi (Khetsa kunye lotate- Silulumagama usebentisa tinkomba yemagama, njll. tayeta ngako malanga lesikusimongcondvo tesimongcondvo onkhe) • Emagama latsetfwe kutfola inshokutsi • Uhaya inkondlo nobe yemagama, kutsatsa ematheksthini umlolotelo nobe tincumo intfo lafundvwe ingoma nobe incenye ungakayiboni ngekuhlanganyela yendzaba lemfisha nobe ngekutimela • Uphendvula imibuto • Udlala umdlalo lephatselene welulwimi lolula nendzaba • Unika abuye • Utfola abuye acoce alandzele ticondziso/ ngebalingisi tinkhombandlela Wenta umsebenti letilula wesivisiso • Ucoca tindzaba takhe losetheksthini (wetemlomo nobe lobhalwako)) Utetayeta kufundza • Ufundza aphimise ngemphimiso lekahle, ngekushelela abuye akhombe simo semtimba Kufundza indzima lemfisha • Ucoca ngemcondvo lobalulekile nangemininingwane letsite Ubuyeketa lakufundze ematheksthini ngesikhatsi sekufundza ngekutimela/ ngababili • Ucoca kafisha ngalakutfole uma ahlatiya incwadzi asebentisa luhlaka lolufanele 54 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 23-24 Kukhuluma ngesihloko Kufundza itheksthi Kudvweba/acedzise Kusebenta lesetayelekile yelwati lenetibonwa abuye alebule ngemagama ngekutilungiselela sib. Emashadi/ ematheksthi lalula etibonwa sib. • Usebentisa • Uhlela abuye alungise emathebuli/ imidvwebo sichazamagama kute /emabalavengcondvo / Emashadi/emathebuli/ emaphuzu labalulekile abuke lupelomagama emabalave / titfombe/ imidvwebo /emabalave/ nenshokutsi • Usho lokungenani emagrafu titfombe/emagrafu yemagama imisho lesihlanu Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe lephatselene Kusebenta ngemisho ebhukwinitifundvo nobe ebhukwinitifundvo nobe nesihloko encwadzini yekufundza eFayeleni Yathishela • Usebentisa sikhatsi • Uphendvula imibuto nobe Efayeleni Yetinsita sanyalo lesilula kuchaza liciniso Kutetayeta Kulalela Yathishela Yetinsita • Usebentisa lelatiwa nguwo neKukhuluma lwati lolutsetfwe • Kulungiselela wonkhe umuntfu, ketheksthini lesibonwa (Khetsa kunye kufundza: sib. Lilanga lishona nobe lebhaliwe lotatetayeta ngako kufundzisisa eNshonalanga malanga onkhe) kute utfole lwati • Uhlela kahle lwati lolubalulekile • Ucala kusebentisa • Uhaya inkondlo nobe • Unika lwati emagama lachaza umlolotelo nobe • Ucoca ngelwati kutsi tintfo tenteka lolubalulekile Wakha sifinyeto ingoma nobe incenye nini, njani, sib. Vusi loluniketiwe kanye selibalavengcondvo yendzaba lemfisha ukwenta kwesibili nemininingwane ngetheksthi lemfisha loku. • Udlala umdlalo letsite • Utfola lokungenani welulwimi lolula • Ucala kusebentisa Wenta umsebenti emaphuzu lamcoka buniyo (sib. kwami, • Unika abuye wesivisiso lamatsatfu kwakho, kwakhe, alandzele ticondziso/ losetheksthini kwetfu, kwabo) Ubhala emagama tinkhombandlela (wetemlomo nobe nenshokutsi yawo letilula lobhalwako) • Usebentisa tinhlobo kusichazamagama letehlukene • Ucoca takhe tindzaba Utetayeta kufundza sakhe tetiphawulo • Ufundza aphimise • Ubhala imisho letifaka ekhatsi leto asebentisa emagama letikhomba nelizinga ngemphimiso lekahle, nobe tinchazelo kute lekushisa nemakhata, ngekushelela abuye akhombe inshokutsi letikhomba kutsi tintfo akhombe simo yemagama, njll. tentiwe ngani, sib. semtimba indlu yetjani Ubuyeketa lakufundze Silulumagama ematheksthini lesikusimongcondvo ngesikhatsi sekufundza • Emagama latsetfwe ngekutimela/ ngababili ematheksthini lafundvwe • Uphindze acoce ngekuhlanganyela itheksthi ngemisho nobe ngekutimela lemitsatfu. SISEYENE 55
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 25-26 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala indzaba lelula Kusebenta Khetsa etindzabeni leneluhlaka ngemagama letenteka esikhatsini Itheksthi letfolwe sanamuhla emabhukwinitifundvo • Indzaba inesicalo, • Upela kahle nobe encwadzini umtimba nesiphetfo emagama latayelekile, letisamaciniso/ tindzaba yekufundza nobe asebentisa temdzabu/kulandzisa Ubhala emagama Efayeleni Yathishela sichazamagama ngaye//letijabulisako/ nenshokutsi yawo Yetinsita sakhe tindzaba lotakhela tona kusichazamagama engcondvweni /tindzaba • Ucoca ngebalingisi sakhe • Usebentisa kahle letentekako/tindzaba tiphumuti: likhefana, temlandvo letingasilo • Uphendvula imibuto • Ubhala imisho ikholoni, isemi kholoni, liciniso/) lephatselene asebentisa emagama bokhulunyiwe, sibuti, nendzaba nobe tinchazelo kute sibabato, ngci Itheksthi letfolwe akhombe inshokutsi ebhukwinitifundvo nobe • Utfola umlayeto/ yemagama, njll. Kusebenta ngemisho encwadzini yekufundza sifundvo sendzaba nobe eFayeleni lesibalulekile • Wakha imisho lelula Yathishela Yetinsita ngekusebentisa Wenta umsebenti inhloko, sento, • Uvisisa tindzaba, wesivisiso mentiwa sib. “Bongi kuphendvula imibuto losetheksthini / ufundza / incwadzi/ lesebaleni (wetemlomo nobe yakhe lobhalwako) • Uveta abuye achaze • Ucala kusebentisa umbono wakhe Ufundza inkondlo/ emagama tinkondlo latihlanganisi Uphindze acoce kukhomba simo (uma, indzaba • Ucoca ngesihloko ngaloko) nemcondvo • Uchaza tigameko lobalulekile ngekulandzelana • Utfutfukisa kusetjentiswa kwato Utetayeta kufundza kwenkhulumongco. • Uphindze acoce • Ufundza aphimise ngengcikitsi yendzaba • Ucala kubona ngemphimiso lekahle, abuye asebentise kunika umcondvo ngekushelela abuye inkhulumombiko akhombe simo • Usebentisa tikhatsi semtimba Silulumagama tesento letingeniswe lesikusimongcondvo emabangeni lengcile Ubuyeketa lakufundze ematheksthini • Emagama latsetfwe ngesikhatsi ematheksthini sekufundza lafundvwe ngekutimela/ ngababili ngekuhlanganyela nobe ngekutimela • Uhlanganisa itheksthi nalokwenteke emphilweni yakhe • Babelana imibono lephatselene netheksthi 56 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 27-28 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kubhala itheksthi Kusebenta etinkhulumiswaneni lelandzela imigomo yelwati lesetjentisiwe ngemagama letiphatselene letsite sib. ticondziso ngaphambilini nesihloko letimayelana nekulinga • Upela kahle lesetayelekile ngekwenta ngesayensi • Ubhala tindzima emagama latayelekile, letimbili kuya asebentisa nobe iprojekthi/umklamo • Ubuta abuye kuletintsatfu sichazamagama aphendvule imibuto. Itheksthi letfolwe sakhe ebhukwinitifundvo nobe • Uhlela lwati • Uhlonipha encwadzini yekufundza ngekulandzelana • Kusebentisa labanye bafundzi ticalo netijobelelo ngekubalalela. nobe eFayeleni • Usebentisa emagameni Yathishela Yetinsita sichazamagama kute • Ugucukela • Utfola imininingwane abuke lupelomagama Kusebenta ngemisho kulounye lulwimi nenshokutsi nakunesidzingo letsite. yemagama • Utfutfukisa kuvisisa nekusebentisa • Uhumusha tibonwa. Kutetayeta Kulalela • Usebentisa inchubo emagama neKukhuluma • Ucoca yekubhala latihlanganisi ngekulandzelana kukhomba kwengeta, (Khetsa kunye Ubhala emagama kwetigameko. kulandzelana lotatetayeta ngako nenshokutsi yawo nekucatsanisa. malanga onkhe) Utetayeta kufundza kusichazamagama sakhe • Ucala kusebentisa • Uhaya inkondlo nobe • Ufundza aphimise bondzaweni, sib. umlolotelo lomfisha ngemphimiso lekahle, • Ubhala imisho likati lilele ngaphasi ngekushelela abuye asebentisa emagama • Udlala umdlalo akhombe simo nobe tinchazelo kute kwelitafula, Nawuya welulwimi lolula eMgobodzi ujikela semtimba akhombe inshokutsi esandleni sekudla • Unika abuye Wenta umsebenti yemagama, njll. alandzele ticondziso/ • Uvisisa nekusebentisa wesivisiso tinkhombandlela inkhulumombiko losetheksthini letilula (wetemlomo nobe • Uvisisa abuye • Ucoca tindzaba takhe. lobhalwako) asebentise indlela lephikisako, sib. Ngiya edolobheni- angiyi edolobheni • Usebentisa sakhi sebuniyo kukhomba buniyo • Uvisisa nekusebentisa indlela lephikako • Usebentisa imphambosi yekwentana Silulumagama lesikusimongcondvo • Emagama latsetfwe ematheksthini lafundvwe ngekuhlanganyela nobe ngekutimela SISEYENE 57
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (TEMLOMO) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 29-30 Kubamba lichaza Kufundza umdlalo Kubhala inkhulum- Kusebenta ngemaga- etinkhulumiswaneni phendvulwano lemfi- ma Itheksthi letfolwe lephatselene nesihloko sha usebentisa luhlaka lesetayelekile emabhukwinitifundvo • Usebentisa nobe encwadzini • Ukhetsa balingisi sichazamagama kute • Ubuta abuye yekufundza nobe labafanele. abuke lupelomagama aphendvule imibuto. eFayeleni Yathishela nenshokutsi Yetinsita • Uhlela inkhulu- yemagama • Uhlonipha momphendvulwano labanye bafundzi • Kulungiselela netento ngekulandz- • Usebentisa bunyenti ngekubalalela kufundza: ucombela elana. emagameni esihlokweni. • Ugucukela • Usebentisa inkhulu- • Usebentisa tiphumuti kulokunye lulwimi • Usebentisa emasu mongco. ngendlela lefanele: Nakunesidzingo ekufundza likhefana, ikholoni, • Usebentisa sitayela isemikholoni, • Ubuta abuye • Utfola kulandzelana sekubhala lesin- bokhulunyiwe, sibuti, aphendvule imibuto kwetigameko gakahleleki. sibabato, ngci lelukhuni kakhulu endzabeni • Usebentisa tiphumuti Kusebenta ngemisho Ulingisa umdlalo lolula • Ucoca ngebalingisi, letifanele sib. ikholoni, simonhlalo netento. sibabato netibuti • Usebentisa bulili Itheksthi letfolwe balamanye emabito ebhukwinitifundvo nobe Wenta umsebenti • Usebentisa inchubo (sib. inkhomo, encwadzini yekufundza wesivisiso yekubhala inkhomati) nobe eFayeleni losetheksthini Ubhala emagama nen- Yathishela Yetinsita (wetemlomo nobe • Usebentisa kahle shokutsi yawo kusi- lobhalwako) inkhulumongco • Utfutfukisa lwati chazamagama sakhe nenkhulumombiko lwesakhiwo Utetayeta kufundza • Ubhala imisho ase- • Wakhela ekuvisiseni • Uphimisa emagama • Ufundza aphimise bentisa emagama nekusebentisa avakale kahle akhombe simo nobe tinchazelo kute sikhatsi lesilula semtimba, akhombe akhombe inshokutsi Kutetayeta Kulalela lesengcile kuvisisa itheksthi yemagama, njll. neKukhuluma • Wakhela ekuvisiseni • Ufundza aphimise nekusebentisa (Khetsa kunye ngemphimiso lekahle, sikhatsi sanyalo lotatetayeta ngako sivinini neliphimbo. lesilula malanga onkhe) Ubuyeketa lakufundze • Kucala Kusebentisa • Uhaya inkondlo nobe ematheksthini emagama umlolotelo lomfisha ngesikhatsi latihlanganisi • Udlala umdlalo sekufundza kukhomba kukhetsa welulwimi lolula ngekutimela (sib. nobe) • Unika abuye • Ucatsanisa Silulumagama lesi- alandzele ticondziso/ ematheksthi kusimongcondvo tinkhombandlela lafundziwe letilula • Emagama latsetfwe ematheksthini • Ucoca tindzaba takhe. lafundvwe ngekuhlanganyela nobe ngekutimela 58 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Takhi netimiso Emakhono Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula (temlomo) telulwimi Emaviki 31-32 Kulalela indzaba Kufundza indzaba nobe Kubhala alandzise Kusebenta ngemagama inkondlo nobe ingoma ngetigameko Khetsa etindzabeni leticondzene naye • Upela kahle emagama letenteka esikhatsini Itheksthi letfolwe latayelekile, asebentisa sanamuhla ebhukwinitifundvo nobe Ucoca ngetigameko sichazamagama letisamaciniso/ tindzaba encwadzini yekufundza sakhe. Ubhala indzaba/indzima temdzabu/kulandzisa nobe Efayeleni ngaye//letijabulisako/ Yathishela Yetinsita lelula leneluhlaka • Usebentisa tijobelelo emagameni tindzaba lotakhela tona • Kulungiselela • Usebentisa sakhiwo engcondvweni /tindzaba sendzaba. Kusebenta ngemisho kufundza: ucombela letentekako/tindzaba temlandvo letingasilo ngekubuka sihloko • Uhlanganisa • Uvisisa abuye netitfombe. imisho ibe tindzima asebentise emabito liciniso/) letihambisanako etintfo letingabaleki Itheksthi letfolwe • Usebentisa emasu asebentisa (sib. impuphu) ekufundza sib. ebhukwinitifundvo nobe tabito, emagama encwadzini yekufundza usebentisa tinkomba lahlanganisako • Ucala kuvisisa tesimongcondvo nekusebentisa emabito nobe eFayeleni netiphumuti letifanele kutfola inshokutsi labalekako Yathishela Yetinsita yemagama lamasha • Usebentisa sikhatsi • Uvisisa tindzaba. sesento lesifanele • Wakhela • Ucoca ngemcondvo ekusetjentisweni ngaso sonkhe sikhatsi • Uphedvula imibuto lobalulekile kanye kwetabito tebuniyo lesebaleni. nemininingwane • Usebentisa inchubo (sib. mine, wena, tsine, letsite. yekubhala lelandzelako bona) • Ubuta imibuto lefanele kubhala nekusekela abuye aphendvule • Utfola kulandzelana • Usebentisa tinhlobo imibuto kwetigameko Ubhala emagama letehlukene nenshokutsi yawo tetiphawulo letifaka • Uphendvula abuye • Utfola simonhlalo kusichazamagama ekhatsi umnyaka/ acale kubuta imibuto nebalingisi. sakhe kushisa/ kutsi tintfo lelukhuni sib. Kungani • Uphendvula abuye tentiwe ngani sib. Indlu kunga. . . ? Yini. . . ? acale kubuta imibuto • Ubhala imisho yesitini. Ucabanga njani. . . ? asebentisa emagama lelukhuni sib. Kungani kunga. . . ? Yini. . . ? nobe tinchazelo kute • Wakhela akhombe inshokutsi ekusetjentisweni Ucabanga njani. . . ? yemagama, njll. kwesivumelwano Wenta umsebenti sesento sib. uhamba wesivisiso yedvwa, upheka emile, losetheksthini njll. (wetemlomo nobe Silulumagama lobhalwako). lesikusimongcondvo Utetayeta kufundza • Emagama latsetfwe • Ufundza aphimise ematheksthini ngemphimiso lekahle, lafundvwe ngekushelela abuye ngekuhlanganyela akhombe simo nobe ngekutimela semtimba. Ubuyeketa lakufundze ematheksthini ngesikhatsi sekufundza ngekutimela/ ngababili • Ucoca ngematheksthi lawafundzile SISEYENE 59
