TSHIVENDA LUAMBO LWA U ENGEDZA
Tshitatamennde tsha
Kharikhulamu ya Lushaka
Tshitatamennde tsha Pholisi ya
Kharikhulamu na u Linga
LWA VHUVHILI
Vhuimo ha Vhukati
Gireidi dza 4-6
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS IP SAL TSHIVENDA GR 4 6 WEB
Tshivenda SAL · Grades 4, 5, 6 · ve. CAPS document, 112 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Tshivenda SAL
- Grade
- Grades 4, 5, 6
- Language
- Ve
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 112
- File size
- 1.5 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 112
Document textSearch extracted text and jump to a page.
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
GIREDI YA 4-6
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been
translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are
correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
ISBN: 978-1-4315-0483-1
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
FOREWORD BY THE MINISTER
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
ZWI RE NGOMU
KHETHEKANYO YA 1: U ḒIVHADZA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHARIKHUḼAMU NA U
LINGA......................................................................................................................................................... 3
1.1 Siangane........................................................................................................................................................... 3
1.2 Nyangaredzo. ................................................................................................................................................... 3
1.3 Ndivhonyangaredzi ya Kharikhuḽamu ya Afrika Tshipembe........................................................................ 4
1.4 U avhela tshifhinga.......................................................................................................................................... 6
1.4.1 Vhuimo ha Fhasi/Mutheo......................................................................................................................... 6
1.4.2 Vhuimo ha Vhukati. ................................................................................................................................. 7
1.4.3 Vhuimo ha Nṱha (Sinia). .......................................................................................................................... 7
1.4.4 Gireidi ya 10-12....................................................................................................................................... 8
KHETHEKANYO YA 2 U ḒIVHADZA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI KHA VHUIMO HA
VHUKATI. ................................................................................................................................................... 9
2.1 Nyambo kha Tshitatamennde tsha Phoḽisi ya Khakhikhaḽamu na u Linga................................................. 9
2.2 U avhelwa ha tshifhinga................................................................................................................................ 17
2.3 Zwikothusedzi zwa u Funza na u Guda. ...................................................................................................... 18
KHETHEKANYO YA 3 MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA ZWIKILI ZWA LUAMBOMBO....... 19
3.1 Nyangaredzo ya magudiswa zwikili na zwiṱirathedzhi................................................................................ 19
3.2 Phaḓaladzo ya zwibveledzwa kha Gireidi ya 4 – 6...................................................................................... 27
3.3 Pulane dza u funza......................................................................................................................................... 34
3.4 Magudiswa na pulane dza u funza luambo lwa u engedza lwa vhuvhili....................................... 36
3.4.1 Gireidi ya 4 Tshiveṋda Luambo Lwa U Engedza Lwa Vhuvhili.............................................................. 36
3.4.2 Gireidi ya 5. ........................................................................................................................................... 53
3.4.3 Gireidi ya 6. ........................................................................................................................................... 71
1
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
KHETHEKANYO YA 4 U LINGA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI............................ 93
4.1 Marangaphanḓa. ............................................................................................................................................ 93
4.2 U linga ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe kana hu si ha fomaḽa............................................................................... 94
4.3 Ulinga ha fomaḽa. ........................................................................................................................................... 94
4.4 Mbekanyamushumo ya u Linga.................................................................................................................... 98
4.4.1 Nyangaredzo ya ṱhoḓea......................................................................................................................... 98
4.4.2 Mulingo.................................................................................................................................................. 98
4.5 U rekhoda u vhiga.......................................................................................................................................... 99
4.6 U modereitha u linga. .................................................................................................................................... 99
4.7 Nyangaredzo. ............................................................................................................................................... 100
GUḼOZARI.............................................................................................................................................. 101
2 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
KHETHEKANYO YA 1: U ḒIVHADZA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI
YA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
1.1 SIANGANE
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (TKL) NCS)) tshi ṱalutshedza phoḽisi nga ha
kharikhuḽamu na u linga kha miṅwaha ya u dzhena tshikolo. Gireidi ya Ṱ nga Tshivenḓa ndi Gireidi ya u Ṱanganedza
(Gireidi ya Ṱ).
U itela u khwinisa kufunzele kwa kharikhuḽamu iyi, ho shandukiswa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka
hune tshanduko dza ḓo thoma u shuma nga ṅwedzi wa Phando 2012. Ho bveledzwa ḽiṅwalwa ḽa Tshitatamennde
tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka ḽithihi ḽi pfeseseaho hu u itela uri thero iṅwe na iṅwe i vhe na
ḽiṅwalwa ḽayo. Ḽiṅwalo iḽi ḽi khou ya u shuma vhuimoni ha maṅwalwa a kale ane a nga sa zwitatamennde zwa thero
dzoṱhe, Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo ya u Guda na Tsumbamalingele a Thero u bva kha Gireidi ya Ṱ-12.
1.2 NYANGAREDZO
(a) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (Phando 2012) tsho imela mulayo wa u
guda na u funza kha zwikolo zwa Afrika Tshipembe nahone tsho imela zwi tevhelaho:
(i) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka tsha thero iṅwe na iṅwe yo randelwaho;
(ii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Pholisi ya Lushaka malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamushumo na u aluswa ya
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka Gireidi ya Ṱ-12; na
(iii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phurothokhoḽo ya Lushaka ya u Linga ya Gireidi Ṱ-12 (Phando 2012).
(b) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (Phando 2012) tshi ima vhudzuloni ha
zwitatamennde zwa kharikhulamu ya lushaka zwivhili zwine zwa khou shumiswa zwa zwino, zwine zwa vha
(i) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya Ṱ-9, Gazethe
ya Muvhuso ya Nomboro 23406 ya 31 Shundunthule 2002, na
(ii) Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsho Khwinifhadzwaho tsha Gireidi ya 10-12, Gazethe
ya Muvhuso ya Nomboro 25545 ya 6 Tshimedzi 2003 na Nomboro 27594 ya 17 Shundunthule 2005.
(c) Zwitatamennde zwa kharikhuḽamu zwa lushaka sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha pharaṱhukhu ya b(i) na
(ii) zwo faredza maṅwalwa a phoḽisi a tevhelaho ane a ḓo shandukiswa nga zwiṱuku nga zwiṱuku, vhudzuloni
hazwo ha shumiswa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (Phando 2012).
Tshandukiso iyi i ḓo thoma u shumiswa nga 2012-2014.
(i) Zwitatamennde zwa Thero / Sia ḽa u Guda, Tsumbamaitele ya Mbekanyamushumo dza u Guda na
Tsumbamaitele a Mbekanyamushumo dza u Linga dza Gireidi ya Ṱ-9 na Gireidi ya 10-12;
(ii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phoḽisi ya Lushaka ya u linga na ndalukano dza zwikolo kha Bennde ya u Pfumbudza
na Pfunzo Nyangaredzi, yo rwelwaho ṱari kha Nḓivhadzo ya Muvhuso ya Nomboro 124 kha Gazete ya
Muvhuso ya Nomboro 29626 ya 12 Luhuhi 2007;
3
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
(iii) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka (National Senior Certificate): Ndalukano ya Vhukoni ha
vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National Qualifications Framework (NQF); ḽe
ḽa anḓadziwa kha Gazethe ya Muvhuso ya Nomboro 27819 ya 20 Fulwana 2005;
(iv) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Khwinifhadzo (Adendamu) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka:
Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National
Qualifications Framework (NQF), malugana na vhagudi vha vhaholefhali, ḽe ḽa anḓadziwa kha
Gazethe ya Muvhuso ya nomboro 29466 ya 11 Nyendavhusiku 2006, yo katelwa ngomu kha ḽiṅwalo ḽa
Phoḽisi ḽa Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 ; na
(v) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Khwinifhadzo (Adendamu) ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Ṱhanziela ya Nṱha ya Lushaka:
Ndalukano ya Vhukoni ha vhuimo ha 4 ha Muangarambo wa Ndalukano ya Lushaka (National
Qualifications Framework (NQF), malugana na Phurothokholo ya Lushaka ya u Linga (Gireidi Ṱ-12), sa
zwe ya dzudzanyiswa zwone kha Nḓivhadzo ya Nomboro 1267 kha Gazete ya Muvhuso ya Nomboro
29467 ya 11 Nyendavhusiku 2006.
(d) Ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phoḽisi ya lushaka ya malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela phanḓa zwa
Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , na khethekanyo dzine dza vha kha
Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndima ya 2, 3 na 4 dza heḽi ḽiṅwalo,
zwi vhumba tshipiḓa tsha maga ane a fanela u tevhedzwa na maimo kana zwitandadi zwa Tshitatamennde
tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 (Phando 2012). Ngauralo, u ya nga ha Khethekanyo 6A ya
Mulayo wa Zwikolo zwa Afurika Tshipembe (Mulayo wa Vhu 84 wa 1996), i vhumba tshipiḓa tsha muteo une
ngawo, Minista wa Pfunzo ya Muteo a tshea mvelelo na zwitandadi zwa fhasisa, khathihi na maitele na maga u
itela u linga zwine vhagudi vha tea u zwi swikelela kha zwikolo zwa nnyi na nnyi na zwo ḓiimisaho nga zwoṱhe.
1.3 NDIVHONYANGAREDZI YA KHARIKHUḼAMU YA AFRIKA TSHIPEMBE
(a) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tshi bvisela khagala zwine zwa dzhiwa
sa nḓivho, vhukoni na zwa ndeme zwine zwa tea u gudiwa. Tshone i ita uri vhagudi vha wane na u shumisa
nḓivho na vhukoni nga nḓila dzine dza ḓisa mbuelo matshiloni avho. Ngauralo, kharikhuḽamu i ṱuṱuwedza
uri vhagudi vha vhe na nḓivho yo goḓombelaho ya vhupo hapo, zwi sa ambi u dzhiela fhasi kana u sathula
kuhumbulele kwa mashangoḓavha.
(b) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tshi na mishumo heyi:
• u shomedza vhagudi, zwi sa sedzi vhubvo, tshiimo tsha ikonomi na matshilisano, murafho, mbeu, tshiimo
tsha miraḓo na ṱhalukanyo, musi hu tshi ṋetshedzwa nḓivho, vhukoni na ndeme zwa zwine zwa tea u gudiwa
uri vhagudi vha khunyeledze mbidzo yavho, na u vha vhashumeli kha vhupo ha havho sa vhadzulapo vha
shango ḽo vhofholowaho;
• u dzudzanya vhuswikeli kha pfunzo ya nṱha;
• u leludza muratho kha vhagudi u bva kha tshiimiswa tsha vhugudi u ya kha tshiimiswa tsha mushumo; na
• u ṋetshedza vhatholi mbonwasia yo eḓanaho na vhukoni ha mugudi.
(c) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu tsha Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tsho ḓitika nga milayo i tevhelaho:
4 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
• Tshanduko ya matshilisano kha vhadzulapo: u vhona uri nangoho tshayandinganyelo ye ya vha i hone siani
ḽa pfunzo yo fheliswa, vhudzuloni hayo hu dzudzanywe khonadzeo dzine dza eḓana dza pfunzo u itela
zwitshavha zwoṱhe;
• U guda nga u ḓidzhenisa khazwo na vhusedzi: u ṱuṱuwedza u ḓidzhenisa kha maitele a vhusedzi kha
ngudo, u fhirisa u guda ha u tou ṋetshedzwa zwo fhelaho sa yone ngoho;
• Nḓivho ya nṱha na vhukoni ha nṱha: maimo o linganywaho a fhasisa (gumoṱuku / minimamu) a nḓivho
na vhukoni zwi teaho u swikelwa kha gireidi iṅwe na iṅwe zwo tiwaho ya dovha ya ṋea maimo a nṱha a
swikeleaho kha thero dzoṱhe;
• U bvela phanḓa: zwi re ngomu na vhuvha kana zwi re mafhungoni kha gireidi iṅwe na iṅwe zwi sumbedza
u bvela phanḓa u bva kha zwithu zwa tswititi u ya kha zwa tserekano;
• Pfanelo dza vhathu, vhuṱanganyi ha vhathu, fhethuvhupo na vhulamukanyi ha matshilisano a vhathu: u
dzhenisa pfunzoni maitele na maga ane a tea u tevhedzelwa malugana na vhulamukanyi ha mupo na
matshilisano na pfanelo dza vhathu sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha Ndayotewa ya Riphabuḽiki ya
Afrika Tshipembe. Tshitatamennde tsha Phoḽisi tsha Kharikhuḽamu na u Linga tsha Lushaka a tshi nyefuli
kana u dzhiela fhasi zwithu zwa phambano zwi no nga sa vhushayi, u sa eḓana, murafho, mbeu, luambo,
miṅwaha/vhukale, vhuholefhali na zwiṅwe;
• U dzhiela nṱha kana u ṋea ndeme sisiṱeme ya nḓivho yapo: u ṱanganedza lupfumo lwa ḓivhazwakale na
ifa zwa shango ḽino sa zwithu zwa ndeme siani ḽa u fhaṱa mikhwa sa zwe zwa dzudzanyiswa zwone kha
Ndayotewa; na
• U fulufhedzea, u tendisea, zwa ndeme na vhukoni: u dzudzanya pfunzo ine vhuvha hayo vhu a vhambedzea
na ha maṅwe mashango ho sedzwa tshileme (ndeme), vhugoḓombeli na zwiṅwe.
(d) Tshitatamende tsha Kharikhuḽamu ya Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 tsho ḓiimisela u bveledza vhagudi vhane
vha kona u:
• topola kana u ṱalusa na u tandulula thaidzo na u ṋea muhumbulo kana u dzhia tsheo yo dziaho (u humbula
nga nḓila yo vhibvaho);
• shuma zwavhuḓi u woṱhe na musi u na vhaṅwe sa muraḓo wa tshigwada;
• ḓilanga na u laula mishumo yavho nga nḓila i pfadzaho nahone ine ya nyaula;
• kuvhanganya, u saukanya, u dzudzanya na u sengulusa mafhungo;
• davhidzana nga nḓila i pfadzaho musi hu tshi khou shumiswa zwikili zwa u tou vhona, zwiga na luambo
nga nḓila dzo fhambanaho;
• shumisa saintsi na thekhinoḽodzhi nga nḓila i pfadzaho zwavhuḓi, hu na vhuḓifhinduleli siani ḽa mupo na
mutakalo wa vhaṅwe; na
• sumbedza u pfesesa ḽifhasi sa tshiimiswa tshine ha vha na vhushaka khatsho. Nga maṅwe maipfi, hu tea
u ḓivhiwa uri nyimele ya u tandulula thaidzo a yo ngo ḓiimisa nga yoṱhe.
5
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
(e) Vhukateli vhu tea u vha mudzi muhulwane siani ḽa u dzudzanya, u pulana na u gudisa tshikoloni tshiṅwe
na tshiṅwe. Hezwi zwi nga itea musi vhadededzi vhoṱhe vha tshi pfesesa u kona u ḓivha na u tandulula zwi
thivhelaho kana u thithisa u guda, vha dovha hafhu vha kona u pulanela nyimele dzo fhambanaho.
Khii kana ndeme ya u langula u vhukateli ndi u vhona uri zwithithisi zwo topolwa na uri zwo shuṅwa nga
zwiimiswa zwa u ṋea thuso zwo teaho nga ngomu ha zwitshavha zwa tshikoloni, hu tshi dzheniswa na
vhagudisi, thimu dza u ṋea thuso dzo tiwaho kha Tshiṱiriki, thimu dza u thusa dza kha maimo a zwiimiswa.
U shuma na zwikundisi kiḽasini, vhagudisi vha tea u shumisa zwiṱirathedzhi zwo fhambanaho sa zwe zwa
dzheniswa kha Ndededzi ya u Gudisa na u Guda ha Vhukateli (2010) (Guidelines for Inclusive Teaching and
Learning) ya Muhasho wa Pfunzo ya Muteo.
1.4 U AVHELA TSHIFHINGA
1.4.1 Vhuimo ha Fhasi
(a) Tshifhinga tsha u gudisa tsha thero dza Vhuimo ha Fhasi tsho ima nga nḓila i tevhelaho:
GIREIDI YA R GIREIDI YA 1-2 GIREIDI YA 3
THERO
(AWARA) (AWARA) (AWARA)
Luambo lwa Hayani 10 7/8 7/8
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 2/3 3/4
Mbalo 7 7 7
Zwikili zwa Vhutshilo 6 6 7
• Nḓivho ya Muteo (1) (1) (2)
• Vhutsila na Mishumo ya Zwanḓa (Arts na Craft) (2) (2) (2)
• Ngudo ya Nyonyoloso (2) (2) (2)
• Ngudamutakalo na Matshilisano (1) (1) (1)
TSHIVHALOGUṰE 23 23 25
(b) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya R, 1 na 2 ndi awara dza 23. Kha Gireidi ya 3 ndi awara dza 25.
(c) Kha nyambo, awara dza 10 dzo avhelwa Gireidi ya Ṱ-2 na awara dza 11 kha Gireidi ya 3. Awara dza nṱhesa
kana gumofulu ḽa awara dza 8 na gumoṱuku ḽa awara dza 7 dzo avhelwa Luambo lwa Hayani na gumoṱuku
ḽa awara dza 2 na gumofulu ḽa awara dza 3 kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kha Gireidi ya Ṱ-2.
Kha Gireidi ya 3 gumofulu ḽa awara dza 8 na gumoṱuku ḽa awara dza 7 dzo avhelwa Luambo lwa Hayani na
gumoṱuku ḽa awara dza 3 na gumofulu ḽa awara dza 4 kha Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma.
(d) Kha Zwikili zwa Vhutshilo, Nḓivho ya Muteo (Beginning Knowledge) yo avhelwa awara 1 kha Gireidi ya Ṱ-2 na
awara dza 2 sa zwe zwa sumbedziswa nga awara kha zwitange (buraketse) kha Gireidi ya 3.
6 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
1.4.2 Vhuimo ha Vhukati
(a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Vhuimo ha Vhukati (Gireidi ya 4-6) tsho dzudzanywa kha thebuḽu i re afho fhasi
nga nḓila i tevhelaho:
THERO AWARA
Luambo lwa Hayani 6
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 5
Mbalo (Mathematics) 6
Saintsi ya Mupo na Thekhinoḽodzhi 3, 5
Saintsi dza Matshilisano 3
Zwikili zwa Vhutshilo 4
• Vhutsila (Creative Arts) (1, 5)
• Ngudo ya Nyonyoloso (1)
• Ngudamutakalo na Matshilisano (1, 5)
TSHIVHALOGUṰE 27, 5
1.4.3 Vhuimo ha Nṱha (Sinia)
(a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Vhuimo ha Nṱha (Gireidi ya 7-9)) tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho:
THERO AWARA
Luambo lwa Hayani 5
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 4
Mbalo (Mathematics) 4, 5
Saintsi dza Mupo 3
Saintsi dza Matshilisano 3
Thekhinoḽodzhi 2
Saintsi dza Ndango ya Ikonomi 2
Ngudo ya Vhutshilo 2
Vhutsila na Mvelele 2
TSHIVHALOGUṰE 27, 5
7
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
1.4.4 Gireidi ya 10-12
(a) Tshifhinga tsha u gudisa kha Gireidi ya 10-12 tsho dzudzanywa nga nḓila i tevhelaho:
THERO U AVHELA TSHIFHINGA NGA VHEGE (AWARA)
Luambo lwa Hayani 4.5
Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma 4.5
Mbalo 4.5
Ngudo ya Vhutshilo 2
Tshivhalo tsha fhasisa tsha thero tharu dzine ha nangwa 12 (awara 3x4)
khadzo u bva kha Tshigwada B - Anekitsha B, Thebulu
B1-B8 dza ḽiṅwalo ḽa phoḽisi, Phoḽisi ya lushaka ya
malugana na ṱhoḓea dza mbekanyamaitele na u pfukela
phanḓa zwa Tshitatamennde tsha Kharikhuḽamu tsha
Lushaka tsha Gireidi ya Ṱ-12 , zwi tshi bva kha nzudzanyo
dza pharagirafu ya 28 ya ḽiṅwalo ḽa phoḽisi ḽo bulwaho afho
nṱha.
TSHIVHALOGUṰE 27, 5
Tshifhinga tsho avhelwaho nga vhege tshi nga shumiselwa fhedzi thero dza TKL (NCS) dzi ṱoḓeaho dza
tshivhalo tsha fhasisa sa zwe zwa sumbedziswa afho nṱha. Tshifhinga a tshi tei u shumiselwa thero dza u
engedzedza dzo engedzwaho kha mutevhe wa thero dza tshivhalo tsha fhasisa. Arali mugudi a tshi ṱoḓa u
ṋekedza kana u ita thero dza u engedzedza, tshifhinga tsho engedzwaho tshi tea u avhelwa u itela u ṋekedza
idzi thero.
8 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
KHETHEKANYO YA 2: U ḒIVHADZA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA
VHUVHILI KHA VHUIMO HA VHUKATI
2.1 NYAMBO KHA TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI YA KHAKHIKHAḼAMU NA U LINGA
Luambo ndi tshishumiswa tshi shumiswaho kha u humbula na vhudavhidzani. Lu dovha hafhu lwa vha nḓila ya
mvelele na u takalela vhuḓi ha luambo lu kovhekanywaho vhukati ha vhathu u itela u pfesesa ḽifhasi ḽine vha khou
tshila khaḽo. U guda u shumisa luambo zwavhuḓi zwi ita uri vhagudi vha kone u humbula na u wana nḓivho, u bvisela
khagala vhuvha havho, vhuḓipfi na mihumbulo, u davhidzana na vhaṅwe na u langa shango ḽavho. Lu dovha lwa ṋea
vhagudi zwivhumbeo zwinzhi na mihumbulo yo pfumaho, nga maanḓa zwine zwa nga shumiswa u ita uri ḽifhasi ḽavho
ḽi vhonale ḽi ḽa kale kha zwine ḽa vha zwone; ḽavhuḓi u fhirisa zwine ḽa vha zwone; ḽi tshi pfalesa u fhirisa zwine ḽa vha
zwone. Ndi nga luambo hune u fhambana ha mvelele na matshilisano zwa sumbedzwa na u fhaṱwa, ndi luambo lune
lwa nga ita uri zwo fhaṱwaho zwi shandukiswe, zwi hudzwe na u lulamiswa.
2.1.1 Maimo a nyambo
U guda luambo kha Vhuimo ha Vhukati ho angaredza nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dza Afrika Tshipembe, 7a, Afrikaans,
English, isiNdebele, isiXhosa, isiZulu, Sepedi (Sesotho sa Leboa), Sesotho, Setswana, Siswati, Tshivenḓa, Xitsonga
na nyambo dzi si dza tshiofisi, dzine dza vha Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian, Latin, Modern
Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu, Urdu. Nyambo dzoṱhe dza tshiofisi dzi nga funziwa nga Luambo lwa
Hayani, Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma kana lwa u Engedza lwa Vhuvhili hune idzo nyambo dza bveledzwa
kana u shumiswa hone.
Luambo lwa Hayani ndi luambo lwa u thoma u wanwa nga vhagudi, ngeno Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma
lu luambo lu gudiwaho hu u tou inga kha ulwo luambo lwa hayani.Luambo la u Engedza lwa Vhuvhili ndi luambo lu
gudiwaho hu tshi khou engedzwa kha ulwo luambo lwa muthu lwa hayani, lu ṋeaho khonadzeo ya vhudavhidzani ho
ṱanḓavhuwaho na vhuḓivhi ha nyambo nnzhi. Ndi luambo lune lwa nga shumiswa kha tshitshavha kana kha mvelele
nahone lu nga tutuwedza u aluwa ha lushaka na u pfesesa u ṱanganelana ha mvelele. Vhunzhi ha zwikolo zwa Afrika
Tshipembe a zwi gudisi nyambo dza hayani dza vhaṅwe kana dza vhagudi vhoṱhe vho ḓiṅwalisaho, fhedzi vha nga
gudisa luthihi kana mbili dza nyambo dza hayani. Zwenezwo-ha, madzina Luambo lwa Hayani, Luambo lwa u
Engedzedza lwa u Thomana Luambo lwa Nyengedzedzo lwa Vhuvhili hu ambiwa maimo a vhukoni ha u gudisa
luambo, hu si luambo lwapo (Hayani) kana lwe lwa wanwa (sa kha Nyambo dza Nyengedzedzo). Kha iyi phoḽisi, hu
tshi ambiwa nga Luambo lwa Hayani, zwi tea u ḓivhea uri hu khou ambiwa vhuimo, hu si luambo lwone luṋe lini..
Vhuimo ha Luambo lwa Hayani vhu ṋekedza vhukoni ha luambo zwine zwa ṋea muteo wa zwikili zwa u davhidzana
na vhaṅwe vhathu zwine zwa ṱoḓea hune ha tshilwa hone na zwikili zwa u kona u pfesesa zwa pfunzo zwine zwa
ṱoḓea kha u guda kha masia oṱhe a kharikhuḽamu. Hu na khwaṱhisedzo ya u gudisa zwikili zwa u thetshelesa, u amba,
u vhala na u ṅwala kha vhuimo uvhu ha luambo. Vhuimo uhu vhu ṋetshedza vhagudi vhukoni ha zwibveledzwa, u
takalela vhuḓi ha luambo na ha u humbulela vhune ha vha ṋetshedza vhukoni ha u vhumbulula, u humbulela na
u khwaṱhisedza kupfesesele kwa ḽifhasi ḽine vha tshila khaḽo. Fhedzi-ha, khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa
u thetshelesa na u amba u bva kha Gireidi 4 u ya phanḓa zwi fhasi ha khwaṱhisedzo na tshikalo tsha zwikili zwa u
vhala na u ṅwala.
Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwi amba luambo lune lu si vhe lwa ḓamuni, fhedzi lune lwa shumiswa
kha nyambedzano kha tshitshavha, zwi amba uri ndi luambo lwa u guda na u funza kha pfunzo. Kharikhulumu i
ṋekedza thikhedzo yo khwaṱhaho kha vhagudi vhane vha ḓo shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma sa
luambo lwa u guda na u funza. Mafheloni a Gireidi ya 9 vhagudi avha vha tea u kona u shumisa Luambo lwa Hayani
9
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
na Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thoma zwavhuḓi vhe na vhuḓifulufheli u itela ndivho dzo fhambanaho hu tshi
katelwa na u guda.
Afrika Tshipembe, vhagudi vhanzhi vha thoma u shumisa luambo lwa nyengedzo, English, sa Luambo lwa u Guda na
Funza kha Gireidi ya 4. Hezwi zwi amba uri vha tea u swikelela kha vhuimo ha nṱha ha vhukoni ha English mafheloni
a Gireidi ya 3, vha dovha vha tea u kona u vhala zwavhuḓi nga English.
Tshiimo tsha Luambo lwa u Engedzedza lwa u Thomatshi dzhia uri musi vhagudi vha tshi swika tshikoloni lwa
u tou thoma, zwi a itea uri vha vha vha si na nḓivho ya luambo ulwo. Ngauralo, miṅwaha ya u thoma i fanela u
tou fombe kha u bveledza vhukoni ha vhagudi u itela uri vha kone u pfesesa na u amba luambo ulwo. Hu fanela u
bveledzwa muteo wa zwikili zwa vhudavhidzani. Vhagudi vha Gireidi 2 na 3 vha ranga nga u fhaṱa nḓivho ya u vhala
na u ṅwala u bva henefha kha muteo wa oraḽa. Vha dovha hafhu vha shumisa zwikili zwa ḽitheresi (u vhala na u
ṅwala) zwe vha guda kha Luambo lwa Hayani.
Kha Vhuimo ha Vhukati na ha Nṱha, vhagudi vha bvela phanḓa na u khwaṱhisedza zwikili zwa u thetshelesa, u amba
na u ṅwala. Vhunzhi ha vhagudi nga hetshi tshifhinga vha vha vha khou guda nga English (Tshiisimane), Luambo lwa
Nyengedzedzo lwa u Thoma, lune lwa sa vhe luambo lwa ḓamuni. Ngauralo, sa izwi luambo lwa u guda hu si luambo
lwavho, vha tea u lu shumisesa u itela u ḓivha zwinzhi nga halwo, zwihulu ho sedzwa tshikili tsha u humbula na u
elekanya. Hezwi zwi sia zwi khou bveledza zwikili zwa u humbula zwa maimo a nṱha, zwine vha ḓo zwi shumisa kha
thero dzine dza nga sa Saintsi, Mbalo, na dziṅwe dzine dza gudwa nga English (Tshiisimane). Vhagudi vha dovha
hafhu vha shumisesa vhunzhi ha zwibveledzwa nga nḓila ine vha bveledza vhukoni ha zwithu zwo fhambanaho, u
fana na u kona u humbulela, ngeno vha tshi khou shumisa Luambo lwa lwavho lwa Nyengedzedzo.
Musi vhagudi vha tshi swika kha Vhuimo ha Nṱha, vha tea u vha vho no vha na nḓivho yo ṱanḓavhuwaho ya Luambo
lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma, vhuhulu ho sedzwa zwikili zwa u humbula na u elekanya ha maimo a nṱha. Fhedzi-
ha, ngoho ndi ya uri vhunzhi ha vhagudi vha kundelwa u ita nyambedzano kana u davhidzana nga nḓila i pfadzaho
musi vha tshi khou shumisa Luambo lwa Nyengedzedzo lwa u Thoma. Ngauralo, khaedu kha Gireidi dza 4 - 6 ndi
ya u dzudzanya thikhedzo u itela vhagudi avho khathihi na u vhona uri nzudzanyo ya kharikhuḽamu i khou bvela
phanḓa kha vhagudi avho na u swikelela zwikalo kana maimo sa zwe zwa itiswa zwone u itela uri vhagudi vha kone
u swikelela thodea dza gireidi dzi tevhelaho. Maimo haya a tea u vha nga nḓila ine vhagudi vha tea u kona u shumisa
luambo lwa u engedza nga nḓila ya maimo a nṱha hu ndingedzo dza u vha dzudzanyela musi vha tshi ya phanḓa na
pfunzo dza nṱha kana kha ḽifhasi ḽa mushumo.
2.1.1.1 Ndivhotiwa dza u guda Nyambo dza u Engedza dza Vhuvhili
U guda Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili zwi fanela u thusa vhagudi u:
• wana zwikili zwa luambo zwo teaho zwa luambo zwa u davhidzana nga nḓila kwayo nahone yo fanelaho hu
tshi dzhielwa nzhele vha ṱanganedzaho mafhungo, ndivho na nyimele;
• thetshelesa, u amba, u vhala/u ṱalela na u ṅwala nga luambo ulwo nga vhuḓifhinduleli na u ḓiphina. Zwikili
hezwi na maime zwi fhaṱa muteo wa u guda wa vhutshilo hoṱhe;
• u bvisela khagala, nga u tou amba na u ṅwala, vhuḓipfi hawe u itela uri a pfe o vholowa na u ḓiphina musi a
tshi shumisa luambo;
• shumisa luambo na kuhumbulele kwavho u wana zwinzhi nga ha vhone vhaṋe na mvelele dzo fhambanaho
kha shango ḽine vha tshila khaḽo. Hezwi zwi ḓo vha thusa u amba tshenzhemo yavho na mawanwa avho nga
ha shango nga u tou amba na nga u tou ṅwala
10 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
• u shumisa luambo u kona u swikelela na u langa vhudavhidzani kha dziṅwe nyimele. Ḽitheresi ya mafhungo
ndi tshikili tsha ndeme kha uno ‘murafho wa mafhungo’ na u fhaṱa muteo wa u guda ha vhutshilo hoṱhe.
• u shumisa luambo sa yone nḓila ya u amba mafhungo nga ha ṱhoho dzo ḓoweleaho; u shumana na
zwibveledzwa zwinzhi zwo ḓoweleaho; na u vhala zwibveledzwa u itela u ḓiphina, u wana mafhungo a muteo
na u itela vhudavhidzani.
2.1.1.2 U funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili
U itela uri muthu a gude zwavhuḓi luambo lwa u engzedza, u tea u lu shumisesa nga hune zwa konadzea. Vhadededzi
vha tea u ita uri vhagudi vha thetshelesa na u vhala Luambo lwa u Engedza vha tshi itela ndivho dzo fhambanaho.
Vha ṱoḓa u ṋewa tshifhinga tsha u thetshelesa Luambo lwa u Engedzedza u itela ndivho nnzhi dzo fhambanaho
na u pfesesa (tsumbo: mafhungo) na u ḓiphiṋa (tsumbo: tshiṱori kana luimbo). Zwihuluhulu hafhu, vha tea u wana
tshifhinga tsha u vhala na u ṱalela Luambo lwa u Engedzedza u itela mafhungo (tsumbo: ṱhalutshedzo zwi tshi yelana
na daigiramu), u ḓiphiṋa (tsumbo: magazini) na u takalela ḽitheretsha (tsumbo: tshirendo). Ṱhoḓisiso i sumbedza uri
nḓila yavhuḓi ya u bveledza ḓivhaipfi ndi nga kha u vhala bugu nnzhi vhukuma. Hone-ha, ndi zwa ndeme u vhona uri
zwibveledzwa zwa oraḽa, zwo ṅwaliwaho na zwi vhonalaho zwi kha vhuimo ho eḓanaho vhagudi. Arali zwibveledzwa
zwi tshi konḓa, vhagudi vha si tsha takalela u zwi vhala; ngeno-vho arali zwa leluwesa zwi tshi itisa uri vhagudi vha
vhone zwi sa vha iteli khaedu, ngauralo vha sa takalele u zwi vhala. Mushumo muhulwane wa mudededzi ndi u
vhona uri zwibveledzwa zwe a nangela vhagudi zwi yelane na murole wavho. Kha vhuimo hoṱhe ha FET, vhagudi vha
tea u dzulela u thetshelesa na u vhala zwibveledzwa zwine zwa khou ḓi endelela u vha itela khaedu.
Vhagudi vha tea hafhu u shumisa Luambo lwa u Engedzedza lwavho tshifhinga tshinzhi kha ndivho nnzhi. Vha tea
u wana tshifhinga tsha u amba na u ṅwala Luambo lwa u Engedzedza u itela vhudavhidzani (tsumbo: u haseledza,
vhurifhi), u bveledza vhusiki havho (tsumbo. u ita tshirendo, u ita nyedziselo, u amba na ṅwala tshiṱori nz.), u
bveledza zwikili zwa nḓivho ya zwa akademi (tsumbo. U bvisela khagala muhumbulo, u ṅwala muvhigo mupfufhi
wa u anetshela) na u lugisela ḽifhasi ḽa mushumo (tsumbo.u dzhenelela kha inthaviwi, u ṅwala vhurifhi ha u humbela
mushumo, u ḓadza dzifoma)
Vhagudi vha tea u pfesesa ndivho ya u amba na u ṅwala u dzhiela nṱha vha ṱanganedzaho mafhungo. Kha Giredi
dza 10-12. hoṱhe vha tea u ṅwala zwibveledzwa zwine zwa khou ḓi endela u vha ṋea khaedu. Ndi zwa ndeme uri
vhagudi vha dzulele u wana muvhigo kha zwe vha ṅwala u itela uri vha vhone vhukhakhi havho na uri vha vhu lugise.
Mushumo muhulu wa mudededzi ndi wa u ṋea muvhigo wa maimo a nṱha une wa vha wo ḓisendeka kha u linga ha
maimo a nṱha, yone mbilu ya u linga havhuḓi.
Musi hu tshi pulaniwa ngudo ya yunithi ya vhege mbili, vhadededzi vha tea u ṱanganya zwikili zwa luambo khathihi
na zwa muteo wa luambo. Vha tea u nanga lushaka lwa tshibveledzwa lune lwa ḓo takadza vhagudi; u guda hu
nga si vhe hone zwavhuḓi arali vhagudi vha so ngo dzhenelela na u ṱuṱuwedzea. Tsumbo, ṱhoho ya maanea a
mbuletshedzo i nga vha heyi: ‘Buletshedzani kereke ya u naka ye na i vhona”. Vhadededzi vha nga ḓivhadza ṱhoho
nga kha u thetshelesa na/kana u vhala, hu tshi khou fhaṱiwa nḓivho ya luambo na ḓivhaipfi zwi ṱoḓeaho kha u amba.
Tsumbo: vhagudi vha nga vhala athikili dzi ambaho nga mihumbulo yo fhambanaho nga ha ‘pfunzo ya mahala’
nahone vha nga ita dibeithi nga ha yeneyo pfunzo. Musi vhagudi vho no ḓowela luambo lu ṱoḓeaho kha ṱhoho yo
ṋewaho vha a konaha u ṅwala maanea. Izwi zwi dovha zwa vha ṋea tshifhinga tsha u shumisa luambo. Vhadededzi
vha tea u dzulela u ṋea muvhigo na nyito dzo teaho magumoni a ngudo iṅwe na iṅwe.
11
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Kha Gireidi dza 4 - 6, ndi zwa ndeme uri:
• Hu sedzeswe kha u thetshelesa na u amba;
• Hu vhe na u dzulela u tikedza mveledziso ya ḓivhaipfi, u vhumbwa ha mafhungo na pharagirafu, na girama:
• Vhagudi vha shuma na zwibveledzwa zwo fhambanaho vhukuma nahone zwi ḓi konḓaho zwi tshi ya phanḓa
zwi tshi ya nga gireidi.
2.1.2 Zwikili zwa luambo
Kharikhuḽamu ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili yo vhekanywa u ya nga zwikili zwi tevhelaho:
1 U thetshelesa na u amba
2 U vhala na u ṱalela
3 U ṅwala na u ṋekedza
4 Zwivhumbeo na milayo zwa luambo
U thetshelesa na u amba
U thetshelesa na u amba ndi zwa ndeme kha u guda thero dzoṱhe. Nga u thetshelesesa na u ambesa, vhagudi
vha kuvhanganya na u ita mafhungo, u fhaṱa nḓivho, u tandulula thaidzo, na u ṋekedza mihumbulo na kuvhonele
kwa zwithu. Kha Gireidi 4 – 6, vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili vha ḓo shumisa zwikili zwa u
Thetshelesa u itela u davhidzana kha vhuimo ha fhasi/muteo.
Kha vhuimo uvhu, luambo lwa u amba lwa vhagudi lu kha ḓi tea u khwaṱhiswa (zwi amba u modeḽa na u tikedzwa,
tsumbo: nga ḓivhaipfi na kufhatelwe kwa fhungo). Mudededzi u tea u vhona uri vhagudi vhoṱhe vha wane tshifhinga
tsha u amba nga luambo lwo tewahoi. Ngauri vhagudi ḓo bvela phanḓa nga maga o fhambanaho, mudededzi u tea u
dzudzanya khonadzeo dza u amba (tsumbo: mbudziso dzine a vhudzisa) u ya nga vhuimo/ḽeveḽe/vhukoni ha ṅwana
muṅwe na muṅwe. Musi vhagudi vha tshi khou bva kha gireidi iṅwe vha tshi ya kha iṅwe, mudededzi u tea u lavhelela
uri vhagudi vha ḓo ambese lunzhi nahone zwine vha amba zwi thome u lapfa.
Tshifhinga tsha u funza tshi tea u dzhenisa nḓowenḓowe ya ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na kha nyito ndapfu dza U
thetshelesa na U amba dzo phaḓaladzwaho kha vhege yoṱhe.
Kha Gireidi dza 4 – 6, vhadededzi vha tea u dzhia u thetshelesa sa nyito ya maimo mararu:
• U rangela u thetshelesa: Hezwi zwi lugsela vhagudi u thetshelesa tshibveledzwa tsho Nwalwaho nga Luambo
lwa u Engedza. Tsumbo, mudededzi a nga shumisa tshibveledzwa tsha u tou vhona a vhudzisa mbudziso yo
ḓoweleaho yo sedza kha tshibveledzwa ine vhagudi vha tea u i fhindula nga murahu ha u thetshelesa lwa u
tou thoma.
• Nga tshifhinga tsha u thetshelesa: Ndi maitele avhuḓi a mudededzi u vhala (kana u tamba) tshibveledzwa
tsha u thetshelesa a tshi tshi dovholola, zwo ralo a tshi vhudzisa mbudziso dzo fhambanaho nga u sielisana
ha u vhaliwa huṅwe na huṅwe. Zwi a thusa u vhudzisa mbudziso u bva kha dzi konisaho vhagudi uri vha
pfesese ṱhalutshedzo ya tshibveledzwa nga u angaredza, u yak ha dzo tou livhaho dzi ṱoḓaho u pfesesa ho
ṱanḓavhuwaho ha tshibveledzwa. Nga u ita izwi, mudededzi u thusa vhagudi kha u vha bveledzisa zwiṱiratedzhi
zwavho zwa u thetshelesa.
12 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
• Nga murahu ha u thetshelesa: Vhagudi vha fhindula dziṅwe mbudziso hafhu, vha sedzulusa notsi, na u
shumisa mafhungo (sa u ḓadza tshifanyiso).
U amba hu bvelela nga nḓila i si ya fomaḽangomu kiḽasini, tsumbo, kha mushumo wa tshigwada. Vhagudi vha
dovha hafhu u ṱoḓa zwikhala zwa u ita nḓowenḓowe nga ha tshaka dza u haseledza hu si ha fomaḽa hu so ngo tou
ḓoweleaho u itea kiḽasini. Vhadedezi vha tea u funza nga ha u amba na u ṋekedza ha fomaḽa, sa tsumbo, u vhalela
nṱha ho lugiselwaho, nz. Izwi zwi anzela u dzhia maitele a zwiṱepe zwivhili:
• U pulana na u dzudzanya mihumbulo na mafhungo
• U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza: u sumbedza u dzhiela nzhele vhathetshelesi/vha ṱanganedzaho mafhungo
na nyimele; u shumisa Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwo teaho nahone zwozwone; u ṋekedza hu re
khagala; u shumisa thekheniki dzo teaho dza u amba na dza ngafhadzo/dzi si dza u amba, nz.
U vhala na u ṱalela
Zwikili zwa U vhala na U ṱalela zwo bveledzwaho zwavhuḓi ndi zwa ndeme kha u guda ho bvelelaho u buḓekanya
na masia oṱhe a kharikhuḽamu, na kha u itela u dzhenelela tshoṱhe kha zwa lushaka, na kha shango ḽa mushumo
na ḽifhasi. Vhagudi vha bveledza vhukoni ha U vhala na U ṱalela zwibveledzwa zwo ḓoweleaho, zwi tshi katela na
zwibveledzwa zwi vhonalaho u itela u wana mafhungo.