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Takhi netimiso Emakhono Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula (temlomo) telulwimi EmavikI 33 34 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi sib. Kubhala itheksthi Kusebenta ngemagama engcocweni i-athikili yeliphephabhuku yelwati asebentisa nobe umbiko wetindzaba. luhlaka • Usebentisa • Ucoca ngetihloko Itheksthi letfolwe sichazamagama kute letetayelekile. ebhukwinitifundvo nobe • Ukhetsa sihloko abuke lupelomagama lesifanele. nenshokutsi • Baniketana ematfuba, encwadzini yekufundza yemagama kukhomba kuhlonipha nobe eFayeleni • Ufaka lwati lolufanele. labanye, kuhlonipha Yathishela Yetinsita Kusebenta ngemisho imibono yalabanye. • Usebentisa inchubo • Kulungiselela yekubhala lelandzelako • Usebentisa emagama Kutetayeta Kulalela kufundza: kucombela nekusekela lanebunyenti kuphela neKukhuluma kutsi itheksthi sib. emashica iphatselene nani Usebentisa (Khetsa kunye ngekutsi uyibuke ukhe sichazamagama kute • Wakhela lotatetayeta ngako etulu. . abuke lupelomagama ekusetjentisweni malanga onkhe) nenshokutsi yemagama kwesabito sekukhomba • Uphendvula imibuto. (sib. loku, loko, leto, • Uhaya inkondlo nobe Wakha iphosta leti) umlolotelo lomfisha • Ucoca ngemcondvo lobalulekile kanye • Ufaka lwati lolufanele. • Wakhela • Udlala umdlalo nemininingwane welulwimi lolula. • Ufaka sitfombe. ekusetjentisweni letsite. . kwesiphawulo ngembi • Unika abuye alandzele • Usebentisa isayizi kwelibito sib. Lencane Wenta umsebenti yalokubhaliwe ticondziso letilula/ inja. wesivisiso ngalokufanele tinkhombandlela losetheksthini Silulumagama • Ucoca tindzaba takhe (wetemlomo nobe • Wetfula luhlaka lesikusimongcondvo lobhalwako) lwekugcina lolungenamaphutsa, • Emagama latsetfwe Utetayeta kufundza lolufundzekako ematheksthini lafundvwe • Ufundza aphimise Ubhala emagama ngekuhlanganyela ngemphimiso lekahle, nenshokutsi yawo nobe ngekutimela ngekushelela abuye kusichazamagama akhombe simo sakhe semtimba • Ubhala imisho Ufundza abuye avisise asebentisa emagama iphosta nobe tinchazelo kute • Ulungiselela kufundza: akhombe inshokutsi ucoca ngetitfombe. yemagama, njll. • Uhumusha lwati. • Ucoca ngenhloso yetheksthi. • Ucoca ngalokunye kusetjentiswa kwelulwimi. 60 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Takhi netimiso Emakhono Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula (temlomo) telulwimi EmavikI 35-36 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala alandzise Kusebenta ngemagama ngetigameko Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe letiphatselene naye • Upela kahle emagama letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe latayelekile, asebentisa sanamuhla encwadzini yekufundza • Ucoca ngetigameko sichazamagama sakhe letisamaciniso/ tindzaba nobe Efayeleni atilandzelanise kahle temdzabu/kulandzisa Yathishela Yetinsita • Usebentisa bunyenti ngaye//letijabulisako/ • Usebentisa luhlelo bemagama, sib. tindzaba lotakhela tona • Kulungiselela lwelulwimi lolufanele, sihlahla- tihlahla kufundza: ucombela silulumagama, engcondvweni /tindzaba Kusebenta ngemisho ngekubuka sihloko lupelomagama kanye letentekako/tindzaba temlandvo letingasilo netitfombe nelwati. • Emagama lakhomba kutsi ungenta lokutsite liciniso/) • Usebentisa emasu • Usebentisa inchubo nobe lacela imvume, ekufundza sib. yekubhala nekusekela Itheksthi letfolwe sib. ngingahamba, usebentisa tinkomba ebhukwinitifundvo nobe Usebentisa encwadzini yekufundza tesimongcondvo sichazamagama • Usebentisa sandziso kutfola inshokutsi sesikhatsi, sib. kusasa, nobe eFayeleni kutfola lupelomagama yemagama lamasha. itolo Yathishela Yetinsita nenshokutsi yemagama Utfola sakhiwo, balingisi • Ucoca ngemcondvo • Kucala kusebentisa Ubhala emagama lobalulekile emagama lakhomba netento. nenshokutsi kanye naleminye inkhombandlela kusichazamagama • Uphendvula indzaba imininingwane. sib. (ngase) udlule sakhe ngasedolobheni, Ucoca indzaba • Utfola kulandzelana lefanako asekele kwetigameko • Ubhala imisho sikhatsi (ngesikhatsi) asebentisa emagama ufike ngesikhatsi • Kulandzelana • Utfola simonhlalo nobe inchazelo esontfweni, buniyo kwendzaba kuyevakala nebalingisi kukhomba inshokutsi, (na)Khethiwe uhamba njll. naDumisani Kutetayeta Kulalela • Uphendvula abuye neKukhuluma acale kubuta imibuto Silulumagama lelukhuni kakhulu sib. lesikusimongcondvo (Khetsa kunye Kungani kunga. . . ? lotatetayeta ngako Yini. . . ? Ucabanga • Emagama latsetfwe malanga onkhe) ematheksthini njani. . . ? lafundvwe • Uhaya inkondlo nobe Ufundza tinkondlo ngekuhlanganyela umlolotelo lomfisha nobe ngekutimela • Kulungiselela • Udlala umdlalo kufundza: ucombela welulwimi lolula. ngekubuka sihloko • Unika abuye alandzele netitfombe ticondziso letilula/ • Usebentisa emasu tinkhombandlela ekufundza sib. • Ucoca tindzaba takhe usebentisa tinkhomba tesimongcondvo • Ukhumbula tigameko nobe lakufundze • Uphendvula imibuto emphilweni lephatselene ngekulandzelana nenkondlo kwako • Uveta imiva levuswe yinkondlo • Ucoca ngemvumelwano, emagama lacala ngemisindvo lefanako kanye nekucatsanisa. Utetayeta kufundza • Kufundza aphimise ngemphimiso lekahle, ngekushelela abuye akhombe simo semtimba SISEYENE 61
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 5 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Takhi netimiso Emakhono Kufundza nekwehlwaya Kubhala nekwetfula (temlomo) telulwimi EmavikI 37-38 Kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kwakha iphosta Kusebenta ngemagama etinkhulumiswaneni yelwati kuyo yonkhe ikharikhulamu sib. • Ufaka lwati lolufanele • Usebentisa • Ubuta abuye sichazamagama kute aphendvule imibuto. Umbiko lomfisha, • Ufaka sitfombe abuke lupelomagama inchazelo letfolakala • Uhlonipha labanye kulesinye sifundvo. • Usebentisa isayizi nenshokutsi yalokubhaliwe yemagama bafundzi. Itheksthi letfolwe ngalokufanele • Bunye nebunyenti • Uyabalalela abuye ebhukwinitifundvo nobe abakhutsate kutsi eFayeleni Yathishela • Wetfula luhlaka bemabito Yetinsita lwekugcina bakhulume. Kusebenta ngemisho lolungenamaphutsa, • Ugucukela Kulungiselela kufundza: lolubonakala kahle • Utfutfukisa lwati kulounye lulwimi ufundza abuye acoce lwekusetjentiswa ngetihloko netitfombe. Ubhala Itheksthi yelwati nakunesidzingo. kwemagama asebentisa luhlaka latihlanganisi lakhomba Kutetayeta Kulalela • Usebentisa emasu neKukhuluma ekufundza sib. • Ukhetsa lwati sizatfu nenhloso. lolufanele. Uyafundzisisa • Usebentisa tandziso (Khetsa kunye ngenhloso yekutfola lotatetayeta ngako • Ubhala tindzima tesimo (ngekushesha, lwati. letimbili kuya kancane) malanga onkhe) • Ucaphela indzima kuletintsatfu. • Usebentisa sikhatsi • Uhaya inkondlo nobe ledlalwa titfombe umlolotelo lomfisha • Usebentisa lesitako sib. Kutawuba ekwakheni inchazelo. lupelomagama nesivunguvungu • Udlala umdlalo • Uphendvula imibuto netiphumuti letifanele namuhla welulwimi lolula. lephatselene • Usebentisa emagama • Usebentisa siphawulo • Unika abuye alandzele netheksthi. latihlanganisi lesicatsanisako, sib. ticondziso letilula/ Thando mkhudlwana • Ufinyeta indzima • Usebentisa inchubo tinkhombandlela. kunaNozi ngekuyisekela. yekubhala nekusekela • Ucoca tindzaba takhe. Wenta umsebenti • Usebentisa sikhatsi sanyalo lesichubekako wesivisiso (sib. ‘Uyafundza. ’) losetheksthini (wetemlomo nobe • Usebentisa kahle lobhalwako)) imphambosi yokwentana Ufundza avisise iphosta Silulumagama • Ulungiselela kufundza: lesikusimongcondvo ucoca ngesitfombe. • Uhumusha lwati. • Emagama latsetfwe ematheksthini • Ucoca ngenhloso lafundvwe yetheksthi. . ngekuhlanganyela nobe ngekutimela • Ngesakhiwo EmavikI 39-40 LUHLOLOSIBUTSETELO 62 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 SISWATI LULWIMI LWEKUCALA LWEKWENGETA LIBANGA 6 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 1-2 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala indzima Kusebenta lesekelako ngemagama Khetsa etindzabeni Khetsa etindzabeni letenteka esikhatsini letenteka esikhatsini • Usebentisa luhlaka • Upela kahle sanamuhla sanamuhla nakunesidzingo emagama latayelekile, letisamaciniso/ tindzaba letisamaciniso/ tindzaba kuphela. asebentisa temdzabu/kulandzisa temdzabu/kulandzisa sichazamagama ngaye//letijabulisako/ ngaye//letijabulisako/ • Ubhala umusho sakhe. wesingenisa lofanele. tindzaba lotakhela tona tindzaba lotakhela tona • Wakhela elwatini engcondvweni /tindzaba engcondvweni /tindzaba • Usebentisa emagama lwemisindvo letentekako/tindzaba letentekako/tindzaba latihlanganisi. ngekupela emagama temlandvo letingasilo temlandvo letingasilo liciniso/) liciniso/) • Ubhala siphetfo sib. Kutakhela lesifanele. akhe emagama Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe lahlobene layame ebhukwinitifundvo nobe ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa ekuphinyisweni nobe encwadzini yekufundza encwadzini yekufundza luhlelo lwelulwimi, ekubukekeni kwawo. nobe eFayeleni nobe eFayeleni silulumagama, Yathishela Yetinsita Yathishela Yetinsita lupelomagama • Wakhela elwatini netiphumuti letifanele. lwemagama • Uphedvula imibuto • Kulungiselela labonwako lesebaleni kukhomba kufundza: Ucombela Usebentisa inchubo nalasetjentiswa kuvisisa. ngekubuka sihloko yekubhala kakhulu. netitfombe. • Babeka imibono • Unika inchazelo Usebenta ngemisho yakhe yendzaba, ayi • Usebentisa lehlukene catsanise nemphilo emasu ekufundza • Uvisisa abuye • Ubhala luhlaka asebentise emabito yakhe ngekukhuluma. sib. kucombela, lwekucala lwembhalo. etintfo letibalekako usebentisa imisindvo Kutetayeta Kulalela • Ubuyeketa umbhalo (sib. incwadzi - tinc- netinkhomba neKukhuluma wadzi) tesimongcondvo • Uhlela kahle umbhalo. (Khetsa kunye • Ucoca • Wakhela ekusetjen- lotatetayeta ngako • Ubhala luhlaka tisweni kwetabito ngesilulumagama lwembhalo malanga onkhe) telucobo (sib. mine, lesisha lesitfolakala lwekugcina. wena, tsinte, bona) • Uhaya inkondlo. etheksthini lefundziwe • Wetfula luhlaka • Wakhela ekusetjen- • Udlala umdlalo • Ucoca ngesihloko, lwekugcina tisweni kwesivumel- welulwimi. sakhiwo nalapho lolungenamaphutsa wano sesento sib. indzaba yenteka nalofundzekako. • Unika abuye khona (simonhlalo) Uhambe itolo Thoko alandzele tincondziso/ Ubhala emagama • Uphendvula imibuto • Wakhela ekuvisiseni tinkhombandlela nenshokutsi yawo nekusebentisa lephatselene kusichazamagama • Ucoca ngesihloko. nendzaba sikhatsi lesilula sakhe lesengcile Wenta umsebenti • Ubhala imisho Silulumagama lesi- wesivisiso asebentisa emagama kusimongcondvo losetheksthini nobe tinchazelo kute (wetemlomo nobe akhombe inshokutsi, • Emagama latsetfwe lobhalwako) njll. ematheksthini lafundvwe Utetayeta kufundza ngekuhlanganyela • Ufundza aphimise nobe ngekutimela ngekuphimiso lekahle, ngekushelela ubuye ukhombe simo semtimba SISEYENE 63
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 3-4 Kulalela kulandzisa Kufundza indzaba Kubhala umlayeto Kusebenta lokungemaciniso lelandzisa/lechaza nobe simemetelo ngemagama sib. umbiko ngawe sakhe wetindzaba, kulandzisa • Usebentisa lokungemaciniso Itheksthi letfolwe • Utfutfukisa timphawu sichazamagama kute ebhukwinitifundvo nobe tekwatisa nobe abuke lupelomagama Itheksthi letfolwe encwadzini yekufundza temlayeto nenshokutsi ebhukwinitifundvo nobe nobe eFayeleni yemagama encwadzini yekufundza Yathishela Yetinsita • Usebentisa luhlaka • Usebentisa lwati nobe eFayeleni • Kulungiselela • Ucondzisa umbalo lwekulandzelana Yathishela Yetinsita emntfwini lofanele kufundza: ucombela kwema-alfabethi • Ubuta abuye ngekubuka sihloko • Uhlela umbhalo netinhlavu tekucala aphendvule imibuto netitfombe wakhe kabusha teligama kute ngekulungisa atfole emagama • Uhlonipha • Usebentisa kusichazamagama. emaphutsa elulwimi, labanye bafundzi emasu ekufundza timihawu tekubhala ngekubalalela sib. kucombela, • Uhlahlela emagama nelupelomagama kusebentisa sib. u-ya-se-be-nta Kutetayeta Kulalela imisindvo netinkomba Usebentisa inchubo neKukhuluma Kusebenta ngemisho tesimongcondvo yekubhala lesekelako (Khetsa kunye • Ucoca • Wakhela ekuvisiseni lotatetayeta ngako • Babeka imibono nekusetjentiswa ngesilulumagama lehlukene malanga onkhe) kwesicatsaniso lesisha etheksthini • Uhaya inkondlo. lefundziwe • Ubhala luhlaka sesiphawulo sib. lwekucala lwembhalo. Sipho mkhulu • Udlala umdlalo • Uphendvula imibuto kunaThoko welulwimi. lephatselene • Ubuyeketa umbhalo netheksthi • Wakhela ekuvisiseni • Ucoca ngesihloko • Uhlela kahle umbhalo. nekusebentisa lesetayelekile. • Uveta imbangela • Ubhala luhlaka sikhatsi sanyalo nemphumela lwembhalo lesichubekako Wenta umsebenti lwekugcina. • Wakhela wesivisiso • Wetfula luhlaka ekusetjentisweni losetheksthini lwekugcina kwendlela (wetemlomo nobe lolungenamaphutsa yesento sib. “nga” lobhalwako) kukhomba kucela - Ubhala emagama ngingayisebentisa Ubuyeketa lakufundze nenshokutsi yawo yini intfo yakho, ematheksthini kusichazamagama angahamba ngesikhatsi sakhe sekufundza • Usebentisa tandziso ngekutimela/ ngababili • Ubhala imisho tesikhatsi (sib. asebentisa emagama kusasa, itolo) • Babelana ngemibono nobe tinchazelo kute lephatselene akhombe inshokutsi Silulumagama netheksthi. yemagama, njll. lesikusimongcondvo • Emagama latsetfwe ematheksthini lafundvwe ngekuhlanganyela nobe ngekutimela 64 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 5-6 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala Kusebenta (Khetsa etindzabeni Khetsa etindzabeni ngalokuphatselene ngemagama letenteka esikhatsini letenteka esikhatsini naye sib. idayari • Upela kahle sanamuhla sanamuhla asebentisa luhlaka emagama latayelekile, letisamaciniso/ tindzaba letisamaciniso/ tindzaba • Ungenisa abuye asebentisa temdzabu/kulandzisa temdzabu/kulandzisa acoce ngetimphawu sichazamagama ngaye//letijabulisako/ ngaye//letijabulisako/ tedayari sakhe tindzaba lotakhela tona tindzaba lotakhela tona • Usebentisa luhlaka • Usebentisa lwati engcondvweni /tindzaba engcondvweni /tindzaba lwekulandzelana letentekako/tindzaba letentekako/tindzaba • Usebentisa sitayela lesingakahleleki kwema-alfabethi temlandvo letingasilo temlandvo letingasilo netinhlavu tekucala liciniso/) liciniso/) • Ucoca tigameko teligama kute Itheksthi letfolwe Itheksthi letfolwe ngendlela lehlelekile atfole emagama ebhukwinitifundvo nobe ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa emagama kusichazamagama. encwadzini yekufundza encwadzini yekufundza latihlanganisi Kusebenta ngemisho nobe Efayeleni Yetinsita nobe eFayeleni Yathishela Yathishela Yetinsita • Usebentisa • Wakhela luhlelo lwelulwimi, ekusetjentisweni Ufinyeta indzaba • Kulungiselela lupelomagama, kwetabito telucobo ngekuyisekela kufundza: ucombela tiphumuti netikhala (sib. mine, wena, • Uvisisa imibuto ngekubuka sihloko letifanele emkhatsini tsinte, bona) lesisekelo netitfombe wetindzima • Uvisisa abuye Kutetayeta Kulalela • Usebentisa Ubhala emagama asebentise tento neKukhuluma emasu ekufundza nenshokutsi yawo ekuchazeni sib. kucombela, kusichazamagama lokwentiwako (Khetsa kunye kusebentisa umsindvo sakhe lotatetayeta ngako netinkhomba • Wakhela malanga onkhe) tesimongcondvo. • Ubhala imisho ekusetjentisweni asebentisa emagama kwemagama • Uhaya inkondlo • Ucoca nobe tinchazelo kute lakhomba kubekeka • Udlala umdlalo ngesilulumagama akhombe inshokutsi kwentfo (phasi, etulu) welulwimi. lesisha etheksthini yemagama, njll. lefundziwe. • Usebentisa emagama • Unika abuye latihlanganisi alandzele tincondziso/ • Uphendvula imibuto kukhomba kwengeta tinkhombandlela lephatselene (na) nekulandzelana netheksthi. (kwase, ngaphambi), • Ucoca ngesihloko lesetayelekile. Utetayeta kufundza • Usebentisa tindlela • Ufundza aphimise tekubuta sib. ngubani, ngemphimiso lekahle, ini, nini, yiphi, ngekushelela, kungani, njani ngesivinini abuye • Bofeleba akhombe simo kumabitombamba, semtimba . etihlokweni Ubuyeta lakufundze nasetinhlavini ematheksthini tekucala temagama ngesikhatsi ebantfu sekufundza Silulumagama ngekutimela/ ngababili lesikusimongcondvo • Ucoca ngemiva yakhe • Emagama latsetfwe ematheksthini lafundvwe ngekuhlanganyela nobe ngekutimela • Emabitwafanana (emagama labitwa nobe apelwe ngekufana kepha anetinchazelo letingafani sib. litsanga sitfo semtimba, litsanga sibhidvo SISEYENE 65
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 7-8 Kulalela lokutsite Kufundza itheksthi Kucedzela itheksthi Kusebenta abuye acoce yenchubo lenetibonwa yetibonwa sib. ngemagama ngeticondziso sib. imidvwebo / imidvwebo/titfombe/ letisendlalelo titfombe/emagrafu/ emagrafu/imifanekiso • Usebentisa sichazamagama kute • Uphendvula Itheksthi letfolwe • Ufaka emalebuli abuke lupelomagama ngekwenta ticondziso emabhukwinitifundvo lafanele nenshokutsi letilula. nobe encwadzini yemagama yekufundza nobe • Ufaka lwati lolufanele • Usebentisa emagama Kusebenta ngemisho latihlanganisi eFayeleni Yathishela • Usebentisa emagama Yetinsita lamcoka. • Usebentisa sento • Usebentisa kuhleleka • Kulungiselela lesiphocako Ubhala emagama lokufanele. kufundza: Ucoca nenshokutsi yawo • Ucala kusebentisa Kutetayeta Kulalela ngetimphawu kusichazamagama emagama lachaza neKukhuluma letibonakalako sakhe kutsi tintfo tenteka ahumushe lwati njani, nini. (Khetsa kunye lolukuletibonwa • Ubhala imisho lotatetayeta ngako asebentisa emagama • Usebentisa malanga onkhe) • Ulandzela ticondziso. nobe tinchazelo kute sivumelwano akhombe inshokutsi sekuphika (sib. • Uhaya inkondl. o Utetayeta kufundza yemagama, njll. ‘akahambi’) • Kudlala umdlalo • Ufundza aphimise ngekuphimiso lekahle, • Usebentisa “fanele” welulwimi. kukhomba sidzingo ngekushelela, • Unika abuye ngesivini abuye • Usebentisa alandzele tincondziso/ akhombe simo sikhatsi lesengcile tinkhombandlela semtimba lesichubekako, sib. • Ucoca ngesihloko. Wenta umsebenti Emabanga laphasi ngawafundza wesivisiso ngemnyaka wa1986. losetheksthini (wetemlomo nobe • Ucala kusebentisa lobhalwako) emagama lakhomba inkhombandlela, Wenta iphazili sib. (ngase) udlule yemagama ngasemfuleni, Wenta iphazili lakhomba sikhatsi yemagama kute (ngesikhatsi) ufike atitfutfukise ngesikhatsi, buniyo (na) Jabu ufike • Usebentisa naSipho, Uhamba silulumagama ngesitimela lesifanele • Uvisisa abuye • Upela emagama asebentise indlela ngendlela lefanele lephikako • Uchaza insokutsi Silulumagama yemagama\ lesikusimongcondvo lawasebentise emshweni • Emagama latsetfwe ematheksthini lafundvwe ngekuhlanganyela nobe ngekutimela • Bomcondvofana (emagama lanenchazelo lefanako (sib. dvumala- jabha) 66 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 1 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 9-10 Kulalela tinkondlo/ Kufundza inkondlo Kubhala inchazelo Kusebenta tingoma yemuntfu/yentfo/ ngemagama Itheksthi letfolwe silwane/sitjalo/ Itheksthi letfolwe ebhukwinitifundvo nobe indzawo • Upela kahle ebhukwinitifundvo nobe eFayeleni Yathishela emagama latayelekile, eFayeleni Yathishela Yetinsita • Ukhetsa lokucuketfwe asebentisa Yetinsita lokufanele. sichazamagama • Ucoca ngesihloko sakhe. • Usebentisa inchazelo kanye nangembono • Ugcila enchazelweni yetemlomo kutfola lobalulekile. lebonakalako. Kusebenta ngemisho bantfu nobe tintfo. • Uvisisa lula letinye • Ubhala • Uvisisa abuye Udlala umdlalo tincenye tenkondlo ngalakucambako, asebentise buniyo welulwimi entele sib. imvumelwano, asebentisa tiphawulo (sib. imoto yaZodwa) kutitfutfukisa sifanamsindvo, netandziso. sifutamsindvo, • Usebentisa tinhlobo • Unika abuye kucatsanisa, • Kuhlela kabusha letehlukene alandzele ticondziso umbhalo wakhe, tesiphawulo lokufaka kumuntfutisa ngendlela lefanele. alungise emaphutsa e ekhatsi umnyaka/ • Ucoca lupelomagama kushisa/naloko • Banikana ematfuba. ngesilulumagama lokusho kutsi tintfo Ubhala emagama • Ucedza umdlalo lesisha lesitfolakala nenshokutsi yawo tentiwe ngani, sib. ngesikhatsi lanikwe etheksthini litafula lensimbi kusichazamagama sona lefundziwe. sakhe • Usebentisa sikhatsi • Usebentisa sanyalo lesilula sichazamagama. • Ubhala imisho kuchaza tento asebentisa emagama letivamile, sib. Wenta umsebenti nobe tinchazelo kute Ngigeza ematinyo wesivisiso akhombe inshokutsi malanga onkhe nobe losetheksthini yemagama, njll. kuchaza liciniso (wetemlomo nobe Usebentisa inchubo lelatiwako, sib. lilanga lobhalwako) yekubhala lishona eNshonalanga Utetayeta kufundza • Babeka imibono Silulumagama • Ufundza aphimise leyehlukene lesikusimongcondvo ngemphimiso lekahle, • Ubhala luhlaka • Emagama latsetfwe ngekushelela abuye lwekucala lwembhalo. ematheksthini akhombe simo lafundvwe semtimba • Ubuyeketa umbhalo ngekuhlanganyela Ubuyeketa lakufundze • Uhlela kahle umbhalo. nobe ngekutimela ematheksthini • Ubhala luhlaka • Emabitombici sib. ngesikhatsi lwekugcina. bonga+inkhosi= sekufundza bonginkhosi ngekutimela/ ngababili • Wetfula luhlaka • Ucatsanisa lwekugcina ematheksthi lolungenamaphutsa lafundziwe. nalofundzekako. SISEYENE 67
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 11-12 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala indzaba lelula Kusebenta asebentisa luhlaka ngemagama Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe letenteka esikhatsini emabhukwinitifundvo • Usebentisa • Upela kahle sanamuhla nobe encwadzini sakhiwo sendzaba emagama letisamaciniso/ tindzaba yekufundza nobe njengeluhlaka. latayelekile, temdzabu/kulandzisa efayeleni Yathishela asebentisa ngaye//letijabulisako/ Yetinsita • Ubhala umusho sichazamagama wesingeniso lofanele. tindzaba lotakhela tona sakhe • Kulungiselela engcondvweni /tindzaba kufundza: ufundza • Usebentisa emagama Kusebenta letentekako/tindzaba latihlanganisi abuye acoce ngemisho temlandvo letingasilo liciniso) ngesihloko, abuke • Usebentisa tiphawulo • Uvisisa abuye titfombe letitsite. asebentise emabito Itheksthi letfolwe ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa emasu • Ubhala siphetfo etintfo letingabaleki ekufundza sib. lesifanele. (sib. impuphu, encwadzini yekufundza Uyacombela, shukela) nobe eFayeleni • Ugcila esihlokweni asebentise tinkhomba Yathishela Yetinsita tesimongcondvo. • Wakhela • Uhlanganisa ekusetjentisweni • Uphedvula imibuto imisho ibe tindzima lesebaleni. • Ucoca kwesabito ngesilulumagama letihambisanako sekukhomba (sib. • Ucaphela lwati lesisha asebentisa tabito, loku, loko, leto, leti) lolufanele. emagama latihlanganisi • Utfola kulandzelana netiphumuti letifanele • Wakhela • Ucoca abuye kwetigameko, ekusetjentisweni aphindze acoce simonhlalo nebalingisi • Usebentisa luhlelo kwesiphawulo indzaba. (sib. kuchaza lwelulwimi lolufanele, ngembi kwelibito imiva yebalingisi lupelomagama sib. Lencane Kutetayeta Kulalela netiphumuti nekukhuluma inja abuye acale neKukhuluma ngetizatfu tetento • Usebentisa kusebentisa leto (Khetsa kunye tabo) sichazamagama kute letita ngemuva lotatetayeta ngako abuke lupelomagama kwelibito, sib. inja • Uveta imbangela lencane malanga onkhe) nenshokutsi yemagama. nemphumela. • Uhaya inkondlo. Ubhala indzima kute • Ucala kusebentisa • Usebentisa tindlela tesento, sib. avete abuye achaze • Udlala umdlalo sichazamagama. Thishela usebentela umbono welulwimi. umphakatsi. Wenta umsebenti • Unika abuye wesivisiso • Ubhala imisho lemibili kuya kulemitsatfu. • Wakhela ekuvisiseni alandzele tincondziso/ losetheksthini abuye asebentise tinkhombandlela. (wetemlomo nobe • Ukhetsa lwati lolufanele. sikhatsi sanyalo lobhalwako) • Ucoca ngesihloko. • Unika umbono wakhe lesilula Utetayeta kufundza lophatselene naye • Ucala kusebentisa • Ufundza aphimise • Uchaza “kumele”, “kufanele” ngemphimiso lekahle, ngalokuvakalako. kukhomba sibopho. ngekushelela abuye Ubhala emagama Silulumagama akhombe simo nenshokutsi yawo lesikusimongcondvo semtimba kusichazamagama • Emagama latsetfwe Ubuyeketa lakufundze sakhe ematheksthini etheksthni ngesikhatsi • Ubhala imisho lafundvwe sekufundza asebentisa emagama ngekuhlanganyela ngekutimela/ ngababili nobe tinchazelo kute nobe ngekutimela • Unika imibono akhombe inshokutsi ahlanganise tincwadzi yemagama, njll. nalokwenteka emphilweni yakhe 68 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 11-12 Usebentisa inchubo yekubhala • Babeka imibono leyehlukene • Ubhala luhlaka lwekucala lwembhalo. • Ubuyeketa umbhalo • Uhlela kahle umbhalo. • Ubhala luhlaka lwembhalo lwekugcina. • Wetfula luhlaka lwekugcina lolungenamaphutsa nalofundzekako. SISEYENE 69
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 13-14 Kulalela inchazelo Kufundza itheksthi Kubhalainchazelo/ Kusebenta yemlomo yetintfo/ yelwati sib. letfolakala indzima/imisho ngemagama tilwane/ titjalo/ kuletinye tifundvo. ngetintfo/tilwane/titjalo/ tindzawo tindzawo • Usebentisa Itheksthi letfolwe sichazamagama Itheksthi letfolwe ebhukwinitifundvo nobe • Ufaka imininingwane kute abuke ebhukwinitifundvo nobe eFayeleni Yathishela lefanele nalemcoka lupelomagama eFayeleni Yathishela Yetinsita nenshokutsi Yetinsita • Uchaza kubukeka yemagama • Kulungiselela kwangephandle • Utfola kutsi kuyini. kufundza: ucoca • Usebentisa bunyenti ngesihloko abukete • Usebentisa tandvulela emagameni • Uchaza kutsi kwani silulumagama libito letifanele loku. Kusebenta lesibalulekile. • Usebentisa ngemisho • Ukhomba tincenye • Ufundza indzima silulumagama lesifanele kulokuphelele. • Usebentisa abuye atfole • Timphawu tekubhala emagama • Uyakudvweba umcondvo lobalulekile tisebente kahle langabaleki sib. akulebule. kanye nemusho losihloko. • Wenta luhlaka, utfola emahewu, kudla, • Usebentisa ngalakwentile, ulungisa kufa silulumagama • Uphendvula imibuto emaphutsa aphindze lephatselene • Ucala kusebentisa lesiphatselene abhale tabito tebuniyo (sib. naletinye tifundvo. netheksthi netibonwa Usungula, advwebe, kwami, kwakho, sib. emagrafu, Kutetayeta Kulalela abuye alebule tibonwa kwakhe, kwetfu, imidvwebo, neKukhuluma kwabo) emathebuli. Sib. emashadi / emalebuli (Khetsa kunye Ubuyeketa lakufundze / imidvwebo / emabala- • Usebentisa tinhlobo lotatetayeta ngako vengcondvo / emabalave / letehlukene etheksthini malanga onkhe) titfombe / emaplane tetiphawulo ngesikhatsi letifaka ekhatsi • Uhaya inkondlo. sekufundza • Usebentisa lwati lalut- leto letihambisana ngekutimela/ ngababili fole etheksthini lebhali- • Udlala umdlalo nemnyaka • Ufinyeta we nobe yetibonwa webudzala welulwimi. labakufundzile • Ufaka imininingwane • Unika abuye ngemisho lembalwa • Usebentisa lesemcoka tiphawulo letita alandzele tincondziso/ tinkhombandlela • Usebentisa imishwana ngemuva kwelibito, letilula lemcoka sib. imoto lebovu • Ucoca ngesihloko. • Usebentisa silulumaga- • Wakhela ekuvisiseni ma lesifanele nekusetjentiswa kwetiphawulo Ubhala emagama ne- leticatsanisako, sib. nshokutsi yawo kusi- Lindi mkhudlwana chazamagama sakhe kunaJabu. Ubhala imisho asebentisa • Usebentisa emagama nobe tinchazelo sandziso sesimo, kute akhombe inshokutsi sib. kushisa kakhulu yemagama, njll. • Utfutfukisa kuvisisa Usebentisa inchubo nekusetjentiswa yekubhala kwemagama • Babeka imibono leyeh- latihlanganisi lukene lakhomba kungeta, kulandzelana • Ubhala luhlaka lweku- nekucatsanisa, sib. cala lwembhalo. Nomcebo naThabo • Ubuyeketa umbhalo baye edolobheni, Ematse nelulwimi • Uhlela kahle umbhalo. Silulumagama • Ubhala luhlaka lwemb- lesikusimongcondvo halo lwekugcina. • Emagama latsetfwe Wetfula luhlaka lwekugci- ematheksthini na lolungenamaphutsa lafundvwe nalofundzekako. ngekuhlanganyela nobe ngekutimela 70 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 15-16 Kulalela sigameko Kufundza tindzaba Kubhala incwadzi lelula Kusebenta lesitsite lesilandzisa lephatselene naye ngemagama (Khetsa etindzabeni ngaye letenteka esikhatsini • Ungenisa timphawu • Upela kahle • Utfola imibono