Arali zwo tea, kha hu shumiswe maitele a vhala nga u sielisana u bva mathomoni a Gireidi ya 4 u itela u sumba nḓila
vhagudi u yo dzhena zwavhuḓi kha murole uyu. Ngona iyi i nga shumiswa tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe arali hu na
bugu dzo linganaho afho kiḽasini. Izwi zwi nga sielisanana na u anetshela zwiṱori. Arali kha uvhu vhuimo hu sin a
bugu dzo eḓanaho, izwo kha hu shumiswe zwibveledzwa zwi bvaho kha bugupfarwa kana ya/dza u vhala. Kha vha
shumisevho na ngona dzi ngaho dza u Vhala na na u Vhalela kiḽasi.
Kha vha shumise ngona ya u vhala nga tshigwada hu langiwaho na u vhala u woṱhe/nga vhavhili nga zwiṱuku vha
mbo ralo u ṱuṱuwedza vhagudi uri vha kone ḓidzhenisa kha u vhala u woṱhe. U vhala u woṱhe ho buletshedzwaho kha
pulane dza u funza hu tea u itelwa mbetshelwa kha tshifhinga tsho tetshelwaho u vhala. Kha vha ṱuṱuwedze vhagudi
uri vha ḓidzhenise kha u vhala u woṱhe/ho ḓiimisaho kha tshifhinga tshiṅwe na tshiṅwe tshine vha vha natsho.
Maitele a u vhala
Marangaphanḓa maitele a u vhala o vhumbwa nga zwiteidzhi/maga a u rangela u vhala, u vhala na nga murahu ha
u vhala. Nyito dzine mugudisi a nga thusa vhagudiswa ngadzo ndi dzi i tevhelaho:
U rangela u vhala:
• U karusa nḓivhothangeli na u ita vhuṱumani.
• U sedza kha tshiko, muṅwali, datumu ya u ganḓisa na lushaka lwa tshibveledza.
• U tshimbidza maṱo nga nṱha u buḓekanya na pharagirafu ya u thoma ya tshipiḓa/khethekanyo – u vhumba/ita
mahumbulelwa.
13
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
U vhala:
• U awelanyana u itela u vhona uri u khou pfesesa hani na u ita uri mihumbulo i nwelele.
• U shumisa nyimeie u wana ṱhalutshedzo ya maipfi a sa ḓivhei hune zwa konadzea; honeha hune zwi si
konadzee hu shumiswe ṱhalusamaipfi.
• U vhona muhumbuloni zwine wa khou vhala.
• U isa phanḓa na u vhala na musi hu na zwipiḓa zwine u si zwi pfesese fhano na fhaḽa.
• U vhalula tshipiḓa arali u sa tshi pfesesi na luthihi. U vhalela nṱha zwipiḓa zwi no kanganyisa, nga u ongolowa,
kana u ita khathihi vhuvhili hazwo
• U humbela muṅwe uri a u thuse uri u pfesese tshipiḓa tshi konḓaho.
• U engedza tswayo dza u vhala na u dzhiela nṱha mbuno dza ndeme
• U vhuisa muhumbulo nga zwi vhaliwaho.
Nga murahu ha u vhala:
• Arali u tshi ḓo ṱoḓa u dovha wa humbula mafhungo o khetheaho, topolani mihumbulo mihulwane na
zwidodombedzwa zwi si gathi zwa u tikedza.
• U ṅwala maipfi a ndeme u thusa u bvisela khagala na u dovha wa humbula nga ha mihumbulo mihulwane.
• U humbula nga ha mbudziso ntswa dzine wa vha nadzo nga ha ṱhoho.
• U pfesesa – u khwaṱhisedza kupfesesele kwau kwa tshibveledzwa.
• U tatamudza muhumbulo wau – nga u shumisa mihumbulo ye wa i vhona kha zwibveledzwa.
U ṅwala na u ṋekedza
U ṅwala ndi tshishumiswa tsha ndeme tsha vhudavhidzani tshine tsha tendela vhagudi u fhaṱa na u pfukisela
ngelekanyo na mihumbulo nga nḓila i tevhekanaho. U dzulela u ita nḓowenḓowe dza u ṅwala kha nyimele dzo
fhambanaho, mishumo na thero zwi thusa vhagudi u ita vhudavhidzani vhu shumaho nga nḓila ya u sumbedza
vhusiki. Ndivho ndi u bveledza zwikili zwa u ṅwala zwibveledzwa zwo teaho zwo tou ṅwaliwaho. Kha Vhuimo ha
Vhukati, vhagudi vha Luambo lwa Vhuvhili lwa u Engedza vha ṱoḓa thikhedzo ya vhuronwane na u sumbwa nḓila
u itela u bveledza zwikili zwa u ṅwala.
U ṅwala ndi zwa ndeme ngauri zwi itisa uri vhagudi vha humbule nga girama na mupeleṱo. Izwi zwi ṱuṱuwedza
vhagudi u shumisa luambo, u ṱavhanyisa u kona luambo na u engedza vhukoni. Vhagudi vha ḓo guda u ṅwala
vhunzhi ha zwibveledzwa zwa vhusiki na zwa mafhungo, tsha u thoma hu tshi shumiswa muhangarambo wa u
ṅwala sa thikho na nga u guda nga zwiṱuku u ṅwala luṅwe lwa lushaka lwa zwibveledzwa nga eṱhe. Vha ḓo shumisa
maitele a u ṅwala u itela u bveledza zwibveledzwa zwo dzudzanyeaho zwavhuḓi, nahone nga u shumisa girama
yo lulamaho.
Ngona ya maitele a u ṅwala
U ṅwala na vhutsila ha u ola zwibveledzwa ndi maitele o vhumbwaho nga maga a tevhelaho:
14 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
• u rangela u ṅwala/u pulana
• U ita mvetomveto
• U ita ndovhololo, u dzudzanya na u vhalulula
Vhagudi vha ṱoḓa tshifhinga tsha u lingedza u shumisa aya maitele, nga u:
• dzhia tsheo nga ha ndivho na vha ṱanganedzaho mafhungo malugana na tshibveledzwa tshine tsha ḓo ṅwalwa
na/kana u dizainiwa;
• kovhekana mihumbulo nga u shumisa, sa tsumbo, mimapa ya mihumbulo, tshati dza nyelelo kana mitevhe;
• shumisa zwiko zwo teaho, u nanga mafhungo o teaho na u dzudzanya mihumbulo;
• bveledza mvetomveto ya u thoma ine ya dzhiela nṱha ndivho, vha ṱanganedzaho mafhungo, ṱhoho na
tshivhumbeo tsha tshibveledzwa;
• vhala mvetomveto nga vhusedzi na u wana muvhigo u bva kha vhaṅwe (tsumbo, vhagudingae kana mudededzi);
• dzudzanya na u vhalulula mvetomveto; na
• u bveledza ḽiṅwalwa ḽa u fhedzisa ḽo ṅwalwaho nga vhudele, ḽi vhaleaho, ḽo dzudzanywaho.
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo
Nḓivho yavhuḓi ya ḓivhaipfi na girama i ṋekedza muteo wa mveledziso ya zwikili (U thetshelesa, U amba, U vhala na
U ṅwala) kha Luambo lwa Vhuvhili lwa u Engedza. Vhagudi vha Vhuimo ha Vhukati vha ḓo ḓivhadzwa/funzwa nga
ha zwivhumbeo na milayo zwa luambo vhane vha khou lu guda.
Nga u shumisa zwibveledzwa zwo fhambanaho, vhagudi vha ṱanḓavhudza kushumisele kwavho kwa ḓivhaipfi na
u sumbedza nga nḓila yo teaho kushumisele kwone kwa Zwivhumbeo na Milayo ya kushumisele kwa Luambo.
Kha Vhuimo ha Vhukati, vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili vha ḓo ṋaṋa u dzhiela nṱha maipfi na
zwivhumbeo zwa girama vho no ḓowelaho.
Vhagudi vha ḓo isa phanḓa na u ṱoḓisisa kushumisele kwa luambo. Vha ḓo dovha hafhu vha shumisa nḓivho iyi kha u
ita maedza nga ulul luambo u fhaṱa ṱhalutshedzo (u bva kha maimo a ipfi na fhungo u ya kha tshibveledzwa tshoṱhe),
na u vhona uri tshibveledzwa khathihi na zwe tsha faredza zwi na vhushakaḓe.
Zwi khou lavhelelwa uri Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo funzwa kha nyimele sa zwine zwiṅwe zwikili zwa
luambo zwa funzwa na u bveledzwa ngaho. Fhedziha, kha Vhuimo ha Vhukati hu tea u vhetshelwa thungo tshifhinga
tsha u funza lwa fomaḽa na u ita nḓowenḓowe nga ha Zwivhumbeo na milayo zwa Luambo. Pulane dza u funza dzi
na mutevhe wa zwivhumbeo zwa uambo zwine zwa tea u khunyeledzwa kha gireidi iṅwe na iṅwe. Hezwi zwo vhewa
kha mutevhe mathomoni a themo iṅwe na iṅwe. Musi hu tshi nangwa zwibveledzwa zwa u thetshelesa na u vhala
kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe, hu tea u vhonwa uri i na zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo zwine zwa tea u
funzwa kha themo yeneyo. Kha hu sikwe nyito dzi re na vhushaka na zwibveledzwa izwi dzine dza ḓo konisa vhagudi
u shumisa zwiteṅwa izwo kha nyimele. Nga yeneyo nḓila , zwibveledzwa zwa u ṅwala zwine vhagudi vha ḓo ṅwala
zwi ḓo dzhenisa zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwa luambo. Kha hu ṋekedzwe vhagudi thuso kha kushumisele kwone na
kwa vhukuma kwa izwi zwiteṅwa. Kha hu nangwe zwiṅwe zwa zwiteṅwa zwine vhagudi vha vha na vhukonḓi khazwo
u itela u vha ṋea nḓowenḓowe ya fomaḽa (nga tshifhinga tsho vhetshelwaho dubo nga vhege u itela zwenezwi).
15
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
2.1.3 Ngona dza u funza luambo
Ngona dza u funza/gudisa luambo o ḓisendeka nga tshibveledzwa, ṱhanganelano, vhudavhidzani na zwo livhaho kha
maitele. Ngona yo ḓisendekaho nga tshibveledzwa na maitele a vhudavhidzani, vhuvhili hazwo zwo ḓitika kha u
dzulela u shumisa na u bveledza zwibveledzwa.
Ngona yo ḓisendekaho kha tshibveledzwa i funza vhagudiswa uri vha vhe vhavhali, vhaṅwali, vhasedzulusi, na
vhabveledzi vha re na vhukoni, vhuḓifhulufheli na vhusedzesi. I katela u thetshelesa, u vhala, u ṱalela na u sengulusa
zwibveledzwa u itela u pfesesa zwibveledzwa. Zwibveledzwa zwi tendiseaho ndi zwone zwiko zwa zwi re ngomu na
nyimele u itela u funza na u guda luambo nga nḓila ya vhudavhidzani na na hanganelano. Maitele o ḓisendekaho kha
tshibveledzwa a dovha a katela u bveledza tshaka dza zwibveledzwa zwi sa koṋdi zwo fhambanaho u itela ndivho
dzo tewaho.
Maitele a vhudavhidzani a lavhelela uri musi mugudi a tshi khou guda luambo u tea u ṱanelwa zwi vhonalaho kha
luambo lune a khou lu guda na kha zwikhala zwinzhi u itela u wana nḓowenḓowe kana u bveledza ulwo luambo.
Vhagudi vha guda u vhala nga u dzulela u vhala, vha guda u ṅwala nga u dzula vha tshi ṅwala.
Ngona ya u shumisa maitele i shumiswa musi vhagudi vha tshi bveledza zwibveledzwa oraḽa na zwa u tou ṅwala.
Vhagudi vha ḓidzhenisa kha maitele o fhambanaho a u thetshelesa, u amba, u vhala na maitele a u ṅwala. Vha tea
u humbula nga ha vha ṱanganedzi vha mafhungo na ndivho musi vhe kha maitele haya. Izwi zwi ḓo vha funza uri
vha davhidzane na u amba zwine vha khou elekanya nga nḓila yone, sa tsumbo, u gudisa nga ha u ṅwala a zwi
sedzi kha tshibveledzwa fhedzi lini, zwi sedza na kha ndivho na maitele a u ṅwala. Kha ngona ya u ṅwala vhagudi
vha gudiswa nḓila ya u bvisa mihumbulo, u elekanya nga ha ndivho na vhathetshelesi, u ṅwala mvetomveto, u
dzudzanya mishumo yavho na u ṋekedza tshibveledzwa tshi sumbedzaho kuhumbulele kwavho.
Ngona dza u funza ḽitheretsha
Ndivho khulwane ya u vhala ḽitheretsha/zwibveledzwa kiḽasini ndi u bveledza khonadzeo dza u shumisa zwikili zwa
luambo zwo gudiwaho. U gudisa/funza ḽitheretsha a zwi leluwi na khathihi, fhedzi a zwi konadzei arali hu sin a u
ṱalusa ha muthu ene muṋe, u ṱhaṱhuvha hu shumisaho u humbula, na u fhulufhedzea na madzinginywa u bva kha
vhana vhone vhaṋe. Arali vha sa guda u pfesesa ḽitheretsha vhone vhaṋe, a vha nga ḓo vha vho guda zwinzhi.
Nḓila dza u gudisa ḽitheretsha dzi katela zwiṅwe kana zwoṱhe zwa zwi tevhelaho:
• U lingedza nga nḓila dzoṱhe u vhalesa tshibveledzwa kiḽasini hu si na u awelwa ha itwa muṅwe mushumo.
Ndi zwa ndeme uri vhagudi vha vhe na muhumbulo wo ṱambaho nga ha zwine zwa khou itea kha muteo wa
fhasisa wa tshibveledzwa. Kha vha vhale vhunzhi ha zwibveledzwa kiḽasini, vha dovhe vha vhone uri zwirendo
zwi vhaliwe kiḽasini na zwone.
• Mishumo ya u ṅwala ine ya ṱoḓa u pfesesiwa ha tshibveledzwa tshi no khou vhaliwa i nga thusa vhukuma kha
u takusa maimo a zwikli zwa luambo na u takalela maimo ayo o swikelwaho. U haseledza kiḽasini hu a vha
havhudi arali muṅwe na muṅwe a tshi dzhenelela a shela mulenzhe, zwa fhedza nga u ita mushumo wa u
ṅwala.
• Mafhedziseloni, u shumana na zibveledzwa zwi tea u shuṅwa sa yunithi, zwo fhelela (hu si nga zwipiḓapiḓa
lini).
Zwi tevhelaho ndi manweledzo a tshaka dza ndeme dza zwibveledzwa zwi shumiswaho kha Vhuimo ha Vhukati na
zwivhumbeo zwa luambo zwi wanalaho kha izwo zwibveledzwa. Mafhungo kana zwidodombedzwa izwi zwi ḓo thusa
kha u dzudzanya mishumo/nyito dzi kwamaho zwibveledzwa zwo fhambanaho u itela uri vhagudi vha shumane na
16 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
zwibveledzwa hezwi. Kha vha nanguludze zwivhumbeo zwa luamba zwi si gathi vha sedzese khazwo tshifhinga
tshoṱhe musi vha tshi funza tshaka idzi dza zwibveledzwa.
2.2 TSHIFHINGA TSHO AVHELWAHO
Tshifhinga tsha tsho themenndelwaho tsha u funza Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Vhuimo ha Vhukati ndi
awara nthihi na hafu (awara 1, 5) nga vhege. Magudiswa oṱhe a luambo o ṋetshedzwa kha sekele ya vhege mbili
(awara 3). Zwifhinga zwo avhelwaho zwi tevhelaho u ya nga zwikili zwo fhambanaho zwo dzinginywa.
Tshifhinga tsho avhelwaho
Tshifhinga tsho avhelwaho
Zwikili nga Sekele ya Vhege Mbili %
nga vhege (Awara)
(Minetse)
U Thetshelesa na u Amba 75 40
U Vhala na u Ṱalela:
Tholokanyonḓivho na 55 30
Ḽitheretsha
U Ṅwala na u Ṋekedza 35 20
Zwivhumbeo zwa Luambo 1.5
na MilayoLanguage
Structures and Conventions
15 10
(izwi zwo vangiwavho/
ṱanganywavho kha zwikili
zwiṋa (4))
Ṱhanganyelo 180 (awara3) 100
17
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
2.3 ZWIKOTHUSEDZI ZWA U FUNZA NA U GUDA
• Mugudi muṅwe na muṅwe u tea u vha na:
(a) Bugupfarwa yo randelwaho ya lumbo
(b) Bugu ya/dza u vhala dzo faredzaho tshaka/zwibveledzwa zwi tevhelaho:
o Zwiṱori
o Vhurendi
o Zwibveledzwa zwa mafhungo
o Zwibveledzwa zwa matshilisano
(c) Kha Ṱhalusamaipfi kana mutevhe wa maipfi
(d) U kona u swikelela kha zwiko zwo angalalaho zwa u vhala zwi angaredzaho maimo o fhambanahotsumbo,
munanguludzo wa bugu dza u vhala dzo faredzaho zwibveledzwa zwo linganelaho kha vhuimo vhuṅwe
na vhuṅwe afhokiḽasini na tshikoloni.
(e) Zwibveledzwa zwa u vhala nga u tou sielisana kha Gireidi ya 4. Izwi hu nga vha bugu kana zwiṅwe
zwibveledzwa zwo hudzwaho kana bugupfarwa dzo randelwaho kana bugu dza u vhala.
• Mudededzi u tea u vha na:
(a) Tshitatamende tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga
(b) Phoḽisi ya Luambo kha Pfunzo (PLkP)
(c) Bugupfarwa dza luambo dzi shumiswaho nga vhagudi na dziṅwe bugupfarwa u itela zwiko zwa u
engedzedza kha idzo randelwaho
(d) Bugu ya/dza u vhala dzo faredzaho lushaka/tshaka dza zwibveledzwa zwo themenndelwaho
(e) Ḓivhaipfi na bugu dza tsumbedzi/referentsi (luambo luthihi, nyambo mbili na dza nyambo nnzhi;
thesaurasi; entsikḽopedia; bugu yavhuḓi ya girama ya tsumbedzi, nz.)
(f) Faila ya Mudededzi ya Zwiko/Bugu: Izwi hu nga vha faila yo vhumbwaho nga matheriaḽa o
kuvhanganyiwaho nga mudededzi kana Gaigi ya Mudededzi yo anḓadzelwaho u rengiswa
(g) U kona u swikelela kha matheriaḽa a u vhala kiḽasini, ḽaiburari ya tshikolo na/kana ya nnyi na nnyi u itela
u sumba nḓila u vhala ha vhana
(h) Thusedzi dza zwi Pfalaho/vhonalaho.
18 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
KHETHEKANYO YA 3: MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA
ZWIKILI ZWA LUAMBO
3.1 NYANGAREDZO YA MAGUDISWA, ZWIKILI NA ZWIṰIRATEDZHI
Zwi tevhelaho ndi nyangaredzo ya magudiswa, zwikili na zwiṱirathedzhi zwi no ḓo wanala kha pulane dza u funza.
Nyangangaredzo ya magudiswa, zwikili na zwiṱiratedzhi
Gireidi ya 4-6
Zwikili Magudiswa
U Thetshelesa • Tholokanyonḓivho ya u thetshelesa Maitele a u thetshelesa
na U amba
• U thetshelesa u itela mafhungo • U rangela u thetshelesa
• Mbuletshedzo ya maipfi • Nga tshifhinga tsha u thetshelesa
• U thetshelesa u itela u ḓiphina • Thohlokanyonḓivho ya u thetshelesa
• Zwivhumbeo zwo fhambanaho zwa -- U rekhoda mihumbulo mihulwane nga u dovha
vhudavhidzani ha oraḽa: u anetshela, u ṱalutshedza
-- U haseledza -- U thetshelesa na u nyanyuwa kha /fhindula
mbudziso dzi sa konḓi
-- Masia/ndaela/maitele a zwithu
• Nga murahu ha u thetshelesa
-- U anetshela tshiṱori
Maitele a u amba
-- Nyedziselo
• U pulana, u ṱoḓisisa na u dzudzana
-- Nyambedzano nga tshigwada
• U ita nḓowenḓowe na u ṋekedza
-- Zwirendo zwipfufhi na raimi
Vhudavhidzani ha zwa matshilisano
-- Mitambo ya luambo
• U haseledza hu sa konḓi
-- U amba/mbuno nga ha iwe muṋe
• Milayo ya u amba nga u sielisana
Kha vha ṱole Kuambele ku shumiswaho kha
Tshivenḓa tsha u haseledza – Mutevhe wa • U tutuwedza u shumisa luambo lwa u engedza
tsumbedzi/referentsi
• U vhudzisa na u nyanyuwa kha/fhindula
mbudziso.
U dovha u anetshela zwiwo/zwiitei
• U ṋetshedza/amba hu si ha fomaḽa nga ha tshiwo
tsho ḓoweleaho
• Tshivhumbeo tshone, ḓivhaipfi, luambo na milayo
19
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
U Vhala na U Tshaka dza zwibveledzwa zwo themenndelwaho: Zwiṱirathedzhi zwa u vhala/u ṱalela:
Ṱalela
• Zwiṱori, tsumbo, fikishini ya musalauno i U shumisa zwiṱirathedzhi zwa u rangela u vhala, u
tendiseaho, zwiṱori zwa sialala (zwiṱori/ngano vhala na nga murahu ha u vhala:
zwa tsiko na dza vhahali, ngano dza vhathu na
• U pfesesa tshibveledzwa
ngano dza phukha) zwiṱori zwa zwifanyiso zwi re
na khephusheni • U vhala ha ndeme na vhudzivha ha
tshibveledzwa (tholokanyonḓivho ya u vhala)
• Vhurendi/Nyimbo
• U sumbedza u kona u vhala e eṱhe hu
• Zwibveledzwathangeli zwa Mafhungo, sa maitele
endelelaho (u vhala u itela u ḓiphiṋa, u wana
a zwithu, u dovha u toolola mbuno/mafhungo
mafhungo na u guda)
• Zwibveledzwa zwa matshilisano, tsumbo,
• U ḓivhadza vhagudi kha:
thambo, garaṱa dza u lumelisa, marifhi
• Mbonalo dza tshibveledzwa - dzina ḽa bugu,
• Zwibveledzwa zwa midia, tsumbo, khungedzelo,
nyolo/zwidodombedzwa, ṱhoho, zwiṱohwana, u
nothisi, phamfuḽethe
nombora, khephusheni, ṱhoho dza mafhungo,
• Zwibveledzwa zwa zwi vhonalaho: zwa fomethe/tshivhumbeo.
u kungedzela (phosiṱara, phamfuḽethe,
• Zwivhumbeo zwa tshibveledzwa – mitevhe,
khungedzelo), khathuni, khomiki, daigiramu/
nzudzanyo i tevhekanaho, ṱhaluso/mbuletshedzo,
girafu/thebulu/tshati/zwinepe/nyolo
matshimbidzele/maitele, mbuno khulwane ,
• Phara dza kupfesesele/u pfesesa thevhekano ya nganetshelo
• Zwibveledzwa zwa u vhalela nṱha ho lugiselwaho • Zwipiḓa zwa bugu - siaṱari ḽi re na dzina ḽa bugu,
zwi re ngomu, ndima, guḽosari, nz.
Zwibveledzwa zwa u wana mafhungo
• Zwiṱiratedzhi zwa u vhala na u ṱalela
-- U dovha u vhala
-- U bvisela khagala
-- U vhina fhungo/mafhungo/u swikela magumoni
a fhungo/ mafhungo/muhumbulo wau/ene muṋe
• Ḽitheresi ya zwi vhonalaho – (zwibveledzwa
zwo angalalaho zwa girafiki na zwi vhonalaho,
sa khungedzelo, nothisi, phosiṱara, khomiki,
khathuni, zwinepe, zwifanyiso)
• U vhala zwibveledzwa zwa ḽitheretsha
Vhurendi/Nyimbo
• Ṱhalutshedzo yo livhaho/ya nga nnḓa
• Mulaedza
• Zwishumiswa zwa mubvumo, sa raimi,
mutevhetsindo, zwiga zwa u vhala, ndovhololo
Zwiṱori
• U tevhekana ha mafhungo/ndunzhendunzhe
• Vhaanewa/vhabvumbedzwa
• Fhethuvhupo/siangane
Zwibveledzwa zwa mafhungo na zwa
matshilisano
• Vha ṱanganedzaho mafhungo/vhathetshelesi/
vhavhali na ndivho
U vhala ho lugiselwaho na hu so ngo
lugiselwaho (U vhalela nṱha)
• U shumisa thouni, u shandukisa ipfi, nyeleo/
luvhilo, u ṱanganya/shumisa maṱo, nyimele nga
muvhili, ngafhadzo
• U buletshedza maipfi nga nḓila yone/hu si na u
khakhisa ṱhalutshedzo
20 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
U Ṅwala na u • U ṅwala maipfi, tsumbo: mitevhe Maitele a u ṅwala:
Ṋekedza
• U ṅwala mafhungo U rangela u ṅwala/u pulana
• U ṅwala pharagirafu • U ṱutula dzangalelo/u kuvhanganya mihumbulo
nga ha ḓivhaipfi tshigwadani
Tshaka dza zwibveledzwa Maṅwalwa a vhusiki
• U dzudzanya mihumbulo
• Mbuletshedzo, tsumbo: mbuletshedzo/ṱhaluso ya
vhathu, fhethu, phukha, zwimela, zwithu, nz. U ita mvetomveto
• Nganetshelo, tsumbo: zwiṱori, zwiṱori zwa iwe • Munanguludzo wa maipfi
muṋe, u dzhenisa dayari, mafhungo a iwe muṋe
• U vhumba mafhungo
• Zwiṱori zwa zwifanyiso
• Mihumbulo zwayo
• Mifhindulano mipfufhi
• U vhala zwo ṅwalwaho nga ene muṋe
Zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
• U vhigelwa murahu u bva kha mudededzi
(Zwibveledzwa zwa matshilisano, zwa tshumiswa
na zwa mafhungo) U dovholola, u dzudzanya, u vhalulula na u
ṋekedza
• Milaedza, garaṱa dza ndumeliso, thambo
• U dovholola; u khwinisa magudiswa na
• Phosiṱara, nḓivhadzo/nothisi, burotsha,
tshivhumbeo tsha mihumbulo
khungedzelo
• U khwinisa munanguludzo wa maipfi, mafhungo
• U ḓadza fomo pfufhi/i sa konḓi
na tshivhumbeo tsha pharagirafu
• U dzudzanya: u lulamisa khakho dza re kha
girama, mupeleto na ndongazwiga.
• U ṋekedza ḽiṅwalo ḽa u fhedzisela ḽo ṅwalwaho
tshidele, ḽi vhaleaho zwavhuḓi.
Zwivhumbeo U shuma na/nga maipfi (Mveledziso ya ḓivhaipfi): u shumisa dikishinari/bugu ya ḓivhaipfi, mupeleṱo,
zwa Luambo na ṱhalutshedzo ya ipfi/maipfi, madungo, mibvumo/foniki, pfanywa, mafhambanyi, homonimi, thangi, mitshila
Milayo
U shuma na/nga mafhungo
Thinwaipfi dza muambo, tsumbo, madzina, masala, maṱaluli, maḓadzisi, thangeledzina, mavhofhi
Tshivhumbeo tsha fhungo: fhungozwaḽo, na fhungombumbano, tshivhumbeo tsha u laela/ndaela,
mbudziso, zwitatamennde
Zwifhinga zwa maiti
Mapfanisi: ṋefhungo - ḽiiti - ḽipfanisi
Thevhekano ya maipfi
Zwivhumbeo zwa khanedza
Maambiwathwii na maambelwa
Milayo ya luambo
U ḓivhadza milayo ya luambo is a konḓi
Zwiga zwa u vhala
Mupeleṱo
Mibvumo
Kha vha sedze Zwivhumbeo zwa Luambo na Milayo-
Mutevhe wa tsumbedzi/Referentsi
Zwivhumbeo zwa Luambo na Milayo – Mutevhe wa referentsi
Zwivhumbeo zwa luambo zwi tevhelaho zwi ḓo funzwa kha nyimele ya U Vhala na U Ṅwala, zwa dovha
hafhu zwa vha tshipiḓa tsha mbekanyamushumo ya girama ya sistemathiki. Zwivhumbeo hezwi zwi
tea u ḓivhadzwa/funzwa hu na nyaluwo u bva kha gireidi ino u ya kha i tevhelaho.
KHA VHA PFESESE: Mbonalo dzo ṱaluleaho dza luambo lwonolwo dzi tea u dzhielwa nṱha. Nga
zwenezwo, ndi mbonalo dzenedzo fhedzi dza luambo lwonolwu dzine dza ḓo dzhielwa nzhele/nṱha kha
zwi tevhelaho afha fhasi.
21
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Madzina Zwi vhaleaho (tsumbo: tshidulo/ zwidulo) na madzina a zwi sa vhalei (tsumbo: muhumbulo)
Mbalo/tshivhalo (vhuthihi na vhunzhi) tsumbo: tshidulo/ zwidulo
Madzina ane a si shanduke kha mbalo musi a kha tshivhumbeo tsha vhuthihi tsumbo: vhutshilo, maḓi, nz
Madzinazwao (tsumbo: musadzi) na madzina vhukuma (tsumbo: Maemu, Masindi, nz.)
Madzina khumbulelwa, tsumbo: lufuno, nyofho, ṱhompho, fulufhelo
Madzina a vhuṋe, tsumbo: desike ya Takalani, desike dza vhagudi, zwitambiswa zwa vhana
Madzinaguṱe na ṱhaluso, tsumbo: guma ḽa ṋotshi, murivha ndi wa zwiṋoni
Madzinambumbano: tshiviambudzi, ntsamavhuvhu
Madzina a ṱhukhufhadzo : kuduna, tshitanda, lutukana
Madzina a thithilidzo: ḓithu, ḽibevha
Madzina a mbeu: malume, makhadzi, thomu
Madzinamapambwa: goloi, tshikolo, phiḽisi
Madzinamasikwa: mushumo, tshianeo
Zwiṱalusi Masumbi: tshino, itshi, tshiḽa, izwo, izwi (tsumbo: Heyo bugu ndi yanga, )
Vhunzhi 1: woṱhe, zwiṅwe, vhunzhi, si na (tsumbo: Vhagudi nga vhunzhi vho pfesesa ngudo.)
Vhunzhi 2: zwoṱhe, kana (tsumbo: Vhagudi vhoṱhe vho ima.)
Vhunzhi 3: vhunzhi, zwiṱuku, zwinzhi, zwiṱukuṱuku (tsumbo: Tshikolo tshi na vhagudi vhanzhi.)
Vhunzhi 4: zwiṅwe, tshiṅwe, tshiṅwe na tshiṅwe (tsumbo: Tshidina tshiṅwe na tshiṅwe tsho ima
zwavhuḓi.)
Masala Masala a vhathu sa ṋefhungo: Nṋe, inwi/iwe, ene, tshone, riṋe, vhone (tsumbo; Ene u khou vhala
bugu) Masala a vhathu sa tshiitwa tsho livhaho kana tshi so ngo livhaho: nṋe, iwe, inwi ene, tshone, riṋe,
vhone (tsumbo: Ene o ṋea nṋe tshone.)
Masala a vhuḓiambi: nṋe muṋe, iwemuṋe/ inwi muṋe, ene muṋe, riṋevhaṋe, vhoinwi vhaṋe/ vhoiwevhaṋe
(tsumbo: O ḓiṱanzwa ene muṋe nga tshisibe.)
Masala a vhushaka: tshine, ane, ane , (tsumbo: Munna ane a vhonala o ima fasiṱereni ndi Mudededzi
wanga.)
Masala a mavhudzisi: nnyi, mini, tshifhio, tsha nnyi, (tsumbo: Ndi bugu ya nnyi?)
Vhuṱaluli/ Vhuimo ha maṱaluli/ vhuṱaluli tsumbo: Munna muhulwane (ḽo rangela dzina); Mutukana mulapfu o wa
Maṱaluli
Maṱaluli ane a fhela nga –ho (maitimaṱaluli), tsumbo, mangadzaho, boraho, takadzaho, lwalaho, nz. , sa:
Bugu i takadzaho
Maṱaluli ane a vha namasala a vhushaka, tsumbo; Mutukana ane a mangadza, mutukan ane a bora,
musidzana ane a lwala
Maṱaluli a no shumisa tshivhumbi no: Munna a no shuma o swika
Mbambedzo ya maṱaluli, sa dakalo ḽihulu, dakalo ḽihulusa; thanya, thanyesa, thanyesesa; (tsumbo: Ḽo
vha ḓuvha ḽa dakalo ḽihulwanesa vhutshiloni hanga; Ndi ene ane a vha musidzana o thanyesesaho.)
Maṱaluli a mbalo: vhavhili, nthihi, sa: Munna muthihi o huvhala
Maḓadzisi Maḓadzisi a maitele, tsumbo: ṋangavhedza, zwavhuḓi, vhuronwane, vhulenda, ṱavhanyedza, sa U
tshimbila nga u ṱavhanyedza
Maḓadzisi a tshifhinga, tsumbo: mulovha, matshelo, mahoḽa, vhege yo fhelaho, ḽiṅwe ḓuvha, sa: O ḓa
mulovha
Maḓadzisi ambalotsumba: tshifhinga tshoṱhe, kanzhi, dzulela, tshiṅwe tshifhinga, na luthihi, sa: Fhano ha
kandi na luthihi, U ya lunzhi tshikoloni
Maḓadzisi a nyombedzelo/ khwaṱhisedzo, tshoṱhe, ṱhamusi, vhukuma, sa:No shuma vhukuma
Maḓadzisi a khonadzeo, tsumbo: nga kha ḓi, khamusi, sa: U ḓo ḓa khamusi
Maḓadzisi a ndangatshifhinga, tsumbo: kha ḓi, athu na khathihi, sa: U kha ḓi shuma
Maḓadzisi a fhethu, tsumbo: ngadeni, nṱha ha ṱafula, sa: U khou shuma ngadeni
22 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Thangeli Fhethu na sia tsumbo: nṱha, fhasi, ngomu , kha, nṱha, murahu, vhukati, nga tsini; sa: Tsho sera fhasi ha
ṱafula
Maṱaluli na thangeli, tsumbo: mulapfu kha, sa Uyu ndi mulapfu kha Takalani
Dzina na thangeli: ṱhonifho kha; mulandu kha, sa: U sumbedza ṱhonifho kha vhahulwane
Maiti Maitimapfukeli na maiti a sa pfukeli, tsumbo: O renga peni/ Ḓuvha ḽo kovhela.
Maiti ane a vha na zwiitwa zwivhili (o livhaho na a so ngo livhaho) tsumbo: O mpha bugu, O rengela
ṅwana rokho
Zwifhinga kha Tshifhinga tsha zwino tsumbo: Ndi tamba thenisi vhege iṅwe na iṅwe/Ṋowa ndi zwikokovhi.
maiti
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa (kana tshi sa gumi) tshifhinga tsumbo: U khou ṱalela
theḽevishini zwino.
Tshifhinga tshino tsho fhiraho tsumbo: Ndo tshila Miluwani vhutshilo hanga hoṱhe.
Tshifhinga tshino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa (tshi sa gumi) , tsumbo: U khou ḓi guda nga maanḓa
vhege yoṱhe.
Tshifhinga tsho fhelaho, tsumbo: O vuwa thovhoni nga matsheloni.
Tsifhinga tsho fhelaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa, tsumbo: Muṱa wo vha wo eḓela musi mulilo u tshi
ṋanga
Tshifhinga tshino tsho fhelaho, tsumbo: O ya hayani ngauri o vha o hangwa khii dzawe.
Tshifhinga tshino tsho fhelaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa (tshi sa gumi) tsumbo: Ndo vha ndo no
lindela awara mbili musi a tshi swika.
U sumbedza tshifhinga tshi ḓaho:
ḓo + ḽiiti tsumbo: Mufumakadzi Vho Marandela vha ḓo funza Gireidi ya 10./ Ndi na fulufhelo uri ni ḓo
takadzwa nga baisikopo.
U ya + dzinaḽiiti tsumbo: Vha khou ya u dalela vhomakhulu wawe./ Ndi vho na u nga i khou ya u na
matshelo.
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha shumisiwa u amba nga ha tshiḓaho tsumbo: Matshelo ndi holodei.
Tshifhinga tshiḓaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo: Ndi ḓo vha ndi khou shuma vhege i ḓaho
yoṱhe.
Tshifhinga tshino tshiḓaho tsumbo: Vhege i ḓaho ndi ḓo vha ndo fhedza mushumo.
Tshifhinga tshiḓaho tshine tsha kha ḓi ya phanḓatsumbo: Ṅwaha u ḓaho ndi ḓo vha ndo funza kha
hetshi tshikolo miṅwaha ya mahumi mavhili
Ḽipfanisi Pfano ya ḽipfanisi ḽa ṋefhungo, tsumbo: U kha ḓi bva u swika zwino./ Vha kha ḓi bva u swika zwino; Ndo
vha ndi tshi khou ṱuwa./ Vho vha vha tshi khou ṱuwa.
Ndovhololo
Mamudi U sumbedza u konadzea/u sa konadzea ha nyitoa, tsumbo, Ndi nga ḓa/Ndi nga si ḓe;. A nga kona u
vhuelela mushumoni./A nga si kone u humela mushumoni.
U sumbedza thendelo tsumbo: Ndi nga shumisa nnḓu ṱhukhu? Ndi nga ṱuwa u ṱavhanya? Ndi nga
vhudzisa mbudziso? Ee, vha nga kona.
U sumbedza ndaela/ khumbelo: Vha nga vula fasiṱere./Ndi nga tendelwa u dzhena.
U sumbedza khonadzeo/ u sa konadzea tsumbo: Hezwi zwi nga vhanga thaidzo. Ni khou amba ngoho.
Vh nga vha khou amba ngoho. Ho ngo kona u zwi ḓivha.
U sumbedza khonadzeo/ u sa konadzea, tsumbo: Ri tea u swika Ṱhohoyanḓou nga 10 p. ./ Ri fanela u
swika Ṱhohoyanḓou nga 10 p. ./A ho ngo tea u vha na thaidzo/A ho ngo fanela u vha na thaidzo.
U sumbedza zwone zwone tsumbo: Vha fanela u vha vho hangwa.
Mafhungo a Nyimele ya u thoma i sumbedzaho khonadzeo tsumbo: Arali ya na, ri ḓo imisa lwendo
nyimele
Nyimele ya vhuvhili i sumbedzahotshithu tshine tsha nga si sokou itea kana u konadzea, tsumbo: Arali
nda nga wina lotto ndi ḓo rengela mme anga nnḓu ya kamara dza fumi.
Nyimele ya vhuraru i sumbedzaho tshithu tsha khumbulelwa tsumbo: Arali ndo vha ndo shumesa ndo vha
ndi tshi ḓo vha ndo phasa maṱiriki.
23
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Maambaitwa Tshifhinga tsha zwino, tsumbo: Gethe ḽi valwa nga awara ya vhurathi madekwana maṅwe na maṅwe.
Tshifhinga tsha zwino tshine tsha kha ḓi ya phanḓa tsumbo: Lufhera lu khou kuniswa zwino.
Tshifhinga tshino tsha zwino tsumbo: Suphamakete muswa wo vuliwa uno ṅwaha.
Tshifhinga tsho fhelaho tsumbo: Ḽaiburari yo vha yo valwa nga holodei.
Tshifhinga tsho fhelaho tshine tsha khou ya phanḓa tsumbo: Vho ḓo tea u lindela ngauri moḓoro wo vha u
kha ḓi lugiswa
Tshifhinga tshino tsho fhiraho, tsumbo: O ḽiswa mulimo nga khomba yawe.
Tahifhinga tshiḓaho: tsumbo: Ṅwakni kiḽasi i ḓo funzwa nga Vho-Mudau./Ṅwakani ḽaiburari ntswa i khou
ya u fhaṱiwa.
Mafhungo a u Mbudziso dza maambiwa, tsumbo: O mmbudzisa uri ndi ngani ndo lenga ngauralo./ O mmbudzisa
vhiga uri ndi takalela nyimbo-ḓe.
‘Uri’ kiḽoso: O amba uri ha zwi ḓivhi./O mmbudza uri o xedza bugu.
Zwiga zwa kholoni, luṋanga, haifene, semikhoḽoni, prenthesisi, eḽipsis, garukela, tshithoma, khoma
luambo
zwiḓevhe
tshivhudzisi
Mupeleṱo kupeleṱele
Mveledziso milayo na maitele a u peleṱa
ya thinwaipfi
pfufhifhadzo/aburivesheni
na figara dza
muambo akhironimi
Pfanywa, mafhambanyi, ipfi ḽithihi vhudzuloni ha
Malungekanyi Figara dza muambo(ḽifanyisi, ḽimetafore, ḽifanyamuthu)
Luambo lwa maambele/maambele, mirero
Maipfi o pambiwaho
Maipfi a lungekanyaho mafhungo a amba zwi pfalaho kha pharagirafu:
• U ṱanganyisa: na
• U tevhekana ha zwifhinga: tshi tevhelaho, hu si kale, nga murahu, phanḓa ha izwo, nga murahu,
khathihi fhedzi, nga murahu, nz.
• U tevhekanya mihumbulo: tsha u thoma, tsha vhuvhili, tsha u fhedzisa, nz.
• Tshiitisi/mvelele: ngauri, ngauralo, zworalo, n.z
Nḓivho ya kushumiselwe kwa luambo lwa vhudzivha
24 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Tsumbo dza maambele ane a shumiswa kha u haseledza kha Tshivenḓa - Mutevhe wa referentsi/tsumbedzi
U HUMBELA THENDELO/KHUMBELO U DZHENELELA
Ndi nga…? Pfarelo, ndi nga…?
Ndo vha ndi tshi nga…? Pfarelo, ni vhona ndi tshi nga…?
Zwi nga konadzea kha nṋe…? Pfarelo, ni ḓivha…?
Zwo luga arali…? Ndi humbela pfarelo, ni nga nthusa-vho…?
Zwi nga luga arali…?
Ni nga vhilaela arali nda…?
Ndi humbela u/ntendeleni/nga vha ntendele ndi…
Ni nga tenda u…?
U ṊETSHEDZA THUSO U HUMBELA THUSO
Ndi nga ni thusa? Ndi nga thuswa nga…?
Ndi ni thuse? Ni nga nthusa nga…?
Ni khou ṱoḓa tshiṅwe tshithu? Ndi ṱoḓa thuso nga…?
Ni nga ṱoḓa thuso? Ndi humbela thuso…
Ni a ṱoḓa thuso? Ndi hunbela u fariwa tshanḓa nga…
Ndi nga ni thusa nga mini ṋamusi?
PFARELO MBILAHELO
Pfarelo Ndi farelwe u vhuya nda amba hezwi, fhedzi…
Ndi humbela pfarelo kha… Ndi farelwe u vhuya nda ni dina, fhedzi…
Ndi a ḓisola Khamusi no hangwa u…
Ndi humbela khangwelo Ndi vhona u nga ni nga vha no hangwa u…
Ndi humbela pfarelo Ndi farelwe arali ndo bva nnḓa ha nḓila, fhedzi…
Mpfareleni. Hu nga vha ho vha na u sa pfesesana nga ha… fhedzi
Pfarelo Ni so ngo ntshanda,
Ndi humbela pfarelo
U ṊEA TSIVHUDZO U SUMBEDZA LUTAMO
A thi vhoni ni tshi tea u… Ni nga takalela u…
Ni tea u… Ndi nga namba nda…
A no ngo tea u… Khezwi ri sa…
Arali ndo vha ndi inwi, ndo vha… Ndi zwone, nṋe ndo vha ndi tshi nga tama…. nwi ni ri mini?
Arali ndo vha ndi kha vhuimo haṋu, ndo vha ndi.. Ni vhona ri tshi nga ita mini?
Arali ndo vha ndi kha nyimele yaṋu, ndo vha ndi… Arali zwo vha zwi kha nṋe ndo vha ndi……Ndi vhona u nga
ri nga…
Khwiṋe ni tshi nga…
Ni si vhuye na…
Kha zwoṱhe, ni so ngo…
25
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
U HUMBULELA/ U ITA MAHUMBULELWA U ṊEA MUHUMBULO U SO NGO FHELELAHO
Ndi nga ri a nga vha e tsini na u… Vha nga vha vhe…
I nga ḓi ṱoḓa zwiṅwe… Vha nga lingana…
A nga ḓivha… Vha na tshivhalo tshihulu…humbulela u swika…
Zwi vhonala u nga… Ndi lushaka lwa…
Khamusi a nga ṱoḓa zwiṅwe… Ndi lushaka lwa…
Khamusi vha ṱoḓa u… Ndi vha u……
Zwi a konḓa u amba, fhedzi ndi humbulela uri… Zwi a konḓa u amba, fhedzi ndi humbulela…
A thi tou vha na vhuṱanzi, fhedzi ndi humbula… A thi tou vha na vhuṱanzi, fhedzi ndi humbula……
U ONESA U ḒISEDZULUSA
Nyendo ndapfu, madalo, u bviswa Hezwi zwo vha zwavhuḓi ngauri…
Ni vhe na lwendo lwavhuḓi Ndo zwi ita zwavhuḓi ngauri…
Ni ḓiphiṋe nga madalo Zwo vha zwi tshi ḓo vha zwavhuḓi arali ndo vha…
Ni tshimbile zwavhuḓi Hezwi zwo vha zwi tshi nga khwinisea arali…
Ni ḓiphiṋe nga maḓuvha aṋu a vhuawelo/holodeni Hezwi zwi nga khwinisea nga…
Ḓiphiṋeni! Mvelaphanḓa i/a i ho khagala ngauri…
Ni vhe na tshifhinga tshavhuḓi musi ni resituarenteni Hezwi zwo bvelela ngauri…
Ni ḓiphiṋe ni ḓoroboni
NDUMELISO NGA MURAHU HA LWENDO
Lwo vha lu hani lwendo lwaṋu nga goloi/bufho/bisi?
No ḓiphiṋa (madaloni)?
Lwo vha lu hani lwendo nga goloi/bufho?bisi?
26 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
3.2 PHAḒALADZO YA ZWIBVELEDZWA KHA GIREIDI YA 4-6
U vhona uri tshaka dzo fhambanaho dza zwibveledzwa dzo itwa kha ṅwaha kha gireidi iṅwe na iṅwe na u ya kha
gireidi dziṅwe kha vhuimo, giridi i shumiswa u sumbedza mushumo wa zwibveledzwa kha pulane ya u guda kha
gireidi iṅwe na iṅwe. Tshaka dza rathi dzo fhambanaho dza zwibveledzwa dzo shumiswa u dzudzanya zwibveledzwa
kha vhuimo. Ndi zwibveledzwa zwa mafhungo, zwa nganetshelo, zwa u kwengeledza, zwa u ṋea ndaela (maitele),
zwa vhudavhidzani na zwibveledzwa zwa ḽitheretsha (vhurendi, ḓirama na phurosa). Tshivhalo tsha zwibveledzwa
zwa lushaka luthihi zwi nga shumiswa kha yunithi ya vhege mbili zwi tshi ya nga vhulapfu ha tshibveledzwa tsha
tshiko (tsha u thoma). Zwibveledzwa zwi tea u nangiwa sa tsumbo dzavhuḓi dza lushaka lwa ḽitheretsha sa izwi zwi
tshi ḓo shumiswa sa muhangarambo wa u ṅwala.
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo nangwa kha tshifhinga tsha vhege mbili iṅwe na iṅwe. Zwibveledzwa zwa
ndeme zwo ṅwalwa afho fhasi. Vhagudi vha vha ḓo ita zwiṅwe kana zwibveledzwa zwoṱhe nga tshifhinga tsha vhege
mbili, zwi amba uri, vha ḓo thetshelesa kana vha zwi ṋekedza nga u tou amba kana u vhala kana u ṅwala.
3.2.1 Thebuḽu ya phaḓaladzo ya zwibveledzwa
Gireidi ya 4 Gireidi ya 5 Gireidi ya 6
Vhege Themo ya 1
1-2 Tshiṱori Tshiṱori Tshiṱori: mutambo wa luambo
Tshibveledzwa tsha mafhungo, Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo:
tsumbo, u dovha u anetshela, tshi re na zwa u tou vhonwa, u amba nga u tou buletshedza;
3-4
mapa tsumbo, mimepe/zwifantiso/u tshibveledzwa tsha midia, sa
haseledza;u dovha u anetshela khungedzelo
Tshiṱori na ṱhaluso dza vhathu Tshiṱori, nyedziselo, ṱhaluso dza Tshiṱori
5-6
kana vhabvumbedzwa vhathu, thambo na mulaedza
Tshibveledzwa tsha mafhungo: Tshibveledzwa tsha mafhungo: Tshibveledzwa tsha mafhungo
tsumbo, ndaela, mitevhe tsumbo, ndaela, mutambo wa tshi re na zwa u tou vhonwa,
7-8
luambo tsumbo, mapa/ zwifanyiso/
ndaela, ṱhalutshedzo
Luimbo/tshirendo Tshirendo /Luimbo Tshirendo; luimbo lwa ṱhaluso
ya muthu; ṱhaluso ya tshithu/
9-10
phukha/tshimela/ fhethu;
mutambo wa luambo
27
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Vhege Themo ya 2
Tshiṱori Tshiṱori Tshiṱori na mulaedza, u
11-12
haseledza
Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo,
tshi re na zwa u tou vhonwa, tshi re na zwa u tou vhonwa, tsumbo, mbuletshedzo ya
tsumbo, zwifanyiso//phosiṱara, tsumbo, mimapa/ zwifanyiso/ tshithu/phukha/tshimela/fhethu;
13-14
masia, ṱhaluso ya tshithu mbuletshedzo dza tshi/zwithu/ tshibveledzwa tsha u tou
zwimela/phukha/fhethu vhonwa, tsumbo, zwifanyiso/
mimepe/zwinepe
U dovha u toolola/amba nga ha U dovha u toolola/amba nga ha Tshiṱori, u amba mafhungo nga
1 5-16
ene muṋe ene muṋe ha ene muṋe; nyedziselo
Maitele a zwithu, ndaela, Tshibveledzwa tsha mafhungo: U vhala tshibveledzwa tsha
tshibveledzwa tsha mafhungo ndaela, mafhungo a mbuno mafhungo tshi re na zwa
tshi re na zwa u tou vhonwa, u tou vhonwa, tsumbo,
17-18 tsumbo, zwifanyiso/mimepe/ tsumbatshifhinga na shedulu
zwinepe zwa thelevishini, mimepe/
zwifanyiso/ṱhalutshedzo/
mutambo wa luambo
19-20 U LINGA HA SAMETHIVI
Vhege Themo ya 3
Tshiṱori, ṱhaluso ya muthu/ Tshiṱori, ṱhaluso ya oraḽa ya Tshiṱori; ṱhaluso ya orala ya
21- 22 tshipuka/ fhethu/vhathu; mafhungo a u fhethu/ phukha/zwimela/
amba nga ha ene muṋe
mubvumbedzwa; mufhindulano Zwithu
Tshibveledzwa tsha mafhungo, Ttshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo
tsumbo, mafhungo a re na tshi re na zwa u tou vhonwa, tshi re na zwa u tou vhonwa,
Vhege 23-24 mbuno; tshibveledzwa tsha u tsumbo, /mimapa/ tsumbo, mimapa/zwifanyiso/u
tou vhonwa, tsumbo, phosiṱara, amba
zwifanyiso
nḓivhadzo, khaseledzo
25-26 Tshiṱori, tshirendo Tshiṱori, tshirendo Tshiṱori, tshirendo
Tshibveledzwa tsha mafhungo Tshibveledzwa tsha mafhungo: Zwibveledzwa zwa mafhungo –
tshi re na zwa u tou vhonwa, khaseledzo; mutambo wa mutambo wa luambo; mapa wa
27-28 tsumbo, zwifanyiso; ṱhaluso ya luambo; mbuletshedzo ya muhumbulo; mbuletshedzo ya
fhethu/zwimela phukha/zwithu/ fhethu/zwimela/phukha/zwithu/ fhethu/zwimela/phukha/zwithu/
maitele a zwithu maitele a zwithu maitele a zwithu
Nyedziselo, mufhindulano Khaseledzo, mufhindulano Khaseledzo, mufhindulano
29-30
28 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Vhege Themo ya 4
Khaseledzo, mutambo wa Tshiṱori, mutambo wa luambo, Tshiṱori; khaseledzo;
31- 32 luambo, tshiṱori mafhungo nga ha ene muṋe mufhindulano
Tshibveledzwa tsha mafhungo, Tshibveledzwa tsha mafhungo; Tshibveledzwa tsha mafhungo
tsumbo, mafhungo tshi re na tshibveledzwa tsha mbuno; a u tou amba: mutambo wa
a zwa u vhonwa, tsumbo, phosiṱara luambo; ṱhalutshedzo
33-34
zwifanysoi; zwa u tou vhonwa,
sa, phositara/nḓivhadzo;
milaedza
Tshiṱori, mutambo wa luambo Tshiṱori, tshirendo, mafhungo Tshiṱori, tshirendo
35-36
nga ha ene muṋe
Khaseledzo; nyambedzano Tshibveledzwa tsha mafhungo; Tshibveledzwa tsha mafhungo
tshibveledzwa tsha mafhungo; khaseledzo; phosiṱara; tsha u an tsha u tou vhonwa; phosiṱara;
37-38
tsha u tou vhonwa, sa phosiṱara/ tou vhonwa, sa tshati khungedzelo
nḓivhadzo
39-40 U LINGA HA FOMAḼA
29
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
3.2.2 Manweledzo a tshaka dza zwibveledzwa u buḓekanya na vhuimo hoṱhe
Thebuḽu dzi re afho fhasi dzi ṱalusa tshaka nnzhi dza zwibveledzwa zwine vhagudi vha tea u funzwa u zwi ṅwala kha
Gireidi ya 4-6; zwiṅwe zwibveledzwa zwi nga ḓi dzheniswa zwa funzwa aralii zwo tea. Zwiṅwe zwa zwibveledzwa
izwi a zwo ngo shumiswa/dzheniswa kha thebuḽu dza pulane dza u funza. Izwi a zwi ambi uri a zwi tei u vha tshipiḓa
tsha u funza na u guda sa musi na zwone zwi tshi ḓi vha zwa ndeme sa izwo zwiṅwe..
Lushaka lwa
Zwivhumbeo zwa luambozwi wanalaho kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe
tshibveledzwa
U amba nga ha ene Luambo lwa ṱhalutshedzo, tsumbo, maṱaluli, maḓadzisi
muṋe
Tshifhinga tsha maiti, sa: tshifhinga tsho fhiraho
Maipfi a tshifhinga u lungekanya zwiwo, sa maḓadzisi a tshifhinga
Maipfi a ri vhudzaho uri ngafhi, lini, na nnyi, hani
Mafhungo zwao
Malungekanyi, sa tshi tevhelaho, hu si kale, nga murahu, ngauralo, nz. .
Maambiwathwii na maambelwa
Madzina na masala
U shumisa mbuno u Maḓadzisi na mafurase a maḓadzisi
amba/anetshela
Madzina na masala
Thangeladzina
Zwifhinga zwa maiti, sa tshifhinga tsho fhelaho.
Maiti
Tshiṱori na mitambo Maipfi a nyito, sa maiti
Maḓadzisi a ṱalutshedzaho/bviselaho khagala nyito
Maṱaluli a u buletshedza vhaanewa na fhethuvhupo
Mafhungozwao na mafhungotserekana
Malungekanyi (nga maanḓa maipfi a tshifhinga) u itela u sumbedza u tevhekana ha zwiitei/zwiwo,
sa tshi techelaho/ha tevhela, hu si kale, nga murahu, ngauralo/konaha, nz..
Maambathwii na maambelwa/mafhungo a u amba na a u vhiga
Zwifhinga zwo angalalaho zwa maiti, nga maanḓa tshifhinga tsho fhelaho
Zwiga zwa u vhala, sa khoḽoni, tshigrukela, zwiga zwa mbudziso
Zwirendo Luambo lwo dzumbamaho/Figara dza muambo, sa ḽiedzamuthu, ḽifanyisi, ḽimetafore, nz.
Madzina
Maṱaluli
Masala
Maḓadzisi
Thangelamadzina
Mafhungozwao
30 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Lushaka lwa
Zwivhumbeo zwa luambozwi wanalaho kha tshibveledzwa tshiṅwe na tshiṅwe
tshibveledzwa
Maitele a zwithu/ Maiti tshifhinga tshoṱhe mathomoni a ngudo iṅwe na iṅwe
Ndaela/Masia
Tshivhumbeo tsha ndaela tsha ḽiiti
Maḓadzisi
Maipfi ane a ri vhudza uri hani, lini, ngafhi, na nnyi
Malungekanyi u sumbedza u tevhekana ha zwiṱepe, sa ha tevhela, hu si kale, nga murahu,
konaha, nz.
Thangeladzina
Zwifhinga zwa maiti, sa tshifhinga tsha zwino
Zwiṱalusi
U hasele dza/ Maiti
Khaseledzo
Thangeladzina
Masala
Zwivhumbeo zwa fhungo, sa mbudziso
Zwifhinga zwa ḽiiti, sa tshifhinga tsho fhelahot
Zwibveledzwa zwa Madzina
mafhungo
Zwifhinga zwa maiti, sa tshifhinga tsha zwino
Maiti
Maṱaluli
Thangeladzina
Zwiṱalusi
Masala
Mveledziso ya ḓivhaipfi, sa ḓivhaipfi ya u kona u vhambedza, u fhambanya vhushaka vhukati ha
zwithu
Zwiga zwa u vhala, sa khoma
Ṱhalutshedzo Zwifhinga zwa maiti, sa Tshifhinga tsha zwino
Madzina
Maṱaluli
Zwiṱallusi
Mbuletshedzo Zwifhinga zwa maiti, sa Tshifhinga tsha zwino
Madzina
Maṱaluli a shumiswaho u ṋea zwidodombedzwa
Zwiṱallusi
31
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Gireidi ya 4 Gireidi ya 5 Gireidi ya 6
ZWA MAFHUNGO
• U ṋea nganetshelo kana • U ṋea nganetshelo/mbuletshedzo • Ṱhalutshedzo sa dzi ngaho dza bugu
mbuletshedzo ya zwithu, sa nga u shumis mbuno, sa zwiṱori zwa dza referentsi/tsumbedzi, dikishinari,
mafhungo, zwiṱori, mbuletshe dzo ya mafhungo, mbuletshedzo ya tshithu – ṱhalutshedzo, zwibveledzwa zwi
tshithu – zwo ḓisendeka nga mbuno zwo ḓisendeka nga mbuno bvaho kha dziṅwe ngudo
• Zwibveledzwa zwa nḓivho ya zwiṅwe • Nḓivho yo angalalaho ya • U ṋea mbunodza mbuletshedzo
na ṅwe zwibveledzwa mivhigo/ripoto dza mafhungo (Ṱhoho
ya mafhungo, u ṱalutshedza ṱhoho,
• Zwibveledzwa zwa midia sa • Zwibveledzwa zwa mafhungo
mutumbu, maambiwa), zwi bvaho
nḓivhadzo dza radioni
• Zwibveledzwa zwa midia sa kha ṱhanzi ya maṱo
• Ndaela sa ndaela dza maedza, nḓivhadzo dza radioni
• Zwibveledzwa zwa mafhungo
milayo ya mutambo, masia
• Ndaela sa ndaela dza maedza,
• Zwibveledzwa zwa midia:
• Zwibveledzwa zwa u tou vhonwa: milayo ya mutambo, masia
khungedzelo, phosiṱara, athikili dza
mimapa, zwinepe, zwifanyiso
• Zwibveledzwa zwa u tou vhonwa:, magazine
zwinepe, zwifanyiso
• Ndaela sa ndaela dza maedza,
milayo ya mutambo, masia
• Zwibveledzwa zwa u tou vhonwa:
mimapa, zwinepe, zwifanyiso
ZWA U TOU ṄWALWA
• Nganetshelo: fikishini ya vhukuma • Nganetshelo: fikishini ya vhukuma • Nganetshelo: fikishini ya vhukuma
ya ano maḓuvha, ngano dza tsiko ya ano maḓuvha, ngano dza tsiko ya ano maḓuvha, ngano dza tsiko
na dza vhahali, ngano dza phukha, na dza vhahali, ngano dza phukha, na dza vhahali, ngano dza phukha,
zwa khumbulelwa/miloro, zwa u zwa khumbulelwa/miloro, zwa u zwa khumbulelwa/miloro, zwa u
wanulusa, zwa u ḓimvumvusa, zwiṱori wanulusa, zwa u ḓimvumvusa, zwiṱori wanulusa, zwa u ḓimvumvusa, zwiṱori
zwa zwi iteaho vhukuma vhutshiloni zwa zwi iteaho vhukuma vhutshiloni. zwa zwi iteaho vhukuma vhutshiloni
• U amba/anetshela nga ha zwo • U amba/anetshela nga ha zwo • U amba/anetshela nga ha zwo
bvelelaho kha ene muṋe(zwiitei bvelelaho kha ene muṋe(zwiitei bvelelaho kha ene muṋe(zwiitei
nga u tou sielisana), zwo ṅwalwaho nga u tou sielisana), zwo ṅwalwaho nga u tou sielisana), zwo ṅwalwaho
dayarini dayarini dayarini
• Tshirendo, ḽitambwa, nyedziselo • Tshirendo, ḽitambwa, nyedziselo • Tshirendo, ḽitambwa, nyedziselow
ZWA MATSHILISANO/TSHUMISWA/VHUDAVHIDZANI
• Khaseledzo, sa: u ita ṱhoḓisiso, u ṋea • Khaseledzo: u ita ṱhoḓisiso, u • Khaseledzo, sa: u ita ṱhoḓisiso, u
vhuṱanzi nga ha muṱa ṱalutshedza , u ṋea vhuṱanzi nga ṱalutshedza, u ṋea vhuṱanzi nga ha
hatshitshavha tshitshavha
• Zwibveledzwa zwipfufhi zwa
matshilisano:garaṱa dza u lumelisa, • Zwibveledzwa zwipfufhi zwa • Zwibveledzwa zwipfufhi zwa
notsi, milaedza matshilisano:nḓivhadzoi, milaedza matshilisano/tshumiswa: nḓivhadzo,
milaedza
32 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
3.2.3 Vhulapfu ha Zwibveledzwa zwi shumiswaho kha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili (zwi tea u
bveledzwa nga vhagudiswa)
Tshibveledzwa Gireidi ya 4 Gireidi ya 5 Gireidi ya 6
Pharagirafu Maipfi a 10 – 20 Maipfi a 20 - 30 Maipfi a 30 - 40
• Maipfi
Mafhungo 3 – 4 Mafhungo a 4 – 6 Mafhungo a 6 – 8
• Mafhungo
Zwibveledzwa zwa oraḽa,
sa u anetshela, u dovha
Minetse 3 Minetse 3 Minetse 3-4
u amba, kana u anetshela
zwiṱori
Zwibveledzwa zwa vhusiki
na zwa mafhungo zwo Maipfi a 20 Maipfi a 30 Maipfi a 40
tou ṅwalwaho, sa zwa u
anetshela, zwiṱori, ripoto/ pharagirafu 1 pharagirafu 1 pharagirafu 2
mivhigo
Zwibveledzwa zwipfufhi,
sa:
Maipfi a10 – 20 Maipfi a 20 – 30 Maipfi a 30 – 40
• Milaedza, notsi
• Ṱhalutshedzo
3.2.4 Vhulapfu ha Zwibveledzwa zwi shumiswaho kha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili (ndi zwine
vhagudi vha tea u shumana nazwo)
Mushumo Gireidi ya 4 Gireidi ya 5 Gireidi ya 6
Zwibveledzwa zwilapfu
zwa tholokanyonḓivho dza
u thetshelesa, sa tshiṱori, Maipfi a100-150 / u ya kha Maipfi a 150-200 / u ya kha Maipfi a 200-250 / u ya kha
inthaviyu, matambwa, minetse 5 minetse 5 minetse 5
ripoto/mivhigo ya
mafhungo
Zwibveledzwa zwipfufhi
zwa tholokanyonḓivho
dza u thetshelesa, sa
Maipfi a 50-60 / minetse 1-2 Maipfi a 60-70/ minetse 1-2 Maipfi a 70-80/ minetse 1-2
nḓivhadzo, zwibveledzwa
zwa mafhungo, ndaela,
masia
Tholokanyonḓivho ya u
tou vhala/zwibveledzwa Maipfi a 100-150 Maipfi a 150-200 Maipfi a 200-250
zwa u vhala wo tou fombe
3.2.5 Ḓivhaipfi ine ya tea u swikelelwa nga vhagudi vha Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili
Themo 1 2 3 4
Ḓivhaipfi Gireidi ya 4 20 – 30 30 – 40 40 – 50 50 – 60
Maipfi o Gireidi ya 5 60 – 710 70 – 80 80 – 90 90 – 100
ḓowelwaho u
ambiwa Gireidi ya 6 100 – 110 110 – 120 120 – 130 130 – 150
Ḓivhaipfi ya u 30 – 50 30 – 50 30 – 50 30 – 50
vhala (maipfi Gireidi ya 4
(10 – 20) (10 – 20) (10 – 20) (10 – 20)
maswa)
Gireidi ya 5 50 – 80 50 – 80 50 – 80 50 – 80
Gireidi ya 6 80 – 100 80 – 100 80 – 100 80 – 100
33
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
3.3 PULANE DZA U FUNZA
Pulane ya u funza u sumbedza gumoṱuku ḽa magudiswa ane a ḓo gudisiwa nga themo. Mutevhe wa magudiswa o
dodombedzwaho nga mumono wa vhege mbili a si wo randelwaho hafhu tshifhinga tsho ṋeiwaho ndi nyanganyelo
ya tsumbedzo ya uri zwi nga dzhia tshifhinga tshingafhani u fhedza magudiswa. Mugudisi u tea u dzudzanya pulane
dza ngudo dzawe hu tshi shumiswa zwishumiswa kana zwiko zwo teaho na bugupfarwa dza u gudisa magudiswa
kha sekele ya vhege mbili hu tshi shumiswa thevhekano yo teaho na u sielisana. Magudiswa o ṋeiwaho kha sekele
ya vhege mbili ndi tshibveledzwa/nyito ya ndeme hu na zwikili zwihulwane na zwiṱirathedzhi zwine vhagudi vha ṱoḓou
u zwi bveledza zwo tevhekanywa afha fhasi.
3.3.1 Nḓila ine zwibveledzwa zwa ṱumekana ngayo kha sekele ya vhege mbili
Zwibveledzwa zwo fhambanaho zwo shumiswa sa muteo kha u ola sekele ya u gudisa ya vhege mbili. Zwo nangwa
ho sedzwa uri zwi ṱumana hani kha u vhumba yuniti ya muṱanganelano, sa tsumbo, vhagudi vha ḓo thetshelesa
tshiṱori vha konoha u tshi vhala. Vha ḓo humbelwa u ṅwala ṱhalutshedzo pfufhi ya orala nga ha fhethu kana muthu
(ine ya ḓo ṱumekanya na tshiṱori) kana u ṅwala mafhungo nga muanewa kha tshiṱori. Vha tea u nanga muhumbulo
muhulwane kana thero kha sekele ya vhege mbili iṅwe na iṅwe ine ngayo/ngawo mudededzi a ḓo kona u ṱumekanya/
lungekanya nyito zwavhuḓi. Ndivho ya u shumisa mihumbulo mihulwane kana thero ndi u ita uri zwi konadzee u
konou dzulela u vusuludzwa ḓivhaipfi na zwivhumbeo zwa luambo kha nyimele dzi pfalaho. Zwi konadzea fhedzi arali
ri tshi tenda uri ṱhanganelao/muvango i shuma zwavhuḓi hu na u vanga zwi sa fani: u fhambana ha zwivhumbeo, ha
nyito, ha zwibveledzwa na dzithero, (kha hu sedzwe Thero dzo Dzinginywaho – Mutevhe wa Referentsi/tsumbedzi
afho fhasi).
3.3.2 Nḓila ye zwibveledzwa/nyito dza tevhekanywa ngayo kha sekele ya vhege mbili
Tshibveledzwa a tshi tei u tou funzwa nga nḓila nkene. Kha nzulele nnzhi, hu tea u vha na tshibveledzwa/nyito tsha
U thetshelesa na U amba, u lugisela nyito ya u vhala kana u ṅwala. Tshiṅwe tshifhinga, nyito ya u Thetshelesa na u
Amba i tea u sikwa u bva kha tshibveledzwa tsha u vhala. Vhagudi vha tea u shumana na tshaka dzo fhambanaho dza
zwibveledzwa nga nḓila ya orala na nga u touu vhala musi vha sa athu u humbelwa u ṅwala izwo zwibveledzwa. Kha
nyimele nnzhi, tshibveledzwa tshine tsha tea u thetsheleswa, tsumbo, tshiṱori tshi nga fhambana na tsha dovha tsha
vha kha vhuimo ha nṱha u fhirisa itsho tshine vhana vha ḓo vhala. Izwi ndi ngauri zwikili zwavho zwa u thetshelesa
zwo bveledzea u fhirisa izwo zwa u vhala.
3.3.3 Tshaka dza zwibveledzwa zwo randelwaho zwa dovha zwa themenndelwa
Hu na tshaka dza zwibveledzwa zwo randelwaho dzine dza tea u funzwa kha sekele ya vhege mbili dziṅwe na
dziṅwe. Izwi zwo sumbedziwa kha pulane ya u funza na uri zwi tea u vha hone kha bugupfarwa yo randelwaho.
Kha nzulele nnzhi, a hu tou vha na lushaka lwa tshiṱori tsho randelwaho lini. Hu nga nangiwa u bva kha zwiṱori zwo
fhambanaho zwa maḓuvha ano, zwiṱori zwa u humbulela (tsumbo, nyendo dza u sedzulusa, na zwiṱori zwa sialala,
(sa, ngano dza tsiko, dza vhahali na dza phukha) zwine zwa khou wanala kana zwine zwa vha hone. Zwo ḓi ralovho
kha zwirendo na nyimbo.
Kha nyimele dzoṱhe hedzi, u vhala uhu ho engedzedzwaho hu tea u tshimbilelana na ṱhoho dza mafhungo na
mihumbulo mihulwane/thero zwo nangelwaho itsho tshibveledzwa tsho randelwaho kha sekele ya idzo vhege mbili.
Izwi ndi zwa ndeme vhunga zwi tshi ṱanganya nḓivho ya mugudi ya Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili na u pfesesa
ḓivhaipfi na khontseputi dzi re na vhushaka na iyo ṱhoho ya mafhungo.
34 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
3.3.4 Tshivhalo tsha zwibveledzwa zwa ndeme kha sekele ya vhege mbili
Kha tshipiḓa tsha u thoma tsha ṅwaha, hu anzela u vha na lushaka luthihi lwa tshibveledzwa kana nyito nga sekele
ya vhege mbili. Nga tshiṅwe tshifhinga, hu ḓo ḓi dovha hafhu ha vha na tshaka mbili dza zwibveledzwa kana nyito
kha iyo sekele ya vhege mbili. Kha vha funze tshaka idzi dza zwibveledzwa na nyito dzi yelanaho nazwo vha tshi
elelwa uri vhagudi vha ḓo anzela u ṱangana nazwo tshifhinga tshinzhi vhukati ha ṅwaha.
3.3.5 Nḓila ine Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwa funziwa ngayo
Magudiswa a wanalaho kha “Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo” a bva kha tshaka dza zwibveledzwa zwo
randelwaho fhasi ha ṱhoho U thetshelesa na U amba na U vhala na U ṱalela, na U ṅwala na U ṋekedza, na uri zwi
ḓo dzhielwa nzhele musi hu tshi ḓo shumiwa na zwibveledzwa na nga zwifhinga zwo avhelwaho kha U thetshelesa
na U amba, U vhala na U ṱalela, U ṅwala na U Ṋekedza. Sa tsumbo, arali hu tshi khou gudwa tshiṱori, vhagudi vha
ḓo shumisa tshifhinga tsho fhelaho, na musi vha tshi vhala tshibveledzwa hu ḓo ḓi shumiswa ḽikhathi ḽeneḽi. Fhedzi-
ha, ndi zwa ndeme uri nyito dzi bveledzwe dzo livha kha zwivhumbeo zwa luambo zwo tiwaho, na nyimele. Kha vha
nange zwiteṅwa u bva kha khethekanyo ya “Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo” u itela u ṋea vhagudi mushumo wo
vhalaho kha zwiteṅwa hezwi. Kha vha fhaṱe nyito dzine dza amba kha vhagudi nahone dzine dza vha na vhushaka
na zwibveledzwa zwine vha khou guda zwone kha sekele yeneyo ya vhege mbili. Nyito dza ulwu lushaka dzi tea u
ḓi engedzwa dza shuṅwa nga vhunzhi musi vhagudi vha tshi ralo u pfukela phanḓa u bva kha gireidi ya 4 u ya kha
ya 6. Kha vha nange nga vhuronwane vhukuma milayo ine vha ḓo tea u i ṱalutshedza vhagudi nahone vha so ngo
i anzesa nga tshifhinga tshithihi. Vhagudi vha Luambo lwa Vhuvhili vha guda luambo nga u dzulela u lu guda na u
dzulela u lu shumisa. U dzulela u ita nḓowenḓowe ya Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi ḓo ita uri zwikili hezwi
zwi goḓombele. U funza hu tea u vanga zwikili zwoṱhe samusi zwoṱhe izwi zwi na vhushaka. Zwoṱhe hezwi zwi tea
u funzwa zwi kha nyimele.
Thero dzo dzinginywaho – Mutevhe wa Referentsi/Tsumbedzi
• Phukha • Nnḓu
• Muvhili • Zwine nda zwi takalela na zwine nda si zwi takalele
• Zwiambaro • Muzika
• Mivhala • Tsiko/mupo
• Maḓuvha na miṅwedzi • Fhethu
• Vhuḓipfi/vhunyanyuwi • Tshikolo
• Muṱa • Mitambo
• Zwiḽiwa • Tshifhinga
• Ndumeliso • Vhuendedzi
• Zwe nda ḓowelesa/ Madzema • Mutsho na khalaṅwaha
35
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
3.4 MAGUDISWA NA PULANE DZA U FUNZA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
3.4.1 GIREIDI YA 4 TSHIVEṊDA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI
GIREIDI YA 4
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa na u U vhala U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
Amba - u haseledza kuṅwalele kwa maḽeḓere
U vhala maipfi o • U fhaṱa kha nḓivho
ha muteo kha luambo
sendekwaho kha u • U ṅwala maipfi nga ha ya foniki kha u peleṱa
lune lwa gudwa ngalwo
haseledza ho tou tshiṱori maipfi, tsumbo: u
(tsumbo: dzindumeliso)
ṅwaliwaho fhaṱa miṱa ya maipfi
• U fhindula mbudziso dzi yo sendekwaho kha
• U fhindula mbudziso
sa konḓi nḓila ine ya unga na u
dza muteo nga ha
vhonala ngayo
• U bula vhabvumbedzwa zwibveledzwa
kha tshiṱori • U fhaṱa kha nḓivho ya
• U bvisela khagala
1-2 maigfi a vhonalesaho
• U pfukha u bva kha vhuḓipfi nga ha
tshifhinga tshoṱhe
luṅwe luambo u ya kha tshibveledzwa
luṅwe arali zwo tea U shuma na maipfi
• U ambedzana nga ha
• U ita nḓowenḓowe ya u ḓivhaipfi ntswa i no bva • U pfesesa na u shumisa
Thetshelesa na u Amba kha tshibveledzwa tshe maipfi kha nyimele
vha vhala
• U ombedzela u ita Ḓivhaipfi kha nyimele
nḓowenḓowe dza • U peleṱa - maipfi
mibvumo/foniki maṱanu a no bva kha
tshibveledzwa tshe vha
vhala
U thetshelesa na U U vhala U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
amba kuṅwalele kwa maḽeḓere
U vhala maipfi o U fhaṱa kha nḓivho ya
Nyambedzano kha sendekwaho kha U ḓivhadza– maipfi a foniki kha u peleṱa maipfi
luambo lune lwa gudwa khaseledzo muteo o faredzaho a tsumbo: u fhaṱa miṱa ya
ngalwo (tsumbo: maipfi yo sendekwaho
• U ṅwala ḓivhaipfi yo
vhudavhidzani ngomu kha nḓila ine ya unga na u
teaho
kiḽasini) vhonala ngayo
3-4
• U fhindula mbudziso dzi • U fhaṱa kha nḓivho ya
sa konḓi maigfi a vhonalesaho
tshifhinga tshoṱhe
• U ita nyambedzano nga
ha ḓivhaipfi ntswa Ḓivhaipfi kha nyimele
• U pfukha u bva kha
luṅwe luambo u ya kha
luṅwe arali zwo tea
36 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma nga/na maipfi
kuṅwalele kwa maḽeḓere
U nanga zwiṱori zwa U vhala mafhungo a • U fhandekanya maipfi
tshifhinga tshenetsho zwi bvaho kha bugupfarwa U ṅwala nga ha tshiṱori a ya nga madungo,
tendiseaho zwa fikishini/ kana bugu ya u vhala tsumbo: mu-thu; tshi-
• U ṅwala maipfi kana
zwa sialala/zwa ene kana kha Faela ya ko-lo
mafurase nga ha tshiṱori
muṋe/zwa u wanulusa/zwi Zwishumiswa zwa
Maipfi a no thoma nga
ṱori zwa vhukuma zwa zwi Mudededzi • U ṅwala maipfi awe u
maḽeḓere o khethiwaho
bvelelaho vhutshiloni itela u bvisela khagala
• U ṱanganyisa na u
vhuḓipfi nga ha tshiṱori U shuma na/nga
Tshibveledzwa tshi bvaho vhambedza maipfi a
mafhungo
kha bugupfarwa kana kha bvaho kha tshiṱori hu na U ṅwala/rekhoda maipfi
Faela ya Zwishumiswa thikhedzo na ṱhalutshedzo dzao • U fhaṱa kha u shumisa
5-6 zwa Mudededzi (FZM) kha ṱhalusamaipfi ya pfano ya ḽiiti , sa:
• U bvisela vhuḓipfi
ene muṋe Kholomo nthihi i a lima/
• U fhindula mbudziso dzi khagala nga ha
Kholomo mbili dzi a
sa konḓi tshibveledzwa • U shumisa nyolo
lima...
kana maipfi nga
• U bula vhabvumbedzwa • U fhindula mbudziso
u shumisa maipfi • U shumisa tshivhumbeo
vha tshiṱori nga nḓila nga ha tshibveledzwa
kana ṱhalutshedzo tsha maiti tsho
yone
U ita nḓowenḓowe ya u u sumbedza ḓoweleaho, sa: guda,
• U shumisa maipfi u vhala ṱhalutshedzo, nz. tshimbila
amba vhuḓipfi nga ha
• U vhalela nṱha
tshiṱori
U ḓivhadza nga mubulo
• U pfukha u bva kha
wone wa maipfi na
luṅwe luambo u ya kha
kubulele
luṅwe arali zwo tea
37
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa na u U vhala tshibveledzwa U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
tevhedza ndaela dzi sa tshi sa konḓi tsha u kuṅwalele kwa maḽeḓere
• U peleṱa maipfi o
konḓi, sa: mabikele/risipi, tevhedza maga/ndaela/
U ṅwala ndaela dzi sa ḓoweleaho nga nḓila
ndaela dza u ita kana u maitele sa, risiphi/
konḓi hu tshi shumiswa yone hu tshi shumiswa
vhumba tshiṅwe tshithu ndaela dza u ita kana u
tshivhumbeo ṱhalusamaipfi ya ene
ita zwiṅwe zwithu
Tshibveledzwa tshi bvaho muṋe
• U nombora ndaela
kha bugupfarwa kana kha Tshibveledzwa tshine
• U shumisa
Faela ya Zwishumiswa tsha bva kha bugupfarwa • U shumisa thevhekano
ṱhalusamaipfi u
zwa Mudededzi (FZM) kana kha Faela ya ya ndaela i re yone (u
sedzulusa mupeleṱo
Zwishumiswa zwa dovha u dzudzanyulula
• U fhindula mbudziso na u wana zwine ipfi ḽa
Mudededzi (FZM) u ya nga ngona yo
amba zwone
• U thetshelesa na u teaho)
• U rangela u vhala
fhindula nga nḓila yo U shuma na mafhungo
na nyambedzano: u • U ṅwala ndaela/maipfi
teaho
humbulela nga u vhona hu tshi shumiswa • U shumisa maipfi a u
U ṋea ndaela dzi sa /zwi tshi bva kha ṱhoho tshivhumbeo tshone ṋea ndaela
konḓi na zwifanyiso
• U khakhulula mupeleṱo • U pfesesa na u kona u
• U shumisa • U fhindula mbudziso hu tshi shumiswa shumisa zwivhumbeo
zwidodombedzwa zwo nga ha tshibveledzwa ṱhalusamaipfi zwa khanedza
khetheaho zwi re zwone
• U ita nyambedzano U ṅwala/rekhoda maipfi • U shumisa zwifhinga
7-8 • U shumisa thevhekano nga ha u tevhekana ha na ṱhalutshedzo dzao (Ndo no fhedza.)
yone ndaela kha ṱhalusamaipfi/
• U funza vhuthihi na
dikishinari ya vhuṋe
U ita nḓowenḓowe ya u • U tevhedza ndaela vhunzhi nga nḓila yone
Thetshelesa na u Amba • U shumisa nyolo
U ita nḓowenḓowe ya u Ḓivhaipfi kha nyimele
u itela u engedza nḓivho kana maipfi kana
vhala
ṱhalutshedzo u Maipfi a bvaho kha
(kha hu nangwe tshithihi
• U vhalela nṱha nga sumbedza ṱhalutshedzo zwibveledzwa zwo
tshine wa nga ita ngatsho
mubulo wone wa maipfi vhaliwaho nga u tou
nḓowenḓowe ya ḓuvha U ṅwala/rekhoda maipfi
nga vhuḓinyanyuli sielisana kana nga
ḽiṅwe na ḽiṅwe) na ṱhalutshedzo dzao
mugudi e eṱhe
kha ṱhalusamaipfi ya
• U shumisa/ita raimi i sa
vhuṋe
konḓi/pfufhi, tshirendo
kana luimbo • U shumisa nyolo kana
maipfi u sumbedza
• U nyanyulea kha ndaela
ṱhalutshedzo, na
nga u tou ita ene muṋe
zwiṅwe
• U tamba mutambo wa
luambo
• U ombedzela u ita
nḓowenḓowe dza
mibvumo/foniki
38 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa luimbo/ U vhala tshirendo/ U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
tshirendo tshi sa konḓi zwirendo tshi/zwi sa kuṅwalele kwa maḽeḓere
• Maipfi a wanalaho kha
konḓi
Tshibveledzwa tshi bvaho • U ṅwala mafhungo 2-3 muṱa muthihi zwi tshi
kha bugupfarwa kana kha • Tshibveledzwa tshi nga ha zwirendo zwo kwama ṱhalutshedzo,
Faela ya Zwishumiswa bvaho kha bugupfarwa nangwaho kha fureme tsumbo: khavara na
zwa Mudededzi (FZM) kana kha Faela ya siaṱari zwothe zwi wela
• U ṅwala mafurase a sa
Zwishumiswa zwa muṱa muthihi vhunga
• U haseledza nga ha konḓi
Mudededzi (FZM) zwoṱhe zwi zwa “bugu”
muhumbulo muhulwane
• U ita nḓowenḓowe
• U rangela u vhala: u U shuma na mafhungo
• U vhambedza na ya u ṅwala u itela u
humbulela zwi tshi bva
tshenzhemo ya ene engedza nḓivho • U shumisa tshivhudzisi
kha ṱhoho na zwifanyiso
muṋe
• U ṅwala maipfi ane a • U shumisa
• U shumisa
• U pfukha u bva kha thoma nga mubvumo tshigagarukela
zwiṱirathedzhi zwa u
luṅwe luambo u ya kha une wa fana, tsumbo:
vhala sa, u humbulela, Ḓivhaipfi kha nyimele
luṅwe arali zwo tea
u lavhelesa kha • Tshivhoni/tshisibe
• Maipfi a bvaho kha
• U topola maipfi a zwifanyiso zwavhuḓi, u
• U ṅwala/rekhoda zwibveledzwa zwo
thomaho nga mubvumo shumisa ludungela lwa
maipfi na vhaliwaho nga u tou
u fanaho nyimele
ṱhalutshedzo dzao sielisana kana nga
• U bvisela khagala • U fhindula mbudziso kha ṱhalusamaipfi ya mugudi e eṱhe
vhuḓipfi ho ṱuṱulwaho nga ha tshibveledzwa, vhuṋe
nga tshiṱori
• U topola mutevhetsindo • U shumisa nyolo
• U imba luimbo/mitaladzi na raimi kana mafhungo/
yo nangwaho mafurase/maipfi
• U pwasha maipfi u ya
kana ṱhalutshedzo
U tamba mutambo wa kha madungo
u sumbedza
luambo
• U tevhedza ndaela ṱhalutshedzo, na
• U tevhela ndaela nga zwiṅwe
9-10 • U sumbedza vhupfiwa
nḓila yone
ho ṱokonyiwaho nga
• U shumisa ḓivhaipfi tshibveledzwa
U ita nḓowenḓowe ya u • U vhala na u tandulula
Thetshelesa na u Amba phazili ya maipfi
u itela u engedza nḓivho
• U peleṱa maipfi nga
(Kha vha nange tshithihi nḓila yone
tshine vha nga ita ngatsho
• U sumbedza u pfesesa
nḓowenḓowe ḓuvha ḽiṅwe
ṱhalutshedzo dza maipfi
na ḽiṅwe)
• U ita nḓowenḓowe ya
• U shumisa raimi i sa
u vhala
konḓi/pfufhi, tshirendo
kana luimbo • U vhalela nṱha hune ha
vha na kubulele kwone,
• U fhindula nga ene
mutevhetsindo na u
muṋe kha ndaela
bvisela vhuḓipfi khagala
• U tamba mutambo wa nga nḓila yone
luambo lu sa konḓi
• U vhuisa muhumbulo
• U ombedzela u ita kha zwibveledzwa zwo
nḓowenḓowe dza vhalwaho nga mugudi
mibvumo e eṱhe/vhavhili-
vhavhili
• U bvisela vhuḓipfi
khagala nga ha tshiṱori
tsho vhalwaho (u
sumbedza zwine vha
zwi funa na zwine vha si
zwi fune nga ha tshiṱori)
39
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 2
U Thetshelesa na U Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (Oraḽa) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
kuṅwalele kwa maḽeḓere
U nanga zwiṱori zwa Tshibveledzwa tshi bvaho • U fhaṱa kha nḓivho
tshifhinga tshenetsho zwi kha bugupfarwa kana kha U ṅwala mulaedza ya foniki kha u peleṱa
tendiseaho zwa fikishini/ Faela ya Zwishumiswa mupfufhi maipfi, tsumbo: u
zwa sialala/zwa ene zwa Mudededzi (FZM) fhaṱa miṱa ya maipfi
• U nanga magudiswa o
muṋe/zwa u wanulusa/zwi yo sendekwaho kha
• U rangela u vhala na u teaho
ṱori zwa vhukuma zwa zwi nḓila ine ya unga na u
haseledza: u humbulela
bvelelaho vhutshiloni • U livhisa tshibveledzwa vhonala ngayo
zwi tshi bva kha ṱhoho
kha muṅwe muthu
Tshibveledzwa tshi bvaho na zwifanyiso • U fhaṱa nḓivho ya maipfi
kha bugupfarwa kana kha • U fhedzisela nga dzina ane a vhonalesa na a
• U fhindula mbudziso
Faela ya Zwishumiswa ḽawe wanalesaho tshifhinga
nga ha tshibveledzwa
zwa Mudededzi (FZM) tshoṱhe
U rekhoda maipfi na
• U topola vhaanewa na
• Uhumbulela zwine zwa ṱhalutshedzo dzao kha • U shumisa nḓivho ya
fhethuvhupo
ḓo bvelela ṱhalusamaipfi ya vhuṋe mutevhe wa aḽifabethe
U shuma nyito dza na ipfi ḽa u thoma uri a
• U fhindula mbudziso dzi • U shumisa nyolo
kupfesesele kha kone u wana maipfi kha
si konḓe kana mafhungo hu
tshibveledzwa (oraḽa) ṱhalusamaipfi
tshi shumiswa maipfi
• U bula vhabvumbedzwa
• U ita nyambedzano nga kana ṱhalutshedzo u • U ṋea tsumbo dza
11-12 vha tshiṱori nga nḓila
ha ḓivhaipfi ntswa u bva sumbedza uri ipfi ḽi vhuthihi na vhunzhi
yone
kha tshibveledzwa tsho amba mini, nz.