sanamuhla tencwadzi yebungani emagama lebaluleke kakhulu letisamaciniso/ tindzaba latayelekile, kanye nebantfu. temdzabu/kulandzisa • Usebentisa luhlaka. asebentisa • Uphendvula imibuto ngaye//letijabulisako/ • Usebentisa sitayela sichazamagama tindzaba lotakhela tona lesingakahleleki. sakhe lephatselene engcondvweni /tindzaba nekutsi kwentekeni letentekako/tindzaba • Ubhala lokungenani • Kusebentisa kwekucala, kwesibili, tindzima letimbili. tijobelelo temlandvo letingasilo njll. kulandzisa emagameni, sib. liciniso) • Usebentisa ngesehlakalo umfana- umfanyana lesifanako. Itheksthi letfolwe silulumagama lesisha netiphumuti letifundziwe. Kusebenta ebhukwinitifundvo nobe Ulingisa letinye timo ngemisho encwadzini yekufundza • Usebentisa luhlelo letetayelekile nobe eFayeleni lwelulwimi lolufanele, • Usebentisa • Usebentisa lulwimi Yathishela Yetinsita lupelomagama, sandziso netento letifanele. tiphumuti netikhala • Kulungiselela • Ucala kusebentisa letifanele emkhatsini • Uhlela lokucuketfwe kufundza: ucombela emagama ngekubuka sihloko wetindzima. ngalokuvakalako latihlanganisi netitfombe. Usebentisa inchubo kute kukhowe Kutetayeta Kulalela yekubhala kucatsanisa neKukhuluma • Ufundzela kutfola (kodvwa), sizatfu lwati nekusebentisa • Babeka imibono (Khetsa kunye (ngobe) nenhloso tinkhomba leyehlukene lotatetayeta ngako (kute). tesimongcondvo malanga onkhe) kute atfole inshokutsi • Ubhala luhlaka Silulumagama yemagama. . lwekucala lwembhalo. lesikusimongcondvo • Uhaya inkondlo. • Udlala umdlalo • Kuvisisa • Ubuyeketa umbhalo • Emagama latsetfwe welulwimi. silulumagama. • Uhlela kahle umbhalo. ematheksthini lafundvwe • Ucoca nobe aphindze • Uphendvula imibuto • Ubhala luhlaka ngekuhlanganyela acoce tindzaba. lemayelana nendzaba. lwembhalo lwekugcina. nobe ngekutimela Wenta umsebenti • Wetfula luhlaka wesivisiso • Bomcondvophika lwekugcina (emagama losetheksthini lolungenamaphutsa lanemicondvo (wetemlomo nobe nalofundzekako. lephikisanako sib. lobhalwako)) Ubhala emagama etulu/phasi Utetayeta kufundza nenshokutsi yawo • Ufundza aphimise kusichazamagama ngemphimiso lekahle, sakhe ngekushelela abuye • Ubhala imisho akhombe simo asebentisa emagama semtimba nobe tinchazelo kute Ufundza ematheksthi akhombe inshokutsi laphatselene naye yemagama, njll. nematheksthi laphatselene netenhlalo sib. idayari yakhe nobe incwadzi • Uphawula ngemcondvo lobalulekile • Ufundzela kutfola imininingwane kanye nesitayela setatiso letingakahleleki. • Uphawula ngesakhiwo nesibingelelo. SISEYENE 71
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 15-16 Ubuyeketa lakufundze ematheksthini ngesikhatsi sekufundza ngekutimela/ ngababili • Uhlanganisa lakufundzile nalokwenteka emphilweni yakhe 72 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 17-18 Kwenta luhlolo Kufundza itheksthi Kubhala inchazelo lelula Kusebenta lweliklasi sib. ku- yelwati lenetibonwa ngemagama inthavyuwa bontsanga sib. luhlelo lwetikhatsi • Ubhala imisho lecacile • Usebentisa eklasini), kurekhoda tekufundza • Ushiya sikhala sichazamagama timphendvulo eshadini kanye netinhlelo setimphendvulo kute abuke nobe egrafini tamabonakudze/ emashadi/ emathebuli/ • Usebentisa kahle lupelomagama • Ubuta abuye imidvwebo / indlela yekubuta nenshokutsi aphendvule imibuto. nangalokufisha yemagama emabalavengcondvo/ • Uchuba ema-inthavyu emabalave/titfombe/ Ubhala indzima kute Kusebenta ngendlela lefanele emagrafu achaze abuye avete ngemisho umbono • Urekhoda lwati Itheksthi letfolwe • Wakhela ekuvisiseni ngalokufanele. ebhukwinitifundvo nobe • Ubhala imisho le-3-4 nekusetjentiswa encwadzini yekufundza lesekelako kwesikhatsi lesitako • Usebentisa kahle nobe eFayeleni sakhiwo. Yathishela Yetinsita • Ukhetsa lwati lolufanele • Ucala kusebentisa “kumele”, “kufanele” • Usebentisa • Kulungiselela • Unika imibono yakhe kukhomba sibopho. emagama labalulekile kufundza: ucoca nemabintana. • Uchaza ngendlela • Ucala kusebentisa ngesihloko abukete levakalako silulumagama tandziso tesimo sib. Ugcina lesibalulekile Ubhala indzima kute kakhulu, mbamba, inkhulumiswano avete abuye achaze cishe ibe sesihlokweni • Ufundza indzima lesetayelekile umbono Silulumagama abuye atfole umcondvo lobalulekile • Ubhala imisho lemine lesikusimongcondvo • Ulalela abuye anike labanye bafundzi kanye nemusho kuya kulesihlanu • Emagama latsetfwe litfuba lekukhuluma. losihloko • Ukhetsa lwati lolufanele ematheksthini • Uphendvula umbuto lafundvwe • Ubuta abuye • Unika umbono wakhe ngekuhlanganyela aphendvule imibuto. lophatselene lophatselene naye netheksthi netibonwa nobe ngekutimela • Unika umbono sib. • Uchaza • Bomcondvophika Kungani ucabanga. • Ufundzisisa ngenhloso ngalokuvakalako yekutfola lwati (emagama ..? Usebentisa inchubo lanenchazelo Wenta umsebenti yekubhala lephikisanako sib. wesivisiso ngena/phuma losetheksthini • Babeka imibono (wetemlomo nobe leyehlukene lobhalwako) • Ubhala luhlaka Utetayeta kufundza • lwekucala lwembhalo. • Ufundza aphimise • Ubuyeketa umbhalo ngemphimiso lekahle, ngekushelela abuye • Uhlela kahle umbhalo. akhombe simo semtimba • Ubhala luhlaka lwembhalo lwekugcina. Usombulula emaphazili emagama • Wetfula luhlaka lwekugcina • Usebentisa lolungenamaphutsa silulumagama nalofundzekako lesifanele • Upela kahle emagama • Uchaza inshokutsi yemagama/ awasebentise emshweni • Usebentisa sichazamagama SISEYENE 73
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 2 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 17-18 Ubuyeketa lakufundze ematheksthini ngesikhatsi sekufundza ngekutimela/ ngababili • Ucatsanisa tincwadzi nematheksthi lafundziwe Emaviki 19-20 LUHLOLOSIBUTSETELO 74 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 21-22 Kulalela kuchaza Kufundza indzaba Kubhala idayari Kusebenta ngemlomo tindzawo/ ngemagama tilwane/titjalo/tintfo Itheksthi letfolwe • Ukhetsa ingcikitsi ebhukwinitifundvo nobe lefanele sihloko • Upela kahle Itheksthi letfolwe encwadzini yekufundza emagama latayelekile, ebhukwinitifundvo nobe nobe eFayeleni • Usebentisa asebentisa sakhiwo lesifanele encwadzini yekufundza Yathishela Yetinsita sichazamagama njengeluhlaka nobe eFayeleni sakhe • Kulungiselela Yathishela Yetinsita kufundza: ucombela • Ukhuluma • Usebentisa bunyenti ngekulandzelana • Ubona tindzawo ngekubuka sihloko emagameni kwetigameko netitfombe. • Ucaphela lwati ngendlela lefanele Kusebenta ngemisho lolufanele • lephatselene nendzaba. • Usebentisa emagama • Wakhela • Ubona lokufanako latihlanganisi ekusetjentisweni nalokwehlukile • Utfola abuye acoce kwemabitombamba ngesimonhlalo • Usebentisa luhlelo sib. ngekusebentisa Ulalela inchazelo lwelulwimi lolufanele, nebalingisi bofeleba, Musa yemlomo lemayelana lupelomagama, netindzawo/tilwane/ • Uchaza imbangela tiphumuti netikhala • Sikhatsi sanyalo titjalo/tintfo, njll. nemphumela letifanele emkhatsini lesilula kuchaza endzabeni sib. wetindzima titatimende letivamile Itheksthi letfolwe Kwentekeni sib. “Lilanga lishona ebhukwinitifundvo nobe Usebentisa inchubo ngalesikhatsi. . . enshonalanga” encwadzini yekufundza yekubhala ? Nobe Kungani nobe eFayeleni • Usebentisa Yathishela Yetinsita ucabanga kutsi. . . • Babeka imibono “kutawuba” kwenteka? leyehlukene kukhomba lokutsite • Utfola tindzawo • Unika inchazelo yakhe • Ubhala luhlaka lokutawenteka • Ucaphela lwati yendzaba lwekucala lwembhalo sib. Kutawuba lolufanele sib. nesivunguvungu • Uhlanganisa indzaba • Ubuyeketa umbhalo namuhla. eshadini / ethebulini nemphilo yakhe. • Utfola lokufanako • Uhlela kahle umbhalo • Ucala kusebentisa Ufundza tincwadzi emagama nalokuhlukile leticondzene naye kute • Ubhala luhlaka lwekugcina latihlanganisi Kutetayeta Kulalela atitfutfukise kukhomba imbangela neKukhuluma • Wetfula luhlaka nemphumela (kute, • Utfola umcondvo lwekugcina ngobe) (Khetsa kunye lobalulekile lolungenamaphutsa lotatetayeta ngako Silulumagama malanga onkhe) • Uphedvula imibuto nalofundzekako lesebaleni. lesikusimongcondvo Ubhala emagama • Uhaya inkondlo Emagama latsetfwe • Utfola timphawu nenshokutsi yawo • Udlala umdlalo tetheksthi sib. Lusuku, kusichazamagama ematheksthini lafundvwe welulwimi sibingelelo sakhe ngekuhlanganyela nobe ngekutimela • Unika abuye • ngesetfulo semlomo • Ubhala imisho alandzele tincondziso/ lesikahle asebentisa emagama Bomcondvofana tinkhombandlela nobe tinchazelo kute (emagama lanenchazelo akhombe inshokutsi lefanako sib. Emasi- • Ulandzisa yemagama, njll. emangcanga) ngalakufundze emphilweni nobe ngetigameko ngekulandzelana lokufanele, asebentisa emagama lahlanganisako . SISEYENE 75
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 23- Kulalela inkhulumo Kufundza itheksthi Kubhala itheksthi Kusebenta ngemaga- 24 lelula lemayelana yelwati lenesibonwa yelwati abuye ma neludzaba lolutsite sib. Emashadi/ acedzele tibonwa sib. emashadi/ • Usebentisa sichaza- • Ubuta abuye emathebuli/ imidvwebo magama kute abuke /emabalavengcondvo/ emathebuli/ imidvwebo aphendvule imibuto lupelomagama nen- emabalave/emagrafu. /emabalavengcondvo/ lelula shokutsi yemagama. emabalave/emagrafu • Ucoca ngemcondvo Itheksthi letfolwe eb- Kusebenta ngemisho hukwinitifundvo nobe Itheksthi letfolwe lobalulekile encwadzini yekufun- ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa bulili bala- • Unika imibono. dza nobe eFayeleni encwadzini yekufundza manye emabito (sib. Yathishela Yetinsita nobe eFayeleni inkunzi, inkhomati) • Uhlonipha Yathishela Yetinsita labanye bafundzi • Kulungiselela • Wakhela ekusetjen- ngekubalalela. kufundza: • Ufundza itheksthi tisweni kwesiphawulo, kufundzisisa lekhetsiwe. ngembikwelibito, Ukhuluma ngeludzaba ngenhloso yekutfola ngemuva kwelibito lolutsite ngemuva • Usebentisa lwati lwati lolubalulekile. sib. Inja lencane. kwemalungiselelo lolutfolakala • Ubuta imibuto etheksthini kute • Wakhela • Ukhetsa sihloko advwebe abuye ekusetjentisweni lekungiso • Ukhetsa alebule itheksthi kwesivumelwano nalokucuketfwe. imininingwane yetibonwa sib. sesento sib. Usebenta • Ugcila esihlokweni. lefanele kute emathebuli nobe wedvwa, ushelela aphendvule imibuto. emashadi nobe ngelivili. • Uhlela lokucuketfwe emagrafu. ngekulandzelana. • Wenta sifinyeto • Sikhatsi sanyalo selibalavengcondvo • Ukhomba kahle lesilula lesichubekako letheksthi/kukhetfwa budlelwane (sib. ‘Uyasebenta. ’) kwetheksthi. emkhatsini wetincenye Silulumagama lesi- Wenta umsebenti we- kusimongcondvo sivisiso losetheksthini temidvwebo (wetemlomo nobe letehlukene nobe • Emagama latsetfwe lobhalwako) lenye itheksthi ematheksthini yetibonwa. lafundvwe Utetayeta kufundza ngekuhlanganyela Ugucula itheksthi ibe • Ufundza aphimise sesimeni segrafu sib. nobe ngekutimela. ngemphimiso lekahle, usebentisa emanotsi • Emagama langena nangekushelela elwati lolugcogciwe elicocweni lunye sib. akhombe simo lifasitelo, umnyango semtimba • Ugucula lwati lube sesimeni segrafu sib. kokubili kutfolakala Wenta iphazili igrafu nobe lithebuli. endlini yemagama • Uhlatiya lwati. • Usebentisa silulumagama Ubhala umbiko lesifanele. lomfisha lophatselene nelwati lolugcogciwe • Upela emagama ngalokufanele. • Uhlola lwati abuye atsatse tincumo, • Uchaza inshokutsi anike tizatfu taloko. yemagama/ awasebentise • Usebentisa sakhiwo emshweni. sembiko lesifanele. Kubuyeketa lakufun- • Uhlela kahle tindzima, dze ematheksthini kwenta sibonelo ngesikhatsi seku- kusebentisa sihloko fundza ngekutimela / nemisho lesekelako. ngababili • Ufinyeta itheksthi ngemisho lecishe ibe si-5 76 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 25- Kulalela ingoma/ Kufundza inkondlo/ Kubhala indzaba lelu- Kusebenta 26 inkondlo lelula ingoma la, asebentisa inchubo ngemagama Itheksthi letfolwe • Kulungiselela yekubhala asekele. • Upela kahle ebhukwinitifundvo nobe kufundza: ucombela • Ukhetsa lokucuketfwe emagama latayelekile, encwadzini yekufundza ngekubuka sihloko lokujabulisako asebentisa nobe eFayeleni netitfombe. • Usebentisa sakhiwo sichazamagama Yathishela Yetinsita • Kusebentisa sendzaba njenge- sakhe • Ukhumbula imicondvo emasu ekufundza: luhlaka. • Kufinyeta emagama lemcoka sib. kusebentisa • Usebentisa sicalo, sib. Mnumzane-Mnu. • Ucoca ngemcondvo tinkhomba umtimba nesiphetfo. • Usebentisa tifinyeto losisekelo tesimongcongvo • Ukhuluma ngekulan- ngendlela lefanele • Uhlanganisa • Uphendvula imibuto dzelana kwetigameko • Ubuketa ticalo nalokwake lemayelana nenkondlo ngendlela lefanele. temabito sib. ‘i’ na’ kwamehlela • Uveta imiva levuswe • Usebentisa sikhatsi li’(ibhola, likati). • Ubona imvumelwano yinkondlo sesento lesifanele • Wakhela • Uveta imiva levuswe • Ucoca ngesigci nekuhlanganisa ekusetjentisweni yinkondlo • Ucoca ngekucatsanisa imisho ngekuseben- kwetabito letitsatsa lokutfolakale tisa “na” “kanye” na indzawo yelibito (sib. • Ucula imigca enkondlweni “kodvwa” mine, wena, tsinte, yengoma letsite • Usebentisa tiphumuti bona) lembalwa. Utetayeta kufundza Kutetayeta Kulalela • Ufundza aphimise letehlukene, kufaka • Wakhela ekuvisiseni ekhatsi bokhuluyiwe. nekusebentisa neKukhuluma ngemphimiso lekahle, • Usebentisa tikhala sikhatsi lesilula (Khetsa kunye akhombe kuvisisa letifanele etindzimeni lesengcile. lotatetayeta ngako • Ufundza aphimise malanga onkhe) asebentise imphimiso Usebentisa inchubo • Ucala kusebentisa yekubhala emagama • Uhaya inkondlo. lengiyo, sivinini lasesikhatsini lesitako • Udlala umdlalo nekuvakala kwelivi. • Babeka imibono kukhomba inhloso, Ubuyeketa lakufundze leyehlukene sib. Ema- welulwimi. sib. ngitawuhamba ematheksthini balavengcondvo • Unika abuye • Usebentisa alandzele tincondziso/ ngesikhatsi • Ubhala luhlaka tandziso tendzawo sekufundza lwembhalo lwekucala. tinkhombandlela (edolobheni, endlini, ngekutimela/ ngababili • Utfola imphend- • Ucoca ngesihloko. emfuleni) • Uhlanganisa itheksthi vulo ngalokucuketfwe nemphilo yakhe. kanye nekusetjen- • Ucala kusebentisa tabito tebuniyo (sib. tiswa kweluhlelo kwami, kwakho, lwelulwimi nesilulu- kwakhe, kwetfu, magama. kwabo) • Ubuka lupelomaga- ma. • Usebentisa sikhatsi lesengcile • Ubhala luhlaka lesichubekako, sib. lwembhalo lwekugci- Ngadlala ibhola na iminyaka lemibili Ubhalela kutijabu- leyingcile. lisa sib. inkondlo lelula Silulumagama lenemigca lemine nobe lesikusimongcondvo imisho levumelanako • Emagama latsetfwe • Ukhetsa sihloko ematheksthini • Ubhala imisho lafundvwe lenemvumelwano ngekuhlanganyela ngesihloko. nobe ngekutimela • Usebentisa • Usebentisa ticalo kucatsanisa. netijobelelo Ubhala emagama nenshokutsi yawo kusichazamagama sakhe • Ubhala imisho asebentisa emagama nobe tinchazelo kute akhombe inshokutsi, njll. SISEYENE 77