• U shumisa zwiduna na
U ita nḓowenḓowe u vhalwaho
zwisadzi sa mboho/
itela u engedza nḓivho
• U shumisa tsadzi
(u nanga tshithihi tshine
ṱhalusamaipfi
wa nga ita ngatsho U shuma na mafhungo
nḓowenḓowe ḓuvha ḽiṅwe U ita nḓowenḓowe ya u
• U fhaṱa kha u shumisa
na ḽiṅwe) vhala
madzina vhukuma
• U renda, tshirendo, • U vhalela nṱha nga
Ḓivhaipfi kha nyimele
raimi na luimbo zwi sa mubulo wo teaho,
konḓi vhuḓinyanyuli na • Maipfi a bvaho kha
thempho/luvhilo zwibveledzwa zwo
• U fhindula ndaela nga u
vhaliwaho nga u tou
tou ita ene muṋe
sielisana kana nga
• U tamba mutambo wa mugudi e eṱhe
luambo u sa konḓi
• U ombedzela u ita
nḓowenḓowe dza
mibvumo/foniki
40 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 2
U Thetshelesa na U Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (Oraḽa) zwa Luambo
U thetshelesa U vhala zwibveledzwa U ṅwala tshibveledzwa U shuma na maipfi
tshibveledzwa tsha zwa mafhungo zwi re tsha mafhungo
• U ḓivhadza vhunzhi
mafhungo, sa, ṱhoho na zwithu zwa u tou tshi na vhuṱanzi ha
dza mafhungo dzi sa vhonwa, sa: /zwifanyiso/ u tikedza(zwi kha • Maipfi a re na mibvumo
konḓi sa Nyambedzano mimapa/muolo na tshivhumbeo) ya pfalandoṱhe dzo
giratshini kana zwinepe tevhelelanaho, sa ḽiingo,
• U ḓadzisa maipfi
vhengeleni/suphamakete laela, nz.
Tshibveledzwa tshi bvaho o ṱahelaho kha
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha tshibveledzwa tsha u U shuma na mafhungo
kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa ṅwala/maṅweledzo
• U pfesesa na u shumisa
Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi (FZM)
• U shumisa ḓivhaipfi yo masumbavhuṋe (sa: Ndi
zwa Mudededzi (FZM)
• U rangela u vhala teaho yanga)
• U topola na nyambedzano: u
• U shumisa maṅwe • U dovholola madzina
zwidodombedzwa zwo humbulela u bva kha
maipfi maswa a bvaho
khetheaho ṱhoho zwifanyiso/ zwa u • U thoma u shumisa
kha tshibveledzwa tsho
tou vhona zwifhinga
• U vhambedza na vhalwaho
tshenzhemo ya ene • U fhindula na u Ḓivhaipfi kha nyimele
U ola/dizaina
muṋe vhudzisa mbudziso dzi
tshibveledzwa tsha u • Maipfi a bvaho kha
sa konḓi
• U pfukha u bva kha vhonwa, sa phosiṱara zwibveledzwa zwo
luṅwe luambo u ya kha • U amba nga ha ya u kunguwedza vhaliwaho nga u tou
luṅwe arali zwo tea muhumbulo muhulwane vhuṱambo sielisana kana nga
mugudi e eṱhe
U thetshelesa na u • U ṱalutshedzela • U nanga mafhungo o
fhindula khaseledzo mafhungo a re kha teaho • Mabulazwithihi (maipfi
dza oraḽa dzi sa konḓi: zwithu zwa u tou vhona a no amba zwi no fana
• U shumisa fomete yo
ndaela/ṱhaluso/u tevhela (sa: lala/eḓela)
U vhala tshibveledzwa teaho
ndaela/ṱhalutshedzo
tsha u tou vhona
• U shumisa zwiṱalusi
U thetshelesa ṱhaluso sa: phosiṱara na u
zwa u ola sa,
na ṱhalutshedzo ya kungedzela vhuṱambo
mivhala na saizi dzo
1 3-14 tshithu
• U rangela u vhala: u fhambanaho dza
• U kona u topola tshithu ambedzana nga ha muṅwalo kana tshaka
tsho ṱaluswaho nga zwifanyiso dza khanḓiso(fonto)
nḓila yone
• U ṱalutshedzela U rekhoda maipfi na
• U shumisa maipfi ane a mafhungo ṱhalutshedzo dzao kha
ṱalusa tshithu nga nḓila ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U amba nga ha ndivho
yone
ya tshibveledzwa • U shumisa nyolo
• U shumisa maṅwe kana mafhungo hu
• U amba nga ha luambo
maipfi maswa tshi shumiswa maipfi
lwo shumiswaho
kana ṱhalutshedzo u
• U shumisa maṱaluli
• U topola na u amba nga sumbedza zwine ipfi ḽa
U ita nḓowenḓowe ya u ha mbonalo/zwiṱalusi amba zwone, nz.
Thetshelesa na u Amba dza dizaini, sa, mivhala
na saizi dza muṅwalo
(U nanga tshithihi tshine
dzo fhambanaho kana
wa nga ita ngatsho
tshaka dza khanḓiso
nḓowenḓowe ḓuvha ḽiṅwe
(fonto)
na ḽiṅwe)
• U shumisa raimi i sa
konḓi/pfufhi, tshirendo
kana luimbo
• U fhindula ndaela nga u
tou ita ene muṋe
• U tamba mutambo wa
luambo u sa konḓi
• U ombedzela u ita
nḓowenḓowe dza
mibvumo/f oniki
41
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 2
U Thetshelesa na U Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (Oraḽa) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala mulaedza U shuma na maipfi
mupfufhi/notsi
U nanga kha zwiṱori zwa Tshibveledzwa tshi bvaho • U shumisa nḓivho ya
tshifhinga tshenetsho zwi kha bugupfarwa kana kha • U nanga magudiswa o mutevhe wa aḽifabethe
tendiseaho zwa fikishini/ Faela ya Zwishumiswa teaho na ipfi ḽa u thoma uri a
zwa sialala/zwa ene zwa Mudededzi (FZM) kone u wana ipfi kha
• U livhisa tshibveledzwa
muṋe/zwa u wanulusa/zwi ṱhalusamaipfi
• U rangela u vhala: u kha muthu.
ṱori zwa vhukuma zwa zwi
humbulela zwi tshi bva • U khwaṱhisedza vhuthihi
bvelelaho vhutshiloni • U fhedzisela nga dzina
kha ṱhoho na zwifanyiso na vhunzhi
ḽawe
Tshibveledzwa tshi bvaho
• U vhudzisa na u • U shumisa zwivhumbeo
kha bugupfarwa kana kha U rekhoda maipfi na
fhindula mbudziso zwa mbeu zwa maṅwe
Faela ya Zwishumiswa ṱhalutshedzo dzao kha
madzina, sa mboho/
zwa Mudededzi (FZM) • U ḓivha fhethuvhupo na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
tsadzi
vhaanewa
• U humbulela zwine zwa • U shumisa nyolo
U shuma na mafhungo
ḓo bvelela U ita nyito dza kana mafhungo hu
kupfesesele kha tshi shumiswa maipfi • U fhaṱa kha u shumisa
• U fhindula mbudziso dzi
tshibveledzwa (oraḽa) kana ṱhalutshedzo u nḓivho ya madzina
si konḓe
sumbedza uri ipfi ḽi vhukuma
• U ita nyambedzano nga
• U bula vhabvumbedzwa amba mini, nz.
ḓivhaipfi ntswa u bva • U shumisa maiti
vha tshiṱori nga nḓila
kha tshibveledzwa tsho
yone • U shumisa tshakha
15-16 vhalwaho
dza maṱaluli dzo
• U topola vhaanewa nga
• U shumisa ṱhalusa- fhambanaho
u tou vha ṱalutshedza
maipfi
nga mulomo • U fhaṱa kha u pfesesa
U ita nḓowenḓowe ya u na u shumisa zwifhinga
U ita nḓowenḓowe u
vhala
itela u engedza nḓivho • U fhaṱa kha nḓivho
(u nanga tshithihi tshine • U vhalela nṱha nga ya mapfanisi na u a
wa nga ita ngatsho mubulo wo teaho, shumisa
nḓowenḓowe ḓuvha ḽiṅwe vhuḓinyanyuli na
Ḓivhaipfi kha nyimele
na ḽiṅwe) thempho/luvhilo
• MaiMaipfi a bvaho kha
• U renda, tshirendo,
zwibveledzwa zwo
raimi na luimbo zwi sa
vhaliwaho nga u tou
konḓi
sielisana kana nga
• U fhindula ndaela nga u mugudi e eṱhe
tou ita ene muṋe
• pfi a bvaho kha
• U tamba mutambo wa zwibveledzwa zwo
luambo u sa konḓi vhaliwaho nga u tou
sielisana kana nga
• U ombedzela u ita
mugudi e eṱhe
nḓowenḓowe dza
mibvumo/foniki
42 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 2
U Thetshelesa na U Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (Oraḽa) zwa Luambo
U thetshelesa na u U vhala tshibveledzwa U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
tevhedzela ndaela sa, tsha u tevhela maga kuṅwalele kwa maeḓere
Maipfi a re na mibvumo
tsumbo resipi/ndaela dza sa risipi/ndaela dza u ita
U ṅwala nga ha maitele ya pfalandoṱhe i fanaho i
u ita tshithu tshithu
a zwithu hu na u tshi tevhelelana, sa: ḽiivha,
Tshibveledzwa tshi bvaho Tshibveledzwa tshi bvaho thusedzela/tikedzwa moo, nz.
kha bugupfarwa kana kha kha bugupfarwa kana kha
Tshibveledzwa tshine • U peleṱa maipfi o
Faela ya Zwishumiswa Faela ya Zwishumiswa
tsha bva kha bugupfarwa ḓoweleaho nga nḓila
zwa Mudededzi (FZM) zwa Mudededzi (FZM)
kana kha Faela ya yone, hu tshi shumiswa
• U ita nyambedzano nga • U rangela u vhala hu Zwishumiswa zwa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
ha zwidodombedzwa na nyambedzano: u Mudededzi (FZM)
• U shumisa ṱhalusamaipfi
zwa tshibveledzwa humbulela zwi tshi bva
• U ḓadza u sedzulusa mupeleṱo
kha ṱhoho na zwifanyiso
• U vhudzisa mbudziso u zwidodombedzwa na u wana zwine ipfi ḽa
itela u wana mafhungo • U ita nyambedzano nga kha muhangarambo/ amba
ha zwidodombedzwa tshivhumbeo (fureme)
• U thetshelesa na u • U fhaṱa nḓivho ya maipfi
zwo khetheaho zwa
fhindula nga nḓlla yo • U shumisa ane a a ḓivha nga u
tshibveledzwa
teaho zwidodombedzwa zwo a vhonalesa na ane a
• U ita nyambedzano ya khetheaho shumiseswa tshifhinga
U ṋea ndaela (dzi siho
thevhekano dza ndaela tshoṱhe
fhasi ha maga/zwiṱepe • U sa bva nnḓa ha
zwivhili) ṱhoho/u sa liana na U shuma na mafhungo
ṱhoho
• U shumisa ḓivhaipfi yo • U shumisa tshivhumbeo
teaho • U shumisa girama yo tsha ḽiiti ḽilaeli (sa: ima)
teaho, mupeleṱo na
• U ḓivhadza mishumo • U funza mavhudzisi
ndongazwiga
ya maiti
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U rekhoda maipfi na
• U ṋea ndaela kha
ṱhalutshedzo dzao kha • Mafhambanyi (maipfi a
17- 18 nyimele yone
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe no amba zwi sa faniho
U ita nḓowenḓowe ya u (sa: nṱha/fhasi)
U ḽebuḽa na/ u ḓadza
thetshelesa na u amba
mavhaka a zwifanyiso, • U fhaṱa nḓivho ya maipfi
(U nanga tshithihi tsha u sa: nyolo/zwifanyiso/ ane a a ḓivha nga u
ita nḓowenḓowe ngatsho khathuni/mimapa/zwinepe a vhonesa na ane a
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) shumiswa tshifhinga
• U thetshelesa/
tshoṱhe
• U fhindula ndaela nga u vhala mafhungo
tou ita ene muṋe a angaredzaho
zwidodombedzwa zwo
• U ṋea na u tevhela
khetheaho
ndaela/masia zwi sa
konḓi • U shumisa ḓivhaipfi yo
teaho
• U ombedzela u ita
nḓowenḓowe dza • U shumisa ḓivhaipfi yo
mibvumo/foniki teaho
• U ṅwala ḽebuḽu/ḓadza
fhethu ho teaho
U rekhoda maipfi na
ṱhalutshedzo dzao kha
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U shumisa nyolo
kana mafhungo hu
tshi shumiswa maipfi
kana ṱhalutshedzo u
sumbedza uri ipfi ḽi
amba mini, nz.
19- 20 U LINGA HA SAMETHIVI
43
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 3
U thetshelesa na u amba Zwivhumbeo na milayo
Vhege U vhala na u ṱalela U ṅwala na u ṋekedza
(oraḽa) zwa luambo
U thetshelesa U vhala tshibveledzwa U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
tshibveledzwa tsha tsha mafhungo tshi re kuṅwalele kwa maeḓere
• U fhaṱa kha nḓivho
mafhungo, sa ṱhoho na zwa u tou vhona sa. /
U ḽebuḽa na/ u ḓadza ya foniki kha u peleṱa
dza mafhungo dzi sa zwifanyiso/mimapa/nyolo
mavhaka a zwifanyiso, maipfi, tsumbo: u
konḓi sa. Muṱa wa hashu na zwinepe
sa: nyolo/zwifanyiso/ fhaṱa miṱa ya maipfi
Tshibveledzwa tshi bvaho
Tshibveledzwa tshi bvaho khathuni/mimapa/zwinepe yo sendekwaho kha
kha bugupfarwa kana kha
kha bugupfarwa kana kha nḓila ine ya unga na u
Faela ya Zwishumiswa • U thetshelesa/
Faela ya Zwishumiswa vhonala ngayo
zwa Mudededzi (FZM) vhala mafhungo
zwa Mudededzi (FZM)
a angaredzaho • U fhaṱa nḓivho ya maipfi
• U topola
• U rangela u vhala zwidodombedzwa zwo ane a vhonalesa na a
zwidodombedzwa zwo
na nyambedzano: u khetheaho wanalesaho tshifhinga
khetheaho
humbulela zwi tshi bva tshoṱhe
• U shumisa ḓivhaipfi yo
• U vhambedza na kha ṱhoho na zwifanyiso
teaho • U fhandekanya maipfi
tshenzhemo ya ene
• U vhudzisa na u malapfu uri a vhe kha
muṋe • U ṅwala ḽebuḽu/ḓadza
fhindula mbudziso dzi madungo mapfufhi, sa:
mavhaka fhethu ho
• U pfukha u bva kha sa konḓi mu-hu-mbu-lo, shu-
teaho
luṅwe luambo u ya kha mi-sa
• U ḓivha fhethuvhupo na
luṅwe arali zwo tea U rekhoda maipfi na
vhaanewa • U fhaṱa kha u shumisa
ṱhalutshedzo dzao kha
U thetshelesa na vhuthihi na vhunzhi ha
• U ita nyambedzano ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
u nyanyuwankha madzina
nga ha muhumbulo
nyambedzano dza oraḽa • U shumisa nyolo
muhulwane U shuma na mafhungo
dzi sa konḓi/ṱhaluso kana mafhungo hu
• U ṱalutshedzelela tshi shumiswa maipfi • U vhumba na u shumisa
• U tevhela /ṱhaluso
mafhungo a re kha kana ṱhalutshedzo u masala a muthu, (sa:
• U sumbedza u pfesesa zwithu zwa u tou sumbedza uri ipfi ḽi Nṋe, iṅwi, riṋe, vhone)
21-22 ḓivhaipfi i yelanaho na vhoniwa amba mini, nz.
• U khwaṱhisedza
ṱhaluso
U ita nyito dza kushumisele kwa
U ita nḓowenḓowe ya u kupfesesele kha malungekanyi
Thetshelesa na u Amba tshibveledzwa (orala)
• Ufhaṱa kha u shumisa
u itela khwaṱhisedzo
U vhala tshibveledzwa masala masumbi (sa: iḽi,
(U nanga tshithihi tshine tshi sa konḓi iyo, zwiḽa, hezwi)
wa nga ita ngatsho
• U ita nyambedzano Ḓivhaipfi kha nyimele
nḓowenḓowe ḓuvha ḽiṅwe
nga ha muhumbulo
na ḽiṅwe) • Maipfi a bvaho kha
muhulwane
zwibveledzwa zwo
• U shumisa raimi i sa
• U fhindula mbudziso dzi vhaliwaho nga u tou
konḓi/pfufhi, tshirendo
sa konḓi sielisana kana nga
kana luimbo
mugudi e eṱhe
U ita nḓowenḓowe ya u
• U tamba mutambo wa
vhala
luambo u sa konḓi
• U vhalela nṱha nga
• U ṋea na u tevhedza
mubulo wo teaho, nga
ndaela na masia
mbonalo (tsedzeo) yone
• U toolola mafhungo a na thempho/luvhilo
eṋe muṋe
• U dovha u anetshela
tshiṱori tsho pfiwaho
kana tsho vhaliwaho
• U ombedzela kha u
ita nḓowenḓowe dza
mibvumo/foniki
44 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 3
U thetshelesa na u amba Zwivhumbeo na milayo
Vhege U vhala na u ṱalela U ṅwala na u ṋekedza
(oraḽa) zwa luambo
U shela mulenzhe kha U vhala zwibveledzwa U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
khaseledzo pfufhi nga zwa mafhungo kuṅwalele kwa maḽeḓere
• U shumisa nḓivho ya
ha yo ḓoweleaho sa tshibveledzwa
U ṅwala tshibveledzwa mutevhe wa aḽifabethe
tshipfufhi/tshiṱori/
• U sielisana tshipfufhi tsha na ipfi ḽa u thoma uri a
tshirendo/luimbo
mafhungo eledzwa hu kone u wana ipfi kha
• U sa liana na ṱhoho
Tshibveledzwa tshi bvaho na thikhedzo ṱhalusamaipfi
• U vhudzisa mbudziso kha bugupfarwa kana kha
• U ḓadzisa maipfi • U khwaṱhisamaipfi a no
dzo teaho Faela ya Zwishumiswa
o ṱahelaho kha thoma nga maḽeḓere o
zwa Mudededzi (FZM)
U ita nḓowenḓowe ya u manweledzo o tou nangiwaho
Thetshelesa na u Amba • U rangela u vhala: u ṅwalwaho
U shuma na mafhungo
u itele u engedza nḓivho humbulela zwi tshi bva
• U shumisa ḓivhaipfi yo
kha ṱhoho na zwifanyiso • U shumisa madzina a
(Kha vha nange tshithihi teaho
vhunzhi (sa: zwigero,
tsha u ita nḓowenḓowe • U fhindula mbudziso
• U shumisa maṅwe marukhu)
ngatsho ḓuvha ḽiṅwe na dzi konḓaho sa, Mini?
maipfi maswa a bvaho
ḽiṅwe) Nnyi? Lini? U thoma u • U thoma u shumisa
kha tshibveledzwa/
shumisa mbudziso dzi zwiṱalusi zwi ngaho sa
23-24 • U shumisa raimi i sa tshiṱori
no konḓa ndi ngani? Ni nthihi, mbili na zwiṅwe
konḓi/pfufhi, tshirendo
zwi humbulisa hani? • U shumisa na tsha u thoma, tsha
kana luimbo
ṱhalusamaipfi u vhuvhili tsha u fhedza.
U ita nyito dza
• U tamba mutambo wa sedza mupeleṱo na
kupfesesele kha Ḓivhaipfi kha nyimele
luambo u sa konḓi ṱhalutshedzo dza maipfi
tshibveledzwa (orala)
• Maipfi a bvaho kha
• U ṋea na u tevhedza U rekhoda maipfi na
U ita nḓowenḓowe ya u zwibveledzwa zwo
ndaela na masia zwi sa ṱhalutshedzo dzao kha
vhala vhaliwaho nga u tou
konḓi ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
sielisana kana nga
• U vhalela nṱha nga
• U amba nga ha • U shumisa nyolo mugudi e eṱhe
mubulo wo teaho,
mafhungo a eṋe muṋe kana mafhungo hu
mbonalo yone na
tshi shumiswa maipfi
• U dovha u anetshela thempho
kana ṱhalutshedzo u
tshiṱori tsho pfiwaho na
sumbedza u ri ipfi ḽi
tsho vhalwaho
amba mini, nz.
• U ombedzela u ita
nḓowenḓowe dza
mibvumo/foniki
45
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 3
U thetshelesa na u amba Zwivhumbeo na milayo
Vhege U vhala na u ṱalela U ṅwala na u ṋekedza
(oraḽa) zwa luambo
U thetshelesa mafhungo U vhala mafhungo a no U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na maipfi
a re kha phosiṱara wanala kha phosiṱara kuṅwa-lele kwa
Maipfi ane a thoma nga
maḽeḓere
• U topola U vhala tshibveledzwa mibvumo yo nangiwaho
zwidodombedzwa zwa tsha u tou vhona, sa U dizaina na u bveledza
U shuma na mafhungo
ndeme phosiṱiara tshibveledzwa tsha u
tou vhona, sa; • U pfesesa na u kona
• U vhambedza na • U rangela u vhala: u
u shumisa madzina a
tshenzhemo ya ene ambedzana nga ha Phosiṱara kana nothis/
tshivhalo (sa, muri –
muṋe zwifanyiso nḓivhadzo
miri)
• U ita nyambedzano ya • U ita nyambedzano nga • U shumisa tshivhumbeo
• U fhaṱa kha u u shumisa
mafhungo nga maipfi ha zwine tshibveledzwa tshone
maṱaluli phandḓa
awe ene muṋe tsha amba nga hazwo
• U nanga mafhungo o ha madzina, sa:
• U pfukha u bva kha • U topola mafhungo a teaho Muhulwane ṅwana o
luṅwe luambo u ya ndeme ṱuwa
• U shumisa zwiṱalusi
kha luṅwe arali zwi tshi
• U pfesesa mafhungo zwa muteo zwa u ola/ • U shumisa mayanyu
ṱoḓea
dizaina, sa mivhala na nga nḓila yone
• U ita nyambedzano
U thetshelesa saizi dzo fhambanaho
nga ha mulaedza wa • Maipfi a bvaho kha
tshirendo/luimbo u itela kana tshaka dza
tshibveledzwa zwibveledzwa zwo
khwaṱhisedzo khanḓiso (fonto)
vhaliwaho nga u tou
• U ita nyambedzano nga
• U ambedzana nga ha U ṅwala mafhungo sielisana kana nga
ha kuṅwe kushumisele
zwine tshirendo tsha mugudi e eṱhe
kwa luambo • U ṅwala mafhungo
amba nga hazwo
• U topola na u ita • U shumisa ḓivhaipfi yo
• U vhambedza na
nyambedzano nga ha teaho
tshenzhemo ya ene
zwiṱalusi zwa muteo
muṋe • U shumisa nḓivho ya
zwa u ola/dizaina, sa
dzisiḽeabulu/madungo u
• U ṱalusa pfanapheledzo mivhala na saizi dzo
vhumba maipfi maswa
na mutevhetsindo fhambanaho kana
25-26 tshaka dza khanḓiso U rekhoda maipfi na
• U topola maipfi a no
(fonto) ṱhalutshedzo dzao kha
thoma nga maipfi a no
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
fana U vhala tshirendo/
luimbo u itela u engedza • U shumisa nyolo kana
• U bvisela vhuḓipfi
nḓivho mafhungo hu tshi
khagala ho ṱuṱulwaho
shumiswa maipfi kana
nga tshiṱori • U rangela u vhala: u
ṱhalutshedzo u itela u
humbulela zwi tshi bva
• U renda tshirendo/ kha wana/sumbedza uri ipfi
kha ṱhoho na zwifanyiso
mitalo yo khethwaho ḽi amba mini, nz.
• U shumisa zwiṱiratedzhi
U ita nḓowenḓowe ya u
zwa u vhala sa, u
thetshelesa na u amba
humbulela, lavhelesa
• U ita nḓowenḓowe hu zwifanyiso nga
tshi shumiswa maipfi vhuronwane, u shumisa
ane a edzisela mibvumo ludungela lwa nyimele
ya zwithu sa, kholomo-
• U topola mutevhetsindo
moo, phele-huṅwii
na pfanapheleledzo/
• U ombedzela u ita raimi
nḓowenḓowe dza
• U khethekanya ipfi u ya
mibvumo
nga madungo aḽo
• U bvisela vhuḓipfi
khagala ho ṱuṱulwaho
nga tshirendo
U ita nḓowenḓowe ya u
vhala
• U vhalela nṱha nga
mubulo, vhupfiwa na
thempho/luvhilo zwo
teaho
46 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 3
U thetshelesa na u amba Zwivhumbeo na milayo
Vhege U vhala na u ṱalela U ṅwala na u ṋekedza
(oraḽa) zwa luambo
U thetshelesatshib- U vhala zwibveledzwa U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na/ nga maipfi
veledzwa zwa mafhungo kha zwi kuṅwalele kwa maḽeḓere
• U shumisa maaravhi
tsha mafhungo, sa maf- vhonalaho sa, mimapa/
U ḽebuḽa na/kana u nga nḓila yone, tsumb:
hungo a mbuno/nganet- zwifanyiso/zwinepe
fhedzisa zwifanyiso Koṱo, zwo mu nyelisa
shelo
Tshibveledzwa tshi bvaho sa, mimapa/zwifanyiso/
U shuma na/nga
Tshibveledzwa tshi bvaho kha bugupfarwa kana kha khathuni/ zwinepe/muolo
mafhungo
kha bugupfarwa kana kha Faela ya Zwishumiswa
• U shumisa ḓivhaipfi yo
Faela ya Zwishumiswa zwa Mudededzi (FZM) • U thoma u shumisa
teaho
zwa Mudededzi (FZM) thangeladzina
• U rangela u vhala: u
• U ḽebuḽa/ḓadza
U thetshelesa humbulela nga u vhona • U bvela phanḓa na u
mavhaka a
ṱhalutshedzo, a konou ṱhoho na zwifanyiso shumisa zwivhumbeo
tshibveledzwa nga nḓila
ṱalutshedza fhethu/ zwa maiti
• U shumisa zwiṱiratedzhi yone
zwimela/zwipuka/zwithu
zwa u vhala • U fhaṱa na u shumisa
• U shumisa fomete/
• U ṱalusa fhethu nga malungekani u bvisela
• U topola na u ṋea tshivhumbeo yone ya
nḓila yone khagala khanedzano/
muhumbulo/khome-nthe u ḽebula/kuḓadzele, sa
phambano (fhedzi),
• U shumisa maipfi ane nga ha muhumbulo ipfi ḽithihi kana mavhili
zwiitisi (ngauri) na
a kona u ṱalutshedza muhulwane na fhedzi
ndivho (uri).
fhethu zwavhuḓi zwidodombedzwa
U rekhoda maipfi na
zwo khetheaho hu na Ḓivhaipfi kha nyimele
• U shumisa maṅwe ṱhalutshedzo dzao kha
thikhedzo
maipfi maswa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe • Maipfi a bvaho kha
• U ṱalutshedza zwibveledzwa zwo
• U shumisa maṱaluli • U shumisa nyolo kana
mafhungo u bva bva vhaliwaho nga u tou
27-28 mafhungo hu tshi
U ita nḓowenḓowe ya u kha zwifanyiso sielisana kana nga
shumiswa maipfi kana
thetshelesa na u amba u mugudi e eṱhe
U ita nyito dza ṱhalutshedzo u itela u
itela u engedza nḓivho
kupfesesele kwa wana/sumbedza uri ipfi
(U nanga tshithihi tsha u tshibveledzwa (oraḽa ḽi amba mini, nz.
ita nḓowenḓowe ngatsho kana nga u tou ṅwala)
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe)
U shumisa raimi i sa
konḓi/pfufhi, tshirendo
kana luimbo
• U tamba mutambo wa
luambo u sa konḓi
• U ṋea na u tevhedza
ndaela na masia
• U toolola mafhungo a
eṋe muṋe
• U dovha u anetshela
tshiṱori tsho pfiwaho
kana tsho vhalwaho
• U ombedzela u ita
nḓowenḓowe dza
mibvumo/foniki
47
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 3
U thetshelesa na u amba Zwivhumbeo na milayo
Vhege U vhala na u ṱalela U ṅwala na u ṋekedza
(oraḽa) zwa luambo
U thetshelesa U vhala mufhindulano U ḓivhadza muṅwalo/ U shuma na/nga maipfi
mufhindulano u tshi kuṅwalele kwa maḽeḓere
Tshibveledzwa tshi bvaho • U peleṱa maipfi o
vhalelwa nṱha kana u
kha bugupfarwa kana kha U ṅwala mufhindulano ḓoweleaho nga nḓila
tshi bva kha radio kana
Faela ya Zwishumiswa a tshi shumisa fureme/ yone a tshi shumisa
TV
zwa Mudededzi (FZM) tshivhumbeo kana ṱhalusamaipfi yawe
Tshibveledzwa tshi bvaho tshipitshi tsha babuḽu
• U rangela u vhala: u • U shumisa
kha bugupfarwa kana kha
humbulela zwi tshi bva • U nanga ṱhalusamaipfi u
Faela ya Zwishumiswa
kha ṱhoho vhabvumbedzwa vho sedzulusa mupeleṱo na
zwa Mudededzi (FZM)
teaho u wana zwine maipfi a
• U topola muṱoḓo/u
U ḓivhadza Nyedziselo amba zwone
sielisana ha zwiwo zwa • U dzudzanya
ya muanewa kana u
tshiṱori khaseledzo nga nḓila i U shuma na/nga
edzisela nyimele yo
pfalaho mafhungo
ḓoweleaho • Uḓivhaipfi ya muteo
u bvisela khagala • U shumisa fureme/ • U fhaṱa kha u pfesesa
• U nanga magudiswa o
vhupfiwa ho ṱuṱulwaho/ tshivhumbeo nga nḓila na u shumisa zwifhinga
teaho hu na thikhedzo
sengenedzwaho nga yone
• U shumisa maḓadzisi
• U shumisa tshibveledzwa
• U shumisa a tshifhinga (sa:
zwidodombedzwa nga
• U shumisa edzwa maambiwathhwii/ matshelo, mulovha
nḓila yone kokotolo
mufhindulano nga nḓila
• U ita nyambedzano • U thoma u ḓivha na u
• U sa liana na ṱhoho yo teaho
nga ha zwiṱalusi zwa shumisa maambelwa
• U shanduka u bva kha tshibveledzwa nga • U shumisa ḓivhaipfi yo na ndongazwiga ine ya
luṅwe luambo u tshi ya maanḓa ndongazwiga teaho shumiswa
2 9-30 kha luṅwe na fomethe/
• U shumisa girama, Ḓivhaipfi kha nyimele
tshivhumbeo
U ita nḓowenḓowe ya u mupeleṱo, ndongazwiga
• Maipfi a bvaho kha
thetshelesa na u amba U ita nḓowenḓowe ya u na zwikhala zwo teaho
zwibveledzwa zwo
vhala
(u nanga tshithihi tsha u U rekhoda maipfi na vhaliwaho nga u tou
ita nḓowenḓowe ngatsho • U vhalela nṱha nga ṱhalutshedzo dzao kha sielisana kana nga
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) mubulo, vhupfiwa na ṱhalusamaipfi ya vhuṋe mugudi e eṱhe
thempho/luvhilo zwo
• U shumisa raimi i sa • U shumisa nyolo kana
teaho
konḓi/pfufhi, tshirendo mafhungo hu tshi
kana luimbo shumiswa maipfi kana
ṱhalutshedzo u itela u
• U tamba mutambo wa
wana/sumbedza uri ipfi
luambo u sa konḓi
ḽi amba mini, nz.
• U ṋea na u tevhedza
ndaela na masia
• U toolola mafhungo a
eṋe muṋe
• U dovha u anetshela
tshiṱori tsho pfiwaho
kana tsho vhalwaho
• U ombedzela u ita
nḓowenḓowe dza
mibvumo/foniki
48 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U shela mulenzhe kha U vhala tshibveledzwa U ṅwala phasedzhi U shuma na/nga maipfi
therisano nga ha ṱhoho tshipfufhi hu na thikhedzo yo
• U shumisa
yo ḓoweleaho (sa. dzudzanywaho
U nanga kha zwiṱori zwa ṱhalusamaipfi u
Tshikolo tsha hashu)
tshifhinga tshenetsho zwi • U shumisa sedzulusa mupeleṱo
Tshibveledzwa tshi bvaho tendiseaho zwa fikishini/ muhangarambo/ fureme na u wana zwine ipfi ḽa
kha bugupfarwa kana kha zwa sialala/zwa ene vha ḓadzisa maipfi o amba zwone
Faela ya Zwishumiswa muṋe/zwa u wanulusa/zwi ṱahelaho
• Maipfi ane a thoma
zwa Mudededzi (FZM) ṱori zwa vhukuma zwa zwi
• U shumisa ḓivhaipfi yo nga mubvumo yo
bvelelaho vhutshiloni
• U vhudzisa mbudziso ḓoweleaho nangiwaho
dzo teaho na u fhindula Tshibveledzwa tshi bvaho
U rekhoda maipfi na U shuma na/nga
mbudziso kha bugupfarwa kana kha
ṱhalutshedzo dzao kha mafhungo
Faela ya Zwishumiswa
• U sa bva kha therisano ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
zwa Mudededzi (FZM) • U thoma u shumisa
• U ṱhonifha mihumbulo • U shumisa nyolo kana zwiṱalusi, sa: nthihi,
• U rangela u vhala hu na
ya vhaṅwe mafhungo hu tshi mbili na zwiṅwe, na
thikhedzo:U humbulela
shumiswa maipfi kana tsha u thoma, tsha
nga u vhona ṱhoho na
ṱhalutshedzo u itela u vhuvhili tsha u fhedzisa.
zwifanyiso
wana/sumbedza uri ipfi
• U shumisa pfano dza
31- 32 • U fhindula mbudziso dzi ḽi amba mini, nz.
ṋefhungo na tshiitwa
sa konḓi
hune ha si vhe na
U ita nyito dza ṋefhungo kana tshiitwa
kupfesesele kha sa: Hu na mulambo
tshibveledzwa (oraḽa) muthihi/Hu na milambo
mivhili
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo • U fhaṱa kha u shumisa
vhalwaho nga mugudi e zwifhinga
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U fhaṱa kha u shumisa
• Zwibveledzwa zwa thangeledzina u sumba
u tou vhonwa zwo vhuimo (kha, nṱha,
vhalwaho fhasi)
Ḓivhaipfi kha nyimele
• Maipfi a bvaho kha
zwibveledzwa zwo
vhaliwaho nga u tou
sielisana kana nga
mugudi e eṱhe
49
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa nḓivhadzo U vhala tshibveledzwa U ṅwala paragirafu U shuma na/nga maipfi
dzi sa konḓi tsha mafhungo tshi 2 u ya kha 3 hu tshi
• U peleṱa maipfi o
re na zwa u vhonwa, shumiswa fureme/
Tshibveledzwa tshi bvaho ḓoweleaho nga nḓila
sa mimapa/zwifanyiso/ tshivhumbeo
kha bugupfarwa kana kha yone, hu tshi shumiswa
zwinepe/khathuni
Faela ya Zwishumiswa • U shumisa ḓivhaipfi ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Tshibveledzwa tshi bvaho
zwa Mudededzi (FZM) yo ḓoweleaho hu
kha bugupfarwa kana kha U shuma na/nga
tshi katelwa na
• U haseledza nga ha Faela ya Zwishumiswa mafhungo
malungekanyi na
mihumbulo mihulwane zwa Mudededzi (FZM)
mafurase. Working with sentences
• U vhudzisa mbudziso • U rangela u vhala hu na
• U shumisa girama yo • U shumisa
• U fhindula/nyanyulea thikhedzo: u humbulela malungekanyi u
teaho, mupeleṱo na
zwavhuḓi nga nḓila yo u bva kha ṱhoho na kha sumbedza u engedzea
ndongazwiga
teaho zwifanyiso ha nyito (na) na
• U shumisa
• U fhindula na u thevhekano ya nyito
U ita nḓowenḓowe ya u ṱhalusamaipfi u
vhudzisa mbudziso dzi (zwo ralo, phanḓa ha
thetshelesa na u amba u sedza mupeleṱo na
sa konḓi izwo)
itela u engedza nḓivho ṱhalutshedzo dza maipfi
U ita nyito dza Ḓivhaipfi kha nyimele
(U nanga tshithihi tsha u U ola, u ḽebuḽa, na/
ita nḓowenḓowe ngatsho kupfesesele kha • Maipfi a bvaho kha
kana u fhedzisa
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) tshibveledzwa (oraḽa) zwibveledzwa zwo
tshibveledzwa tsha u
U vhala tshibveledzwa tou vhona sa, mimapa/ vhaliwaho nga u tou
• U shumisa raimi i sa
tsha u tou vhona sa: zwifanyiso/zwinepe/ sielisana kana nga
konḓi/pfufhi, tshirendo
phosiṱara kana nothisi/ khathuni mugudi e eṱhe
kana luimbo
nḓivhadzo kana
• U tamba mutambo wa • U dzhia mafhungo nga
phamfuḽethe
luambo u sa konḓi nḓila yo teaho
Tshibveledzwa tshi bvaho
• U ṋea na u tevhedza • U sumbedza vhuṱumani
kha bugupfarwa kana kha
ndaela na masia zwi sa vhukati ha zwipiḓa zwo
Faela ya Zwishumiswa
konḓi fhambanaho zwa zwithu
zwa Mudededzi (FZM
zwa u tou vhonala
33-34 • U toolola mafhungo a • U rangela u vhala: u ita zwavhuḓi
eṋe muṋe nyambedzano nga ha
• U ṅwala mafhungo
• U dovha u anetshela zwifanyiso
u ṱalutshedza
tshiṱori tsho pfiwaho • U ita nyambedzano nga tshibveledzwa tsha u
kana tsho vhalwaho ha zwine tshibveledzwa tou vhona
tsha amba nga hazwo
• U shumisa ḓivhaipfi yo
• U topola mafhungo o teaho
khetheaho
• U shumisa
• U ṱhaṱhuvha mafhungo ṱhalusamaipfi u
sedzesa mupeleṱo na
• U ita nyambedzano
ṱhalutshedzo ya maipfi
nga ha ndivho na
vhathetshelesi U dizaina na u bveledza
rekhodo ya maipfi na
• U ita nyambedzano
ṱhalutshedzo dzao kha
nga ha kuṅwe kwa
ṱhalusamaipfi a vhuṋe
kushumiselwe kwa
luambo • U shumisa muolo/
nyolo kana mafhungo
U vhuisa muhumbulo
kana maipfi kana
kha zwibveledzwa zwo
ṱhalutshedzo u bvisela
vhalwaho nga mugudi e
khagalaṱhalutshedzo, nz
eṱhe/vhavhilivhavhili
• U dovha u anetshela
tshiṱori kana u ṋea
mihumbulo mihulwane
nga mafhungo 2 u ya
kha 3
• U bvisela vhuḓipfi
khagala nga ha zwiṱori
zwo vhalwaho
50 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori tshi re U ṅwala tshiṱori tshine U shuma na/nga maipfi
tshipfufhi tshi re na na mufhindulano tsha vha na thikhedzo
• U shumisa
mufhindulano yo dzudzanywaho
Tshibveledzwa tshi bvaho ṱhalusamaipfi u
U nanga zwi tshi bva kha bugupfarwa kana kha U shumisa sedzulusa mupeleṱo
Faela ya Zwishumiswa muhangarambo (fureme) na u wana zwine ipfi ḽa
Tshibveledzwa tshi bvaho
zwa Mudededzi (FZM) u ḓadzisa maipfi/mafurase amba
kha bugupfarwa kana kha
Faela ya Zwishumiswa • U rangela u vhala hu na • U shumisa ḓivhaipfi U shuma na/nga
zwa Mudededzi (FZM) thikhedzo: u humbulela yo engedzedzeaho hu mafhungo
u bva kha ṱhoho na kha tshi katelwa na masala,
• U humbulela zwine zwa • U fhaṱa kha u shumisa
zwifanyiso malungekanyi na
nga itea malungekanyi
mafurase
• U ita nyambedzano
• U ita nyambedzano • U bvela phanḓa na
nga ha fhethuvhupo • U shumisa
nga ha fhethuvhupo shumisa mafhungo
na vhabvumbedzwa ṱhalusamaipfi u
na vhabvumbedzw/ maambiwathwii.
(vhaanewa) sedzesa mupeleṱo na
vhaanewaa (vhaanewa)
ṱhalutshedzo ya maipfi • U shumisa zwiḓevhe
• U ita nyambedzano nga
• U ita nyambedzano kha mafhungo a
ha zwiwo zwa tshiṱori U rekhoda maipfi na
nga ha zwiwo/zwiitei maambiwathwii
ṱhalutshedzo dzao kha
zwihulwane zwa tshiṱori • U ṋea vhuḓipfi nga ha
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe Ḓivhaipfi kha nyimele
tshiṱori
• U ṋea vhuḓipfi ha ene
• U shumisa muolo/ • Maipfi a bvaho kha
muṋe nga ha tshiṱori • U topola uri ndi tshifhio
35-36 nyolo kana mafhungo zwibveledzwa zwo
tshipiḓa tshine tsha vha
U ita nḓowenḓowe ya u kana maipfi kana vhaliwaho nga u tou
tsha mufhindulano
Thetshelesa na u Amba u ṱhalutshedzo u bvisela sielisana kana nga
itela khwaṱhisedzo • U edzisela tshiṱori kana khagala zwine ipfi ḽa mugudi e eṱhe
tshipiḓa tsha tshiṱori amba zwone, nz.
(U nanga tshithihi tsha u
ita nḓowenḓowe ngatsho U ita nḓowenḓowe ya u
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) vhala
• U shumisa raimi i sa • U vhalela nṱha
konḓi/pfufhi, tshirendo nga mubulo na
kana luimbo vhuḓinyanyuli zwo
teaho
• U tamba mutambo wa
luambo u sa konḓi U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
• U ṋea na u tevhedza
vhalwaho nga mugudi e
ndaela na masia zwi sa
eṱhe/vhavhilivhavhili
konḓi
• U vhambedza na
• U toolola mafhungo a
vhutshilo ha ene muṋe
eṋe muṋe
• U dovha u anetshela
tshiṱori tsho pfiwaho
kana tsho vhalwaho
51
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 4
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U shela mulenznhe kha U vhala tshibveledzwa U ṅwala pharagirafu hu U shuma na/nga maipfi
therisano nga ha ṱhoho tsha mafhungo nga ha tshi shumiswa fureme
• U peleṱa maipfi o
yo ḓoweleaho ṱhoho yo ḓoweleaho
Tshipitshi tsha babulu ḓoweleaho, hu tshi
(sa: Khonani dzanga) Tshibveledzwa tshi bvaho shumiswa ṱhalusamaipfi
• U shumisa magudiswa
kha bugupfarwa kana kha ya vhuṋe
Tshibveledzwa tshi bvaho o teaho
Faela ya Zwishumiswa
kha bugupfarwa kana kha • U shumisa nḓivho ya
zwa Mudededzi (FZM) • U shumisa ḓivhaipfi yo
Faela ya Zwishumiswa mutevhe wa aḽifabethe
fhambanaho hu tshi
zwa Mudededzi (FZM) • U rangela u vhala hu na na ipfi ḽa u thoma uri a
katelwa na masala
thikhedzo: u humbulela kone u wana ipfi kha
• U vhudzisa mbudziso na maṱanganyi na
u bva kha ṱhoho na kha ṱhalusamaipfi
dzo teaho na u fhindula mafurase.
zwifanyiso
mbudzisa U shuma na mafhungo
• U shumisa mupeleṱo na
• U fhindula mbudziso dzi
• U sa bva kha therisano ndongazwiga zwo teaho • U thoma u ḓivha
sa konḓi na u thoma u
mafhungo maambiwa
• U ṱhonifha mihumbulo vhudzisa mbudziso dzi • U shumisa
ya vhaṅwe konḓaho sa: Ndi ngani? ṱhalusamaipfi u • U fhaṱa nḓivho ya u
Ni zwi humbulisa hani? sedza mupeleṱo na shumisa maḓadzisi na
U ita nḓowenḓowe ya u
ṱhalutshedzo dza maipfi maṱaluli
thetshelesa na u amba u • U amba nga ha
37-38 itela u engedza nḓivho zwifanyiso zwa u tou U rekhoda maipfi na Ḓivhaipfi kha nyimele
vhonwa ṱhalutshedzo dzao kha
(U nanga tshithihi tsha u • Maipfi a bvaho kha
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
ita nḓowenḓowe ngatsho U ita nyito dza zwibveledzwa zwo
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) kupfesesele kha • U shumisa nyolo vhaliwaho nga u tou
tshibveledzwa (oraḽa) kana mafhungo hu sielisana kana nga
• U shumisa raimi i sa
tshi shumiswa maipfi mugudi e eṱhe
konḓi/pfufhi, tshirendo U vhuisa muhumbulo
kana ṱhalutshedzo u
kana luimbo kha zwibveledzwa zwo
sumbedza uri ipfi ḽi
vhalwaho nga mugudi e
• U tamba mutambo wa amba mini, nz.
eṱhe/vhavhilivhavhili
luambo u sa konḓi
• U bvisela vhuḓipfi
• U ṋea na u tevhedza
khagala nga ha tshiṱori
ndaela na masia zwi sa
tsho vhalwaho
konḓi
• U toolola mafhungo a
eṋe muṋe
• U dovha u anetshela
tshiṱori tsho pfiwaho
kana tsho vhalwaho
39-40 U LINGA HA FOMAḼA
52 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
3.4.2 GIREIDI YA 5
GIREIDI YA 5
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u
Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
zwa Luambo
(ORAḼA)
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala tshenzhemo ya U shuma na/nga maipfi
tshipfufhi tshipfufhi zwiwo zwa ene muṋe • U shumisa
(U nanga kha zwiṱori zwa Tshibveledzwa tshi • U nanga zwi tshi bva ṱhalusamaipfi u
tshifhinga tshenetsho zwi bvaho kha bugupfarwa kha tshenzhemo sedzulusa mupeleṱo na
tendiseaho zwa fikishini/ kana bugu dza u vhala • U nanga magudiswa o ṱhalutshedzo dza maipfi
zwa sialala/zwa ene u bva kha Faela ya teaho ṱhoho • U fhaṱa kha nḓivho ya
muṋe/zwa u wanulusa/ Zwishumiswa zwa ḓivhaipfi, tsumbo: u
• U sa bva kha ṱhoho
zwa u mvemvesa/zwi ṱori Mudededzi (FZM) [ndaela fhaṱa miṱa ya maipfi o
zwa vhukuma zwa zwi dzi ḓo dovhololwa nga • Vhagudi vha re na
sendekwaho kha nḓila
bvelelaho vhutshiloni /zwa murahu ha vhege mbili] vhuleme/ vho salelaho
ine ya unga ngayo kana
fikishini ya ḓivhazwakale) murahu, vha shumis a
• U rangela u vhala: u mbonalo
fureme
Tshibveledzwa tshi bvaho humbulela zwi tshi bva • U fhaṱa kha nḓivho ya
kha bugupfarwa kana kha kha ṱhoho na zwifanyiso • U shumisa girama yo
maipfi ane a vhonalesa
Faela ya Zwishumiswa teaho, mupeleṱo na
• U shumisa tshifhinga tshoṱhe
zwa Mudededzi (FZM) ndongazwiga
zwiṱirathedzhi zwa kha fhungo na ane a
[ndaela dzi ḓo dovhololwa u vhala, tsumbo: u • U shumisa ḓivhaipfi shumiswa tshifhinga
nga murahu ha vhege humbulela, u shumisa i tshimbilelanaho na tshoṱhe
mbili] mibvumo na ludungela ṱhoho
U shuma na/nga na
• U fhindula mbudziso lwa nyimele U ṅwala muhumbulo mafhungo
dza ḽitherala • U ita nyambedzano ya wawe nga ha tshiṱori
• U pfesesa nau shumisa
• U humbulela zwine zwa ḓivhaipfi ntswa i no bva • U rangela u ṅwala: u ita madzina a zwithu zwine
ḓo bvelela nga murahu kha tshibveledzwa tsho nyambedzano nga ha zwa vhalea (sa. bugu –
vhalwaho zwine a zwi funa/a sa dzibugu)
U dovha u anetshela
• U ita nyambedzano nga zwi fune
tshiṱori • U fhaṱa kha u shumisa
ha ḓivhaipfi ntswa i no • U ṅwala mafhungo madzina vhukuma,
• U toolola zwiwo nga
bva kha tshibveledzwa mavhili u bvisela Tsimu: maḽeḓere danzi
mutevhe, hu tshi
tsho vhalwaho khagala zwine a zwi
shumiswa tshifhinga • U fhaṱa kha u shumisa
• U ita nyambedzano funa/a sa zwi fune
tsho fhelaho kwa masala vhukuma
1-2 nga ha ṱhoho, puloto U sika ṱhalusamaipfi ya
• U buletshedza (sa. ṋne, iṅwi, riṋe,
na fhethu he tshiṱori vhuṋe vhone)
vhaanewa nga nḓila
tsha bvelela hone • U ḽebuḽa masiaṱari nga
yone yone • U fhaṱa kha u shumisa
(fhethuvhupo) maḽeḓere a aḽifabethe
U ita nḓowenḓowe ya u tshifhinga tsho fhelaho
• U ṱahisa muhumbulo • U dzhenisa maipfi
thetshelesa na u amba Ḓivhaipfi kha nyimele
zwawo nga ha tshiṱori maṱanu na ṱhalutshedzo
(U nanga tshithihi tsha u • Maipfi a bvaho
• U shumisa dzao (u ola/mafhungo
ita nḓowenḓowe ngatsho kha maṅwalwa a u
ṱhalusamaipfi hu tshi shumiswa ipfi/
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) ṱanganela kana a
U ita nyito dza ṱhalutshedzo ya ipfi)
• U renda tshirendo mugudi e eṱhe
kupfesesele kha kana u bvela phanḓa
tshipfufhi kana raimi na u dzhenisa maipfi
tshibveledzwa (oraḽa
• U tamba mutambo wa kana u ṅwala) kha ṱhalusamaipfi ye ya
luambo u sa konḓi vhumbiwa u bva kha
U ita nḓowenḓowe ya u
• U ṋea na u tevhedza Gireidi 4
vhala
ndaela na masia dzi sa
• U vhalela nṱha nga
konḓi
mubulo wone, nyelelo
• U toolola mafhungo a na vhuḓinyanyuli
eṋe muṋe
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U dovha u anetshela
tshiṱori kana mihumbulo
mihulwane nga
mafhungo mararu u
swika kha maṱanu
• U ṋea muhumbulo nga
ha tshiṱori
53
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u
Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
zwa Luambo
(ORAḼA)
U dzhenelela kha U vhala zwibveledzwa U ṅwala nga ha U shuma na/nga maipfi
nyambedzano dza ṱhoho zwa mafhungo zwi tshenzhemo i re na • U fhaṱa nḓivho ya foniki
dzo ḓoweleaho re zwa u tou vhona, mbuno u peleṱa maipfi tsumbo:
• U vhudzisa na u tsumbo: dzitshati/ • U nanga magudiswa o u fhaṱa miṱa ya maipfi
fhindula mbudziso dzi dzithebuḽu/dzidaigiramu/ teaho yo sendekwaho kha
sa koṋdi nga ha ṱhoho mimapa ya muhumbulo/ nḓila ine mibvumo ya
mimapa/zwifanyiso/ • U ṅwala ṱhoho
unga ngayo na mbonalo
• U pfukha u bva kha dzigirafu • U tevhekanya zwiwo
luṅwe luambo u ya kha • U peleṱa maipfi o
Tshibveledzwa tshi nga nḓila yone
luṅwe arali zwo tea ḓoweleaho hu tshi
bvaho kha bugupfarwa
• U shumisa ḓivhaipfi yo shumiswa ṱhalusamaipfi
• U ṋea vhagudi ngae kana bugu dza u vhala
teaho ya vhuṋe
tshifhinga tsha u amba u bva kha Faela ya
Zwishumiswa zwa • U shumisa girama yo U shuma na/nga
• U thetshelesa vhagudi
Mudededzi (FZM) teaho, mupeleṱo na mafhungo
ngae a vha ṱuṱuwedza
• U rangela u vhala: ndongazwiga • U fhaṱa kha u shumisa
ndingedzo dza u amba
luambo lwa u engedza u vhala na u ita • U khakhulula mupeleṱo ḽimudi ḽa gonelo,
nyambedzano nga hu tshi shumiswa tsumbo: “nga” na ḽimudi
U ṋea nganetshelo i re ha ṱhoho vha sedza ḽa thendelo, “ḽiiti ḽi
ṱhalusamaipfi vha dovha
na mbuno na zwifanyiso/ ṱhaphuwa nga -e Ndo
vha ita mvetomveto
• U toolola zwiwo zwo dzidayagiramu/mimapa mu vhudza uri a ḓe”
iteaho zwinezwino • U ola/ u ḓadzisa na u
• U shumisa ḽebuḽa zwa u tou vhona, • U shumisa maiti,
• U toolola zwiwo nga u zwiṱirathedzhi zwa tsumbo:dzitshati/ tsumbo: tshimbila
tevhekana yone u vhala, tsumbo: u dzithebulu/dzidaigiramu/ • U shumisa maḓadzisi
sikima u itela u wana mimapa ya muhumbulo/
U ita nḓowenḓowe ya u a tshifhinga (tsumbo:
muhumbulo nga u mimapa/dzipulane
thetshelesa na u amba matshelo, mulovha)
3-4 angaredza, u shumisa
(U nanga tshithihi tsha u ludungela lwa nyimele u • U nanga muhumbulo Ḓivhaipfi kha nyimele
ita nḓowenḓowe ngatsho wana ṱhalutshedzo wa ndeme
• Maipfi a bvaho
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe)
• U topola mbuno dza • U dzhenisa ḽebuḽu dzi kha maṅwalwa a u
• U renda tshirendo ndeme dzo teaho ṱanganela kana a
tshipfufhi kana raimi mugudi e eṱhe
• U fha ṱhalutshedzo U rekhoda maipfi na
• U tamba mutambo wa ya maipfi a songo ṱhalutshedzo dzao kha
luambo u sa konḓi ḓoweleaho ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U ṋea na u tevhedza • U fhindula mbudziso • U ṅwala mafhungo hu
ndaela na masia zwi sa nga ha tshibveledzwa tshi shumiswa maipfi
konḓi kana ṱhalutshedzo u
U ita nḓowenḓowe ya u sumbedza zwine ipfi ḽa
• U toolola mafhungo a vhala amba zwone, nz.
eṋe muṋe
• U vhalela nṱha nga
mubulo wone, nyelelo
na vhuḓinyanyuli
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U kovhekana
mihumbulo nga ha bugu
• U vhambedza
tshibveledzwa na
vhutshilo hawe
54 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u
Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
zwa Luambo
(ORAḼA)
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori. U ṅwala ṱhaluso ya U shuma na/nga maipfi:
(U nanga kha zwiṱori zwa Tshibveledzwa tshi vhathu i sa konḓi • U fhaṱa nḓivho ya foniki
tshifhinga tshenetsho zwi bvaho kha bugupfarwa • U ṅwala zwi si nga fhasi u peleṱa maipfi tsumbo:
tendiseaho zwa fikishini/ kana bugu dza u vhala ha pharagirafu nthihi u fhaṱa miṱa ya maipfi
zwa sialala/zwa ene u bva kha Faela ya yo sendekwaho kha
• U ṅwala hu na vhusiki
muṋe/zwa u wanulusa/ Zwishumiswa zwa nḓila ine mibvumo ya
zwa u mvemvesa/zwi ṱori Mudededzi (FZM) • U shumisa maṱaluli o unga ngayo na mbonalo
zwa vhukuma zwa zwi • U rangela u vhala: u teaho
• U peleṱa maipfi o
bvelelaho vhutshiloni humbulela zwi tshi bva • U shumisa tshifhinga ḓoweleaho hu tshi
/zwa fikishini ya kha ṱhoho na zwifanyiso tsha zwino shumiswa ṱhalusamaipfi
ḓivhazwakale) ya vhuṋe
• U shumisa U ṅwala mulaedza
Tshibveledzwa tshine zwiṱirathedzhi zwa mupfufhi U shuma na/nga
tsha bva kha bugupfarwa u vhala, tsumbo:
• U nanga magudiswa o mafhungo
kana kha Faela ya u humbulela, u
Zwishumiswa zwa teaho • U fhaṱa kha u shumisa
shumisa ludungela
Mudededzi (FZM) thangela dzina dzine
lwa mafhungo u • U dzudzanya mafhungo
dza sumbedza vhuimo
• U ṋanga kha ṱhaluso ya wana ṱhalutshedzo, u nga nḓila yone
(kha, fhasi ha, nṱha ha)
oraḽa uri a topole vhathu vhala u itela u wana
vha re kha tshiṱori zwidodombedzwa • U shumisa fomete yone,
• U shumisa
tsumbo: theshano na
malungekanyi u
• U shumisa ṱhaluso ya • U fhindula mbudziso ḓuvha, nz.
sumbedza u engedza
oraḽa u topola vhathu nga ha tshiṱori
• zwiṅwe na u u tevhekana
vha re kha tshiṱori
U vhala zwibveledzwa (zwino, phanḓa ha)
• U bvisela khagala zwa matshilisano, • U fhaṱa mafhungo
zwavhuḓi • U ṅwala maḽeḓere danzi
vhuḓipfi na mihumbulo tsumbo: thambo
mathomoni a madzina
yawe nga ha tshiṱori • U ṱalutshedza mulaedza U ṅwala pharagirafu vhukuma, thaitili, na
5-6 muhulwane
• U fhindula mbudziso • U buletshedza tshiwo thangeladzina (inishiaḽa)
dza orala nga ha tshiṱori • U topola mbonalo ya tsho dzudzanyelwaho ya madzina a vhathu
U edzisela: nzulele dzo zwibveledzwa • U dzudzanya zwiitei Ḓivhaipfi kha nyimele
ḓoweleaho • U shumisa na zwiwo nga nḓila i • Maipfi a bvaho
• U shela mulenzhe kha ṱhalusamaipfi u wana pfalaho kha maṅwalwa a u
mufhindulano zwine maipfi maswa a • U shumisa maipfi a u ṱanganela kana a
amba zwone lungekanya mugudi e eṱhe
• U angaredza mafhungo
o teaho U ita nḓowenḓowe ya u • U shumisa tshifhinga • Madzinambumbano
vhala tshi ḓaho sa.Mukovhabale
• U shumisa tshifhinga
tsho teaho • U vhalela nṱha nga • U sedzulusa mupeleṱo
mubulo wone, nyelelo na ndongazwiga
U dzhenelela kha u na vhuḓinyanyuli
thetshelesa na u amba U rekhoda maipfi na
U vhuisa muhumbulo ṱhalutshedzo dzao kha
(U nanga tshithihi tsha u
kha zwibveledzwa zwo ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
ita nḓowenḓowe ngatsho
vhalwaho nga mugudi e
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) • U ṅwala mafhungo hu
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U renda tshirendo tshi shumiswa maipfi
• U sumbedza kana ṱhalutshedzo u
tshipfufhi kana raimi
vhuḓinyanyuli u bvisela sumbedza zwine ipfi ḽa
• U tamba mutambo wa khagala vhuḓipfi nga amba zwone, nz.
luambo u sa konḓi ha tshibveledzwa tshe
a vhala
• U ṋea na u tevhedza
ndaela na masia
• U toolola mafhungo a
eṋe muṋe
55
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u
Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
zwa Luambo
(ORAḼA)
U thetshelesa na u U vhala zwibveledzwa U ṅwala ndaela U shuma na/nga maipfi
tevhedza ndaela, zwa maitela • U shumisa • U shumisa nḓivho ya
tsumbo: u ita tshiṅwe Tshibveledzwa tshi zwidodombedzwa zwo mibvumo/ foniki u peleṱa
tshithu. bvaho kha bugupfarwa khetheaho maipfi sa. u fhaṱa miṱa
Tshibveledzwa tshine kana bugu dza u vhala ya maipfi ho sedza nḓila
• U shumisa mutevhe
tsha bva kha bugupfarwa u bva kha Faela ya ine ya unga ngayo na
nga nḓila yone,
kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa mbonalo
hu tshi shumiswa
Zwishumiswa zwa Mudededzi (FZM)
malungekanyi, tsumbo: • U peleṱa maipfi o
Mudededzi (FZM) • U rangela u vhala: u tsha u thoma, tshi ḓoweleaho nga nḓila
• U tevhela ndaela nga humbulela zwi tshi bva tevhelaho, nz. yone, hu tshi shumiswa
nḓila yone kha ṱhoho na zwifanyiso ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U shumisa zwifhinga
• U tevhedza ndaela nga • U shumisa (makhathi) zwi sa konḓi U shuma na/nga
thevhekano yone zwiṱirathedzhi zwa mafhungo
u vhala, tsumbo: u • U shumisa tshivhumbeo
U ita nḓowenḓowe ya u na fometo yone yone • U pfesesa na u shumisa
humbulela/bvumba;
thetshelesa na u amba masumbavhuṋe (sa.
luvhonela lwa zwi re U ṅwala maitele a
(U nanga tshithihi tsha u Ṅwana wa khosi)
kha tshibveledzwa kutshimbidzele kwa
ita nḓowenḓowe ngatsho • U thoma u shumisa
• U ita nyambedzano nga zwithu
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) maḓadzisi a mbalo sa
ha zwidodombedzwa • U ṅwala ṱhalutshedzo
• U renda tshirendo muthihi, zwivhili, nz.
zwo khetheaho zwa ya zwine zwa tea u
tshipfufhi kana raimi Na wa u thoma, wa
tshibveledzwa itwa kana u ṱalutshedza
vhuvhili, wa mafhedzo
• U toolola mafhungo a mbuno, tsumbo: maitele
• U ita nyambedzano ya
eṋe muṋe a kutshimbidzele o • U thoma u shumisa
thevhekano dza ndaela
tevhelwaho masala masumbavhuṋe
7-8 • U ṱalutshedza zwine (sa. tshanga, tshaṋu,
U rekhoda maipfi na
zwa tea u itwa tshawe)
ṱhalutshedzo dzao kha
• U tevhedza ndaela ṱhalusamaipfi ya vhuṋe • U shumisa tshivhumbeo
(hune zwa konadzea) • U ṅwala mafhungo hu tsha ḽiiti
U ita nyito dza tshi shumiswa maipfi • U fhaṱa kha nḓivho na
kupfesesele kha kana ṱhalutshedzo u u shumisa tshifhinga
tshibveledzwa (oraḽa sumbedza zwine ipfi ḽa tshi ḓaho tshi tshi khou
kana u ṅwala) amba zwone, nz. bvela phanḓa
U ita nḓowenḓowe ya u Ḓivhaipfi kha nyimele
vhala
Maipfi a bvaho kha
• U vhalela nṱha nga maṅwalwa a u ṱanganela
mubulo wone, nyelelo kana a mugudi e eṱhe
na vhuḓinyanyuli
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili
• U ṋea tsenguluso pfufhi
ya orala
• U katela mbuno dza
ndeme, tsumbo: ṱhoho
• U ṋea kuvhonele
kwawe nga ha
tshibveledzwa
56 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u
Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
zwa Luambo
(ORAḼA)
U thetshelesa tshirendo/ U vhala tshirendo/ U ṅwala pharagirafu nga U shuma na/nga maipfi
luimbo zwirendo ha tshirendo/zwirendo/ • U shumisa nḓivho ya
Tshibveledzwa tshine Tshibveledzwa tshi hu na fureme kana mibvumo/ foniki u peleṱa
tsha bva kha bugupfarwa bvaho kha bugupfarwa mafhungo a raimi maipfi sa. u fhaṱa miṱa
kana kha Faela ya kana bugu dza u vhala • U dovholola ya maipfi ho sedzwa
Zwishumiswa zwa u bva kha Faela ya tshivhumbeo tshithihi u kha nḓila ine a unga
Mudededzi (FZM) Zwishumiswa zwa vhumba/sika raimi kha ngayo na mbonalo
• U amba nga ha Mudededzi (FZM) tshirendo
• U peleṱa maipfi o
tshirendo (zwine • U ita nyambedzano nga • U shumisa maipfi ane a ḓoweleaho nga nḓila
tshirendo tsha amba ha ṱhoho na mihumbulo edzisela muungo wao yone, hu tshi shumiswa
nga hazwo) mihulwane wa tshirendo ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U shumisa maipfi ane a
• U vhambedza na • U ita nyambedzano ya thoma nga mibvumo ine U shuma na/nga
tshenzhemo ya ene raimi ya fana mafhungo
muṋe
• U ita nyambedzano ya U ṅwala nga ha • U shumisa mbeu ya
• U topola raimi na maipfi a thomaho nga tshirendo/zwirendo madzina (tsumbo:
mutevhetsindo mubvumo u fanaho mboho/phulu)
• U ṱalutshedza zwine
• U ṋea vhuḓipfi (u funa/u • U ita nyambedzano tshirendo tsha amba • U shumisa tshakha
sa funa tshirendo) nga ha maipfi edzisela nga hazwo dzo fhambanaho dza
mibvumo yao maṱaluli
U renda tshirendo • U bvisela khagala
• U bula/peleṱa maipfi nga • U ita nyambedzano ya vhuḓipfi nga ha Ḓivhaipfi kha nyimele
nḓila yone u mbambedzo, tsumbo: tshirendo • Maipfi a bvaho
“U imba sa tshinoni”, kha maṅwalwa a u
9-10 • U sumbedza u pfesesa U rekhoda maipfi na
“Ndi ṋaledzi” ṱanganela kana a
ṱhalutshedzo dzao kha
• U bvisela khagala • U fhindula mbudziso ṱhalusamaipfi ya vhuṋe mugudi e eṱhe
mutevhetsindo nga ha tshirendo/ • U ṅwala mafhungo hu
U ita nḓowenḓowe ya u zwirendo (oraḽa kana tshi shumiswa maipfi
thetshelesa na u amba maṅwalwa) kana ṱhalutshedzo u
(U nanga tshithihi tsha u U ita nḓowenḓowe ya u sumbedza zwine ipfi ḽa
ita nḓowenḓowe ngatsho vhala amba zwone, nz.
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) • U vhalela nṱha hune ha
• U tamba mutambo wa vha na kubulele kwone,
luambo u sa konḓi a tshi sumbedza u
pfesesa
• U ṋea na u tevhedza
ndaela na masia zwi sa • U shumisa mubulo
konḓi wa maipfi, u vhala
mafurase na thempho
• U toolola mafhungo a
zwi re zwone
eṋe muṋe
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili
• U vhambedza dzibugu/
zwiṱori/zwibveledzwa
zwo vhalwaho
57
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Talela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala pharagirafu U shuma na/nga maipfi
i sa konḓi hu na
(U nanga zwi tshi bva Tshibveledzwa tshi • U shumisa
tshivhumbeo/fureme
kha tshiṱori tsha fikishini bvaho kha bugupfarwa ṱhalusamaipfi u
ya vhukuma/zwiṱori zwa kana bugu dza u vhala • U ṅwala mafhungo a sedzulusa mupeleṱo
sialala/zwa eṋe muṋe) u bva kha Faela ya u thoma pharagirafu o na zwine ipfi ḽa amba
Zwishumiswa zwa teaho zwone
Tshibveledzwa tshine
Mudededzi (FZM)
tsha bva kha bugupfarwa • U ṅwala zwiwo nga • U shumisa nḓivho ya
kana kha Faela ya • U rangela u vhala: u nḓila i pfalaho mutevhe wa aḽifabethe
Zwishumiswa zwa vhala hu na thikhedzo na u shumisa ḽeḓere ḽa
• U shumisa
Mudededzi (FZM) na nyambedzano nga u thoma u wana maipfi
maṱanganyi(na, fhedzi)
ha ṱhoho na u sedza kha ṱhalusamaipfi
• U fhindula mbudziso dzi
zwifanyiso • U shumisa maṱaluli
sa konḓi U shuma na/nga
• U shumisa • U ṅwala magumo o mafhungo
• U vhudzisa na u
zwiṱirathedzhi zwa teaho
fhindula mbudziso dzi • U shumisa madzina
u vhala tsumbo: u
sa konḓi U rekhoda maipfi na na vhunzhi, tsumbo:
humbulela vha tshi
ṱhalutshedzo dzao kha zwigero na marukhu
U dzhenelela kha shumisa ludungela lwa
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
nyambedzano nga ha mafhungo • U fhaṱa kha u shumisa
ṱhoho dzo ḓoweleaho, U • U ṅwala mafhungo hu maṱaluli phanḓa ha
• U ita nyambedzano nga
pfukha u bva kha luṅwe tshi shumiswa maipfi dzina, tsumbo: Mmbwa
ha ḓivhaipfi ntswa
luambo u ya kha luṅwe kana ṱhalutshedzo u ṱhukhu
11-12 arali zwo tea • U ḓivha/topola u sumbedza u pfesesa
Ḓivhaipfi kha nyimele
tevhelelana ha zwiwo, zwine ipfi ḽa amba
• U vhudzisa na u
fhethuvhupo na zwone, nz. • Maipfi a bvaho
fhindula mbudziso
vhaanewa kha maṅwalwa a u
• U ṱhonifha vhaṅwe ṱanganela kana a
• U shumisa
vhagudi nga u vha mugudi e eṱhe
ṱhalusamaipfi
thetshelesa
U ita nyito dza
kupfesesele kha
tshibveledzwa (oraḽa
kana u ṅwala)
U ita nḓowenḓowe ya u
vhala
• U vhalela nṱha nga
mubulo wone, nyelelo
na vhuḓinyanyuli
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U ita nyambedzano nga
ha tshiṱori tshipfufhi
58 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Talela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa U vhala zwibveledzwa U ṅwala ṱhaluso pfufhi U shuma na/nga maipfi
tshibveledzwa tsha zwa mafhungo zwi re ya zwishumiswa/
• U shumisa
mafhungo, tsumbo: na zwa u tou vhona zwimela/zwifuwo/
ṱhalusamaipfi u
ṱhaluso ya orala/ sa: tshati/ Thebuḽu/ fhethuvhupo hu tshi
sedzulusa mupeleṱo
zwishumiswa/ zwimela/ daigiramu/ mimapa/ shumiswa fureme
na zwine ipfi ḽa amba
zwifuwo/ fhethuvhupo zwifanyiso/ girafu/
(mafhungo a 3-4) zwone
zwinepe/ muolo/
Tshibveledzwa tshine
khathuni • U shumisa fureme nga • U shumisa nḓivho ya
tsha bva kha bugupfarwa
nḓila yo teaho mutevhe wa aḽifabethe
kana kha Faela ya Tshibveledzwa tshi
na u shumisa ḽeḓere ḽa
Zwishumiswa zwa bvaho kha bugupfarwa • U topola
u thoma u wana maipfi
Mudededzi (FZM) kana bugu dza u vhala zwidodombedzwa zwo
kha ṱhalusamaipfi
u bva kha Faela ya khetheaho
• U topola zwishumiswa/
Zwishumiswa zwa U shuma na/nga
zwithu • U shumisa zwiṱalusi
Mudededzi (FZM) mafhungo
zwone
• U ṱalusa zwine/tshine
• U rangela u vhala: u • U fhaṱa kha u pfesesa
zwa shumiselwa zwone • U shumisa ḓivhaipfi yo
humbulela zwi tshi na u shumisa tshifhinga
teaho
• U zwi ola na u zwi bva kha ṱhoho na tshi ḓaho
ḽebuḽa zwifanyiso/zwa u tou • Ndongazwiga ndi yone
• Tshifhinga tsha zwino
vhona yone
U ita nḓowenḓowe ya u u ṱalusa mushumo i no
thetshelesa na u amba • U shumisa U rekhoda maipfi na itwa tshifhinga tshoṱhe
zwiṱirathedzhi zwa u ṱhalutshedzo dzao kha tsumbo. “Ndi ṱamba
(U nanga tshithihi tsha u
vhala ṱhalusamaipfi ya vhuṋe maṋo ḓuvha ḽiṅwe na
ita nḓowenḓowe ngatsho
ḽiṅwe”
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) • U vhala u itela u wana • U ṅwala mafhungo hu
13-14 zwidodombedzwa zwo tshi shumiswa maipfi • U shumisa maambele
• U shumisa tshirendo
khetheaho tsumbo: kana ṱhalutshedzo u na mirero
kana raimi
mbekanyamushumo sumbedza zwine ipfi ḽa
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U tamba mutambo wa kana shedulu amba, nz.
luambo u sa konḓi • Maipfi a bvaho
• U fhindula mbudziso
kha maṅwalwa a u
• U ṋea na u tevhedza dza tshibveledzwa na
ṱanganela kana a
ndaela na masia a sa zwifanyiso
mugudi e eṱhe
konḓi
U ita nyito dza
• U toolola mafhungo a kupfesesele kha
eṋe muṋe tshibveledzwa (oraḽa
kana u ṅwala)
• U amba nga ha
tshenzhemo ya eṋe U ita nḓowenḓowe ya u
muṋe vhala
• U vhalela nṱha nga
mubulo wone, nyelelo
na vhuḓinyanyuli
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U dovha u anetshela
tshibveledzwa tsho
vhalwaho
59
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Talela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U dzhenelela kha U vhala zwiṱori U ṅwala pharagirafu hu U shuma na/nga maipfi
nyambedzano dza ṱhoho tshi shumiswa fureme
Tshibveledzwa tshi • U shumisa
dzo ḓoweleaho nga ha
bvaho kha bugupfarwa • U ṅwala pharagirafu ṱhalusamaipfi u
ṱhoho dza mafhungo
kana bugu dza u vhala dzi si fhasi ha mbili kha sedzulusa mupeleṱo
dzo ḓoweleaho (tsumbo:
u bva kha Faela ya fureme na u wana zwine ipfi ḽa
Muthu a re tsumbo
Zwishumiswa zwa amba
vhutshiloni hawe/ • U ṱumanya pharagirafu
Mudededzi (FZM)
rouḽumodele hu tshi shumiswa • U ṱhukukanya maipfi
• U rangela u vhala: u malungekanyi malapfu a vha maṱuku,
• U vhudzisa na u
humbulela zwi tshi bva tsumbo: mu-li-ndi
fhindula mbudziso dzi • U shumisa ḓivhaipfi
kha ṱhoho na zwifanyiso
sa koṋdi nga ha ṱhoho ntswa na ndongazwiga U shuma na/nga
• U vhala u itela u wana dze dza gudwa/funzwa mafhungo
• U pfukha u bva kha
zwidodombedzwa na u
luṅwe luambo u ya • U shumisa girama • U shumisa tshakha
shumisa ludungela lwa
kha luṅwe arali zwi tshi yo teaho, mupeleṱo, dzo fhambanaho dza
mafhungoni u itela u
ṱoḓea ndongazwiga na maṱaluli
wana mafhungo
zwikhala zwi re vhukati
• U ṋea vhagudi ngae • U pfesesa na u shumisa
• U topola na u ṋea ha pharagirafu
tshifhinga tsha u amba maiti u ṱalusa nyito
muhumbulo wawe kha
• U shumisa
• U thetshelesa vhagudi mulaedza Ḓivhaipfi kha nyimele
ṱhalusamaipfi u
ngae
• U pfesesa ḓivhaipfi sedzulusa mupeleṱo • Maipfi a bvaho
U ṋea nganetshelo ya na zwine ipfi ḽa amba kha maṅwalwa a u
• U fhindula mbudziso
mbuno/ mbuletshedzo zwone ṱanganela kana a
nga ha tshiṱori
mugudi e eṱhe
15-16 • U anetshela tshiwo U rekhoda maipfi na
• U dovha u anetshela
tshiswa tshiswa ṱhalutshedzo dzao kha
tshiṱori nga maipfi
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U amba zwiwo nga u awe (lwa oraḽa kana u
tevhekana ṅwala) • U ṅwala mafhungo hu
tshi shumiswa maipfi
U ita nḓowenḓowe ya u U ita nyito dza
kana ṱhalutshedzo u
thetshelesa na u amba u kupfesesele kha
sumbedza zwine ipfi ḽa
engedza nḓivho tshibveledzwa (oraḽa
amba, nz.
kana u ṅwala)
(U nanga tshithihi tsha u
ita nḓowenḓowe ngatsho U ita nḓowenḓowe ya u
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) vhala
• U renda tshirendo kana • U vhalela nṱha nga
raimi/kana tshipiḓa tsha mubulo wone, nyelelo
tshiṱori tshipfufhi na vhuḓinyanyuli
• U tamba mutambo wa
luambo u sa konḓi
• U ṋea na u tevhedza
ndaela/ masia zwi sa
konḓi
• U amba mafhungo a
eṋe muṋe/daigiramu
kana thebulu nga ha
tshiṱori
60 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Talela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa na u U vhala tshibveledzwa U ṅwala risipi kana U shuma na/nga maipfi
fhindula ndaela dza tsha maitele (ndaela) ndaela dza u ita zwithu
• U peleṱa maipfi o
orala tsumbo: a risipi kana hu tshi shumiswa
ḓoweleaho zwavhuḓi,
ndaeala dza u ita tshithu fureme
• Tshibveledzwa tshi hu tshi shumiswa
bvaho kha bugupfarwa Tshibveledzwa tshi Tshibveledzwa tshine ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
kana bugu dza u vhala bvaho kha bugupfarwa tsha bva kha bugupfarwa
• Maipfi a no ṱhoma nga
u bva kha Faela ya kana bugu dza u vhala kana kha Faela ya
maḽeḓere o nangwaho
Zwishumiswa zwa u bva kha Faela ya Zwishumiswa zwa
Mudededzi (FZM) Zwishumiswa zwa Mudededzi (FZM) U shuma na/nga
Mudededzi (FZM) mafhungo
• U sumbedza u pfesesa • U shumisa fureme yone
maipfi a ndaela • U rangela u vhala: u yone • U shumisa maḓadzisi a
humbulela zwi tshi bva fhethu (afha, fhaḽa)
U edzisela nzulele yo • U katela mutevhe wa
kha ṱhoho na zwifanyiso
ḓoweleaho sa: u ṋea thimbanywa • U thoma u shumisa
ndaela • U shumisa maḓadzisi a digirii
• U katela ngona kha
zwiṱirathedzhi zwa u
• U ṋea masia /ndaela u thevhekano yone • “nga maanḓa”
vhala
bva kha 2 u ya kha 4
• U shumisa ḓivhaipfi yo • U shumisa tshifhinga
nga thevhekano yone • U fhindula mbudziso
teaho tshi ḓaho (sa. ‘Ndi ḓo
nga ha tshibveledzwa
• U shumisa luambo ni vhona maṱshelo.’
U rekhoda maipfi na
17-18 lwone/ḓivhaipfi na • U tevhela ndaela nga ‘Ndi ḓo mu vhona
ṱhalutshedzo dzao kha
luambo lwa muvhili nḓila yone matshelo.’)