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 27-28 Kulalela abuye Kufundza ematheksthi Kubhala Kusebenta alandzele ticondziso lalandzela imigomo libalavengcondvo/ ngemagama sib. Indlela yekwenta letsite sib. Iresiphi/ sifinyeto setheksthi tintfo ticondziso talokulingwa lesifisha sib. • Usebentisa sichazamagama kute ngesayensi lokulula / ematheksthi • Ucombela lokungahle iprojekthi (umklamo). lasetjentiswa kuletinye abuke lupelomagama kulandzele. nenshokutsi tifundvo Itheksthi letfolwe yemagama. • Uchaza imininingwane ebhukwinitifundvo nobe • Ukhetsa lokungenani letsite yetheksthi. encwadzini yekufundza emaphuzu lamatsatfu • Emagama ladidako (sib. Libhala, bafana) • Uchaza kulandzelana nobe eFayeleni • Usebentisa timphawu/ kweticondziso. Yathishela Yetinsita Kusebenta ngemisho imidvwebo/nalokunye • Ucoca ngendlela • Kulungiselela lokudvwetjiwe • Uvisisa abuye yesento kufundza: lokufanele asebentise buniyo lesisetjentisiwe. ucombela usukela (sib. Ingubo yaBongi) etihlokweni abuye • usebentisa lulwimi Kutetayeta Kulalela ahlatiye itheksthi loluhlelekile. • Usebentisa tinhlobo neKukhuluma letehlukene sib. emakhasi • Ubuka lupelomagama alokucuketfwe nobe tetiphawulo letifaka (Khetsa kunye i-indeksi • Usebentisa ekhatsi kutsi tintfo lotatetayeta ngako sichazamagama tentiwe ngani sib. malanga onkhe) • Uphendvula imibuto kutfola inshokutsi ingubo yeboya • Uhaya inkondlo. lephatselene nelupelomagama netheksthi. • Uvisisa abuye • Udlala umdlalo Usebentisa inchubo asebentise tento welulwimi. • Uchaza lokumele yekubhala ekuchazeni kwentiwe. lokwentiwako • Unika abuye • Babeka imibono alandzele tincondziso/ • Ucoca leyehlukene Silulumagama tinkhombandlela. ngekulandzelana kusetjentiswa sib. lesikusimongcondvo kweticondziso. Emabalavengcondvo • Ucoca ngesihloko. • Emagama latsetfwe • Ulandzela ticondziso. • Ubhala luhlaka ematheksthini lwembhalo lwekucala. lafundvwe Ubuyeketa lakufundze ngekuhlanganyela ematheksthini • Ubuka nobe ngekutimela ngesikhatsi lupelomagama sekufundza ngekutimela/ ngababili • Ubhala luhlaka lwembhalo • Uchaza timphawu lwekugcina. talamanye ematheksthi Ubhala emagama lafundziwe, sib. nenshokutsi yawo ticukatsilwati kusichazamagama letinemakhasi sakhe alokucuketfwe ne- • Ubhala imisho indeksi asebentisa emagama nobe tinchazelo kute akhombe inshokutsi yemagama, njll. 78 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 3 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 29-30 Kubamba lichaza Kufundza umdlalo Kubhala inkhulu- Kusebenta etinkhulumiswaneni momphendvulwano ngemagama Itheksthi letfolwe letiphatselene lemfisha aseben- nesihloko ebhukwinitifundvo nobe tisa sitayela sekubhala • Usebentisa encwadzini yekufundza sichazamagama kute lesetayelekile lesingakahleleki nobe eFayeleni abuke lupelomagama Itheksthi letfolwe Yathishela Yetinsita • Ukhetsa balingisi nenshokutsi emabhukwinitifundvo labafanele. yemagama. nobe encwadzini Kulungiselela kufundza: yekufundza nobe ucombela asusela • Utfutfukisa • Wakhela elwatini esihlokweni inkhulumiswano lwemisindvo Efayeleni Yathishela nemnyakato ngekupela emagama Yetinsita • Usebentisa emasu lonekulandzelana sib. kwakha emagama • Ubuta imibuto lefanele ekufundza lahlobene layeme abuye aphendvule • Usebentisa ekuphinyisweni nobe • Utfola kutsi indzaba inkhulumongco imibuto ilandzelana njani ekubukekeni kwawo. • Uhlala engcocweni. • Usebentisa tiphumuti Kusebenta ngemisho • Ucoca ngebalingisi, letifanele sib. ikholoni, • Uveta imibono. simonhlalo netento sibabato netibuti • Ucala kusebentisa • Kuveta imiva levuswe buniyo lobukhomba • Uhlonipha imibono Usebentisa inchubo linani, sib. incwadzi yalabanye. yitheksthi. yekubhala yabo bobabili • Ukhutsata labanye • Ucoca ngetimphawu • Babeka imibono tetheksthi kakhulukati • Usebentisa tinhlobo bafundzi kutsi leyehlukene timphawu tekufundza letehlukene bakhulume lulwimi basebentisa nesakhiwo. tetiphawulo lokufaka Lwekwengeta. emabalavengcondvo ekhatsi naleto Ulingisa umdlalo lolula Wenta umsebenti • Ukhicita luhlaka letifaka bondzaweni, wesivisiso lwekucala lwembhalo. sib. ibhola lencane • Usebentisa lokufalene losetheksthini ingekhatsi ebhokisini lokucuketfwe (wetemlomo nobe • Utfola timphendvulo nelulwimi lobhalwako) abuye abukete • Utfutfukisa kusetjentiswa • Usebentisa Utetayeta kufundza • Ulungisa emaphutsa. kwesandziso. inkhulumongco. • Ufundza aphimise • Ubhala luhlaka Silulumagama • Wakha umcondvo akhombe simo lwembhalo lesikusimongcondvo wendzaba semtimba, akhombe lwekugcina. ngekulandzelana kuvisisa itheksthi • Emagama latsetfwe kwayo • Wetfula luhlaka ematheksthini • Ufundza aphimise lwekugcina lafundvwe • Usebentisa liphimbo ngemphimiso lefanele, lwembhalo ngekuhlanganyela nekuphimisela kanye sivinini neliphimbo. lolungenamaphutsa, nobe ngekutimela nemtimba kwendlulisa lobhalwe inchazelo. Ubuyeketa lakufundze ngalokubonakalako • Emabitwafanana ematheksthini nangekushiywa kahle (emagama labitwa • Uphimisa emagama ngesikhatsi nobe apelwe kwetikhala. ngalokuvakalako sekufundza ngekufana kepha nangalokufanele. ngekutimela/ ngababili Ubhala emagama achaza lokuhlukile sib. nenshokutsi yawo litsanga-lisho sibhidvo • Wetfula umbiko kusichazamagama wencwadzi nobe sitfo semtimba. sakhe lemfisha yetemlomo lenalokucuketfwe • Ubhala imisho lokufanele nesakhiwo asebentisa emagama nobe tinchazelo kute • Unika umbono wakhe. akhombe inshokutsi, njll. SISEYENE 79
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 31-32 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala kuhlatiywa Kusebenta kwencwadzi ngemagama (Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe • Ukhetsa lokucuketfwe • Upela kahle sanamuhla encwadzini yekufundza nesakhiwo lesifanele. emagama latayelekile, letisamaciniso/ tindzaba nobe eFayeleni usebentise temdzabu/kulandzisa Yathishela Yetinsita • Uveta abuye achaze sichazamagama umbono wakhe ngaye/letijabulisako/ sakho • Kulungiselela tindzaba lotakhela tona kufundza: Combela • Ufaka balingisi • Wakhela elwatini engcondvweni /tindzaba labambalwa ngekubuka sihloko lwemagama letentekako/tindzaba nesifinyeto netitfombe. labonwako temlandvo letingasilo Ubhala incwadzi nalasetjentiswa liciniso) • Usebentisa kakhulu. yebungani emasu ekufundza: Itheksthi letfolwe sebentisa tinkhomba • Ukhetsa lokucuketfwe Kusebenta ngemisho ebhukwinitifundvo nobe tesimongcondvo lokufanela encwadzini yekufundza ekutfoleni inshokutsi • Uvisisa abuye nobe eFayeleni • Usebentisa luhlaka asebentise emabito yemagama lamasha. Yathishela Yetinsita uma kunesidzingo etintfo letibalekako • Ubuta imibuto lefanele • Ucoca ngesakhiwo, (sib. incwadzi - simonhlalo nebalingisi • Ubhala umlayeto tincwadzi) kanye nekuphendvula kahle imibuto. . • Ucoca • Wakhela ngekulandzelana • Uhlela lwati ngendlela ekusetjentisweni • Uphendvula ubuye lefanele kwetigameko, kwesabito ucale kubuta uphendvule imibuto • Ubhala libito lakhe sekukhomba (sib. nekuphendvula lephatselene ekugcineni loku, loko, leto, leti) imibuto leminyenti nalokwenteke kwaba lelukhuni sib. Kungani kwekucala, kwesibili, • Usebentisa • Wakhela kunga. . . ? Yini. . . ? sitayela sekubhala ekusetjentisweni njll. Ucabanga njani. . . ?. lesingakahleleki kwesiphawulo Kutetayete Kulalela • Ubuta abuye mayelana nalenhloso (ngembi kwelibito) sib. aphendvule imibuto Inja lencane neKukhuluma Usebentisa inchubo leminyenti lelukhuni (Khetsa kunye sib. Kungani kunga. . . yekubhala • Usebentisa sento lesiphocako sib. Mani. lotatetayeta ngako ? Yini. . . ? Ucabanga • Babeka imibono malanga onkhe) njani. . . ? leyehlukene • Usebentisa sikhatsi lesengcile • Uhaya inkondlo. Wenta umsebenti • Ubhala luhlaka lesichubekako. wesivisiso lwekucala lwembhalo. • Udlala umdlalo losetheksthini (uhambile) welulwimi. • Ubuyeketa umbhalo (wetemlomo nobe • Usebentisa tandziso • Unika abuye lobhalwako) • Uhlela kahle umbhalo. tesikhatsi (sib. alandzele tincondziso/ kusasa, itolo) Ufundza tincwadzi • Ubhala luhlaka tinkhombandlela. letiphatselene naye/ lwekugcina • Ucala kusebentisa • Ucoca ngesihloko. tebungani bondzaweni • Wetfula luhlaka labakhomba • Kulungiselela lwekugcina inkhombandlela, sib. kufundza: combela lolungenamaphutsa (etulu, phasi eceleni), ususele etheksthini nalofundzekako. sikhatsi sib. (ufike loyifundze ngekuyikha Ubhala emagama ngesikhatsi) buniyo etulu nenshokutsi yawo (ngihamba ngebhasi • Sebentisa emasu kusichazamagama yami) ekufundza: sakhe Silulumagama usebentisa tinkhomba • Ubhala imisho lesikusimongcondvo tesimongcondvo ekutfoleni inshokutsi usebentise emagama • Emagama latsetfwe yemagama lamasha. nobe tinchazelo kute ematheksthini ukhombise inshokutsi, lafundvwe • Utfola umcondvo njll. ngekuhlanganyela lobalulekile nobe ngekutimela. nemininingwane letsite. • Bomcondvophika (emagama • Ucoca ngenhloso lanemicondvo yencwadzi. lephikisanako sib. ngetulu/ngaphasi 80 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 31-32 • Ucoca ngesakhiwo sencwadzi. Utetayeta kufundza • Ufundza aphimise akhombe simo semtimba, akhombe kuvisisa • Ufundza aphimise asebentise imphimiso lefanele, sivinini neliphimbo. SISEYENE 81
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 33-34 kubamba lichaza Kufundza itheksthi Kusebentisa Kusebenta engcocweni yelwati sib. kuyo lwati lolususelwa ngemagama • Ucoca ngebuhle yonkhe ikharikhulamu kutheksthi lesibonwa • Usebentisa nebubi balokutsite Itheksthi letfolwe sib. emashadi/ sichazamagama kute ebhukwinitifundvo nobe emathebuli/ imidvwebo abuke lupelomagama • Usebentisa lwati /emabalavengcondvo/ nesilulumagama sib. encwadzini yekufundza nenshokutsi nobe eFayeleni emabalave /titfombe/ yemagama. lawo lahambisana emagrafu kute ubhale naletinye tifundvo. Yathishela Yetinsita • Usebentisa lwati itheksthi • Unika labanye • Kulungiselela lwekulandzelana kufundza: fundza • Ubhala tindzima kwema-alfabethi ematfuba. letimbili kuya ubuye ucoce netinhlavu tekucala • Uhlonipha imibono ngetihloko netitfombe. kuletintsatfu. teligama kute yalabanye. • Tindzaba utfole emagama • Usebentisa emasu • Ukhutsata labanye ekufundza sib. letingemaciniso kusichazamagama. kutsi bakhulume. kufundzisisa tikahle futsi tihlelwe Kusebenta ngemisho ngenhloso yekutfola kahle. Ulalela lokutsite • Ucala kuvisisa abuye abuye acoce ngaloko lwati. • Lupelomagama asebentise emabito lokukhulunywa ngako • Ucaphela indzima netiphumuti langabaleki (sib. ledlalwa titfombe nguletifanele shukela, impuphu) • Ucoca ngemcondvo lobalulekile ekwakheni inshokutsi. Ubhala itheksthi • Ucala kusebentisa nemininingwane • Uphendvula imibuto yelwati lenesibonwa buniyo (sib. kwenu, letsite. lephatselene • Wenta sifinyeto kwakho, kwakhe, • Ubhala lwati lolutsite netheksthi. selibalavengcondvo kwetfu, kwabo) eshadini nobe • Utfola buhle nebubi setheksthi lemfisha. • Wakhela ekuvisiseni kulibalavengcondvo. balokutsite • Uhlela buhle nebubi nekusebentisa Udlala umdlalo • Ufinyeta indzima ethebulini sikhatsi sanyalo welulwimi ngekuyesekela. Ubhala tinchazelo lesilula. • Ulandzela ticondziso Wenta umsebenti kanye netibonelo Usebentisa emagama ngalokufanele. wesivisiso • Ukhetsa tintfo latihlanganisi kukhomba • Usebentisa losetheksthini letifanele kwengeta (na) tinhlobo letihlukene (wetemlomo nobe letitawuchazwa • Wakha imisho tesilulumagama lobhalwako) • Usebentisa tibonelo lemagalagala • Unika labanye Utetayete kufundza letiphatsekako usebentisa ematfuba naletifanele. sihlanganiso, sib. • Ufundza aphimise (Malume ulambile ekukhuluma. ngemphimiso lefanele, • Ukhetsa lwati kodvwa uyasebenta) Kutetayeta Kulalela nangekushelela lolufanele. neKukhuluma akhombe simo • Ucala kusebentisa • Usebentisa umushwana semtimba silulumagama (Khetsa kunye wesibaluli, sib. lotatetayeta ngako Ufundza abuye lesihambisana Nomusa umhlophe malanga onkhe) asombulule iphazili naletinye tifundvo. yemagama • Usebentisa tiphumuti • Uhaya inkondlo. Usebentisa ekwehlukaniseni • Upela emagama sichazamagama kute emabito eluhlwini. • Udlala umdlalo ngalokufanele. ubuke lupelomagama welulwimi. Silulumagama • Ukhomba kuvisisa nenshokutsi yemagama. • Unika abuye lesikusimongcondvo inshokutsi yemagama. Ubhala emagama alandzele tincondziso/ • Emagama latsetfwe • Usebentisa nenshokutsi yawo tinkhombandlela. . ematheksthini silulumagama kusichazamagama • Ucoca ngesihloko. sakhe lafundvwe lesifanele ngekuhlanganyela Uveta lakufundze • Ubhala imisho nobe ngekutimela ematheksthini asebentise emagama ngesikhatsi nobe tinchazelo kute sekufundza akhombe inshokutsi, ngekutimela/ ngababili njll. • Uveta imiva lehambisana netheksthi lefundziwe. • Uhlanganisa itheksthi naloko lokwenteka emphilweni yakhe. 