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
tsumbo: maipfi a no
U ita nyito dza • U thoma u shumisa
bula masia, ḽiiti ḽa • U ṅwala mafhungo hu
kupfesesele kha zwiṱanganyi u
ndaela tshi shumiswa maipfi
tshibveledzwa (oraḽa sumbedza phambano
kana ṱhalutshedzo u
U ita nḓowenḓowe ya u kana u ṅwala) (fhedzi), tshiitisi (ngauri)
sumbedza zwine ipfi ḽa
thetshelesa na u amba u na nḓivho (uri)
U ita nḓowenḓowe ya u amba zwone, nz.
engedza nḓivho
vhala • U shumisa tshiga
(U nanga tshithihi tsha u tshivhudzisi
• U vhalela nṱha nga
ita nḓowenḓowe ngatsho
mubulo wone, nyelelo • U shumisa tshigarukela
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe)
na vhuḓinyanyuli
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U renda tshirendo kana
U vhuisa muhumbulo
raimi/kana tshipiḓa tsha • Maipfi a bvaho
kha zwibveledzwa zwo
tshiṱori kha maṅwalwa a u
vhalwaho nga mugudi e
ṱanganela kana a
• U tamba mutambo wa eṱhe/vhavhili-vhavhili
mugudi e eṱhe
luambo u sa konḓi
• U vhambedza
• U ṋea na u tevhedza zwibveledzwa zwo
ndaela/ masia zwi sa vhalwaho
konḓi
19-20 LINGA HA FOMAḼA
61
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 3
U thetshelesa na u Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
(ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa ṱhaluso U vhala tshiṱori U ṅwala pharagirafu/ U shuma na/nga maipfi
dza oraḽa dza fhethu/ nga maipfi awe,
(U nanga u bva kha zwi si • U peleṱa maipfi o
vhathu hu tshi shumiswa
zwa vhukuma musalauno/ ḓoweleaho zwavhuḓi,
tshivhumbeo/fureme
• Tshibveledzwa tshi zwiṱori zwa sialala/ hu tshi shumiswa
bvaho kha bugupfarwa mvelelo/ zwa u seisa/ • U shumisa tshifhinga ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
kana bugu dza u vhala zwiṱori zwa vhukuma/ zwa tshi sa konḓi
• Maipfi a no ṱhoma nga
u bva kha Faela ya ḓivhazwakale).
• U topola zwiwo maḽeḓere o nangwaho
Zwishumiswa zwa
Tshibveledzwa tshi zwihulwane
Mudededzi (FZM) U shuma na/nga
bvaho kha bugupfarwa
• U amba nga ha zwiwo mafhungo
• U topola fhethuvhupo/ kana bugu dza u vhala
nga U tevhekana nga
vhathu u bva kha Faela ya • U pfesesa na u shumisa
nḓila yone
Zwishumiswa zwa masala vhukuma (Nṋe,
• U topola fhungo ḽa
Mudededzi (FZM) • U shumisa girama rine, iṅwi, vhone)
ndeme u bva kha
yo teaho, mupeleṱo,
tshiṱori tsumbo: kha • U rangela u vhala: u • U fhaṱa kha u pfesesa
ndongazwiga na
tshati, thebulu humbulela zwi tshi bva na u shumisa maṱaluli
zwikhala zwo teaho
kha ṱhoho na zwifanyiso
U thetshelesa na u vhukati ha pharagirafu • U fhaṱa kha u shumisa
toolola tshenzhemo ya • U pfesesa mbonalo ya pfano ya ṋefhungo na
U rekhoda maipfi na
eṋe muṋe tshibveledzwa tshiitwa
ṱhalutshedzo dzao kha
• U humbula tshenzhemo • U shumisa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe • U shumisa tshivhumbeo
ya ene mune zwiṱirathedzhi tsha maiti
• U ṅwala mafhungo hu
zwa u vhala sa u
• U fhindula mbudziso tshi shumiswa maipfi • U fhaṱa kha u shumisa
shumisa ludungela
nga ha zwo iteaho u kana ṱhalutshedzo u tshivhudzisi
lwa mafhungoni u
thoma, lwa vhuvhili, nz. sumbedza zwine ipfi ḽa
wana ṱhalutshedzo • U fhaṱa kha u shumisa
amba zwone, nz.
U ita nḓowenḓowe ya u na u swikelela kha tshigarukela
thetshelesa na u amba ṱhalutshedzo
Ḓivhaipfi kha nyimele
(U nanga tshithihi tsha u • U fhindula mbudziso
21-22 • Maipfi a bvaho
ita nḓowenḓowe ngatsho nga ha tshiṱori
kha maṅwalwa a u
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe)
• U topola vhaanewa ṱanganela kana a
• U renda tshirendo kana mugudi e eṱhe
U ita nyito dza
u ita raimi kana tshipiḓa
kupfesesele kha
tsha tshiṱori
tshibveledzwa (oraḽa
• U tamba mutambo wa kana u ṅwala)
luambo u sa konḓi
U ita nḓowenḓowe ya u
• U ṋea na u tevhedza vhala
ndaela/ masia zwi sa
• U vhalela nṱha hu na
konḓi
mubulo wone, nyelelo
• U amba mafhungo a na vhuḓinyanyuli
eṋe muṋe
U vhala pharagirafu
pfufhi
• U ita nyambedzano
nga ha muhumbulo
muhulwane na
zwidodombedza zwo
khetheaho
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi
e eṱhe/vhavhili-vhavhili-
vhavhili
• U ita nyambedzano nga
ha tshibveledzwa tsho
vhalwaho
62 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 3
U thetshelesa na u Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
(ORAḼA) zwa Luambo
U amba nga ha ṱhoho U vhala zwibveledzwa U ola /fhedzisa na u U shuma na/nga maipfi
dzo ḓoweleaho vho zwa mafhungo zwi re ḽebuḽa zwibveledzwa
• U peleṱa maipfi o
thoma vha ḓilugisela na zwa u tou vhona: zwa zwa u tou vhona
ḓoweleaho zwavhuḓi,
dzitshati/dzithebuḽu/ zwi sa konḓi sa.
• U pulana na u lugisela hu tshi shumiswa
dzidaigiramu/mimapa dzitshati/dzithebuḽu/
mbuno dza ndeme ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
ya muhumbulo/mimapa/ dzidayagiramu/mimapa
• U amba mafhungo a si zwifanyiso/girafu/zwinepe/ ya muhumbulo/ mimapa/ • Maipfi a no ṱhoma nga
fhasi ha mararu nga ha muolo/dzikhathuni zwifanyiso/dzigirafu/ maḽeḓere o nangwaho
ṱhoho zwinepe/miolo/dzikhathuni
Tshibveledzwa tshi U shuma na/nga
• U fhindula dzimbudziso bvaho kha bugupfarwa Tshibveledzwa tshi mafhungo
kana bugu dza u vhala bvaho kha bugupfarwa
U ita nḓowenḓowe ya u • U pfesesa na u shumisa
u bva kha Faela ya kana bugu dza u vhala
thetshelesa na u amba madzina
Zwishumiswa zwa u bva kha Faela ya
(U nanga tshithihi tsha u Mudededzi (FZM) Zwishumiswa zwa • U thoma u shumisa
ita nḓowenḓowe ngatsho Mudededzi (FZM) zwiṱalusi (maḓadzisi
• U rangela u vhala:
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) a mbalo)a ngaho sa
u livhanya na • U shumisa mafhungo
nthihi, mbili na zwiṅwe
• U renda tshirendo kana zwidodombedzwa zwa a bvaho kha
na tsha u thoma, tsha
ita raimi kana tshipiḓa ndeme zwibveledzwa zwa u tou
vhuvhili tsha magumo.
tsha tshiṱori vhona kana zwa u tou
• U ita nyambedzano
ṅwala • U thoma u shumisa
• U tamba mutambo wa nga ha muhumbulo
masala
luambo u sa konḓi muhulwane wo ṋewaho • U dzudzanya mafhungo
23-24 • U thoma u shumisa
• U ṋea na u tevhedza • U ṋanga • U ṋekedza mafhungo
maṱaluli
ndaela/ masia zwi sa zwidodombedzwa zwo
U ita mapa wa mu
konḓi teaho u itela u fhindula Ḓivhaipfi kha nyimele
humbulo manweledzo a
mbudziso
• U amba mafhungo a zwibveledzwa zwipfufhi • Maipfi a bvaho
eṋe muṋe U ita nyito dza kha maṅwalwa a u
• U topola mihumbulo
kupfesesele kha ṱanganela kana a
mihulwane i si fhasi ha
tshibveledzwa (oraḽa mugudi e eṱhe
zwiga zwiraru
kana u ṅwala)
U rekhoda maipfi na
U ita nḓowenḓowe ya u
ṱhalutshedzo dzao kha
vhala
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U vhalela nṱha hu na
• U ṅwala mafhungo hu
mubulo wone, nyelelo
tshi shumiswa maipfi
na vhuḓinyanyuli
kana ṱhalutshedzo u
U vhuisa muhumbulo sumbedza zwine ipfi ḽa
kha zwibveledzwa zwo amba zwone, nz.
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U dovha a toolola
tshibveledzwa nga
mafhungo a si fhasi ha
maṱanu
63
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 3
U thetshelesa na u Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
(ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa zwiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala tshiṱori tshi sa U shuma na/nga maipfi
konḓi kha fureme
(U nanga zwi tshi bva Tshibveledzwa tshi • U peleṱa maipfi o
kha tshiṱori tsha fikishini bvaho kha bugupfarwa U ṅwala tshiṱori ḓoweleaho zwavhuḓi,
ya vhukuma/zwiṱori zwa kana bugu dza u vhala hu tshi shumiswa
• Tshiṱori tshi na
sialala/zwa eṋe muṋe/ u bva kha Faela ya ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
mathomoni, vhukati na
nyendo dza u ṱoḓisisa/ Zwishumiswa zwa
magumo • Maipfi a no ṱhoma nga
zwiseisi/u humbulela/ Mudededzi (FZM)
maḽeḓere o nangwaho
zwiṱori zwa vhukuma U rekhoda maipfi na
• U ita nyambedzano nga
vhutshiloni/zwa fikishini ya zwine a amba zwone, U shuma na/nga
ha vhaanewa
ḓivhazwakale) e kha ṱhalusamaipfi mafhungo
• U fhindula mbudziso ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Tshibveledzwa tshi • U saukanya fhungo
nga ha tshiṱori
bvaho kha bugupfarwa • U ṅwala mafhungo hu tswitititi u ya kha
kana bugu dza u vhala • U topola pfunzo/ tshi shumiswa maipfi ṋefhungo, nyito, tshiitwa
u bva kha Faela ya mulaedza muhulwane kana ṱhalutshedzo u
• U thoma u shumisa
Zwishumiswa zwa wa tshiṱori sumbedza zwine ipfi ḽa
malungekanyi (arali,
Mudededzi (FZM) amba, nz.
U ita nyito dza nga murahu)
• U pfesesa zwiṱori, u kupfesesele kha
• U fhaṱa u shumisa
fhindula mbudziso tshibveledzwa (oraḽa
maambiwa
kana u ṅwala)
25-26 • U bvisela khagala
• U thoma u ḓivha na u
kuvhonele kwawe U vhala tshirendo/
shumisa maambelwa
nyimno
U dovha u amba tshiṱori
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U ita nyambedzano nga
• U vhambedza
ha ṱhoho na muhumbulo • Maipfi a bvaho
vhaanewa/
muhulwane kha maṅwalwa a u
vhabvumbedzwa
ṱanganela kana a
vhahulwane U ita nḓowenḓowe ya u
mugudi e eṱhe
vhala
• U dovha u amba tshiṱori
nga maipfi awe • U vhalela nṱha hu na
mubulo wone, nyelelo
• U shumisa makhathi o
na vhuḓinyanyuli
shumiswaho/gudwaho
kha gireidi dzo fhiraho U sedzulusa zwo
vhalwaho kha
tshibveledzwa musi
mugudi e eṱhe/ kana vhe
vhavhili
• U vhambedza
tshibveledzwa na
vhutshilo hawe
64 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 3
U thetshelesa na u Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
(ORAḼA) zwa Luambo
U dzhenelela kha U vhala zwibveledzwa U ṅwala kha U shuma na/nga maipfi
nyambedzano dza ṱhoho zwa maitele tsumbo: zwibveledzwa zwa
• U peleṱa maipfi o
dzo ḓoweleaho ndaela mafhungo zwo no
ḓoweleaho zwavhuḓi,
shumiswaho
(tsumbo: mutsho) Tshibveledzwa tshi hu tshi shumiswa
bvaho kha bugupfarwa • U ṅwala pharagirafu ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U vhudzisa na u
kana bugu dza u vhala nthihii u ya kha mbili
fhindula mbudziso • Maipfi a no ṱhoma nga
u bva kha Faela ya
• U dzudzanya mafhungo maḽeḓere o nangwaho
• U ṱhonifha vhagudi Zwishumiswa zwa
nga nḓila i pfalaho
ngae nga u vha Mudededzi (FZM) U shuma na/nga
thetshelesa • U shumisa mafhungo
• U wana
ṱhalusamaipfi u
• U pfukha u bva kha zwidodombedzwa zwo • U fhaṱa u pfesesa na u
sedzulusa mupeleṱo
luṅwe luambo u ya khetheaho shumisa maṱanganyi
na zwine ipfi ḽa amba
kha luṅwe arali zwi tshi
• U ṱalutshedza zwa u tou zwone • U pfesesa na u shumisa
ṱoḓea
vhona/zwifanyiso maambelwa
• U shumisa maitele a u
U ita nḓowenḓowe ya u
27-28 • U ita nyambedzano nga ṅwala hu na thikhedzo • U pfesesa na u shumisa
thetshelesa na u amba
ha thevhekano zwivhumbeo zwa
• U shumisa maitele a u
(U nanga tshithihi tsha u khanedza
U ita nyito dza ṅwalahu na thikhedzo
ita nḓowenḓowe ngatsho
kupfesesele kha Ḓivhaipfi kha nyimele
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) U rekhoda maipfi na
tshibveledzwa (oraḽa
ṱhalutshedzo dzao • Maipfi a bvaho
• U renda tshirendo kana kana u ṅwala)
kha ṱhalusamaipfi ya kha maṅwalwa a u
u ita raimi kana tshipiḓa
vhuṋeṱhalusamaipfi ṱanganela kana a
tsha tshiṱori
mugudi e eṱhe
• U ṅwala mafhungo hu
• U tamba mutambo wa
tshi shumiswa maipfi
luambo u sa konḓi
kana ṱhalutshedzo u
• U ṋea na u tevhedza wana zwine ipfi ḽa amba
ndaela/ masia zwi sa zwone, nz.
konḓi
• U amba mafhungo a
eṋe muṋe
65
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 3
U thetshelesa na u Amba Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
(ORAḼA) zwa Luambo
U dzhenelela kha U vhala tshibveledzwa U ṅwala mufhindulano U shuma na/nga maipfi
nyambedzano ya ṱhoho mupfufhi/ hu tshi
Tshibveledzwa tshi • U shumisa
yo ḓoweleaho shumiswa fureme
bvaho kha bugupfarwa ṱhalusamaipfi u
• U vhudzisa na u kana bugu dza u vhala • U nanga vhaanewa vho sedzulusa mupeleṱo
fhindula mbudziso u bva kha Faela ya teaho na zwine ipfi ḽa amba
Zwishumiswa zwa zwone
• U ṱhonifha vhagudi • U dzudzanya
Mudededzi (FZM)
ngae nga u vha mufhindulano nga nḓila • U engedza nḓivho
thetshelesa • U rangela u vhala: U i pfalaho ya tshivhumbeo tsha
bvumba zwi tshi kha vhunzhi
• U pfukha u bva kha • U shumisa maambiwa
ṱhoho
luṅwe luambo u ya U shuma na/nga
• U shumisa tshitaela
kha luṅwe arali zwi tshi • U shumisa mafhungo
tsha u ṅwala tshi si tsha
ṱoḓea zwiṱirathedzhi zwa u
fomaḽa • U shumisa zwiduna na
vhala hu na thikhedzo
• U vhudzisa na u zwisadzi (tsadzi/phulu)
• U shumisa
fhindula mbudziso dzi • U topola muṱoḓo wa
ndongazwiga yo teaho • U shumisa thai na
konḓaho, tsumbo: No tshiṱori
sa kholoni, tshigarukela luambo lwa musanda
vha ni tshi nga itani …?)
• U ita nyambedzano na tshivhudzisi
• U shumisa maiti
U tamba ḽitambwa ḽi sa nga ha vhaanewa na
• U shumisa maitele a u tsumbo: Tshimbila
konḓi fhethuvhupo
ṅwala
• U fhaṱa kha nḓivho ya
Tshibveledzwa tshi U ita nyito dza
U rekhoda maipfi na zwifhinga
bvaho kha bugupfarwa kupfesesele kha
ṱhalutshedzo dzao
kana bugu dza u vhala tshibveledzwa (oraḽa • U ita ndovhololo
kha ṱhalusamaipfi ya
u bva kha Faela ya kana u ṅwala) ya malungekanyi u
vhuṋeṱhalusamaipfi
Zwishumiswa zwa sumbedza u ṋanga/
29-30 U ita nḓowenḓowe ya u
Mudededzi (FZM) • U ṅwala mafhungo hu khetha (tsumbo: …
vhala
tshi shumiswa maipfi kana…)
• U bveledza muṱoḓo wa
• U vhalela nṱha hu na kana ṱhalutshedzo u
tshiṱori Ḓivhaipfi kha nyimele
vhuḓinyanyuli, vha tshi wana zwine ipfi ḽa amba
• U bula maipfi zwi tshi sumbedza u pfesesa zwone • Maipfi a bvaho kha u
pfala nga nḓila yone tshibveledzwa vhala ha u ṱanganelana
yone kana ha mugudi e eṱhe
• U vhalela nṱha vha
U ita nḓowenḓowe ya u tshi shumisa mubulo
thetshelesa na u amba u wa maipfi, luvhilo na
engedza nḓivho volomu yone yo teaho
(U nanga tshithihi tsha u U sedza kha
ita nḓowenḓowe ngatsho tshibveledzwa tsho
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) vhalwaho e eṱhe
• U renda tshirendo kana • U vhambedza
u ita raimi kana tshipiḓa zwibveledzwa zwo
tsha tshiṱori vhalwaho
• U tamba mutambo wa
luambo u sa konḓi
• U ṋea na u tevhedza
ndaela/ masia zwi sa
konḓi
• U amba mafhungo a
eṋe muṋe
66 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori kana U ṅwala tshenzhemo U shuma na/nga maipfi
tshirendo yawe ya zwiwo
(U nanga zwi tshi bva • U shumisa
kha tshiṱori tsha fikishini Tshibveledzwa tshi U anetshela zwiwo ṱhalusamaipfi u
ya vhukuma/zwiṱori zwa bvaho kha bugupfarwa sedzulusa mupeleṱo
U ṅwala tshiṱori tshi sa
sialala/zwa eṋe muṋe/ kana bugu dza u vhala na u wana zwine ipfi ḽa
konḓi/ pharagirafu kha
nyendo dza u ṱoḓisisa/ u bva kha Faela ya amba
fureme
zwiseisi/u humbulela/ Zwishumiswa zwa
• Maipfi ane a fhela nga
zwiṱori zwa vhukuma Mudededzi (FZM) • U shumisa tshivhumbeo
mibvumo yo ṋangiwaho
vhutshiloni/zwa fikishini ya tsha tshiṱori
• U rangela u vhala: u
ḓivhazwakale) U shuma na/nga
humbulela zwi tshi bva • U ṱumekanya mafhungo
mafhungo
Tshibveledzwa tshi kha ṱhoho na zwifanyiso uri a ite pharagirafu
bvaho kha bugupfarwa hu tshi shumiswa • U pfesesa na u shumisa
• U shumisa
kana bugu dza u vhala masala, maṱanganyi na madzina (tsumbo:
zwiṱirathedzhi zwa u
u bva kha Faela ya ndongazwiga yone tshokho)
vhala sa u shumisa
Zwishumiswa zwa
ludungela lwa • U shumisa tshifhinga • U fhaṱa kha u shumisa
Mudededzi (FZM)
mafhungo u wana zwine tshone tshone masala vhukuma
• U pfesesa zwiṱori maipfi maswa a amba (tsumbo: nṋe inwi,
• U shumisa
vhone)
• U fhindula mbudziso • U ita nyambedzano ṱhalusamaipfi u
ya muhumbulo sedzulusa mupeleṱo na • U shumisa tshakha
• U vhudzisa mbudziso
mihulwane na zwiṅwe u wana zwine maipfi a dzo fhambanaho dza
dzi teaho na u fhindula
zwidodombedzwa amba maṱaluli
dzimbudziso
• U topola u tevhekana • U shumisa maitele a u • U fhaṱa kha u shumisa
• U fhindula na u thoma
ha zwiwo ṅwala hu na thikhedzo mapfanisi a ṋefhungo
u vhudzisa mbudziso
na tshiitwa
31-32 dzi konḓaho sa: Ndi • U topola fhethuvhupo U rekhoda maipfi na
ngani..? ndi ngani ni tshi na vhaanewa ṱhalutshedzo dzao kha Ḓivhaipfi kha nyimele
humbula ...? ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U fhindula mbudziso • Maipfi a bvaho
dzi sa konḓi vha thoma • U ṅwala mafhungo hu kha maṅwalwa a u
u vhudzisa mbudziso tshi shumiswa maipfi ṱanganela kana a
dzine dza konḓa sa: Ndi kana ṱhalutshedzo u mugudi e eṱhe
ngani..? Ndi ngani ni sumbedza zwine ipfi ḽa
tshi humbula. amba, nz.
U ita nyito dza
kupfesesele kha
tshibveledzwa (oraḽa
kana u ṅwala)
U ita nḓowenḓowe ya u
vhala
• U vhalela nṱha hu na
mubulo wone, nyelelo
na vhuḓinyanyuli
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U ita nyambedzano nga
ha zwibveledzwa zwo
gudwaho/vhaliwaho
67
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba zwa Luambo
U dzhenelela kha U vhala tshibveledzwa U ṅwala tshibveledzwa U shuma na/nga maipfi
nyambedzano tsha mafhungo hu tshi
Tshibveledzwa tshi • U shumisa
shumiswa tshivhumbeo/
• U ita nyambedzano nga bvaho kha bugupfarwa ṱhalusamaipfi u
fureme
ṱhoho dzo ḓoweleaho kana bugu dza u vhala sedzulusa mupeleṱo
u bva kha Faela ya • U nanga ṱhoho dzo na u wana zwine ipfi ḽa
• U sielisana, u
Zwishumiswa zwa teaho amba
sumbedza ṱhonifha
Mudededzi (FZM)
vhagudi ngae, na u • U angaredza mafhungo • Maipfi ane a vha na
ṱhonifha mihumbulo ya • U rangela u vhala: o teaho pfalandoṱhe dzi re na
vhaṅwe u humbulela zwine muungo mulapfu na
• U shumisa maitele a u
tshibveledzwa tsha mupfufhi
U ita nḓowenḓowe ya u ṅwala hu na thikhedzo
amba nga u ita
thetshelesa na u amba U shuma na/nga
tsedzuluso U shumisa ṱhalusamaipfi
mafhungo
(U nanga tshithihi tsha u u sedzulusa mupeleṱo
• U fhindula dzimbudziso
ita nḓowenḓowe ngatsho na u wana zwine maipfi • U shumisa madzina
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) • U ita nyambedzano ya a amba
• U fhaṱa kha u shumisa
mihumbulo mihulwane
• U renda tshirendo U dizaina phosiṱara masala
na zwidodombedzwa
kana u ita tshipiḓa tsha
zwo khetheaho • U angaredza mafhungo • U fhaṱa kha u shumisa
tshiṱori
o teaho maṱaluli
33-34 U ita nyito dza
• U tamba mutambo wa
kupfesesele kha • U angaredza zwifanyiso Ḓivhaipfi kha nyimele
luambo u sa konḓi
tshibveledzwa (oraḽa
• U shumisa muelo wa u • Maipfi a bvaho
• U ṋea na u tevhedza kana u ṅwala)
ganḓisa nga ngona kha maṅwalwa a u
ndaela/ masia zwi sa
U ita nḓowenḓowe ya u ṱanganela kana a
konḓi • U nekedza mvetomveto
vhala mugudi e eṱhe
ya u khunyeledza yo
• U amba mafhungo a
• U vhalela nṱha nga kunako i vhaleaho
eṋe muṋe
mubulo wone, nyelelo
U rekhoda maipfi na
na vhuḓinyanyuli
ṱhalutshedzo dzao kha
U vhala na u pfesesa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
phosiṱara
• U ṅwala mafhungo hu
• U rangela u vhala: u ita tshi shumiswa maipfi
nyambedzano nga ha kana ṱhalutshedzo u
zwifanyiso sumbedza zwine ipfi ḽa
amba, nz.
• U ṱalutshedzelela
mafhungo
• U ita nyambedzano nga
ha tshibveledzwa
68 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala tshenzheme ya U shuma na/nga maipfi
ene muṋe ya zwiwo kha
((U nanga zwi tshi bva Tshibveledzwa tshi • U shumisa
fureme
kha zwiṱori zwa sialala/ bvaho kha bugupfarwa ṱhalusamaipfi u
zwa eṋe muṋe/ zwiṱori kana bugu dza u vhala • U anetshela zwiwo nga sedzulusa mupeleṱo
zwa vhutshiloni ha u bva kha Faela ya u tevhekana hazwo na u wana zwine ipfi ḽa
vhukuma/ zwa fikishini ya Zwishumiswa zwa amba
• U shumisa girama
ḓivhazwakale) Mudededzi (FZM)
yo teaho, ḓivhaipfi, • Vhuthihi na vhunzhi ha
Tshibveledzwa tshi • U rangela u vhala: u mupeleṱo na mafhungo madzina
bvaho kha bugupfarwa humbulela u bva kha
• U shumisa maitele a u U shuma na/nga
kana bugu dza u vhala ṱhoho na zwifanyiso
ṅwala hu na thikhedzo mafhungo
u bva kha Faela ya
• U shumisa
Zwishumiswa zwa U shumisa ṱhalusamaipfi • U fhaṱa kha u pfesesa
zwiṱirathedzhi: tsumbo:
Mudededzi (FZM) u sedzulusa mupeleṱo zwifhinga
U shumisa ludungela
na ṱhalutshedzo dza
• U topola puloto, lwa mafhungo u wana • U fhaṱa kha u shumisa
maipfi
vhaanewa na nyito ṱhalutshedzo ya ipfi mamudi a gonelo na a
ḽiswa U rekhoda maipfi na thendelo
• U fhindula dzimbudziso
ṱhalutshedzo dzao kha
• U ita nyambedzano • U shumisa maḓadzisi
U anetshela tshiṱori ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
nga muhumbulo a tshifhinga (tsumbo:
tshithihi nga maipfi awe
muhulwane na zwiṅwe • U ṅwala mafhungo hu matshelo, mulovha)
hu na thikhedzo
zwidodombedzwa tshi shumiswa maipfi
• U thoma u shumisa
• U tevhekanya tshiṱori kana ṱhalutshedzo u
• U topola u tevhekana thangeladzina u
nga nḓila ine tsha pfala sumbedza zwine ipfi ḽa
ha zwiwo sumbedza buḓo (thungo
amba, nz.
U ita nḓowenḓowe ya u dza), tshifhinga (nga
• U topola na
thetshelesa na u amba masiari), vhuṋe (wa-wa
fhethuvhupo na
(u nanga tshithihi tsha u khosi)
vhaanewa
ita nḓowenḓowe)
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U fhindula na u thoma u
• U renda tshirendo kana
vhudzisa mbudziso dzi • Maipfi a bvaho
35-36 u ita raimi kana tshipiḓa
konḓaho (sa. Ndi ngani kha maṅwalwa a u
tsha tshiṱori
ni sa..? Mini...?) ṱanganela kana a
• U tamba mutambo wa mugudi e eṱhe
U vhala tshirendo/
luambo u sa konḓi
zwirendo
• U ṋea na u tevhedza
• U rangela u vhala: u
ndaela/ masia zwi sa
humbulela zwi tshi bva
konḓi
kha ṱhoho na zwifanyiso
• U amba mafhungo a
• U shumisa
eṋe muṋe
zwiṱirathedzhi zwa u
• U toolola mafhungo vhala sa: u shumisa
a eṋe muṋe nga ludungela lwa zwi re
thevhekano yone mafhungoni
• U fhindula dzimbudziso
nga ha tshirendo
• U bvisela vhuḓipfi ho
ṱuṱuwedzwaho nga
tshirendo khagala
• U ita nyambedzano nga
ha raimi, maipfi ane a
thoma nga mubvumo
u fanaho na u ita
mbambedzo
U ita nḓowenḓowe ya u
vhala
• U vhalela nṱha nga
mubulo wone, nyelelo
na vhuḓinyanyuli
69
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 5
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba zwa Luambo
U dzhenelela kha U dizaina phosiṱara U shuma na/nga maipfi
nyambedzano
• U angaredza mafhungo • U shumisa
• U vhudzisa na u o teaho ṱhalusamaipfi u
fhindula dzimbudziso sedzulusa mupeleṱo
• U angaredza zwifanyiso
na u wana zwine ipfi ḽa
• U ṱhonifha vhagudi
• U shumisa muelo wa u amba
ngae
ganḓisa zwavhuḓi
• Tshivhumbeo tsha
• U vha thetshelesa na u
• U nekedza mvetomveto vhuthihi na vhunzhi ha
vha ṱuṱuwedza uri vha
ya u khunyeledza yo madzina
ambe
kunako i vhaleaho
U shuma na/nga
• U pfukha u bva kha
U ṅwala tshibveledzwa mafhungo
luṅwe luambo u ya
tsha mafhungo hu tshi
kha luṅwe arali zwi tshi • U shumisa zwiṱanganyi
shumiswa fureme
ṱoḓea
• U shumisa maḓadzisi a
• U topola mafhungo o
U ita nḓowenḓowe ya u maitele (tsumbo: Nga u
37-38 teaho
thetshelesa na u amba ongolowa)
• U ṅwala pharagirafu
(U nanga tshithihi tsha u Ḓivhaipfi kha nyimele
mbili u ya kha tharu
ita nḓowenḓowe ngatsho
• Maipfi a bvaho
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) • U shumisa mupeleṱo
kha maṅwalwa a u
wone na ndongazwiga
• U renda tshirendo kana ṱanganela kana mugudi
u ita raimi kana tshipiḓa • U shumisa maṱanganyi e eṱhe
tsha tshiṱori
• U shumisa maitele a u
• U tamba mutambo wa ṅwala hu na thikhedzo
luambo u sa konḓi
• U ṋea na u tevhedza
ndaela/ masia zwi sa
konḓi
• U amba mafhungo a
eṋe muṋe
39-40 U LINGA HA FOMAḼA
70 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
3.4.3 GIREIDI YA 6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala pharagirafu hu U shuma na/nga maipfi
tshipfufhi tshipfufhi na thikhedzo
• U peleṱa maipfi o
(U nanga kha fikishini i (U nanga kha fikishini i • U shumisa fureme ḓoweleaho nga nḓila
tendiseaho ya musalauno/ tendiseaho ya musalauno/ yone, hu tshi shumiswa
• U ṅwala mafhungo a
zwiṱori zwa sialala/ zwiṱori zwa sialala/ ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
u thoma pharagirafu
nganetshelo dza vhuṋe/ nganetshelo dza vhuṋe/
zwavhuḓi hu na • U fhaṱa kha nḓivho
bugu dza nyendo dza u bugu dza nyendo dza u
thikhedzo ya mibvumo u konou
guda/ miswaswo/ miloro/ guda/miswaswo/ miloro/
peleṱa maipfi tsumbo: u
zwiṱori zwa vhutshilo / zwiṱori zwa vhutshilo / • U shumisa
fhaṱa miṱa ya maipfi zwo
fikishini ya ḓivhazwakale) fikishini ya ḓivhazwakale) malungekanyi
bva kha mibvumo kana
Tshibveledzwa tshi Tshibveledzwa tshi • U ṅwala mafhedziselo mbonalo
bvaho kha bugupfarwa bvaho kha bugupfarwa o fanelaho hu na
• U fhaṱa nḓivho
kana bugu dza u vhala kana bugu dza u vhala thikhedzo
ya maipfi a no
u bva kha Faela ya u bva kha Faela ya
• U shumisa girama vhonalesa tshifhinga
Zwishumiswa zwa Zwishumiswa zwa
yo teaho, ḓivhaipfi, tshoṱhe na maipfi a
Mudededzi (FZM) Mudededzi (FZM)
mupeleṱo na shumiseswa lunzhi kha
• U fhindula mbudziso u U rangela u vhala: u ndongazwiga tshibveledzwa
sumbedza u pfesesa humbulela zwi tshi bva
U shumisa maitele a u U shuma na/nga
kha ṱhoho na zwifanyiso
• U ṋea vhuḓipfi nga ha ṅwala hu na thikhedzo mafhungo
tshiṱori • U shumisa
· U ṱuṱula mihumbulo • U pfesesa na u shumisa
zwiṱirathedzhi zwa
U ita nḓowenḓowe ya u madzina a zwithu zwi
u vhala, tsumbo: u • U ṅwala mvetomveto ya
thetshelesa na u amba no vhalea (tsumbo:
1-2 humbulela, u shumisa u thoma
bugu – dzibugu)
(U nanga tshithihi tsha u mibvumo na ludungela
lwa nyimele • U ita ndovhololo
ita nḓowenḓowe ngatsho • U fhaṱa kushumisele
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) • U dzudzanya kwa masala a vhukuma
• U ita nyambedzano ya
(sa, nṋe, ene, tshone,
• U renda tshirendo ḓivhaipfi ntswa i no bva • U ṅwala mvetomveto ya riṋe, )
kha tshibveledzwa tsho u fhedzisela
• U tamba mutambo wa
vhalwaho • U fhaṱa kha u shumisa
luambo • U ṋekedza mvetomveto dzithai, maambele na
• U ita nyambedzano, yavhuḓi yo kunaho
• U ṋea na u tevhedza mirero
nga ha ḓivhaipfi ntswa u
ndaela/masia U rekhoda maipfi na
bva kha tshibveledzwa • U fhaṱa kha u shumisa
tsho vhalwaho ṱhalutshedzo dzao kha ḽipfanisi ḽa ṋefhungo na
• U ita nyambedzano nga
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe tshiitwa
ha ṱhoho
• U ita nyambedzano nga
ha ṱhoho na fhethu he • U ṅwala mafhungo hu • U fhaṱa kha u pfesesa
mafhungo a bvelela tshi shumiswa maipfi na u shumisa zwifhinga
hone (fhethuvhupo) kana ṱhalutshedzo a u
sumbedza zwine ipfi ḽa Ḓivhaipfi kha nyimele
• U fhindula mbudziso amba zwone, nz.
• Maipfi a bvaho
dza tshiṱori dzi sa konḓi
kha maṅwalwa a u
U ita nḓowenḓowe ya u ṱanganela kana mugudi
vhala e eṱhe
• U vhalela nṱha nga
mubulo wone wo teaho,
u elela na vhuḓinyanyuli
71
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U kona u isa phanḓa U vhala ṱhaluso/ U ṅwala notsi kana U shuma na/nga maipfi
na u haseledza nga ha nganetshelo vhukuma mulaedza wa ene muṋe
• U shumisa
ṱhoho ya mafhungo yo dzi sa konḓi u sa konḓi
ṱhalusamaipfi u
ḓoweleaho (sa.muvhili
Tshibveledzwa tshi • U ṋekedza nḓivho ya sedza mupeleṱo na
na mutakalo)
bvaho kha bugupfarwa zwiṱalusi zwa notsi/ ṱhalutshedzo dza maipfi
• U vhudzisa na u kana bugu dza u vhala mulaedza wa ene muṋe
• U shumisa nḓivho ya
fhindula mbudziso u bva kha Faela ya
• U shumisa fureme mutevhe wa aḽifabethe
Zwishumiswa zwa
• U ṱhonifha vhaṅwe na maḽeḓere a u thoma
Mudededzi (FZM) • U livhisa luṅwalo kha
vhagudi nga u vha kha ipfi u itele u wana
muthu o teaho
thetshelesa • U rangela u vhala: u maipfi kha ṱhalusamaipfi
humbulela zwi tshi bva • U dzudzanya zwe a
U ita nḓowenḓowe ya u • U ṱhukukanya maipfi
kha ṱhoho na zwifanyiso ṅwala ene muṋe hu
thetshelesa na u amba malapfu, tsumbo, tshi-
na thikhedzo nga u
• U shumisa ko-lo-ni; ma- si-a-ri
(U nanga tshithihi tsha u khakhulula girama,
zwiṱirathedzhi zwa
ita nḓowenḓowe ngatsho ndongazwiga na U shuma na/nga
u vhala, tsumbo: u
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) vhukhakhi ha mupeleṱo mafhungo
humbulela, u shumisa
• U renda tshirendo mibvumo na ludungela U shumisa maitele a u • U shumisa manyanyu
lwa nyimele ṅwala hu na thikhedzo
• U tamba mutambo wa • U fhaṱa kha u pfesesa
luambo • U ita nyambedzano • U ṱuṱula mihumbulo na u shumisa zwifhinga
3-4
ya ḓivhaipfi ntswa i no
• U ita nyambedzano • U ṅwala mvetomveto ya • U fhaṱa kha u shumisa
bva kha tshiṱori tsho
nga ha ṱhoho dzo u thoma maḓadzisi na maṱaluli
vhalwaho
ḓoweleaho
• U ita ndovhololo Ḓivhaipfi kha nyimele
• U fhindula mbudziso
dzi bvaho kha • U dzudzanya • Maipfi a bvaho
tshibveledzwa dzi sa kha maṅwalwa a u
konḓi • U ṅwala mvetomveto ya
ṱanganela kana mugudi
u fhedzisela
e eṱhe
U ita nyito dza
kupfesesele kha • U ṋekedza mvetomveto
tshibveledzwa (oraḽa yavhuḓi yo kunaho
kana u ṅwala) U rekhoda maipfi na
U vhuisa muhumbulo ṱhalutshedzo dzao kha
kha zwibveledzwa zwo ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
vhalwaho nga mugudi • U ṅwala mafhungo hu
e eṱhe/vhavhili-vhavhili- tshi shumiswa maipfi
vhavhili kana ṱhalutshedzo a u
• U kovhekana sumbedza zwine ipfi ḽa
mihumbulo nga ha amba zwone, nz.
tshibveledzwa
72 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshibveledzwa U ṅwala tsedzuluso ya U shuma na/nga maipfi
vhuṋe, tsumbo: dayari
(U nanga kha fikishini (U nanga kha fikishini • U peleṱa maipfi o
hu tshi shumiswa fureme
dza musalauno/ zwiṱori dza musalauno/ zwiṱori ḓoweleaho zwavhuḓi,
zwa sialala/ nganetshelo zwa sialala /nganetshelo • U ḓivhadza na u ita hu tshi shumiswa
dza vhuṋe/bugu dza dza vhuṋe/bugu dza nyambedzano nga ha ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
nyendo dza u guda/ nyendo dza u guda/ mbonalo ya dayari
• U shumisa nḓivho ya
miswaswo/ miloro /zwiṱori miswaswo/ miloro /zwiṱori
• U shumisa fureme mutevhe wa aḽifabethe
zwa vhutshilo/ fikishini ya zwa vhutshilo /fikishini ya
na maḽeḓere a u thoma
ḓivhazwakale) ḓivhazwakale) • U shumisa tshitaela tshi
kha ipfi u itele u wana
si tsha fomaḽa
Tshibveledzwa tshi Tshibveledzwa tshi maipfi kha ṱhalusamaipfi
bvaho kha bugupfarwa bvaho kha bugupfarwa • U anetshela zwiwo u ya
U shuma na/nga
kana bugu dza u vhala kana bugu dza u vhala nga mutevhe wone
mafhungo
u bva kha Faela ya u bva kha Faela ya
• U shumisa
Zwishumiswa zwa Zwishumiswa zwa • U fhaṱa kha u shumisa
malungekanyi
Mudededzi (FZM) Mudededzi (FZM) masala vhukuma
U nweledza tshiṱori na • U shumisa girama (tsumbo: nṋe, iṅwi)
U rangela u vhala: u
u ṋea thikhedzo kha yo teaho, mupeleṱo,
humbulela zwi tshi bva • U pfesesa na u shumisa
tshivhumbeo/fureme ndongazwiga
kha ṱhoho na zwifanyiso maiti u ṱalusa nyito
• U pfesesa mbudziso U rekhoda maipfi na
• U shumisa • U fhaṱa kha u shumisa
dza muteo ṱhalutshedzo dzao kha
zwiṱirathedzhi zwa u thangeladzina i no
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
U ita nḓowenḓowe ya u vhala sa, u humbulela, sumbedza vhuimo (kha,
thetshelesa na u amba u shumisa mibvumo, na • U ṅwala mafhungo hu fhasi ha, nṱha ha)
5-6 ludungela lwa nyimele tshi shumiswa maipfi
(U nanga tshithihi tsha u • U shumisa maṱanganyi
kana ṱhalutshedzo a u
ita nḓowenḓowe ngatsho • U ita nyambedzano ya u sumbedza u engedza
sumbedza zwine ipfi ḽa
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) ḓivhaipfi ntswa i no bva (na) na u tevhekanya
amba zwone, nz.
kha tshibveledzwa tsho (phanḓa ha),
• U renda tshirendo kana vhalwaho
tamba tshipiḓa tsha • U shumisa tshivhumbeo
tshiṱori • U fhindula mbudziso tsha mbudziso, tsumbo:
dzi bvaho kha nnyi, mini, lini, tshifhio,
• U tamba mutambo wa tshibveledzwa ngani, hani
luambo
U ita nḓowenḓowe ya u • U shumisa maleḓere
• U ita nyambedzano vhala danzi kha madzina
nga ha ṱhoho dzo vhukuma, thaitili na
ḓoweleaho • U vhalela nṱha nga
inishiaḽa dza vhathu
mubulo wone, u elela,
luvhilo na mbonalo yone Ḓivhaipfi kha nyimele
U vhuisa muhumbulo • Maipfi a bvaho
kha zwibveledzwa zwo kha maṅwalwa a u
vhalwaho nga mugudi ṱanganela kana mugudi
e eṱhe/vhavhili-vhavhili- e eṱhe
vhavhili
• U bvisela khagala
muhumbulo wa
kuvhonele kwawe ene
muṋe kwa zwithu
73
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa na u ita U vhala zwibveledzwa U ḓadza tshibveledzwa U shuma na/nga maipfi
nyambedzano nga ha zwa maitele sa ndaela tsha u tou vhona,
• U shumisa
mutevhe wa ndaela wa dzi re na zwa u tou tsumbo:
ṱhalusamaipfi u
muteo vhona/ daigiramu/
• U dzhenisa ḽebuḽu sedza mupeleṱo na
zwifanyiso/ girafu/
• U fhindula ndaela dzi sa dzone ṱhalutshedzo dza maipfi
zwinepe/ muolo
konḓi nga u tou edzisela
• U katela na mafhungo • U shumisa
ene muṋe U shumisa Tshibveledzwa tshi
o teaho ṱhalusamaipfi u
zwiṱanganyi bvaho kha bugupfarwa
sedza mupeleṱo na
kana bugu dza u vhala • U shumisa maipfi a
• U shumisa nzudzanyo ṱhalutshedzo dza maipfi
u bva kha Faela ya ndeme
yone
Zwishumiswa zwa U shuma na/nga
U rekhoda maipfi na
U ita nḓowenḓowe ya u Mudededzi (FZM) mafhungo
ṱhalutshedzo dzao kha
thetshelesa na u amba u
• U rangela u vhala: U ṱhalusamaipfi ya vhuṋe • U shumisa ndaela i re
engedza nḓivho
humbulela zwi tshi bva kha tshivhumbeo tsha
• U ṅwala mafhungo hu
(U nanga tshithihi tsha u kha ṱhoho, zwifanyiso ḽiiti
tshi shumiswa maipfi
ita nḓowenḓowe ngatsho na ṱhohwana
kana ṱhalutshedzo a u • U thoma u shumisa
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe)
• U shumisa sumbedza zwine ipfi ḽa maḓadzisi a mbalo
• U renda tshirendo kana zwiṱirathedzhi zwa u amba zwone, nz. tsumbo: nthihi, mbili,
u imba luimbo kana u vhala hu na thikhedzo: n.z na tsha u thoma,
tamba tshipiḓa tsha u ita nyambedzano tsha vhuvhili, tsha u
tshiṱori nga ha zwiṱalusi zwa fhedzisela
mafhungo zwine zwa
• U tamba mutambo wa • U shumisa tshivhumbeo
7-8 tou vhonwa
luambo tsha khanedza
• U tevhedzela ndaela
• U ṋea na u tevhedza • U shumisa “tea” u
ndaela/masia U ita nḓowenḓowe ya u sumbedza ṱhoḓea
vhala
• U ita nyambedzano nga • U shumisa tshifhinga
ha ṱhoho • U vhalela nṱha nga tsho fhelaho
mubulo wone, u elela,
• U thoma u shumisa
luvhilo na mbonalo
thangeladzina i no
(tsedzeo) yone
sumbedza masia
U ita nyito dza (thungo dza), tshifhinga
kupfesesele kha (nga masiari), vhuṋe
tshibveledzwa (oraḽa (na)
kana u ṅwala)
• U pfesesa na u shumisa
U ita phazili ya maipfi u tshivhumbeo tsha
engedza nḓivho khanedza
• U shumisa ḓivhaipfi Ḓivhaipfi kha nyimele
yone yone
• Maipfi a bvaho
• U peleṱa maipfi nga kha maṅwalwa a u
nḓila yone ṱanganela kana mugudi
e eṱhe
• U ṱalutshedza zwine ipfi
ḽa amba zwone/ na u a
shumisa kha mafhungo
74 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 1
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa zwirendo/ U vhala zwirendo U ṅwala ṱhalutshedzo U shuma na/nga maipfi
nyimbo dza muthu / zwithu /
Tshibveledzwa tshine • U peleṱa maipfi o
zwipuka / zwimela /
Tshibveledzwa tshine tsha bva kha bugupfarwa ḓoweleaho zwavhuḓi,
fhethu
tsha bva kha bugupfarwa kana kha Faela ya hu tshi shumiswa
kana kha Faela ya Zwishumiswa zwa • U nanga magudiswa o ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
Zwishumiswa zwa Mudededzi (FZM) teaho
U shuma na/nga
Mudededzi (FZM)
• U ita nyambedzano nga • U tou fombe kha u ṋea mafhungo
• U shumisa ṱhalutshedzo ha ṱhoho na mihumbulo ṱhalutshedzo ya u tou
• U pfesesa na u
ya orala kha u ṱalusa mihulwane ita ene muṋe
shumisa tshivhumbeo
vhathu kana zwithu
• U pfesesa nga nḓila • U ṅwala nga maitele tsha masala a vhuṋe
U tamba mutambo wa yo leluwaho zwiṅwe a u tou sika, hu tshi (tsumbo maṱo aṋu)
luambo u engedza zwiteṅwa zwa vhurendi: shumiswa maṱaluli na
• U thoma u pfesesa na
nḓivho pfanapheledzo, maḓadzisi
u shumisa madzina a
aḽitharesheni,
• U ṋea na u tevhedzela • U dzudzanya zwe ene zwithu zwi sa vhalei
ndaela zwavhuḓi • U ita nyambedzano ya muṋe a ṅwala na u (tsumbo: mafhi)
ḓivhaipfi ntswa i no bva khakhulula vhukhakhi
• U sielisana • U shumisa tshaka
kha tshibveledzwa tsho ha mupeleṱo
dzo fhambanaho dza
• U fhedza mutambo nga vhalwaho
U rekhoda maipfi na maṱaluli
tshifhinga tsho tiwaho
• U shumisa ṱhalutshedzo dzao kha
9-10 • U fhaṱa kha u shumisa
ṱhalusamaipfi ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
zwifhinga
U ita nyito dza • U ṅwala mafhungo hu
Ḓivhaipfi kha nyimele
kupfesesele kha tshi shumiswa maipfi
tshibveledzwa (oraḽa kana ṱhalutshedzo a u • Maipfi a bvaho
kana u ṅwala) sumbedza zwine ipfi ḽa kha maṅwalwa a u
amba zwone, nz. ṱanganela kana mugudi
U ita nḓowenḓowe ya u
e eṱhe
vhala U shumisa maitele a u
ṅwala hu na thikhedzo • Madzina mbumbano sa,
• U vhalela nṱha nga
tshilumaṋamana
mubulo wone wo teaho, • U ṱuṱula mihumbulo
u elela na vhuḓinyanyuli
• U ṅwala mvetomveto ya
u thoma
• U ita ndovhololo
• U dzudzanya
• U ṅwala mvetomveto ya
u fhedzisela
• U ṋekedza mvetomveto
yavhuḓi yo kunaho ya u
fhedza
75
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI 6
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala tshiṱori tshi sa U shuma na/nga maipfi
konḓi hu tshi shumiswa
((U nanga kha fikishini Tshibveledzwa tshi • U peleṱa maipfi
fureme
ya musalauno/ zwiṱori bvaho kha bugupfarwa zwavhuḓi, hu tshi
zwa sialala /nganetshelo kana bugu dza u vhala • U shumisa fureme shumiswa ṱhalusamaipfi
dza vhuṋe/bugu dza u bva kha Faela ya (muhangarambo) wa ya vhuṋe
nyendo dza u guda/ Zwishumiswa zwa tshivhumbeo tsha
U shuma na/nga
miswaswo/ miloro/ zwiṱori Mudededzi (FZM) tshiṱori
mafhungo
zwa vhutshilo /fikishini ya
• U rangela u vhala: • U nanga fhungo ḽa u
ḓivhazwakale) • U pfesesa na u shumisa
u vhala na u ita thoma pharagirafu ḽo
madzina a zwithu zwi sa
Tshibveledzwa tshi nyambedzano nga ha teaho
vhalei tsumbo: muṱavha
bvaho kha bugupfarwa ṱhoho na u lavhelesa
• U shumisa
kana bugu dza u vhala kha zwifanyiso • U fhaṱa na u shumisa
malungekanyi
u bva kha Faela ya masala masumbi
• U shumisa
Zwishumiswa zwa • U shumisa maṱaluli (tsumbo: hetshi, hetsho,
zwiṱirathedzhi zwa
Mudededzi (FZM) havhaḽa, hezwi)
u vhala tsumbo: u • U ṅwala mafhedziselo o
• U fhindula mbudziso humbulela, hu tshi fanelaho • U fhaṱa kha u shumisa
dza ḽitherala shumiswa ludungela maṱaluli phanḓa ha
• U sa bva nnḓa ha ṱhoho
lwa nyimele dzina, tsumbo: Mmbwa
• U limuwa mafhungo a ya mafhungo
ṱhukhu
ndeme • U ita nyambedzano nga
• U ṱumanya mafhungo
ḓivhaipfi ntswa • U thoma u shumisa
• U amba na u toolola a ita pharagirafu
maiti, tsumbo: gidima
zwiṱori • U topola mutevhe wa hu tshi shumiswa
zwiwo, fhethuvhupo na masala, maṱanganyi na • U fhaṱa kha u pfesesa
U ita nḓowenḓowe ya u
vhaanewa (tsumbo: u ndongazwiga i re yone na u shumisa tshifhinga
thetshelesa na u amba u
ṱalutshedza vhuḓipfi tsha zwino
engedza nḓivho • U shumisa girama yo
ha vhaanewa, na u
teaho, mupeleṱo na • U thoma u shumisa
(U nanga tshithihi tsha u amba nga zwiitisi zwa
ndongazwiga “tea” u sumbedza
11-12 ita nḓowenḓowe ngatsho uri ngani zwo itea
vhuḓiimiseli
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) ngauralo) • U shumisa
ṱhalusamaipfi u Ḓivhaipfi kha nyimele
• U renda tshirendo • U bvisela khagala
sedza mupeleṱo na
zwiitisi • Maipfi a bvaho
• U tamba mutambo wa ṱhalutshedzo ya maipfi
kha maṅwalwa a u
luambo • U shumisa
U ṅwala pharagirafu u ṱanganela kana mugudi
ṱhalusamaipfi
• U ṋea na u tevhedza bvisela khagala na u e eṱhe
ndaela/masia U ita nyito dza ṱalutshedza muhumbulo
kupfesesele kha wa ku vhonele kwawe
• U ita nyambedzano nga
tshibveledzwa
ha ṱhoho • U ṅwala mafhungo a 2
(oraḽa kana u ṅwala) u ya kha 3
U ita nḓowenḓowe ya u • U nanga mafhungo a
vhala ndeme
• U vhalela nṱha nga • U fha muhumbulo
mubulo wone wo teaho, wa ene muṋe wa
u elela na vhuḓinyanyuli kuvhonele kwa zwithu
U vhuisa muhumbulo • U ṱalutshedza zwi tshi
kha zwibveledzwa zwo pfala
vhalwaho nga mugudi e
U rekhoda maipfi na
eṱhe/vhavhili-vhavhili
ṱhalutshedzo dzao kha
• U ṋea muhumbulo u ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
tshi tevhela kuvhonele
• U ṅwala mafhungo hu
kwawe kwa zwithu na u
tshi shumiswa maipfi
vhambedza na vhutshilo
kana ṱhalutshedzo a u
hawe ene muṋe
sumbedza zwine ipfi ḽa
amba zwone
76 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI 6
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U shumisa maitele a u
ṅwala
• U ṱuṱula mihumbulo
• U ṅwala mvetomveto ya
u thoma
11-12 • U ita ndovhololo
• U dzudzanya
• U ṅwala mvetomveto ya
u fhedzisela
• U ṋekedza mvetomveto
yavhuḓi yo kunaho
U thetshelesa U vhala zwibveledzwa U ṅwala ṱhalutshedzo U shuma na maipfi
ṱhalutshedzo dza zwithu/ zwa mafhungo sa a no dza zwithu/ zwipuka/
• U shumisa
zwipuka/ zwimela/ bva kha dziṅwe thero zwimela/ fhethu
ṱhalusamaipfi u
fhethu Tshibveledzwa
Tshibveledzwa tshine • U katela sedza mupeleṱo na
tshine tsha bva kha
tsha bva kha bugupfarwa zwidodombedzwa zwa ṱhalutshedzo dza maipfi
bugupfarwa kana kha
kana kha Faela ya ndeme nahone zwo
Faela ya Zwishumiswa • U engedza nḓivho
Zwishumiswa zwa khetheaho
zwa Mudededzi (FZM) ya tshivhumbeo tsha
Mudededzi (FZM)
• U ṱalutshedza mbonalo vhuthihi na vhunzhi ha
• U ṱalusa zwine tsha vha
U vhala zwibveledzwa ya nga nnḓa madzina
zwone
zwa mafhungo sa a no
• U shumisa zwiṱalusi nga U shuma na/nga
• U ṱalutshedza uri ndi bva kha dziṅwe thero
nḓila yone mafhungo
tsha mini
Tshibveledzwa tshine
• U shumisa ḓivhaipfi • U shumisa madzina a
• U kona u fhambanya tsha bva kha bugupfarwa
yone yone re kha vhunzhi fhedzi,
zwipiḓa kha zwo kana kha Faela ya
tsumbo: tsumbo, maḓi,
fhelelaho Zwishumiswa zwa • Ndongazwiga dzone
vhuṱali
Mudededzi (FZM)
• U tshi ola na u tshi • U ṅwala mvetomveto,
• U thoma u shumisa
ḽebuḽa • U fhindula mbudziso u wana muvhigo,
masala a vhuṋe
nga ha tshibveledzwa u khakhulula na u
• U shumisa ḓivhaipfi (tsumbo: tshanga,
na zwifanyiso tsumbo: ṅwalulula
13-14 i elanaho na dziṅwe tshau, tshawe, tshashu,
girafu, dayagiramu na
thero U dizaina, u ola na u zwavho)
thebuḽu
ḽebula tshibveledzwa
U ita nḓowenḓowe ya u • U shumisa tshakha
U vhuisa muhumbulo tsha u tou vhona,
thetshelesa na u amba dzo fhambanaho dza
kha zwibveledzwa zwo tsumbo: dzitshati/
maṱaluli
(U nanga tshithihi tsha u vhalwaho nga mugudi e dzithebuḽu/ dzidaigiramu/
ita nḓowenḓowe ngatsho eṱhe/vhavhili-vhavhili mimapa ya muhumbulo/ • U shumisa maḓadzisi a
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) mimapa/zwifanyiso/ maitele (tsumbo: Nga u
• U ita manweledzo a
dzigirafu/dzipulane ongolowa)
• U renda tshirendo zwe vha vhala nga
mafhungo a si gathi • U shumisa mafhungo • U bveledza u pfesesa
• U tamba mutambo wa
o no bva kha na u shumisa
luambo
tshibveledzwa tsha u malungekanyi u
• U ṋea na u tevhedza tou ṅwala kana u vhona sumbedza nyengedzo,
ndaela/masia thevhekano na u
• U angaredza
fhambana
• U ita nyambedzano nga zwidodombedzwa zwo
ha ṱhoho khetheaho Ḓivhaipfi kha nyimele
• U shumisa maipfi a • Maipfi a bvaho
ndeme kha maṅwalwa a u
ṱanganela kana mugudi
• U shumisa ḓivhaipfi
e eṱhe
yone yone
77
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI 6
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U rekhoda maipfi na
ṱhalutshedzo dzao kha
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U ṅwala mafhungo hu
tshi shumiswa maipfi
kana ṱhalutshedzo a u
sumbedza zwine ipfi ḽa
amba zwone
U shumisa maitele a u
ṅwala
13-14
• U ṱuṱula mihumbulo
• U ṅwala mvetomveto ya
u thoma
• U ita ndovhololo
• U dzudzanya
• U ṅwala mvetomveto ya
u fhedzisela
• U ṋekedza mvetomveto
yavhuḓi yo kunaho
U thetshelesa nganea U vhala tshiṱori U ṅwala luṅwalo lu sa U shuma na/nga maipfi
dza vhune dza zwiwo konḓi lwa vhuṋe
(U nanga kha fikishini • U peleṱa maipfi
• U topola mihumbulo ya dza musalauno/ zwiṱori • U ḓivhadza mbonalo zwavhuḓi, hu tshi
ndeme na vhathu zwa sialala/nganetshelo ya luṋwalo lwu si lwa shumiswa ṱhalusamaipfi
dza vhuṋe/bugu dza fomaḽa ya vhuṋe
• U fhindula mbudziso
nyendo dza u guda/
nga ha zwo iteaho u • U shumisa fureme U shuma na/nga
miswaswo/ miloro/ zwiṱori
thoma lwa vhuvhili nz. u mafhungo
zwa vhutshilo /fikishini ya • U shumisa tshitaela tshi
anetshela zwiwo zwine
ḓivhazwakale). si tsha fomaḽa • U shumisa tshivhumbeo
zwa fana
tsho ḓoweleaho tsha ḽiiti
Tshibveledzwa tshi • U ṅwala pharagirafu dzi
• U edzisela nyimele dzo tsumbo: tshimbila
bvaho kha bugupfarwa si fhasi ha 2
ḓoweleaho
kana bugu dza u vhala • U shumisa zwivhumbeo
• U shumisa ḓivhaipfi
• U shumisa luambo na u bva kha Faela ya zwa maiti
ntswa na ndongazwiga
nyito dzo teaho Zwishumiswa zwa
zwo gudwaho • Maiti a mafurase
Mudededzi (FZM)
• U dzudzanya tsumbo, u eḓela
• U shumisa girama
magudiswa nga nḓila i • U rangela u vhala: u
15-16 yo teaho, mupeleṱo, • U shumisa ḽiḓadzisi
pfalaho humbulela zwi tshi bva
ndongazwiga na ḽa tshivhalo (tsumbo:
kha ṱhoho na zwifanyiso
U ita nḓowenḓowe ya u zwikhala vhukati ha kanzhi.’).
thetshelesa na u amba u • U vhalela u itela u wana pharagirafu
• U shumisa maipfi
engedza nḓivho zwidodombedzwa na u
U shumisa maitele a u a maṱanganyi u
shumisa ludungela lu
(U nanga tshithihi tsha u ṅwala sumbedza phambano
re kha nyimele u itela u
ita nḓowenḓowe ngatsho (fhedzi)
wana ṱhalutshedzo • U ṱuṱula mihumbulo
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe)
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U pfesesa ḓivhaipfi • U ṅwala mvetomveto ya
• U renda tshirendo
u thoma • Maipfi a bvaho
• U fhindula mbudziso dzi
• U tamba mutambo wa kha maṅwalwa a u
bvaho kha tshiṱori • U ita ndovhololo
luambo ṱanganela kana mugudi
• U fhindula mbudziso • U dzudzanya e eṱhe
• U amba na u anetshela
dzi bvaho kha tshiṱori
tshiṱori • U ṅwala mvetomveto ya • Mafhambanyi (maipfi
(tsumbo: mulaedza na
u fhedzisela ane a fhambana kha
fhethuvhupo
ṱhalutshedzo) tsumbo:
• U ṋekedza mvetomveto
nṱha/fhasi
yavhuḓi yo kunaho
78 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI 6
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U ita nḓowenḓowe ya u U rekhoda maipfi na
vhala ṱhalutshedzo dzao kha
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U vhalela nṱha nga
mubulo wone wo teaho, • U ṅwala mafhungo hu
u elela na vhuḓinyanyuli tshi shumiswa maipfi
kana ṱhalutshedzo a u
U vhala zwibveledzwa
sumbedza zwine ipfi ḽa
zwa vhuṋe na zwa
amba zwone, nz.
matshilisano sa, dayari
ya vhuṋe kana vhurifhi
• U amba nga ha
muhumbulo muhulwane
15-16 • U vhalela u wana
zwidodombedzwa na u
dzhiela nzhele tshitaela
tshi si tsha fomaḽa
• U fha mahumbulwa
awe nga ha fomete na
ndumeliso
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U ṱumanya zwe a vhala
na vhutshilo hawe
U ita ṱhoḓisiso ya kiḽasi U vhala zwibveledzwa U bveledza khweshineya U shuma na/nga maipfi
tsumbo: u inthaviwa zwa mafhungo kha i sa konḓi
• U shumisa
vhagudi ngae kiḽasini), zwine zwa tou vhonwa
• U ṅwala mbudziso ṱhalusamaipfi u
u rekhoda phindulo kha sa. mbekanyatshifhinga
zwavhuḓi sedza mupeleṱo na
tshati na kha girafu na nzudzanyo dza
ṱhalutshedzo dza maipfi
televishini/tshati/thebuḽu/ • U sia zwikhala zwa u
• U vhudzisa na u
dayagiramu/mapa wa ṅwalela phindulo • Maipfi re na mibvumo
fhindula mbudziso
muhumbulo/mimapa/ ya pfalandoṱhe ndapfu:
• U shumisa tshivhumbeo
• U kona u fara zwifanyiso/girafu u dzhenisa e – yo
tsha kuvhudzisele
inthaviwu nga nḓila i no fhumulaho mafheloni
Tshibveledzwa tshi zwavhuḓi
sumbedza vhulenda tsumbo. khekhe
bvaho kha bugupfarwa
U ṅwala pharagirafu u
• U rekhoda mafhungo kana bugu dza u vhala U shuma na/nga
bvisela na u ṱalutshedza
nga vhuronwane u bva kha Faela ya mafhungo
muhumbulo wa
Zwishumiswa zwa
• U shumisa fomete kupfesesele kwawe kwa • U shumisa mitshila ya
Mudededzi (FZM)
zwavhuḓi zwithu maiti –ela, isa
1 7-18 • U rangela u vhala:
• U shumisa maipfi a • U ṅwala mafhungo a 3 • U fhaṱa kha u shumisa
u ita nyambedzano
ndeme na mafurase u ya kha 4 tshifhinga tshi ḓaho
nga ha ṱhoho na u ita
U kona u isa phanḓa ndovhololo ya ḓivhaipfi/ • U nanga mafhungo o • U thoma u shumisa
na u haseledza nga ha maipfi a ndeme teaho “tea”, u sumbedza u
ṱhoho yo ḓoweleaho kombetshedzea
• U vhala pharagirafu na • U ṋea muhumbulo
• U thetshelesa, na u u topola muhumbulo wa ene muṋe wa • U thoma u shumisa
ṋea vhaṅwe vhagudi mihulwane na ṱhoho yo kuvhonele kwawe kwa maḓadzisi a digirii,
tshikhala tsha u amba itwaho sa fhungo zwithu tsumbo: nga maanḓa,
nga ngoho,
• U vhudzisa na u • U fhindula mbudziso • U ṱalutshedza nga
fhindula mbudziso kha tshibveledzwa na mbavhalelo
zwa u tou vhonwa
• U ṋea muhumbulo
wa kuvhonele kwawe • U vhala nga u fhirisa
kwa zwithu, tsumbo: maṱo nga u ṱavhanya hu
ndi ngani ni tshi tshi sedzwa mafhungo
humbula….? a ndeme
79
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI 6
THEMO YA 2
U thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U ita nyito dza U shumisa maitele a u Ḓivhaipfi kha nyimele
kupfesesele kha ṅwala
• Maipfi a bvaho
tshibveledzwa (oraḽa
• U ṱuṱula mihumbulo kha maṅwalwa a u
kana u ṅwala)
ṱanganela kana mugudi
• U ṅwala mvetomveto ya
U ita nḓowenḓowe ya u e eṱhe
u thoma
vhala
• Mafhambanyi (maipfi
• U ita ndovhololo
• U vhalela nṱha nga ane a fhambana kha
mubulo wone wo teaho, • U dzudzanya ṱhalutshedzo) tsumbo:
u elela na vhuḓinyanyuli nṱha/fhasi
• U ṅwala mvetomveto ya
• U shumisa ḓivhaipfi u fhedzisela
yone yone
• U ṋekedza mvetomveto
• U peleṱa maipfi nga yavhuḓi yo kunaho
nḓila yone
1 7-18 U rekhoda maipfi na
• U ṱalutshedza zwine ṱhalutshedzo dzao kha
maipfi a amba zwone/ ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
na u a shumisa
• U ṅwala mafhungo hu
mafhungoni
tshi shumiswa maipfi
• U shumisa kana ṱhalutshedzo dza
ṱhalusamaipfi u sumbedza zwine ipfi
ḽa amba zwone, nz.
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi e
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U vhambedza bugu
na zwibveledzwa zwo
vhalwaho
19-20 U LINGA HA FOMAḼA
80 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 3
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa U vhala tshiṱori U ṅwala; u dzhenisa U shuma na/nga maipfi
ṱhalutshedzo dza zwithu/ mafhungo kha dayari
Tshibveledzwa tshi • U peleṱa maipfi
zwipuka/ zwimela/
bvaho kha bugupfarwa • U nanga magudiswa o zwavhuḓi, hu tshi
fhethu Tshibveledzwa
kana bugu dza u vhala teaho ṱhoho shumiswa ṱhalusamaipfi
tshine tsha bva kha
u bva kha Faela ya ya vhuṋe
bugupfarwa kana kha • U shumisa tshivhumbeo
Zwishumiswa zwa
Faela ya Zwishumiswa tsho teaho, tsumbo: • U engedza u vhumba
Mudededzi (FZM)
zwa Mudededzi (FZM) fureme vhunzhi
• U rangela u vhala: u
• U ṱalusa fhethu • U anetshela zwiwo nga U shuma na/nga
humbulela zwi tshi bva
mutevhe wone mafhungo
• U wanulusa mafhungo kha ṱhoho na zwifanyiso
o teaho, tsumbo: kha • U shumisa • U fhaṱa na shumisa
• U ṱalutshedza zwiteṅwa
tshati/thebulu malungekanyi madzina vhukuma sa,
zwa tshibveledzwa
u shumisa maḽeḓere
• U topola zwi no fana na • U shumisa girama
• U shumisa danzi
zwi sa fani yo teaho, mupeleṱo,
zwiṱirathedzhi zwa
ndongazwiga na • U fhaṱa kha u shumisa
U ita nḓowenḓowe ya u u vhala tsumbo: u
zwikhala vhukati ha thukhufhadzo ya
thetshelesa na u amba u shumisa ludungela
pharagirafu madzina na u titilidza
engedza nḓivho lwa nyimele u wana
madzina
ṱhalutshedzo, u U shumisa maitele a u
(U nanga tshithihi tsha u
humbulela ṅwala • U shumisa “ḓo” u
ita nḓowenḓowe ngatsho
sumbedza uri zwithu
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe). • U fhindula mbudziso • U ṱuṱula mihumbulo
21-22 zwi ḓo itea tshifhingani
nga ha tshiṱori
• U renda tshirendo • U ṅwala mvetomveto ya tshi ḓaho sa. Mvula i
• U topola na u ita u thoma ḓo ṋa
• U tamba mutambo wa
nyambedzano nga
luambo • U ita ndovhololo • U thoma u shumisa
ha fhethuvhupo na
malungekanyi (u itela
• U ṋea na u tevhedza vhaaṋewa • U dzudzanya
uri)
ndaela/masia
• U ṱalutshedza zwiitisi • U ṅwala mvetomveto ya
Ḓivhaipfi kha nyimele
• U anetshela kha tshiṱori, tsumbo: ho u fhedzisela
tshenzhemo kana bvelela mini musi….? • Maipfi a bvaho
Kana ndi ngani ni tshi • U ṋekedza mvetomveto
zwiwo nga mutevhe kha maṅwalwa a u
humbula...? yavhuḓi yo kunaho
wone, hu tshi shumiswa ṱanganela kana mugudi
maipfi a maṱanganyi U rekhoda maipfi na e eṱhe
U vhala vhurifhi ha
vhuṋe vhu sa konḓi u ṱhalutshedzo dzao kha
• Mabulazwithihi (maipfi
engedza nḓivho ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
ane a fana kha
• U ṅwala mafhungo hu ṱhalutshedzo tsumbo:
• U topola mihumbulo
tshi shumiswa maipfi ṅwethuwa/ṅweṅwela
mihulwane
kana ṱhalutshedzo ya u
• U fhindula mbudziso sumbedza zwine ipfi ḽa
dza ḽitherala amba zwone, nz.
• U topola zwiteṅwa zwa
zwibveledzwa tsumbo:
datumu, ndumeliso
81
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 3
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa u ambo U vhala zwibveledzwa U ṅwala tshibveledzwa U shuma na/nga maipfi
hu sa konḓi nga ha zwa mafhungo na tsha mafhungo hu tshi
• U shumisa
ṱhoho zwifanyiso sa, tshati/ shumiswa zwa u tou
ṱhalusamaipfi u
thebuḽu/dayagiramu/mapa vhonwa sa, tshati/thebuḽu/
• U vhudzisa na u sedza mupeleṱo na
wa muhumbulo/mimapa/ dayagiramu/mapa wa
fhindula mbudziso dzi ṱhalutshedzo dza maipfi
zwifanyiso/girafu. muhumbulo/mimapa/
konḓaho
U shuma na/nga
Tshibveledzwa tshi zwifanyiso/girafu
• U ita nyambedzano mafhungo
bvaho kha bugupfarwa Tshibveledzwa tshi
nga ha muhumbulo
kana bugu dza u vhala bvaho kha bugupfarwa • U shumisa zwiduna na
muhulwane
u bva kha Faela ya kana bugu dza u vhala zwisadzi kha maṅwe
• U fha muhumbulo Zwishumiswa zwa u bva kha Faela ya a madzina, tsumbo:
Mudededzi (FZM) Zwishumiswa zwa mboho-tsadzi
• U ṱhonifha vhaṅwe
Mudededzi (FZM)
vhagudi nga u vha • Thangela u vhala: u • U fhaṱa nḓivho ya
thetshelsa vhala nga u fhirisa • U vhala zwibveledzwa kushumisele kwa
maṱo nga u ṱavhanya zwo nangiwaho maṱaluli kha madzina,
U amba nga ha ṱhoho ya
hu tshi sedzwa tsumbo: mmbwa ntswu
mafhungo murahu ha u ita • U shumisa mafhungo
zwidodombedzwa zwa
ndugiselo a bvaho kha • U fhaṱa kha
ndeme
tshibveledzwa u itela kushumisele kwa ḽiimela
• U nanga ṱhoho ya
• U vhudzisa mbudziso u ola na u ḽebuḽa tsumbo Kholomo i khou
magudiswa yo teaho
zwifanyiso, tsumbo: fula/ kholomo dzi khou
• U nanga
• U sa bva nnḓa ha ṱhoho thebuḽu, tshati kana fula
zwidodombedwa
girafu
23-24 • U dzudzanya zwo teaho u fhindula • U fhaṱa kha u shumisa
magudiswa nga nḓila i mbudziso U fhirisela zwifhinga
pfalaho tshibveledzwa u
• U ita manweledzo Ḓivhaipfi kha nyimele
yak ha tshivhumbeo
a tshibveledzwa /
tsha girafiki, • Maipfi a bvaho
zwibveledzwa zwo
tsumbo: u shumisa kha maṅwalwa a u
nanguludzwaho nga
mafhungo a notsi dzo ṱanganela kana mugudi
u shumisa mapa wa
kuvhanganywaho e eṱhe
muhumbulo
• U fhirisela mafhungo • Maipfi ane a wanala
U ita nyito dza
kha girafiki, tsumbo: kha mutevhe muthihi wa
kupfesesele kha
girafu kana thebuḽu ḽema tsumbo, khavara
tshibveledzwa (oraḽa
na siaṱari a wanala kha
kana u ṅwala) • U sengulusa mafhungo
mutevhe muthihi wa
U ita nḓowenḓowe ya u U ṅwala muvhigo ḽema dza bugu
vhala mupfufhi wa mafhungo
o kuvhanganyaho kha
• U vhalela nṱha nga
fureme
mubulo wone wo teaho,
u elela na vhuḓinyanyuli • U lingulula mafhungo hu
na thikhedzo
• U shumisa
tshivhumbeo tshone
tsho teaho u shumiswa
hu tshi ṅwalwa muvhigo
82 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 3
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa luimbo/ U vhala tshirendo U ṅwala tshiṱori tshi, U shuma na/nga maipfi
tshirendo tshi sa konḓi • U rangela u vhala: u tsumbo: konḓi, hu tshi • U peleṱa maipfi
Tshibveledzwa tshi humbulela zwi tshi bva shumiswa maitele a u zwavhuḓi, hu tshi
bvaho kha bugupfarwa kha ṱhoho na zwifanyiso ṅwala tshoṱhe hu na shumiswa ṱhalusamaipfi
kana bugu dza u vhala thikhedzo ya vhuṋe
• U shumisa
u bva kha Faela ya zwiṱirathedzhi zwa • U nanga magudiswa a • U pfufhifhadza tsumbo:
Zwishumiswa zwa u vhala tsumbo, u takadzaho television/TV
Mudededzi (FZM) shumisa ludungela lwa • U shumisa tshivhumbeo U shuma na/nga
• U elelwa muhumbulo nyimele tsha zwiṱori, tsumbo: mafhungo
muhulwane • U fhindula mbudziso muhangarambo/fureme
• U shumisa madzina
• U ita nyambedzano nga ha tshirendo • U shumisa mathomele, guṱe
nga ha muhumbulo • U bvisela vhuḓipfi vhukati na mafhedziselo
muhulwane • U fhaṱa kushumisele
khagala ho ṱuṱulwaho • U anetshela zwithu nga kwa masala a vhuṋe
• U vhambedza na nga tshirendo mutevhe wone (tsumbo: nṋe, ene,
tshenzhemo ya ene • U ita nyambedzano nga • U shumisa makhathi tshone, riṋe, vhone)
muṋe pfanapheledzo o teaho na mafhungo • U shumisa maḓadzisi
• U topola pfanapheledzo • U ita nyambedzano nga o farekanywaho nga
maṱanganyi a ngaho • U thoma u shumisa
• U bvisela vhuḓipfi ha mbambedzo i bvaho masala
khagala ho ṱuṱulwaho kha tshirendo ‘na’ ‘fhedzi’
nga tshirendo • U shumisa Ḓivhaipfi kha nyimele
U ita nḓowenḓowe ya u
• U imba luimbo/mitaladzi vhala ndongazwiga • Maipfi a bvaho
yo nangwaho • U shumisa zwikhala kha maṅwalwa a u
• U vhalela nṱha nga ṱanganela kana mugudi
U ita nḓowenḓowe ya u mubulo wone wo teaho, zwone zwo teaho kha
pharagirafu e eṱhe
thetshelesa na u amba u elela na vhuḓinyanyuli
U shumisa maitele a u • U ṱumanya thangi na
(U nanga tshithihi tsha u • U vhalela nṱha hu tshi mitshila kha tsinde ḽa
ita nḓowenḓowe ngatsho shumiswa mubulu ṅwala
ipfi
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) wone, luvhilo lwone na • U ṱuṱula mihumbulo hu
25-26 • U renda tshirendo voḽumu tshi shumiswa sa, mapa
U vhuisa muhumbulo wa muhumbulo
• U tamba mutambo wa
luambo kha zwibveledzwa zwo • U ṅwala mvetomveto ya
vhalwaho nga mugudi u thoma
• U ṋea na u tevhedza e eṱhe/vhavhili-vhavhili-
ndaela/masia • U wana muvhigo
vhavhili kha magudiswa na u
• U ita nyambedzano nga • U vhambedza shumisa girama na
ha ṱhoho tshibveledzwa na ḓivhaipfi
vhutshilo ha ene muṋe • U sedzulusa mupeleṱo
• U ṅwala mvetomveto ya
u fhedzisela
U engedza nḓivho:
U ṅwala zwa miswaswo
tsumbo: mitaladzi
ya 4, tshirendo kana
pfanapheledzo, mafhungo
• U ṅwala maipfi a re na
pfanapheledzo (nga
ṱhoho)
• U shumisa mbambedzo
U rekhoda maipfi na
ṱhalutshedzo dzao kha
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U ṅwala mafhungo hu
tshi shumiswa maipfi
kana ṱhalutshedzo u
sumbedza zwine ipfi ḽa
amba zwone, nz.
83
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 3
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa na u U vhala zwibveledzwa U ita/ṅwala mapa U shuma na/nga maipfi
tevhedzela ndaela sa, zwa u tevhela maga a wa muhumbulo/
• U shumisa
maitele maitele tsumbo: risipi/ maṅweledzo a
ṱhalusamaipfi u
ndaela dza maedza, tshibveledzwa tshipfufhi
• U humbulela zwine zwa sedza mupeleṱo na
tsumbo: u peta bammbiri hu na fureme
nga tevhela ṱhalutshedzo dza maipfi
ḽa bogisi)Tshibveledzwa
• U topola mihumbulo
• U ita nyambedzano nga tshi bvaho kha • Maipfi ane a kanganyisa
mihulwane miraru
ha zwidodombedzwa bugupfarwa kana bugu (tsumbo, Ḽara/Lara)
zwo khetheaho zwa dza u vhala u bva kha • U dzudzanya fhungo
U shuma na mafhungo
tshibveledzwa Faela ya Zwishumiswa zwavhuḓi nga mutevhe
zwa Mudededzi (FZM) wone • U pfesesa na u
• U ita nyambedzano ya
shumisa tshivhumbeo
thevhekano dza ndaela • U rangela u vhala: • U shumisa simboḽo/
tsha masala a vhuṋe
U humbulela zwi dayagiramu/ na dziṅwe
• U ita nyambedzano nga (tsumbo maṱo aṋu)
tshi bva kha ṱhoho girafiki dzo teaho
ha tshivhumbeo tsha ḽiiti
na u ṱhohwana u • U shumisa tshaka
ḽo shumiswaho henefho • U shumisa ḓivhaipfi yo
ṱalutshedzela zwi no tou dzo fhambanaho dza
teaho
U ita nḓowenḓowe ya u vhonwa maṱaluli
thetshelesa na u amba • U sedzulusa mupeleṱo
• U fhindula mbudziso • U pfesesa na u kona
(U nanga tshithihi tsha u nga ha tshibveledzwa • U shumisa u shumisa maiti u bula
ita nḓowenḓowe ngatsho ṱhalusamaipfi u nyito
• U haseledza zwine zwa
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) sedzulusa mupeleṱo wa
27-28 tea u itwa • U fhaṱa kha u shumisa
maipfi na zwine a amba
• U renda tshirendo zwifhinga
• U haseledza u
U shumisa maitele a u
• U tamba mutambo wa tevhekana ha maga a Ḓivhaipfi kha nyimele
ṅwala
luambo ndaela
• Maipfi a bvaho
• U ṱuṱula mihumbulo hu
• U ṋea na u tevhedza • U tevhela ndaela kha maṅwalwa a u
tshi shumiswa sa, mapa
ndaela/masia ṱanganela kana mugudi
U vhuisa muhumbulo wa muhumbulo
e eṱhe
• U ita nyambedzano nga kha zwibveledzwa zwo
• U ṅwala mvetomveto ya
ha ṱhoho vhalwaho nga mugudi e
u thoma
eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U sedza mupeleṱo
• U ṱalutshedza
zwiteṅwa zwa zwiṅwe • U ṅwala mvetomveto ya
zwibveledzwa zwo u fhedzisela
vhaliwaho
U rekhoda maipfi na
ṱhalutshedzo dzao kha
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U ṅwala mafhungo hu
tshi shumiswa maipfi
kana ṱhalutshedzo u
sumbedza zwine ipfi ḽa
amba zwone, nz.
84 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 3
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na u Ṱalela U ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U shela mulenzhe kha U vhala ḽitambwa U ṅwala mufhindulano U shuma na/nga maipfi
therisnao nga ha ṱhoho mupfufhi, hu tshi
Tshibveledzwa tshi • U shumisa
yo ḓoweleaho (sa. shumiswa tshitaela tsha
bvaho kha bugupfarwa ṱhalusamaipfi u
Mutsho) u ṅwala tshipfufhi tshi si
kana bugu dza u vhala sedza mupeleṱo na
tsha fomaḽa (kha fureme)
Tshibveledzwa tshi u bva kha Faela ya ṱhalutshedzo dza maipfi
bvaho kha bugupfarwa Zwishumiswa zwa • U nanga
• U fhaṱa kha nḓivho
kana bugu dza u vhala Mudededzi (FZM) vhabvumbedzwa vho
ya mibvumo u konou
u bva kha Faela ya teaho
• U rangela u vhala nga u peleṱa maipfi. Tsumbo:
Zwishumiswa zwa
humbulela zwi tshi bva • U bveledza u fhaṱa miṱa ya maipfi
Mudededzi (FZM)
kha ṱhoho nyambedzano na nyito zwi tshi bva kha
• U vhudzisa mbudziso nga mutevhe wone mibvumo kana mbonalo
• U shumisa
dzo teaho na u fhindula
zwiṱirathedzhi zwa u • U shumisa maambiwa U shuma na/nga
mbudziso
vhala mafhungo
• U shumisa
• U lapfisa nyambedzano
• U topola muṱoḓo wa ndongazwiga dzo teaho • U thoma u shumisa
• U bvisela khagala tshiṱori kholoni, tshigarukela na maḓadzisi a mbalo
muhumbulo wa zwiga zwa mbudziso tsumbo: nthihi, mbili,
• U amba nga
kuvhonele kwa zwithu nz. na tsha u thoma,
vhabvumbedzwa, U shumisa maitele a u
tsha vhuvhili, tsha u
• U ṱhonifha mihumbulo fhethuvhupo na nyito ṅwala
fhedzisela
ya vhaṅwe
• U bvisela khagala • U ṱuṱula mihumbulo hu
• U shumisa tshaka dza
• U ṱuṱuwedza vhaṅwe vhuḓipfi ho ṱuṱulwaho tshi shumiswa mapa wa
maṱaluli hu tshi katelwa
vhagudi u amba luambo nga tshiṱori muhumbulo
na a elanaho na
lwa nyengedzedzo
• U ita nyambedzano • U bvisa mvetomveto ya themparetsha
U tamba matambwa a sa nga ha zwiṱaluli zwa u thoma
Ḓivhaipfi kha nyimele
konḓi tshibveledzwa nga
• U wana muvhigo na u
maanḓa dongazwiga na • Maipfi a bvaho
• U shumisa magudiswa ita ndovhololo
2 9-30 tshivhumbeo kha maṅwalwa a u
o teaho na luambo
• U vhalulula ṱanganela kana mugudi
U ita nyito dza
• U shumisa maambiwa e eṱhe
kupfesesele kha • U ṅwala mvetomveto ya
• U bveledza muṱodo u tshibveledzwa (oraḽa u fhedzisela
pfalaho kana u ṅwala)
• U ṋekedza mvetomveto
• U shumisa ipfi na U ita nḓowenḓowe ya u yavhuḓi yo kunaho
mbonalo (tsedzeo) yone vhala ho siwa zwikhala zwo
na u shumisa luambo teaho
• U vhalela nṱha nga
lwa muvhili u fhirisa
mubulo wone wo teaho, U rekhoda maipfi na
mulaedza
u elela na vhuḓinyanyuli ṱhalutshedzo dzao kha
• U bula maipfi nga nḓila ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U vhalela nṱha hu tshi
yone i pfalaho
shumiswa mubulu • U ṅwala mafhungo hu
wone, luvhilo lwone na tshi shumiswa maipfi
voḽumu. kana ṱhalutshedzo a u
sumbedza zwine ipfi ḽa
U vhuisa muhumbulo
amba zwone, nz.