82 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 5-6 Kulalela indzaba Kufundza indzaba Kubhala Kusebenta ngekuhlatiywa ngemagama Khetsa etindzabeni Itheksthi letfolwe kwencwadzi letenteka esikhatsini ebhukwinitifundvo nobe • Usebentisa sanamuhla letimaciniso/ encwadzini yekufundza • Ukhetsa lokucuketfwe sichazamagama kute tindzaba temdzabu/ nobe eFayeleni lokufanele kanye ubuke lupelomagama kulandzisa ngaye/ Yathishela Yetinsita nesakhiwo. nenshokutsi letijabulisako/tindzaba yemagama. lotakhela tona • Kulungiselela • Uveta abuye achaze engcondvweni /tindzaba kufundza: Combela umbono wakhe • Emagama latfolakala ubuke sihloko elicocweni lunye letentekako/tindzaba netitfombe • Ufaka ekhatsi sihloko, sib. Ematsi temlandvo letingasilo balingisi nesifinyento. nelulwimi kokubili liciniso) • Usebentisa kwasemlonyeni. Ubhala incwadzi emasu ekufundza: Itheksthi letfolwe lecondzene naye sebentisa tinkhomba Kusebenta ngemisho ebhukwinitifundvo nobe yebungani tesimongcondvo encwadzini yekufundza • Usebentisa tindlela nobe eFayeleni ekutfoleni inshokutsi • Ukhetsa lokucuketfwe tekubuta sib. ngubani, yemagama lamasha lokufanele. Yathishela Yetinsita ini, nini, yiphi, • Ubuta imibuto lefanele • Ucoca ngesakhiwo, • Usebentisa kungani, njani simonhlalo luhlaka kuphela kanye nekuphendvula nebalingisi. • Utfutfukisa lwati imibuto. nakunesidzingo. lwekusetjentiswa • Ubuta imibuto lefanele • Ucoca • Ubhala umlayeto kwemagama ngekulandzelana ngalokufanele. latihlanganisi kanye nekuphendvula kwetigameko, lokukhomba sizatfu imibuto. • Uhlela lwati aphendvule imibuto nenhloso. • Ufinyeta indzaba. lephatselene ngekulandzelana nalokwenteke kwaba • Ucala kusebentisa • Uphendvula abuye • Ubhala ligama lakhe emagama kwekucala, kwesibili, ekugcineni. acale kubuta latihlanganiso njll. nekuphendvula • Usebentisa kukhomba kukhetsa imibuto leminyenti • Ubuta abuye sitayela sekubhala (sib. nobe). lelukhuni sib. Kungani aphendvule imibuto lesingakahleleki kunga. . . ? Yini. . . ? leminyenti lelukhuni • Sikhatsi lesitako lesifanele inhloso. (sib. ‘ngitawugeza Ucabanga njani. . . ? sib. Kungani kunga. . . Usebentisa inchubo kusasa.’) ? Yini. . . ? Ucabanga • Uveta umbono anike yekubhala nesizatfu saloko, njani. . . ? • Usebentisa • Babeka imibono inkhulumongco sib. ngetindzaba • Uveta abuye achaze tekutiphatsa umbono wakhe. leyehlukene • Usebentisa letamukelekile, • Ubhala luhlaka bokhulumile Wenta umsebenti tenhlalo lwekucala lwembhalo. enkhulumeni ngco wesivisiso naletibalulekile, losetheksthini • Ubuyeketa umbhalo Silulumagama kusebentisa (wetemlomo nobe lesikusimongcondvo lolunye lulwimi • Uhlela kahle umbhalo lobhalwako) nakunesidzingo • Emagama latsetfwe Ufundza tinkondlo • Ubhala luhlaka ematheksthini • Usebentisa tikhatsi lwekugcina. tesento letingenisiwe • Kulungiselela lafundvwe emabangeni laphasi kufundza: Ucombela • Wetfula luhlaka ngekuhlanganyela sib. sikhatsi lesengcile abuke sihloko lwekugcina nobe ngekutimela lesilula nalesitako. netitfombe. lolungenamaphutsa nalofundzekako. Ulalela inkondlo/ • Usebentisa emasu ekufundza sib. Usebentisa Itheksthi letfolwe sichazamagama kute usebentisa tinkhomba ebhukwinititfombe nobe tesimongcondvo. ubuke lupelomagama eFayeleni Yathishela nenshokutsi yemagama. Yetinsita • Uphendvula imibuto lephatselene Ubhala emagama • Ukhumbula umcondvo nenkondlo. nenshokutsi yawo lobalulekile. kusichazamagama • Uveta imiva levuswe sakhe • Ucoca ngengcikitsi yinkondlo. yendzaba. • Ubhala imisho • Ucoca asebentisa emagama ngemvumelwano nobe tinchazelo kute nesifanamsindvo akhombe inshokutsi yemagama, njll. SISEYENE 83
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 35-36 • Uhlanganisa in- • Ucoca ngeticatsaniso dzaba naloko lah- letikhona enkondlweni langabetane nako (tifaniso) emphilweni Utetayeta kufundza • Utfola imvumelwano kanye nemagama • Ufundza aphimise lacala ngemsindvo akhombe simo lofanako (sifanam- semtimba, akhombe sindvo) kuvisisa. • Utfola abuye acoce • Ufundza aphimise ngeticatsaniso (sib. asebentise imphimiso sifaniso) lefanele, sivinini neliphimbo. • Uveta imiva levuswe yinkondlo. Ubuyeketa lakufundze ematheksthini • Uhlabela tingoma/ ngesikhatsi imigca lekhetsiwe. sekufundza ngekutimela/ ngababili Kutetayeta Kulalela neKukhuluma • Wetfula ngendlela lekahle yetemlomo (Khetsa kunye loko lakutfole uma lotatetayeta ngako ahlatiya incwadzi malanga onkhe) • Uhaya inkondlo. • Udlala umdlalo welulwimi. • Unika abuye ulandzele tincondziso/ tinkhombandlela. • Ucoca ngesihloko. • Ulandzisa ngetigameko nobe lohlangabetene nako emphilweni ngekulandzelana, uphendvule imibuto lephatselene nalokwenteke kwaba kwekucala, kwesibili, kwesitsatfu, njll. 84 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 37-38 Kubamba lichaza Kufundza ematheksthi Kubhala indzima lelula Kusebenta etinkhulumiswaneni ekuchumana usebentisa luhlaka ngemagama sib. I-athikili • Ubuta abuye yeliphephabhuku/ • Ufaka lwati lolufanele. • Upela kahle aphendvule imibuto emagama latayelekile, umbiko wetindzaba. • Ufaka ekhatsi asebentisa • Uhlonipha labanye Itheksthi letfolwe umcondvo lobalulekile sichazamagama bafundzi lovakalako/losebaleni. ebhukwinitifundvo nobe sakhe. • Ulalela labanye encwadzini yekufundza • Utfutfukisa lwati • Usebentisa lwati bafundzi abuye nobe Efayeleni ngalokulandzelanako. lwekulandzelana ubakhutsate kutsi Yathishela Yetinsita bakhulume • Usebentisa emagama kwema-alfabethi • Kulungiselela latihlanganisi abuye netinhlavu tekucala Ubamba lichaza kufundza: Ucombela ahlele kahle tindzima. teligama kute engcocweni kutsi itheksthi atfole emagama iphatselene nani • Usebentisa sakhiwo kusichazamagama. • Ucabanga abuye ngekutsi acale lesifanele. achaze lokungahle Kusebenta ngemisho ngekuyibuka. • Usebentisa kwenteke • Usebentisa emasu luhlelo lwelulwimi, • Usebentisa “fanele” • Usebentisa sento ekufundza lahlukene silulumagama, kukhomba sidzingo lesinembandzela lupelomagama sib. kufundza • Ucala kusebentisa ngekukha etulu, netiphumuti letifanele. • Unika labanye emagama ematfuba kufundzisisa Wakha iphosta entele latihlanganiso ngenhloso yekutfola kutitfutfukisa kukhomba • Uhlonipha imibono lwati. umbandzela yalabanye • Ufaka lwati lolufanele. • Uphendvula imibuto. • Usebentisa ticatsaniso • Ukhutsata labanye • Ufaka sitfombe. kutsi bakhulume • Ucoca ngemcondvo • Usebentisa tibuti (?) lobalulekile • Usebentisa sakhiwo Kutetayeta Kulalela nemininingwane lesifanele. • Usebentisa tibabato neKukhuluma letsite. (!) • Usebentisa (Khetsa kunye • Ucoca ngesakhiwo timphawu tesakhiwo Silulumagama lotatetayeta ngako setheksthi. letinjengembala lesikusimongcondvo malanga onkhe) nemasayizi lahlukene • Ucatsanisa • Emagama latsetfwe nobe tinhlobo • Uhaya inkondlo. sakhiwo kuleso talokubhaliwe (ifonthi) ematheksthini seliphephandzaba. lafundvwe • Udlala umdlalo • Wetfula luhlaka ngekuhlanganyela welulwimi. Wenta umsebenti nobe ngekutimela lwekugcina • Unika abuye wesivisiso lolungenamaphutsa, losetheksthini • Emagama labhiciwe/ alandzele tincondziso/ nalolufundzekako. (wetemlomo nobe emabitombici sib. tinkhombandlela Musa+ wenkhosi= lobhalwako) Usebentisa inchubo letilula. Musawenkhosi yekubhala • Ucoca ngesihloko. Utetayeta kufundza • Ubhala luhlaka • Ufundza aphimise lwembhalo lwekucala. ngemphimiso lefanele, ngekushelela • Ubuyeketa umbhalo abuye akhombe simo • Ulungisa emaphutsa. semtimba • Ubhala luhlaka Ufundza abuye lwembhalo avisise itheksthi lwekugcina. yemfanekisotitfombe yetekuchumana sib. • Wetfula luhlaka emaphosta netikhangisi. lwekugcina lolungenamaphutsa • Kulungiselela nalofundzekako. kufundza: Ucoca ngetitfombe. Usebentisa inchubo yekubhala • Uhumusha lwati. • Babeka imibono • Ucoca ngenhloso leyehlukene yetheksthi. • Ubhala luhlaka lwekucala lwembhalo. SISEYENE 85
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LIBANGA 6 ITHEMU 4 Kulalela nekukhuluma Kufundza Takhi netimiso Emakhono Kubhala nekwetfula (temlomo) nekwehlwaya telulwimi Emaviki 37-38 • Ucoca ngalokunye • Ubuyeketa umbhalo kusetjentiswa kwelulwimi. • Uhlela kahle umbhalo • Utfola abuye acoce • Ubhala luhlaka lwekugcina. ngetimphawu tesakhiwo • Wetfula luhlaka letinjengembala lwekugcina nemasayizi lahlukene lolungenamaphutsa nobe tinhlobo nalofundzekako. letehlukene tembhalo (ifonthi) Ubhala emagama nenshokutsi yawo • Ucoca ngesakhiwo. kusichazamagama sakhe • Ucatsanisa ematheksthi lehlukene • Ubhala imisho sib. emaphosta asebentisa emagama netikhangisi. nobe tinchazelo kute akhombe inshokutsi Ubuyeketa lakufundze yamagam, njll. ematheksthini ngesikhatsi Ubhala emagama sekufundza nenshokutsi yawo ngekutimela/ ngababili kusichazamagama sakhe • Babelana ngemibono lephatselene • Ubhala imisho netheksthi asebentise emagama nobe tinchazelo kute akhombe inshokutsi yemagama, njll. Emaviki 39-40 LUHLOLOSIBUTSETELO 86 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 SIGABA 4: LUHLOLO ELULWIMINI LWESIBILI LWEKWENGETA 4. 1 SINGENISO Kuhlola kuyinchubo lechubekako nalehleliwe yekubona, kubutsela ndzawonye nekuhumusha lwati ngemphumelelo yebafundzi, ngekusebentisa tinhlobo letehlukene tekuhlola. Kufaka ekhatsi tinyatselo letine: kwenta ubuye ugcogce bufakazi bemphumelelo; kuhlola lobufakazi; kurekhoda lobufakazi ngekusebentisa lolwati kuvisisa nekusita kutfutfuka kwebafundzi kute kwentiwe ncono inchubo yekufundza nekufundzisa. Kuhlola kufanele kutsi kuhleleke (Kuhlolwa Kwekufundza) kubuye kungahleleki (Kuhlolwa Kwalokufundziwe). Kuto totimbili letindlela tekuhlola bafundzi kufanele banikwe umbiko kute bakhuphule lwati lwabo lwekufundza. Kuphumelela kwebafundzi labenta sifundvo seLulwimi Lwesibili Lwekwengeta kuncike eluhlolweni lolungakahleleki lokwentiwa njalo njalo kanye nembiko lobuya kubothishela ngalesikhatsi benta ematheksthi kanye nemisebenti. Luhlelo lwekufundzisa lusinika lokucuketfwe lokudzingekako, emakhono netindlelanchubo tekufundza nekufundzisa temnyaka wonkhe. Loku nguloko lokutawuhlolwa ezingeni lelikhulako lekutfutfuka (kwendlulisela umfundzi ebangeni lelilandzelako). Akusiko konkhe lokufundzisiwe lokudzinga kuhlolwa ngeluhlolo loluhlelekile. Nanobe kunjalo, kubalulekile kutsi inchubekelembili yemfundzi ihlolwe ngako kokubili lokuluhlolo loluhlelekile neluhlelo lwekuhlola lolungakahleleki, njengoba loku kusinika lwati lwekuhlela umsebenti. Likhono lebafundzi lekulalela, lekukhona kukhuluma, lekukhona kuphendvula imibuto, kuhlanganyela etingcocweni nelikhono lekurekhoda lelibhaliwe lapho kunesidzingo khona kufanele libukwe malanga onkhe. Kubalulekile futsi kuhlola kutsi loko lebakufundzako bafundzi bayakuvisisa futsi ungahloli nje likhono lekubona nobe lekwati emagama. Kuhlola kufundza kufanele kutsi kwenteke njalo njalo kungabi nje kuhlola lokuvela kanye kwendlule. Kuhlola kufundza lokuhlelekile kufanele kugcile ekufundzeni ngekuphimisa nase misebentini lekusita kutsi ukhone kutfola kutsi umfundzi uvisise kangakanani, sibonelo: kuphindza acoce indzaba nobe kuphendvula imibuto. Kuhlola umsebenti lobhaliwe kutawugcila kakhulukati ekutsenini bafundzi bakhona kangakanani kuletsa inshokutsi, nekutsi babhale kangakanani lokukahle/lokungiko, sibonelo, takhi netimiso telulwimi letifanele/letingito, lupelomagama netiphumuti. Konkhe kuhlola kufanele kubone kutsi kufundza lulwimi kuyintfo lechubekako nekutsi bafundzi angeke baletse umsetjentana lokahle kakhulu/lophelele nje ekucaleni. Ngako-ke tigaba letehlukene kulenchubo yekubhala nato tingangeniswa. Uma kuniketwa umsebentiluhlolo lohlelekile, kutawugcilwa etukwe likhono lelitsite, sibonelo: kulalela nekukhuluma nobe kufundza nobe kubhala. Nobe kunjalo, ngobe lulwimi luyintfo lechubekako lehlangene, kutawusetjentiswa emakhono ledlula kulinye/lamanyenti. Takhi telulwimi kufanele tihlolwe kusimongcondvo. Kumele kucinisekiswe kutsi kuhlola akwentiwa njengemsebenti lobhalwako kuphela, kodvwa kuvumele umsebenti lowentiwako nalokhulunywako/ wekucoca ngalokunjalo. Kubalulekile kutsi uhlole loko bafundzi labakuvisisako hhayi nje loko lebangakubamba ngenhloko, ngako-ke hlola kakhulukati emakhono uwasusela kusimongcondvo lesitsite, sib. Bafundzi bangawapela kahle onkhe emagama ngesikhatsi seluhlolo ngoLwesihlanu, kodvwa bayakhona yini kusebentisa wona lawo magama labawapele kahle uma babhala/barekhoda tindzaba letiphatselene nabo nobe indzaba? Kufundzisa nekuhlolwa kwetilwimi kufanele kunike litfuba lekufakwa kwabo bonkhe bafundzi, futsi kufanele kutfolwe tindlela tekusita bonkhe bafundzi kutsi batfole nobe bakhicite ematheksthi elulwimi. Labanye bafundzi labahlangabetana netinkinga bangahle bangakwati/bangakhoni kwenta/kufika kuletinye taletinhloso njengobe tiniketwe eSitatimendeni Semgomo weKharikhulamu Nekuhlola. SISEYENE 87
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 4. 2 Luhlolo lolungakahleleki nobe luhlolo lwemalanga onkhe Kuhlola kwekufundza kunenhloso yekugcogca lwati lokuchubekako ngemphumelelo yebafundzi lengasetjentiswa kwenta ncono kufundza kwabo. Kuhlola lokungakahleleki kukulandzelela kwemalanga onkhe kwenchubekelembili yebafundzi. Loku kwentiwa ngekubuka/ngekucaphelisisa, ngekucocisana, kukhonjiswa kwalokwentiwako, imihlangano kumakhomferensi abothishela nebafundzi, kuchumana emaklasini lokungakahleleki, njll. Kuhlola lokungakahleleki kungaba lula njengekuvele ume nje emkhatsini wesifundvo ubuke nobe ucocisane nebafundzi ngekuchubeka kwesifundvo. Kuhlola kutsi bayakhona kusebentisa lulwimi kutakwentiwa ngekubuka, ngemisebenti lebhalwako, imisebenti yetemlomo netetfulo, luhlolo lolubhalwako, kufundza ngekuphimisa naletinye tinhlobo tekuhlola. Kuhlola lokungakahleleki kufanele kusetjentiselwe kunika bafundzi umbiko nekwentela kuhlelela kufundzisa, kodvwa akukafaneli kutsi kurekhodwe. Akufanelanga itsatfwe njengentfo lehlukile emisebentini yekufundza leyenteka eklasini futsi ungasebentisa imisebenti yakho leminyenti kute uhlole imisebenti yebafundzi ngalokungakahleleki. Ngalesinye sikhatsi, ungafuna kuhlela luhlolo lwemsebenti lolutsite kute ukhutsate bafundzi bakho kutsi bafundze, njengematheksthi lanesipelingi lesetayelekile. Bafundzi nobe bothishela bangayimaka lemisebentiluhlolo Kuphakanyiswe kutsi ungasebentisa emaviki lamabili ekucala ethemu kute wente luhlolo sisekelo sebafundzi. Kufanele usebentise imisebenti leniketwe emavikini lamabili ekucala latfolakala eluhlelweni lwekufundzisa kute wente loluhlolo. Loku kutakusita bothishela kutfola kutsi bafundzi batawundzinga kunakwa lokunjani njengoba bachubeka nekufundza. Kutihlola nekuhlolana kwabontsanga kwenta bafundzi batibandzakanye ngekutimisela eluhlolweni. Loku kubalulekile ngobe kwenta bafundzi bafundze babuye bakhulume ngemisebenti yabo. Imiphumela yeluhlolo lolungakahleleki lwemalanga onkhe akumelanga irekhodwe ngephandle-ke uma thishela afisa kwenta njalo. Bothishela bangahle bafise kutigcinela lebakurekhodile lokungakahleleki lokukhomba kutsi umfundzi ngamunye uchubeka njani emikhakheni leyehlukene yesifundvo kute kusite nakuhlelwa kubuye kucinisekise kutsi umfundzi ngamunye utfola emakhono nekuvisisa lokudzingekile/lokufunekako. Imiphumela yemisebentiluhlolo lwemalanga onkhe ayisiyo incenye yetinhloso tekudlulisela emabangeni lalandzelako nobe kunikwa titifiketi. 4. 3 Luhlolo loluhlelekile Yonkhe imisebenti yekuhlola leyakha luhlelo lwekuhlola loluhlelekile lwemnyaka itsatfwa njengeLuhlolo Loluhlelekile. Imisebenti yekuhlola lehlelekile iyamakwa ibuye irekhodwe ngalokuhlelekile nguthishela ngetinhloso tekundlulisela umfundzi ebangeni lelilandzelako nekunika titifiketi. Luhlolokulinganisa lwentiwa kuyo yonkhe imisebenti yekuhlola lehlelekile ngenhloso yekucinisekisa lizinga lelifanele nekunika siciniseko sekutsi emacophelo lafanele ayagcinwa Kuhlola lokuhlelekile kunika bothishela indlela lemisiwe yekuhlola kutsi bafundzi bachubeka kahle yini ebangeni nobe esifundvweni lesitsite. Tibonelo teluhlolo loluhlelekile tifaka ekhatsi tivivinyo, kuhlolwa (kungaba kwasekupheleni nobe emkhatsini nemnyaka) imisebenti leyentiwako, imiklamo, tetfulo tetemlomo, lokubukiswako, (njenge kuphindze ucoce indzaba, kumatanisa), kwenta (lokufana nekulingisa), tindzaba, kuhlanganyela emisebentini yetemlomo (njengenkhulumomphendvulwano, tinkhulumiswano, tingcoco), imisebenti lebhalwako (njenge kucedzela liphepha lekusebentela, kubhala tindzima nobe letinye tinhlobo tematheksthi), njll. Luhlolomsebenti loluhlelekile luyincenye yeluhlelo lwekuhlola lwemnyaka wonkhe ebangeni ngalinye nasesifundvweni ngasinye. Nanobe emalungiselelo emsebentiluhlolo loluhlelekile angentiwa ngaphandle kweliklasi, umsebenti wekugcina kumele wentiwe esimeni lesigadziwe eklasini. 88 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Emsebentiluhlolo loLuhlelekile Luyincenye yeluhlelo lwekuhlola lwemnyaka wonkhe ebangeni ngalinye nasesifundvweni ngasinye. Umsebentiluhlolo lohlelekile kumele ungahloli kuphela lwati nemakhono emfundzi, kodvwa nekusetjentiswa kwelulwimi kusimongcondvo. Uma uhlola luhlolo loluhlelekile, sebentisa imemoranda, emarubrikhi, luhla lwekuhlola (ematjekhlisti), nemazinga kanye nalamanye emathulusi ekuhlola lafanele kute ukhone kubuka, kuhlola nekurekhoda emazinga ekuvisisa kwebafundzi nekurekhoda emazinga ekuvisisa nelikhono lebafundzi. Khetsa lithulusi lekuhlola lelifanele leyo nhlobo yemsebenti. Sibonelo: irubrikhi ngiyo lefanele kusetjentiswa nakuhlolwa tindzaba kune memoranda. Imemoranda ifanele kusetjentiswa kusivivinyo sesipelingi nobe umsebenti wesifundvo sekuvisisa. Tidzingo teluhlolo loluhlelekile teLulwimi Lwesibili Lwekwengeta time ngalendlela: • Umsebentiluhlolo munye kumele wentiwe ekupheleni kwemathemu lamatsatfu ekucala nayinye ethemini yesine. Munye walemisebenti kumele ube luhlolo lwasemkhatsini wemnyaka. Linani leliphelele lemisebentiluhlolo kumele ibe sihlanu. Lemisebentiluhlolo lesihlanu yenta ema-75% lasamba semamaki eLulwimi Lwesibili Lwekwengeta emabangeni 4, 5 ne 6. Lamamaki lawa lahlelekile atawufaka ekhatsi sivivinyo nobe luhlolo lwasemkhatsini wemnyaka. • Umsebentiluhlolo wekucala ethemini ngayinye kufanele wentiwe emkhatsini wethemu. Umsebentiluhlolo wesibili ethemini ngayinye kufanele wentiwe uma sekuyophela ithemu. • Kutawuba neluhlolo ekupheleni kwemnyaka lolutawuba nesibalo se-25% salelimaki lelisamba. SISEYENE 89
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Kwakheka kwemsebentiluhlolo loluhlelekile (FAT) Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6 Kulalela nekukhuluma 40 % 40 % 40 % Kulalela Umsebenti lokhomba kutsi umfundzi ulalele wevisisa 20 % 20 % 20 % sib. Lalela ulandzele ticondziso/lalela itheksthi uphendvule imibuto lephatselene nayo, ngemlomo nobe ngekubhala Kukhuluma Umsebenti lokhomba kutsi umfundzi uyakwati 20 % 20 % 20 % kuveta luvo lwakhe ngemlomo sib. Kubamba lichaza etingcoweni nobe kukhulumomphendvulwano/ucoca ngesihloko nobe itheksthi/nika ticondziso nobe inkhombandlela/ahaye tinkondlo/akhulume kafisha NOBE Umsebenti munye nobe longetulu lohlanganisiwe 40% 40% 40% wekulalela nekukhuluma wekukhomba likhono lekuvisisa nekuveta lulwimi lwemlomo, sib. ulalela aphindze acoce indzaba/ulalela inkhulumo abuye acoce ngayo Kufundza 30% 30% 30%% Kufundza Umsebenti lokhomba kutsi umfundzi angafundza 10% 10% 10% aphimise ngekushelela, sib. Ufundza ngekuphimisa etheksthini letayelekile (Ithemu 1kuya kuthemu 4)/ufundza aphimise etheksthini lengakatayeleki (Ithemu 3 nethemu 4). Loku kumele kufake ekhatsi imibuto lembalwa yekutfola kutsi ngabe umfundzi ukuvisisile yini loko bekufundvwa. Sifundvo Imisebenti lemibili nobe lengetulu yekukhomba kutsi 20% 20% 20% sekuvisisa umfundzi angavisisa inshokutsi yetheksthi abuye lesifundvwako abone timphawu tetheksthi sib. Uphendvula imibuto/ uphindze acoce indzaba/wenta siphetfo sakhe/unika sifinyeto/unika umbono wakhe/uchaza timphawu tetheksthi. Ematheksthi lasetjentisiwe angaba ticashunwa letimfisha nobe ematheksthi ekufundza laluliwe ngesikhatsi sekufundza ngekutimela. Umsebenti kumele uhambelane neluhlobo lwetheksthi lekhetsiwe. 20% 20% 20% Umbhalo Umsebenti munye lotawukhomba kutsi umfundzi 10% 10% 10% wekuticambela angakhona kuveta umbono wakhe ngekuticambela awubhale phasi, sib. Ubhala inhlobo letsite yetheksthi yekuticambela (nobe indzima lemfisha/sicephu) nobe incenye yayo nobe imisho. Lomsebenti kumele ukhombe kusetjentiswa kwetakhi netimiso telulwimi kusimongcondvo Itheksthi yelwati/ Munye umsebenti kukhomba kutsi umfundzi anganika 10% 10% 10% Umbhalomibiko lwati ngekubhala, sib. Ubhala inhlobo letsite yetheksthi yetenhlalo nobe yekuchumana (njengembiko/iphosta/ kulebula umdvwebo/imisho/tinkhulumomphendvulwano letilula) nobe incenye yayo. Lomsebenti kumele ukhombe kusetjentiswa kwetakhi netimiso telulwimi kusimongcondvo 90 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 Takhi netimiso 10% 10% 10% telulwimi Kusetjentiswa Umsebenti munye nobe longetulu kukhomba kutsi 10% 10% 10% kwelulwimi umfundzi unelwati lwetakhi netimiso telulwimi, sib. loluhlelekile Kusetjentiswa kahle kwetiphumuti/lupelomagama/ kusetjentiswa kahle kwetincenye tekukhuluma netakhiwo temisho Samba 100% 100% 100% semaphesenti emsebenti ngamunye • Munye umsebentiluhlolo kufanele wentiwe imisebenti lehlola kulalela nekukhuluma, kufundza nekwehlwaya, kubhala nekwetfula netakhi netimiso telulwimi futsi kufanele kwentiwe ngemalanga lehlukene. Takhi netimiso telulwimi kufanele tibutwe tisuselwa engcikitsini letsite/simongcondvo lesitsite. • Imisebentiluhlolo kumele ihlole tinhlobo letehlukene temakhono elulwimi kwentele kutsi tincenye letimcoka tihlolwe ekuhambeni/ekuchubekeni kwethemu nemnyaka. Cinisekisa kutsi letincenye tihlolwe ngalokungakahleleki kucala kwabuye kwanikwa bafundzi umbiko ngembi kwekuba tihlolwe ngalokuhlelekile. . • Konkhe kuhlola eSigabeni leSisemkhatsini kwentiwa ngekhatsi esikolweni. Tinhlobo tekuhlola letisetjentisiwe kufanele tilungele umnyaka nekutfutfuka kwelizinga lokufanele. Kwakheka kwalemisebenti kufanele kufake lokucuketfwe ngulesifundvo kubuye kufake tinhlobo nhlobo temisebenti letentelwe kuphumelelisa tinhloso tesifundvo. Imisebenti yeluhlolo loluhlelekile Umsebenti wekuhlola ngamunye kumele uhlanganise tincenye letilandzelako uphindze ube nesisindvo lesilandzelako. Kumele weyame kulwati nasemakhonweni lentiwe kuleyo themu. Tibonelo letingentasi tikhomba nje luhlolo lwemsebenti lokumele wakhiwe. Sebentisa tinhlelo tethemu kukhetsa tinhlobo temisebenti kanye nekwakha emakhono ladzingeka encenyeni ngayinye yemsebentiluhlolo loluhlelekile. Tidzingo tekuhlelwa kwemisebentiluhlolo tiniketwe ngemaphesenti. Uma luhlelo lukhomba emaphesenti langemashumi lamatsatfu kumakhono elulwimi, loko kuchaza kutsi kwabiwa kwemamaki ekugcina elikhono lelulwimi kumele kube ngemaphesenti langemashumi lamatsatfu elinani lonkhe hhayi wemamaki langemashumi lamabili. Tikolo atibekelwa umkhawulo wemamaki labelwe likhono lelulwimi, ingce nje nangabe sisindvo selikhono ngalinye silandzelwa ngemaphesenti lanike eluhlelweni lwekuhlola. Ebangeni lesine, ngekwesibonelo sivivinyo selwati lwelulwimi singanikwa emamaki lalishumi nobe langetulu, ingce nje nangabe sisindvo singengci sisindvo lesinikwe eluhlelweni lwekuhlola. Etincenyeni teluhlelo loluchubekako lwekubhala nobe inchubo yonkhe kumele ihlolwe kanye ngethemu. Budze bekubhalwa kwematheksthi lobukhonjiswe kusahluko 3. 4 kumele bulandzelwe. SISEYENE 91
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 4. 4 Luhlelo Lwekuhlola Luhlelo lwekuhlola lwakhiwe ngenhloso yekusabalalisa imisebenti yekuhlola lokuhlelekile etifundvweni tonkhe kuyo yonkhe ithemu. Luhlelo lwekuhlola kumele lwentiwe sikolo likhombe lusuku lekutawentiwa ngalo umsebenti. 4. 4. 1 Tidzingo tesibutsetelo Lelithebula lelilandzelako lisikhomba tidzingo tesibutsetelo seluhlelo loluhlolo sethemu ngayinye seLulwimi Lwesibili Lwekwengeta: Lithebula 4. 1: Libanga 4 – 6 Ithemu 1 Ithemu 2 Ithemu 3 Ithemu 4 Libanga 4 IThaskhi Luhlolo IThaskhi IThaskhi IThaskhi IThaskhi Yeluhlolo lwaseku- Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Loluhlelekile 3 pheleni Loluhlelekile 1 Loluhlelekile 2 Loluhlelekile 4 Loluhlelekile 5 kwemnyaka Libanga 5 IThaskhi Luhlolo IThaskhi IThaskhi IThaskhi IThaskhi Yeluhlolo lwaseku- Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Loluhlelekile 3 pheleni Loluhlelekile 1 Loluhlelekile 2 Loluhlelekile 4 Loluhlelekile 5 kwemnyaka Libanga 6 IThaskhi Luhlolo IThaskhi IThaskhi IThaskhi IThaskhi Yeluhlolo lwaseku- Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Yeluhlolo Loluhlelekile 3 pheleni Loluhlelekile 1 Loluhlelekile 2 Loluhlelekile 4 Loluhlelekile 5 kwemnyaka Luhlolo lwaseku- Emamaki Luhlolo loluchubekako 75% pheleni lahlanganisiwe kwemnyaka 25% • Kubhalwa kwetheksthi lemfisha yembhalomibiko, lokufaka ekhatsi kusetjentiswa kahle kwesakhiwo, luhlelo lwelulwimi, tiphumuti nelupelomagama lolufanele • Takhi netimiso telulwimi kukhomba lwati nekuvisisa luhlelo lwelulwimi, tiphumuti nelupelomagama • Emakhono ekulalela nekukhuluma ngete ahlolwa njengencenye yeluhlolo njengobe wona ahlolwa kahle sikhatsi lesidze. Sisindvo semamaki eluhlolo sime ngalendlela: Libanga 4 Libanga 5 Libanga 6 Sifundvo sekuvisisa lesifundvwako 60% 60% 50% Kubhala 25% 25% 35% Takhi netimiso telulwimi 15% 15% 15% Samba semaphesenti 100% 100% 100% 92 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 4. 5 KUREKHODA NEKUBIKA Kurekhoda inchubo lapho thishela arekhoda khona lizinga lekusebenta kwebafundzi emsebentini wekuhlola lotsite. Kuveta kutfutfuka kwebafundzi kwekutfola lwati ngemphumelelo njengobe kunikwe eSitatimendeni seKharikhulumu neNchubomgomo yekuhlola. Ema-rekhodi ekusebenta kwebafundzi kufanele kunike bufakazi bekutfutfuka kwelwati lwebafundzi kulelo banga nekulungela kwakhe kuchubekela embili nobe kuchubekiselwa elibangeni lelilandzelako. Ema-rekhodi ekusebenta kwebafundzi kufanele futsi asetjentiswe kutfola imphumelelo leyentiwe ngubothishela nebafundzi ekuchubekeni kwekufundzisa nekufundza Kubika kuyinchubo yekwatisa ngemphumelelo yemfundzi, kuye umfundzi, batali, tikolo nalabanye bantfu labatsintsekako. Kusebenta kwemfundzi kungetfulwa ngetindlela letinyeti. Loku kufaka ekhatsi emakhadimbiko, imihlangano yebatali, tinsuku tekuvakasha esikolweni, tinkhulumiswano emkhatsini wemtali nathishela, kushaya tincingo, tincwadzi, tincwadzi tetindzaba teliklasi nobe tesikolo njll. Bothishela babika ngemaphesenti lahambisana nesifundvo kuwo onkhe emabanga. Emazinga lasikhombisa emphumelelo achazelwe sifundvo ngasinye lesihlelelwe emabanga R-12. Lamazinga emphumelelo lehlukene nemaphesenti lahambelana nawo anjengobe akhojwe kulelithebuli lelingentasi. EMAKHODI NEMAPHESENTI EKUREKHODA NEKUBIKA EMAZINGA TINCHAZELO TEMPHUMELELO IPHESENTI 7 Imphumelelo ngemalengiso 80 – 100 6 Imphumelelo ngelicophelo lelisetulu 70 – 79 5 Imphumelelo ngalokuncomekako 60 – 69 4 Imphumelelo ngalokulingene 50 – 59 3 Imphumelelo ngalokulingene 40 – 49 2 Imphumelelo ngalokuyincenye 30 – 39 1 Akunamphumelelo 0 - 29 Bothishela batawurekhoda emamaki lekunguwonawona lahambisana nemsebenti basebentise liphepha lekurekhoda, babuye barekhode emaphesenti lahambisana nesifundvo ekhadinimbiko lemfundzi. 4. 6 Luhlolokulinganisa lwekuhlola umsebenti Luhlolokulinganisa lucondziswe enchubeni lecinisekisa kutsi imisebenti yeluhlolo iyenetisa, iyetsembeka futsi yemukelekile. Luhlolokulinganisa lufanele lwenteke emazingeni asesikolweni, esekethi, esigodzini (distrikthi), esifundzeni nakuvelonkhe. Luhlolokulinganisa lolwenteke lwaphelela nalolufanele kumele lube khona kwentelwe siciniseko seluhlolo lwato tonkhe tifundvo. Loku kufanele kwenteke lokungenani kanye ngethemu. Luhlolokulinganisa kumele lucinisekise kutsi konkhe kuhlola kutsembekile, kuyenetisa, kuyemukeleka futsi kuyenela. Kwetsembeka kusho kutsi umsebenti kufanele uhlole kutfolwa kwemakhono lafundzisiwe lahambisana nemakhono latfolakala eSitatimendeni seNchubomgomo yeKharikhulamu neKuhlola. Umsebenti kumele uhlole lizinga lekuphumelela kwemakhono latsite. Uma kusethwa imibuto yesivisiso, sibonelo, likhono lemfundzi lekukhona kuhlatiya nekusebenta ngelwati lonikwe lona etheksthini hhayi nje kubuta imibuto jikelele lemayelana netheksthi. Bahloli beluhlolokulinganisa esikolweni kumele banike tiphawulo letinesisindvo letigcile kuletidzingo letingenhla kute kucinisekiswe kutsi kuhlola kuyenteka esikolweni. Luhlolokulinganisa angete nje lwaba umsebenti wekudlulisa nobe wekubuka kutsi linani lemisebenti lentiwe nobe imemoranda isetjentiswe kahle. Etilwimini kusho kutsi lohlola luhlolokulinganisa utawuphawula ngelucophelo lelisetulu, kulokunye kwako, kutakuba lizinga lekubuta sivisiso, SISEYENE 93
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 kwandza kwekubhala tindzaba tekuticambela/kusekela lokutsite; kuba kahle kwemathulusi/tinsita tekuhlola nematfuba ekutfutfukisa lakonakele, nekutsi thishela usebente njani ngetincwadzi tekusebentela tebafundzi nebufakazi bekusebenta kwebafundzi. Inchubo yeluhlolokulinganisa kumele icinisekise kutsi emazinga ekulinganisa lanikiwe ayafana kuwo onkhe emaklasi elibanga lelitsite, nawo onkhe emabanga esigaba. Sibonelo, lizinga lekulinganisa lelingu-3 lelinikwe nguthishela lotsite kufanele limele lizinga lekulinganiswa kwelikhono nelwati kufane nekulinganisa lokunikwe ngulomunye thishela. Ngako-ke kubalulekile kutsi baphatsi betifundvo balente njalo njalo luhlolokulinganisa lwangekhatsi esikolweni. 4. 7 LOKUNYE JIKELELE Lomculu ufanele ufundvwe uhlanganiswe naloku: 4.7.1 Umgomo wavelonkhe lophatselene neluhlelo netidzingo tekuchubela embili teSitatimende Savelonkhe seKharikhulamu neNchubomgomo emabanga R – 12; ne 4.7.2 UMculu wemgomo, i National Protocol for Assessment Emabanga 94 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 LUHLU LWEMAGAMA LACHAZWAKO bafundzi labanetidzingo telikhetselo – bafundzi labanetihibe ekufundzeni ngenca yemvelo yabo labakhubatekile. bomabitomfutiselo – emabito lanemicondvo lehambelanako (sib. emafutsa (i-oyili, - ekugcobisa, - ekupheka, -phethilomu, njll. ) emaCophelo ekuHlola – lujulolwati, (lulwimi, lwati, emakhono, emagugu indlela lekutsatfwa ngayo tintfo) lokufanele kwatiwe kuwo onkhe emabanga emafloshadi – tibonwa letikhombisa umnyakato emagugu esive – loko lokungumgogodla nemihambo yesive emakhathuni – titfombe letikhishwe emaphephabhukwini/emaphephandzabeni nasetincwadzini njengeticashunwa letiphukutako emaphephatatiso – emaphepha lacuketse tatiso avame kufakwa emaposini nasemakhaya. emasikonhlalo – inhlalo lelandzela emasiko hlatiya – kubukisisa nekucubungula libintana (i-akhronimi) – ligama lelifinyetiwe ngekusebentisa tinhlavu talo kwakha ligama lelibiteka njengeligama leliphelele, sib. SADTU = South African Democratic Teachers Union inhlonipho – kusebentisa ligama lelitfokotisako endzaweni yeligama lelibuhlungu imibhalo lengemaciniso – imibhalo lesetjentiswa etimphilweni tetfu, njengeticashunwa temaphephandzaba imibhalotihumusho – imibhalo lesetjentiswa emidlalweni yabomabonakudze lechaza lulwimi lolutsite imibhalo – lokubhalwe ngetinhlavu, tinombolo kumbe ngemidvwebo imfundvo yemphilo yonkhe – imfundvo letfolakala emphilweni yonkhe yemuntfu kuze kulamule kufa imitsetfo lemisiwe – indlela lelandzelwako uma kunikwa imigomo yelulwimi kuklomelisa/emarubhriki – imiklomelo ngekubaluleka kwetincenye temsebenti imvumelwano – kuvumelana kwetinhlavu temagama emibhalweni njengasenkondlweni. incwadzibufakazi – incwadzi lefakazela bunjalo bemuntfu indlela lekutsatfwa ngayo tintfo – simo lekwemukelwa ngaso lokutsite ingcikitsi – umongo longumgogodla wendzaba inkhombamcondvo – umusho/ligama lelicuketse umongo wenshokutsi irejista – kusetjentiswa kwemagama lafanele, endzaweni lefanele ngesikhatsi lesifanele SISEYENE 95
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 isintheksi – kuhleleka kwemagama emshweni nalokuphinyiswa ngemlomo inchubomgomo – imigomo lemiselwe indlela lekufanele kuchutjwe ngayo lokutsite inkhulumiswano – ingcoco emkhatsini webantfu lababili nobe ngetulu inkhulumo lehlelekile – inkhulumo lelungiselelwe, letfulwa ngekulandzela imigomo yekwetfulwa kwenkhulumo inkhulumo lengakahleleki – inkhulumo letfulwa nje ngaphandle kwekulungiselelwa nekulandzela imigomo yekwetfulwa kwenkhulumo. itheserasi – sigcogcamagama semagama labomcondvofana kanye nalaphikisanako kubumbana/kuhlangana – kuhlanganisa imisho nobe tindzima ngetihlanganisi, tabito, nobe imphindza kuhambelana – kuhambelana kwemibono/kutselelana emanti kuhhunga – kusebentisa lulwimi lolukwenta utsenge umcondvo wemuntfu kucatsanisa – kubeka emavi abukane kute kuvele umehluko emkhatsini wawo kugceka – kubeka emavi ngendlela legcekako ngenhloso yekulungisa lapho kungahambi kahle khona kuhluta – kuhlahlela ngalokujulile kuphumelela incenye yemsebenti – uma umfundzi angaphumelelanga kuyo yonkhe imiphumela yekufundza kumuntfutisa – tintfo letingasibo bantfu tinikwa timphawu tebantfu kunyanyalata – kwenta lokutsite lokunebudlabha kucopha/kurekhoda – kubhala phansi yonkhe imiphumela yemfundzi yemnyaka wonkhe kuhlola ngalokuphelele – kuhlola umsebenti lotsite ngalokuphelele kuhlola ngekucaphelisisa – kuhlola ngekulandzela nekubuka konkhe lokwentiwa ngumfundzi etifundvweni takhe kuhlola ngekuhlahlela – kuhlola umsebenti ngekufuna kutsi uhlahlelwe kukhishwe tincenye tawo. kuchumana ngekuphimisa – kuchumana ngekuphimisa ngemlomo kuchumana ngekungaphimisi ngemlomo – kuchumana ngetitfo temtimba nobe ngetimphawu kuphumelela ngekubonelelwa – kwendluliselwa embili kwemfundzi longakaphumeleli ngalokufanele. kutsatsa luhlangotsi – inkhulumo levunako kwehlwaya – kutfungatsa/kufuna lwati ngekubukisisa libalavemcondvo – luhlelo lolwenteka engcondvweni libhukutinhlelomalangonkhe – libhuku lekubhalwa kulo tonkhe tehlekalo netinhlelo tamalangonkhe (idayari) 96 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 likhadimbiko – likhadi lemininingwane yemiphumela yemfundzi lizinga lekuhlola – licophelo lesimo selizinga lekuhlola Luhlolo loluchubekako – luhlolo lolwentiwa njalo kubona inchubo yemfundzi etifundvweni takhe lulwimi lwasekhaya – lulwimi umntfwana lacala ngalo kukhuluma ekhaya lalumunya ebeleni lenina/lulwimi umntfwana lalushiyelwa bokhokho bakhe lulwimi lwekwengeta – lulwimi lolufundvwa ngumntfwana lube lungasilo lwasekhaya, angalufundza emmangweni nobe esikolweni luphawu – yintfo letsatsa indzawo yalenye intfo; lupholavutfondzaba; lubohlo, kwehla kwemfutfo wendzaba ludvweshu – kwehlukana kwembono, kulwa emkhatsini webalingisi luteku – indlela lokungabekwa ngayo inkhulumo kute ivete kuteketisa nobe lomunye nje umcondvo luhlakasimo – indlela letsite lokume ngayo-idizayini luhlolosibutselo/gcogca – luhlolo lwasemkhatsini nasekupheleni kwemnyaka lolusonga konkhe lokufundvwe ngumfundzi luhlolonchanti lwebafundzi – luhlolo lolusetjentiswa ekutfoleni lwatinchanti ekucaleni kwesifundvo luhlolokucilonga – luhlolo lolusetjentiswa ekutfoleni bulukhuni bafundzi labahlangabetana nabo etifundvweni tabo luhlololuphenyo – lusetjentiswa ekutfoleni emasu ekwesekela nobe kutfola tidzingo letiphatselene nelusito ekufundziseni nobe ekulungiseni emaphutsa luhlolosibutselo – lunika sitfombe lesigcwele semsebenti nenchubo yemfundzi nganobe ngusiphi sikhatsi lesidzingeka ngaso luhlolosibutselo lungentiwa ekupheleni kwemsebenti, ithemu semsebenti, umsebenti welithemu, wesimista nobe umnyaka luhlolotidzingo – luhlolo lolucondze incenye letsite yebutsakatsaka bemfundzi emsebentini lotsite kubona kutsi usenayo yini inkinga ngalowo msebenti. luHlaka lweNchubomgomo yetiCu nekuHlola – umkhandlu lomiselwe kulawula imigomo yekukhishwa kweticu nekuhlola (Qualification and Assessment Policy Framework) lujulolwati – bulukhuni nobe bulula baloko lokufanele kufundvwe luvelomagama – lulwimi loluvusa imiva lwatinchanti – lwati lababanalo ngembi kwekucala sikolo mabitwafanana – nangabe libito/ligama linetinshokutsi letehlukene kepha liphinyiswa nobe lipelwa ngalokufanako mcondvofana – ligama lelinenshokutsi lefanako nalelinye ligama SISEYENE 97
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 makhalekhukhwini – luhlobo lwelucingo lekuhanjwa nalo nobe kuphi futsi lusetjentiswa nobe kuphi nobe ngasiphi sikhatsi sakhiwo (semdlalo) kwakheka kwetigameko umdlalo ngekulandzelana kwato. sakhiwo senkondlo – sifaka ekhatsi tinhlobo tetinkondlo, luchumano, sifanamisindvo, sicedzelelamcondvo, imphindza, imphindvwa, emaphethini sifanamsindvo – sifaka ekhatsi sifanangwaca nesifana bonkhamisa silutfo – intfo lofuna kuyisho ngendlela lesikako nobe lehlabako sendlalelolwati – lwati lolusisekelo sicashunwa – sicephu sembhalo lesikhokhwe encwadzini nobe ephephandzabeni nobe enkhulumeni sicatsaniso – emagama lacophisanako, agcizelele sisindvo salawo magama lacophisanako, sib. batsi bangemadlabha babe badvumisa bunono sifaniso – lapha kufaniswa tintfo letimbili nome letingetulu letehlukene kute kutfolakale kufana emkhatsini wato sifanamsindvo – kufanana kwemisindvo egameni/emshweni sifanankhamisa – kufanana kwabonkhamisa egameni/emshweni sifanangwaca – kufanana kwabongwaca egameni/emshweni sifutamsindvo – umsindvo lofute umsindvo lowentiwa ngulenye intfo siga senkhulumo – yinkhulumo lenongiwe, lesasisho sib. utakukhandza kugcwele, Ungakhotsa ingcoza; utawukhomba umuti lonetjwala sigcogcamagama – incwadzi legcogcele ndzawonye emagama lahambelanako kanye netinchazelo tawo sihabiso – kuchaza intfo ngendlela leyandzisako sihlanganiso – ligama lelihlanganisa imisho ibe ngumusho munye sikhangisi – tekuchumana letisebentisa lulwimi lwekuhhunga tetsamelilwati silinganisi/sikali – bungako bemamaki etifundvo silinganisoncane (iminimamu) – samba sebuncane bemamaki lekulindzeleke kutsi bafundzi bangatfoli ngaphansi kwaso silinganisozinga (ibhentjimaki) – lizinga lelisincumo lekulindzeleke kutsi bafundzi bafike kulo ngemamaki kute kutsiwe baphumelele kahle simongcondvo – umcondvo lekukhulunywa ngawo ekuchumaneni SiTatimende seKharikhulamu saVelonkhe – incwadzi yeNchubomgomo yeMfundvo yaseNingizimu Afrika siphukuto – sisho lesiphambene nalesikushoko 98 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 takhi telulwimi – tinhlangotsi telulwimi (titfo tenkhulumo, tisho, taga, ) tifundvosisekelo – tifundvo letiphocelelekile kutsi batifundze badzimate bafike ebangeni le-12 tifundvo tekutikhetsela – tifundvo umfundzi latikhetsela tona kwengeta kuleto letiphocelelwe nakuleto letingumgogodla ematheksthi – imibhalo yetincwadzi njengemanoveli, imidlalo, ema-eseyi, tinkhulumo, tibonwa, njll tetsamelilwati – balaleli, tibukeli, bafundzi bemibhalo (bonkhe labemukela lwati ngetindlela letehlukene) ticondzisomgomo – imigomo lelandzelwako uma kwentiwa lokutsite ticukatsilwati – tincwadzi letisetjentiswa uma kufunwa lwati tihlatiywa – ematheksthi lahlatiywako timviwa – tekuchumana letilalelwako kodvwa tingabonwa sib. umsakato timviwabukelwa – tibonwa letibukelwa tibuye tilalelwe njengakumabonakudze tinchazelo temakhonosifundvo – emakhono lalindzelwe kulowo nalowo mfundzi kutsi abe nawo kulelo nalelo banga tincenye telulwimi – tinhlangotsi letentiwa elulwimini sib. taga, tisho, luhlelo tincingoluhla – incwadzi yentihla tetinombolo tetincingo tincwadzimsindvo – tincwadzi letihambisana nalokucoshiwe tinkhombaluhlelo – incwadzi lecuketse tinhlelo tamabonakudze/temsakato tinsita – lokusetjentiswa ekulekeleleni kuvisisa lokufundvwako tiTatimende tesiFundvo – luhla lwemakhono lamiselwe kutsi umfundzi akwati kuwakhombisa ekupheleni kwalelo nalelo banga titfombemnyakato – emafloshadi – titfombe letikhombisa umnyakato lotsite umbhalo – nobe yini lebhaliwe nalekhulunywako umbhalombiko – umbhalo wetincwadzi, emaminitsi, imibiko umbhalomdvwebo – umbhalo lowetfulwa ngemidvwebo umbhalotibonwa – umbhalo lowetfulwa ngetibonwa umbhalobondza – umbhalo lowentiwa etindvongeni/emabondzeni umbiko – kwetfulwa kwemiphumela yemfundzi ngemsebenti wakhe wetifundvo takhe umbikoselula – luhlobo lwemlayeto lotfunyelwa ngeselula, uvame kuba mfishane (SMS) umbiti – lapha kubitwa umuntfu longasekho nobe kubitwe intfo lengaphili shangatsi itawuphendvula SISEYENE 99
siswati lulwimi lweSIBILI lwekwengeta EMABANGA 4-6 umchumanisi – umfundzisi ungumchumanisi – uchumanisa lokufundziswako nemfundzi umdvweboludvonga – umdvwebo lodvwetjwa etindvongeni/elubondzeni umdvwebongcwengcwe – umdvwebo lowentiwa etingcwengcweni nasebucwebeni umlingisi/umdlali – umuntfu lotfolakala enovelini alingisa imphilo nobe tento talowo lekukhulunywa ngaye kuleyo noveli/umdlali yena ulingisa emdlalweni umphumelamcoka – umphumela lobalulekile lekufanele wonkhe umfundzi awuzuze umphumela lotfutfukisako – umphumela losita bafundzi ekutitfutfukiseni umsebentisabelo – umsebenti lowabelwe umfundzi kutsi awente ngesikhatsi sakhe nangesivinini sakhe kodvwa abe ancunyelwe sikhatsi sekuwucedza (i-asayinimenti) 100 SITATIMENDE SENCHUBOMGOMO YEKHARIKHULAMU NEKUHLOLA (SISEYENE)