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi
e eṱhe/vhavhili-vhavhili-
vhavhili
• U ṋea muvhigo
mupfufhi nga ha bugu
zwi na zwi re ngomu na
tshivhumbeo zwo teaho
• U ṋea muhumbulo
wawe nga ha kuvhonele
kwawe
85
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala tshiṱori tshi sa U shuma na/nga maipfi
konḓi
(U nanga kha fikishini Tshibveledzwa tshi • U peleṱa maipfi nga
dza musalauno/ swiṱori bvaho kha bugupfarwa • U shumisa tshivhumbeo nḓila yone, hu tshi
zwasialala/nganetshelo kana bugu dza u vhala tsha tshiṱori, tsumbo:, shumiswa ṱhalusamaipfi
dza vhuṋe/bugu dza u bva kha Faela ya muhangarambo
• U fhaṱa ndivho ya
nyendo dza u guda/ Zwishumiswa zwa (fureme)
maipfi o ḓoweleaho
miswaswo/ miloro /zwiṱori Mudededzi (FZM)
• U shumisa luambo nga tshivhumbeo na
zwa vhutshilo /fikishini ya
• U rangela u vhala: u lwa khumbulelwa a vhuyaho lunzhi kha
ḓivhazwakale)
humbulela u bva kha nga maanḓa ḓivhaipfi tshibveledzwa
Tshibveledzwa tshi ṱhoho na kha zwifanyiso nzhi yo fhambanaho/
U shuma na/nga
bvaho kha bugupfarwa vanganaho
• U shumisa mafhungo
kana bugu dza u vhala
zwiṱirathedzhi zwa • U ṱumanya mafhungo
u bva kha Faela ya • U pfesesa na u shumisa
u vhala: U shumisa kha pharagirafu
Zwishumiswa zwa thangi dza madzina
zwiṱirathedzhi zwa u i pfalaho i re na
Mudededzi (FZM) u wana tshivhalo
vhala: hu tshi shumiswa ndunzhendunzhe hu
tshao (tsumbo bugu -
• U vhudzisa na u ludungela lwa nyimele u tshi shumiswa masala,
dzibugu)
fhindula mbudziso dzo wana zwine ipfi ḽa amba maipfi a maṱanganyi na
teaho zwone ndongazwiga dzone • U fhaṱa kha u shumisa
masala masumbi
• U fhindula na u thoma u • U ita nyambedzano nga • U shumisa girama yo
(tsmbo: hetshi, hetsho,
vhudzisa na u fhindula ha puloto, fhethuvhupo teaho, mupeleṱo na
havhala, hezwi)
mbudziso dzi konḓaho na vhabvumbedzwa ndongazwiga
sa, Ndi ngani ni songo (vhaanewa) • U fhaṱa kha u shumisa
• U shumisa makhathi o
….?, Mini….? Ni zwi maṱaluli kha madzina
• U ita nyambedzano teaho tshifhinga tshoṱhe
humbula hani…? tsumbo: mmbwa ntswu
31-32 nga ha u tevhekana
• U shumisa
U ita nḓowenḓowe ya u ha zwiwo, u fhindula • U shumisa ndaela i re
ṱhalusamaipfi u
thetshelesa na u amba u mbudziso dza zwo kha tshivhumbeo tsha
sedza mupeleṱo na
engedza nḓivho iteaho u thoma, lwa ḽiiti, tsumbo: ima!
ṱhalutshedzo dza maipfi
vhuvhili, n.z
(U nanga tshithihi tsha u • U shumisa maḓadzisi
U shumisa maitele a u
ita nḓowenḓowe ngatsho • U fhindula na u thoma u a tshifhinga (tsumbo
ṅwala
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) vhudzisa na u fhindula matshelo, mulovha)
mbudziso dzi konḓaho, • U ṱuṱula mihumbulo
• U renda tshirendo • U shumisa
tsumbo: Ndi ngani ni
• U ṅwala mvetomveto ya thangeladzina dzi no
• U tamba mutambo wa songo ….?, Mini….? Ni
u thoma sumba masia (dubo
luambo zwi humbula hani…
dza), tshifhinga (nga)
• U ita ndovhololo
• U ṋea na u tevhedza
Ḓivhaipfi kha nyimele
ndaela/masia • U dzudzanya
• Maipfi a bvaho
• U ita nyambedzano nga • U ṅwala mvetomveto ya
kha maṅwalwa a u
ha ṱhoho u fhedzisela
ṱanganela kana mugudi
• U ṋekedza mvetomveto e eṱhe
yavhuḓi yo kunaho
• Mafhambanyi (maipfi
U rekhoda maipfi na ane a fhambana kha
ṱhalutshedzo dzao kha ṱhalutshedzo, tsumbo:
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe mudenya/musekene)
• U ṅwala mafhungo hu
tshi shumiswa maipfi
kana u sumbedza zwine
ipfi ḽa amba zwone, nz.
86 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U ita nyito dza
kupfesesele kha
tshibveledzwa (oraḽa
kana u ṅwala)
U vhala vhurifhi ha
vhuṋe (u engedzedza
nḓivho)
• U rangela u vhala:
u humbulela ho
ḓisendeka nga zwo
vhalwaho nga u tou
fhirisa maṱo kha
tshibveledzwa
• U shumisa
zwiṱirathedzhi zwa u
vhala: hu tshi shumiswa
ludungela lwa nyimele
u wana ṱhalutshedzo ya
31-32 maipfi
• U topola muhumbulo
muhulwane na
zwidodombedzwa zwo
khetheaho
• U ita nyambedzano nga
ha ndivho ya vhurifhi
• U ita nyambedzano ya
fomete ya vhurifhi
U ita nḓowenḓowe ya u
vhala
• U vhalela nṱha nga
mubulo wone wo teaho,
u elela na vhuḓinyanyuli
• U vhalela nṱha hu tshi
shumiswa mubulu
wone, luvhilo lwone na
voḽumu
87
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa na u ita U vhala zwibveledzwa U shumisa mafhungo a U shuma na/nga maipfi
nyambedzano nga ha zwa mafhungo tshi bva kha zwa u tou
• U shumisa
zwo ambiwana vhona, tsumbo: tshati/
Tshibveledzwa tshi ṱhalusamaipfi u
thebuḽu/ dayagiramu/
• U ita nyambedzano bvaho kha bugupfarwa sedza mupeleṱo na
mapa ya mihumbulo/
nga ha mihumbulo kana bugu dza u vhala ṱhalutshedzo dza maipfi
mapa/zwifanyiso/
mihulwane na u bva kha Faela ya
girafu dza u ṅwala • U shumisa ndivho ya
zwidodombedzwa Zwishumiswa zwa
tshibveledzwa mutevhe wa aḽifabethe
Mudededzi (FZM)
• U rekhoda mafhungo na maḽeḓere a u thoma
• U ṅwala paragirafu 2
makene kha tshati kana • U rangela u vhala: kha ipfi u itele u wana
kana 3
mapa wa muhumbulo u vhala na u ita maipfi kha ṱhalusamaipfi
nyambedzano nga ha • U shumisa mupeleṱo
U ita nḓowenḓowe ya u U shuma na/nga fhungo
(dzi)ṱhoho na zwifanyiso na ndongazwiga zwi so
thetshelesa na u amba u
ngo khakheaho • U thoma u pfesesa na
engedza nḓivho • U ḓivha ndeme ine
u shumisa vhunzhi ha
zwifanyiso na zwinepe U ṅwala tshibveledzwa
(U nanga tshithihi tsha u madzina a zwithu zwi
zwa ita kha u fha tsha mafhungo tsha u
ita nḓowenḓowe ngatsho sa vhalei
ṱhalutshedzo tou vhona
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe)
• U thoma u shumisa
• U fhindula mbudziso • U ṅwala mapa wa
• U renda tshirendo masala a vhuṋe
nga ha tshibveledzwa muhumbulo u ṅweledza
(tsumbo: tshanga,
• U tamba mutambo wa tshibveledzwa tshipfufhi
• U ita manweledzo a tshau, tshawe, tshashu,
luambo hu na thikhedzo
pharagirafu hu na u zwavho)
• U ṋea na u tevhedza thusedzelwa • U dzudzanya mafhungo
• U fhaṱa kha u shumisa
ndaela/masia nga u vhekanya vhuḓi
U ita nyito dza tshifhinga tsha zwino
na vhuvhi kha thebuḽu
• U ita nyambedzano nga kupfesesele kha
• U shumisa
ha ṱhoho tshibveledzwa (oraḽa U shumisa ṱhalusamaipfi
malungekanyi
kana u ṅwala) u sedza mupeleṱo na
u sumbedza
ṱhalutshedzo dza maipfi
33-34 U ita nḓowenḓowe ya u nyengedzedzo (na)
vhala U rekhoda maipfi na na thevhekano (nga
ṱhalutshedzo dzao kha murahu, phanḓa ha)
• U vhalela nṱha nga
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
mubulo wone wo teaho, • U saukanya fhungo
u elela na vhuḓinyanyuli • U ṅwala mafhungo hu ḽi sa konḓi ha vha
tshi shumiswa maipfi na ṋefhungo, ḽiiti
• U vhalela nṱha hu tshi
kana ṱhalutshedzo u na tshiitwa tsumbo
shumiswa mubulu
sumbedza zwine ipfi ḽa “Rungani/u vhala/ bugu
wone, luvhilo lwone na
amba zwone, nz. yawe”
voḽumu
• U pfesesa na u shumisa
maambelwa
• U shumisa fhungodavho
ḽa vhushaka (tsumbo:
‘Musuku u no bwiwa
Gauteng, u rumelwa
mashangoḓavha.’)
• U shumisa khoma kha
u khethekanya madzina
kha mutevhe
• U shumisa zwiḓevhe
kha maambiwa
Ḓivhaipfi kha nyimele
• Maipfi a bvaho
kha maṅwalwa a u
ṱanganela kana mugudi
e eṱhe
88 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshiṱori U vhala tshiṱori U ṅwala tsedzuluso ya U shuma na/nga maipfi
bugu
(U nanga kha fikishini dza Tshibveledzwa tshi • U shumisa
musalauno/zwiṱori sialala/ bvaho kha bugupfarwa • U nanga magudiswa o ṱhalusamaipfi u
nganetshelo dza vhuṋe/ kana bugu dza u vhala teaho na tshivhumbeo sedza mupeleṱo na
bugu dza nyendo dza u u bva kha Faela ya ṱhalutshedzo dza maipfi
• U bvisela khagala
guda/miswaswo/ miloro Zwishumiswa zwa
muhumbulo wa • Maipfi ane a wanala
/zwiṱori zwa vhutshilo Mudededzi (FZM)
kuvhonele kwawe kwa kha mutevhe muthihi wa
ha stories/fikishini ya
• U rangela u vhala: u zwithu a tshi fha zwiitisi ḽema tsumbo, khavara
ḓivhazwakale
humbulela u bva kha (ngani) na siaṱari a wanala kha
Tshibveledzwa tshi ṱhoho na kha zwifanyiso mutevhe muthihi wa
• U katela ṱhoho,
bvaho kha bugupfarwa ḽema dza bugu”
• U shumisa vhaanewa, na
kana bugu dza u vhala
zwiṱirathedzhi zwa manweledzo U shuma na/nga
u bva kha Faela ya
u vhala, u shumisa mafhungo
Zwishumiswa zwa U ṅwala vhurifhi ha
ludungela lwa nyimele,
Mudededzi (FZM) vhuṋe • U shumisa zwivhumbeo
u wana ṱhalutshedzo
zwa mbudziso, tsumbo:
• U vhudzisa na u dza maipfi maswa • U nanga magudiswa o
nnyi, mini, lini, tshifhio,
fhindula mbudziso dzo teaho
• U ita nyambedzano nga ngani
teaho
ha puloto, fhethuvhupo • U shumisa fureme arali
• U alusa u shumisa
• U ita manweledzo a na vhabvumbedzwa zwo fanela
malungekanyi vha tshi
tshiṱori (vhaanewa)
• U ṋea mulaedza nga sumbedza vhungani
• U fhindula na u thoma u • U ita nyambedzano nḓila yone (tsumbo: zwo itiswa
vhudzisa na u fhindula nga ha thevhekano nga) ndivho
• U vhekanya mafhungo
mbudziso dzi konḓaho, ya zwiwo, u fhindula
nga ndunzhendunzhe • U thoma u shumisa
tsumbo: Ndi ngani ni mbudziso nga zwo
malungekanyi u
songo ….?, Mini….? Ni iteaho u thoma, lwa • U ṅwala dzina ḽau
sumbedza u nanga/
zwi humbula hani? vhuvhili, nz. mafhedziseloni
khetha (tsumbo:kana)
• U bvisela khagala • U vhudzisa na u • Shumisa tshitaela tsha
35-36 • U shumisa tshifhinga
muhumbulo wa fhindula mbudziso dzi u ṅwala tshi si tsha
tshi ḓaho
kuvhonele kwawe konḓaho, tsumbo: Ndi fomaḽa tsho teaho
kwa zwithu a tshi ngani ni songo ….?, ndivho ya u ṅwala • U fhaṱa kha u pfesesa
fha zwiitisi, tsumbo: Mini….? Ni zwi humbula na u shumisa tshifhinga
zwi ṱanganedzeaho, hani… U shumisa maitele a u
tsho fhelaho
matshilisano, na ṅwala
• U bvisela khagala na u Ḓivhaipfi kha nyimele
mafhungo a ndeme • U ṱuṱula mihumbulo
ṱalutshedza muhumbulo
kha tshiṱori, u shumisa • Maipfi a bvaho
wawe • U ṅwala mvetomveto ya
luṅwe luambo arali zwo kha maṅwalwa a u
fanela u thoma
ṱanganela kana mugudi
• U ita ndovhololo e eṱhe
• U shumisa makhathi o
funzwaho kha Gireidi • U dzudzanya
dzo fhiraho, tsumbo:
makhathi a ‘ndo’ na ‘ḓo’ • U ṅwala mvetomveto ya
u fhedzisela
• U ṋekedza mvetomveto
yavhuḓi yo kunaho
U shumisa ṱhalusamaipfi
u sedza mupeleṱo na
ṱhalutshedzo dza maipfi
U rekhoda maipfi na
ṱhalutshedzo dzao kha
ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
• U ṅwala mafhungo hu
tshi shumiswa maipfi
kana ṱhalutshedzo u
sumbedza zwine ipfi ḽa
amba zwone, nz.
89
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U thetshelesa tshirendo U ita nyito dza
kupfesesele kha
Tshibveledzwa tshine
tshibveledzwa (oraḽa
tsha bva kha bugupfarwa
kana u ṅwala)
kana kha Faela ya
Zwishumiswa zwa U vhala zwirendo
Mudededzi (FZM)
• U rangela u vhala: u
• U elelwa muhumbulo humbulela zwi tshi bva
mihulwane kha ṱhoho na zwifanyiso
• U ita nyambedzano • U shumisa
nga ha muhumbulo zwiṱirathedzhi zwa
muhulwane u vhala, tsumbo: u
shumisa ludungela lwa
• U vhambedza na
nyimele
tshenzhemo ya ene
muṋe • U fhindula mbudziso
nga ha tshirendo
• U topola pfanapheledzo
na maipfi ane a thoma • U bvisela vhuḓipfi
nga mubvumo u no khagala ho ṱuṱulwaho
fana, pfanabvumo nga tshirendo
(alliteration)
• U ita nyambedzano
• U topola na u ita nga pfanapheledzo,
nyambedzano ya u pfanabvumo
vhambedza (tsumbo: (alliteration)
mafanyisi)
• U ita nyambedzano
35-36 • U bvisela vhuḓipfi ya u vhambedza zwo
khagala ho ṱuṱulwaho itwaho kha tshirendo
nga tshirendo (mafanyisi)
• U imba luimbo/mitaladzi U ita nḓowenḓowe ya u
yo nangwaho vhala
U ita nḓowenḓowe ya u • U vhalela nṱha nga
thetshelesa na u amba mubulo wone wo teaho,
u elela na vhuḓinyanyuli
U nanga tshithihi tsha u
ita nḓowenḓowe ngatsho • U vhalela nṱha hu tshi
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe shumiswa mubulu
wone, luvhilo lwone na
• U renda tshirendo
voḽumu
• U tamba mutambo wa
U vhuisa muhumbulo
luambo
kha zwibveledzwa zwo
• U ṋea na u tevhedza vhalwaho nga mugudi e
ndaela/masia eṱhe/vhavhili-vhavhili
• U ita nyambedzano nga • U ṱalutshedza
ha ṱhoho zwiteṅwa zwa zwiṅwe
zwibveledzwa zwo
• Nganetshelo ya zwiwo
vhaliwaho vha
kana tshenzhemo nga
ṋetshelwa lwa oraḽa
thevhekano yone, u
fhindula mbudziso
nga ha zwo iteaho u
thoma, lwa vhuvhili, lwa
vhuraru nz.
90 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U shela mulenzhe kha U vhala tshibveledzwa U ṅwala pharagirafu ya U shuma na/nga maipfi
nyambedzano (tsumbo: tsha midia, tsumbo: mafhungo a sa konḓi hu
• U peleṱa maipfi
Muthu o sedzwaho khae magazini, athikili/ tshi shumiswa fureme
zwavhuḓi, hu tshi
kha u bvelela) muvhigo wa mafhungo
• U katela na mafhungo shumiswa ṱhalusamaipfi
• U vhudzisa na u Tshibveledzwa tshi o teaho
• U shumisa nḓivho ya
fhindula mbudziso bvaho kha bugupfarwa
• U vhambedza mutevhe wa aḽifabethe
kana bugu dza u vhala
• U ṱhonifha vhaṅwe kuvhetshele na nyolo na maḽeḓere a u thoma
u bva kha Faela ya
vhagudi dza gurannḓa kha ipfi u itele u wana
Zwishumiswa zwa
maipfi kha ṱhalusamaipfi
• U thetshelesa vhaṅwe Mudededzi (FZM) • U bveledza mafhungo
vhagudi na u vha nga nḓila ya U shuma na/nga
• U rangela u vhala: u
ṱuṱuwedza uri vha ambe ndunzhendunzhe mafhungo
humbulela zwine tshiṱori
U shela mulenzhe kha tsha vha zwone nga u • U shumisa • U shumisa “tea”
nyambedzano thoma u ṱolela uri tshi malungekanyi na u u sumbedza u
na mini dzudzanya paragirafu kombetshedzea
• U humbulela na u
zwavhuḓi
ṱalutshedza khonadzeo • U shumisa • U thoma u shumisa
zwiṱirathedzhi zwa u • U shumisa fomete yone malungekanyi u
• U shumisa nyimele
vhala zwo fhambanaho, sumbedza nyimele
• U shumisa girama
• U sielisana tsumbo: u vhala nga
yo teaho, ḓivhaipfi, • U shumisa mbambedzo
nṱha nga u ṱavhanya u
• U ṱhonifha mihumbulo mupeleṱo na (tsumbo: sa ... no nga)
tshi sedza muṱoḓo wa
ya vhaṅwe ndongazwiga
tshiṱori na u vhala nga • U shumisa zwiga
• U ṱuṱuwedza vhaṅwe uri u ṱavhanya u tshi sedza U dizaina phosiṱara u zwivhudzisi
vha ambe zwa ndeme engedza nḓivho
• U shumisa zwigarukela
U ita nḓowenḓowe ya u • U fhindula mbudziso • U katela na mafhungo
37-38 Ḓivhaipfi kha nyimele
thetshelesa na u amba u o teaho
• U ita nyambedzano
engedza nḓivho nga ha mihumbulo • Maipfi a bvaho
• U katela na zwifanyiso
mihulwane na kha maṅwalwa a u
(U nanga tshithihi tsha u
zwidodombedzwa • U shumisa fomete yone ṱanganela kana mugudi
ita nḓowenḓowe ngatsho
e eṱhe
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe) • U ita nyambedzano nga • U shumisa na zwiṱaluli
ha kuvhetshele na u ola zwa nyolo, tsumbo: • U vhambedza maipfi,
• U renda tshirendo
tshibveledzwa mivhala na saizi dzo tsumbo:
• U tamba mutambo wa fhambanaho kana madzinambumbano,
luambo • U vhambedza tshaka dza khanḓiso tsumbo:
kuvhetshele na nyolo (fonto) tshiivhamuronzhe
• U ṋea na u tevhedza dza gurannḓa
ndaela/masia • U ṋea mvetomveto ya u
U ita nyito dza khunyeledza yo kunaho
• U ita nyambedzano nga kupfesesele kha i vhaleaho
ha ṱhoho tshibveledzwa (oraḽa
kana u ṅwala) U shumisa maitele a u
ṅwala
U ita nḓowenḓowe ya u
vhala • U ṅwala mvetomveto ya
u thoma
• U vhalela nṱha nga
mubulo wone wo teaho, • U ita ndovhololo
u elela na vhuḓinyanyuli • U vhalulula
• U ṅwala mvetomveto ya
u fhedzisela
• U ṋekedza mvetomveto
yavhuḓi yo kunaho
91
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GIREIDI YA 6
THEMO YA 4
U Thetshelesa na u Zwivhumbeo na Milayo
Vhege U Vhala na Ṱalela U Ṅwala na u Ṋekedza
Amba (ORAḼA) zwa Luambo
U ita nyito dza U rekhoda maipfi na
kupfesesele kha ṱhalutshedzo dzao kha
tshibveledzwa (oraḽa ṱhalusamaipfi ya vhuṋe
kana u ṅwala)
• U ṅwala mafhungo hu
U ita nḓowenḓowe ya u tshi shumiswa maipfi
vhala kana ṱhalutshedzo u
sumbedza zwine ipfi ḽa
• U vhalela nṱha nga
amba zwone, nz.
mubulo wone wo teaho,
u elela na vhuḓinyanyuli
U vhala na u pfesesa
tshibveledzwa tsha
girafiki tsha midia,
tsumbo: phosiṱara na
khunguwedzo
• U rangela u vhala: u ita
nyambedzano nga ha
zwifanyiso
• U ṱalutshedzela
mafhungo
• U ita nyambedzano
nga ndivho ya
tshibveledzwa
37-38 • U ita nyambedzano
nga ha mashumisele a
luambo
• U topola na u ita
nyambedzano nga ha
zwiṱaluli zwa nyolo,
tsumbo: mivhala na
saizi dzo fhambanaho
kana tshaka dza
khanḓiso (fonto)
• U ita nyambedzano nga
ha kuvhetshele
• U vhambedza
zwibveledzwa zwi sa
fani, tsumbo: phosiṱara
na khunguwedzo
U vhuisa muhumbulo
kha zwibveledzwa zwo
vhalwaho nga mugudi
e eṱhe/vhavhili-vhavhili-
vhavhili
• U kovhekana
mihumbulo nga ha
tshibveledzwa
39-40 U LINGA HA FOMAḼA
92 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
KHETHEKANYO YA 4: U LINGA KHA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA
VHUVHILI
4.1 MARANGAPHANḒA
U linga ndi maiitele o pulaniwaho a bvelaho phanḓa a u ḓivha, kuvhanganya na u ṱalutshedzela mafhungo nga ha
kushumele kwa vhagudi. Zwi dzhia maga maṋa: u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo; u ṱalusa
vhuṱanzi; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u ḓo thusa kha mveledziso ya mugudi u
itela u khwinisa maitele a u guda na u funza.
U linga ndi maiitele o pulaniwaho a bvelaho phanḓa a u ḓivha, kuvhanganya na u ṱalutshedzela mafhungo nga ha
kushumele kwa vhagudi. Zwi dzhia maga maṋa: u bveledza na u kuvhanganya vhuṱanzi ha tswikelelo; u ṱalusa
vhuṱanzi; u rekhoda mawanwa na u shumisa mafhungo aya u pfesesa na u ḓo thusa kha mveledziso ya mugudi u
itela u khwinisa maitele a u guda na u funza.
U linga hu tea u katela maitele oṱhe mavhili ane a si vhe fomaḽa (U linga ha vhugudisi) na a fomaḽa (U linga ha u guda).
Kha nzulele dzoṱhe idzi mbili vhagudi vha tea u vhigelwa murahu tshifhinga tshoṱhe u khwaṱhisedza tshenzhemo ya
u guda.
U bvelela ha mugudi wa Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili ho ḓisendeka kha u linga hu si ha fomaḽa na u vhiga
murahu kha vhagudi nga mugudisi zwa tshifhinga tshoṱhe musi vhagudi vha tshi ṅwala dzithesiṱe na u ita dzinyito.
Ndugiselo ya ngudo i sumbedza magudiswa, zwikili na zwiṱirathedzhi zwa u funza na u guda zwa ṅwaha. Hezwi ndi
zwone zwine zwa ḓo lingiwa kha vhuimo ha u bvelela vhu no khou aluwa (u bvelaphanḓa). A si zwithu zwoṱhe zwo
funziwaho zwine zwa tea u lingiwa lwa fomaḽa. Hone-ha, ndi zwa ndeme uri kushumele kwa vhagudi hu tea u lingiwa
u ya nga ha mbekanyamushumo ya u linga lwa fomala na lu si lwa fomala, sa izwi zwi tshi kwama dzindugiselo.
Zwikili zwa u thetshelesa zwa vhagudi, vhukoni ha oraḽa, u kona u fhindula mbodziso, u dzhenelela kha nyambedzano
na zwikili zwa u rekhoda zwo tou ṅwalwaho ho teaho zwi tea u sedzwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe.
Ndi zwa ndeme-vho, uri u pfesesa ha vhagudi kha zwine vha khou vhala hu lingwe nahone hu si tou vha vhukoni ha
u ḓivha kana u humbula maipfi. U linga ha u vhala hu teaha u itwa tshifhinga tshoṱhe nahone hu si tou vha u linga ha
tshifhinga tshithihi fhedzi. U linga ha u vhala ha fomaḽa hu tea u sedza kha u vhalela nṱha khathihi na nyito ine ya u
thusa u vhona uri vhagudi vho pfesesa zwingafhani, tsumbo, u dovha u anetshela tshiṱori kana u fhindula mbudziso.
U linga ha mushumo wa u ṅwala hu ḓo sedza nga maanḓa kha vhukoni ha vhagudi ha u wana ṱhalutshedzo, na
u vhona uri vho kona u ṅwala u gumafhi, tsumbo, u shumisa zwivhumbeo zwa luambo na kushumisele, mupeleṱo
na ndongazwiga. U linga hoṱhe hu tea u vhona uri u guda luambo ndi maitele nahone vhagudi vha nga si bveledze
tshibveledzwa tshi re tshone tshoṱhe nga luthihi. Ngauralo, maga o fhambanaho a maitele a u ṅwala a tea u lingiwa.
Musi hu tshi ṋewa mushumo wa fomaḽa, hu ḓo vha na u sedza kha tshikili tsho khetheaho, tsumbo, U thetshelesa
na U amba kana U vhala kana U ṅwala. Hone-ha, ngauri u guda luambo ndi maitele o ṱanganelanaho/vanganaho,
zwikili zwi fhiraho tshithihi zwi ḓo shumiswa. Zwivhumbeo zwa luambo zwi tea u lingwa zwi kha nyimele. Zwi tea u
khwaṱhisedzwa uri u linga a hu itwi kha mushumo wa u ṅwala fhedzi, honeha hu tendelavho na mushumo wa u tou
ita na wa oraḽa. Ndi zwa ndeme u linga zwine vhagudi vha zwi pfesesa, hu si zwine vha nga tou zwi rwela ngomani,
ngauralo kha hu lingwe zwikili zwi re kha nyimele nga hune zwa konadzea, tsumbo: vhagudi vha nga peleṱa maipfi
avho oṱhe nga nḓila yone nga tshifhinga tsha thesite nga Ḽavhuṱanu, hone-ha vha a kona na u shumisa eneo maipfi
mathihi e vha peleṱa nga nḓila yone musi vha tshi ṅwala/rekhoda mafhungo kana tshiṱori tsha vhone vhaṋe?
93
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
U funza na u lingwa ha nyambo hu tea u ita mbetshelwa ya u katela vhagudi vhoṱhe, na zwiṱirathedzhi zwi tea u wanala
u itela u thusa vhagudi vhoṱhe u swikelela kana u bveledza zwibveledzwa zwa luambo. Vhaṅwe matshudeni vha re
na zwithithisi vha nga kundelwa u swikelela dziṅwe dza ndivho sa zwe dza ṋekedziswa zwone kha Tshitatamennde
tsha Phoḽisi ya Kharikhuḽamu na u Linga.
4.2 U LINGA HA ḒUVHA ḼIṄWE NA ḼIṄWE KANA HU SI HA FOMAḼA
U linga ha u guda hu na ndivho ya u kuvhanganya mafhungo tshifhinga tshoṱhe nga ha vhukoni ha mugudi vhune
vhu nga konwa u shumiswa u khwinisa u guda havho.
U linga hu si ha fomaḽa ndi mushumo wa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe wa u lavhelesa mvelephanḓa ya vhagudi. Izwi zwi
itwa nga u lavhelesa, nyambedzano, tsumbedzo dza phurakhithikhala, khoniferentsi dza vhadededzi na vhagudi, u
ṱangana hu si ha fomaḽa kiḽasini, n.z. U linga hu si ha fomaḽa hu nga leluwa u fana na u ima u isa phanda na u funza
nga tshifhinga tsha ngudo a lavhelesa kushumele kwa vhagudi kana u amba na vhagudi uri u guda hu khou bvela
hani phanḓa. U linga vhukoni ha luambo hu ḓo vha nga tshivhumbeo tsha u lavhelesa, mishumo ya u ṅwala, nyito
dza orala na u ṋekedza, thesithe dza u tou ṅwala, u vhalela nṱha na zwiṅwe zwivhumbeo zwa u linga. U linga hu si
ha fomaḽa hu tea u shumiswa u ṋekedza mavhigo kha vhagudi na u thusa mugudisi kha kupulanele kwa u gudisa,
fhedzi a zwi tei u rekhodiwa. Zwi so ngo vhonala zwo fhambana na u nyito dza u guda dzi iteaho kiḽasini na uri hu
nga shumiswa vhunzhi ha nyito dza u gudisa u linga vhukoni ha vhagudi dzi si dza fomaḽa. Kanzhi, hu nga ṱoḓea u ta
lushaka lwa u linga lushaka lwa nyito u ṱuṱuwedza vhagudi u guda, sa zwibveledzwa zwa mupeleṱo zwo ḓoweleaho.
Vhagudi kana vhadededzi vha nga koreka iyi mishumo ya u linga.
Zwa khwine, ndi uri kha vhege mbili dza u thoma dza themo dzi shumiswe u ita u linga ha muteo ha vhagudi. Hu tea
u shumiswa nyito dzo ṋekedzwaho kha vhege mbili dza u thoma dza pulane ya u funza u itela u linga uhu. Izwi zwi
ḓo thusa u karusa vhagudi kha zwine vha ḓo zwi ṱoḓa musi hu tshi bvelwa phanḓa.
U ḓilinga na u linga mugudingae zwi dzhenisa vhagudi kha u linga. Izwi ndi zwa ndeme sa izwi zwi tshi tendela
vhagudi u guda na u vhuisa mihumbulo nga ha kushumele kwavho. Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa
dza ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi rekhodiwi lwa fomaḽa nga nnḓa ha musi arali mudededzi a tshi ṱoḓa u ita nga u ralo.
Vhadededzi vha nga takalela u vha na rekhodo dzavho dza mushumo u si wa fomaḽa u sumbedzaho uri mugudi
muṅwe na muṅwe u khou bvelela hani kha zwikili na u pfesesa. Mvelelo dza mishumo ya u linga i si ya fomaḽa dza
ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe a dzi shumiswi/dzhielwi nṱha kha ndivho dza u phasisa na kha u wana ṱhanziela.
4.3 U LINGA HA FOMAḼA
Mishumo yoṱhe ya u linga ine ya ita mbekanyamushumo ya fomaḽa ya u linga ya ṅwaha i dzhiwa sa u Linga ha
Fomaḽa. Mishumo ya u linga ha fomaḽa i korekiwa na u rekhodiwa lwa fomaḽa nga mudededzi ndivho i ya uri mugudi
a bvele phanḓa. Mishumo yoṱhe ya u Linga ha Fomaḽa i tea u modarethiwa ndivho i ya u vhuṱanzi ha uri mushumo u
kha vhuimo ho teaho na uri zwitandadi zwo teaho zwi a tevhelwa.
U linga ha fomaḽa hu thusa vhadededzi kha u ṱhaṱhuvha ha sisimetiki u itela u vhona uri vhagudi vha khou bvela
hani phanḓa kha gireidi na thero yeneyo. Tsumbo dza u linga ha fomaḽa dzi katela thesite, milingo, mishumo ya u tou
itwa, phurodzhekiti, mukumedzo wa oraḽa, u ita nga u sumbedza (sa u dovha u anetshela tshiṱori, u vhambedza), u
edzisela (u tamba ḓirama/fiḽimu), maanea, u dzhenela kha mishumo ya oraḽa (i ngaho sa mufhindulano, khaseledzo,
nyambedzano), mishumo ya u ṅwala (i ngaho sa u ḓadza bammbiri ḽa u shumela, u ṅwala pharagirafu kana dziṅwe
tshaka dza zwibveledzwa), n.z.
94 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Mushumo wa u linga wa fomaḽa u ita tshipiḓa tsha Mbekanyamushumo ya u Linga ya ṅwaha woṱhe kha gireidi na
thero iṅwe na iṅwe.
Mishumo ya u linga ya fomaḽa a i tei u linga nḓivho na zwikili zwa vhagudi fhedzi i tea u linga na kushumisele kwavho
kwa luambo kha nyimele.
Kha u linga ha fomaḽa, hu shumiswa memorandamu, ruburiki, mutevhe wa u esdzulusa, na zwikalo zwa phimo
khathihi na zwiṅwe zwishumiswa zwo teaho u itela u sedza, u linga na u rekhoda vhuimo ha u pfesesa na zwikili zwa
vhagudi. Kha hu nangiwe tshishumiswa tsha u linga tsho teaho tsha lushaka lwa mushumo wo tewaho. Tsumbo,
rubiriki i khwine kha memorandamu kha u linga maanea a vhusiki. Memorandamu wo tea kha thesite ya mupeleṱo
kana kha nyito ya tholokanyonḓivho ya u vhala.
Ṱhoḓea dza u linga ha fomaḽa dza Luambo lwa Engedza lwa Vhuvhili ndi dzi tevhelaho:
• Mushumo muthihi wa u linga ya fomaḽa i tea u vha yo fhedzwa kha themo ya u thoma nay a vhuraru NA muthihi
kha themo ya vhuṋa. Muthihi wa mishumo u tea u vha mulingo wa vhukati ha ṅwaha. Tshivhalo tsho fhelela
tsha mishumo ya fomaḽa tshi tea u vha tharu (3). Iyi mishumo ya u linga miraru i vhumba 75% dza maragaguṱe
Luambo lwa u Engedza lwa Vhuvhili kha Gireidi 4, 5, na 6. Maraga idzi dza u linga ha fomaḽa dzi katela mulingo
wa vhukati ha ṅwaha.
• Mushumo wa u linga wa fomaḽa wa themo iṅwe na iṅwe u tea u itwa hanefha vhukati ha themo. Mushumo wa
u linga wa fomaḽa wa vhukati ha ṅwaha u tea u itwa u ya mafheleloni a themo ya vhuvhili.
• Hu ḓo vha na mulingo mafheloni a ṅwaha une wa ḓo ita 25% ya maraga.
• Mushumo wa u linga muṅwe na muṅwe u tea u itwa nga nyito dzi lingaho U thetshelesa na U amba, U vhala
na U ṱalela, U ṅwala na U ṋekedza, na Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo, nahone zwi tea u itwa maḓuvha
o vhalaho. Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo zwi tea u lingwa zwi kha nyimele.
• Mishumo ya u linga ya fomaḽa i tea u linga zwikili zwa luambo zwo vhalaho u itela uri zwipiḓa zwa ndeme zwa
zwikili zwi konou u lingwa kha themo na ṅwaha. Hu tea u vhonwa uri zwipiḓa izwi zwo ranga u lingwa lu si lwa
fomaḽa na muvhigo wo hone wa ṋewa mugudi musi hu sa athu lingwa lwa fomaḽa.
• U linga hoṱhe kha Vhuimo ha Vhukati ndi ha ngomu tshikoloni.
Zwivhumbeo zwa u linga zwo shumiswaho zwi tea u yelana na vhuimo ha murole na mveledziso ya vhagudi. Nḓila
ine mishumo iyi ya dizainiwa ngayo i tea u katela magudiswa a thero nahone ya katela mishumo yo fhambanaho yo
dizainiwaho u swikelela ndivho-tiwa dza thero.
4.3.1 Tshaka dza u linga ha fomaḽa dza magudiswa a Luambo lwa u Engedza lwa u Thoma
Mushumo muṅwe na muṅwe wa u linga ha fomaḽa u tea u angaredza zwiteṅwa zwi tevhelaho wa dovha wa vha
na ndeme i tevhelaho. U tea u sendekwa kha nḓivho na zwikili zwo itwaho vhukati ha themo yeneyo. Tsumbo dzo
ṋewaho afho fhasi dzo itelwa fhedzi u sumbedza fhedzi lushaka lwa nyito dzine dza nga vhudziswa/sethiwa. Kha hu
shumiswe pulane dza themo ya gireidi iṅwe na iṅwe u nanga lushaka lwa nyito na tshigwada tsha zwikili zwi ṱoḓeaho
kha tshipiḓa tshiṅwe na tshiṅwe tsha mushumo ya u linga ha fomaḽa.
Thoḓea ya u lunda mishumo i avhelwa u ya nga phesenthe. Hune phesenthe dza furaru dza zwikili zwa luambo dza
sumbedzwa, zwi amba uri u avhelwa ha maraga dza tshikili tsha luambo hu tea u vha phesenthe dza furaru dza
maraga dza gumofulu, hu si maraga dza fumaru. Zwikolo a zwo ngo thivheliwa kha u avhela maraga dza tshikili
95
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
tsha luambo nga hune vha kona, tenda tshikalo tsha tshikili tshiṅwe na tshiṅwe tsha luambo tsha dzhielwa nṱha kha
mushumo muṅwe na muṅwe u ya nga ha phesenthe yo avhelwaho. Kha gireidi ya vhuṋa, sa tsumbo, thesite ya u
linga nḓivho ya luambo i nga sethiwa/dzudzanyiwa ya avhelwa maraga dza fumi kana u fhira, tenda tshikalo tsha
maraga tsha sa fhire itsho tsho tiwaho.
Kha u ṅwala tshipiḓa tsha maitela a u pulana kana maitele nga u pfufhifhadza a tea u lingiwa luthihi nga themo.
Vhulapfu ha tshibveledzwa tsha u ṅwala sa zwe zwa sumbedziswa kha Khethekanyo 3.4 i tea u tevhelwa yo tou ralo
kokotolo.
Kudzudzanyele kwa mushumo wa u linga wa fomaḽa (FAT) Gireidi 4 Gireidi 5 Gireidi 6
U thetshelesa na u Amba 40 % 40 % 40 %
U thetshelesa Nyito ya u sumbedza uri mugudi o thetshelesa a
pfesesa, tsumbo: U thetshelesa na u tevhela ndaela/ u
20 % 20 % 20 %
thetshelesa tshibveledzwa na u fhindula mbudziso nga
hatsho, lwa oraḽa kana nga u tou ṅwala
U amba Nyito ya u sumbedza uri mugudi u a kona u ḓiambela
lwa oraḽa, tsumbo: u dzhenelela kha u davhidzana
kana mufhindulano/nyambedzano nga ha ṱhoho 20 % 20 % 20 %
kana tshibveledzwa/u fha ndaela kana masia/u renda
tshirendo/ u amba mafhungo mapfufhi
Kana
Nyito nthihi kana mbili dzo ṱanganelanaho u
thetshelesa na u amba u sumbedza vhukoni ha u
pfesesa na u amba lwa oraḽa, tsumbo: u thetshelesa na 40% 40% 40%
u dovha u amba tshiṱori/u thetshelesa mafhungo a ita
nyambedzano nga hao
U vhala 30% 30% 30%%
U vhalela nṱha Nyito dzi no sumbedza uri vhagudi vha a kona u vhala
nga u elela, tsumbo: u vhalela nṱha tshibveledzwa
tsho ḓoweleaho (themo 1 u swika 4)/u vhalela nṱha u
bva kha tshibveledzwa tsho ḓoweleaho (Themo 3 u 10% 10% 10%
swika 4). Hu tea u katelwa na mbudziso dzi si gathi u
sumbedza uri vhagudi vho pfesesa zwe vha vha vha
tshi khou vhala.
U vhala na u pfesesa Nyito mbili kana dzi no fhira u sumbedza uri mugudi u
a kona u pfesesa zwine tshibveledzwa tsha amba nga
hazwo na u ḓivha mbumbo yatsho, tsumbo: u fhindula
mbudziso/ a dovha a amba tshiṱori/ u fha phendelo
yawe/ u fha maṅweledzo/ u fha muhumbulo wawe/ u
20% 20% 20%
ṱaluso mbumbo ya tshibveledzwa. Hu nga shumiswa
zwibveledzwa zwiṱuku zwa mafhungo kana mafhungo
maṱuku o bviswaho kha zwibveledzwa zwipfufhi zwo
vhalwaho tshifhinga tsha u vhala mugudi e eṱhe. Nyito
dzi tea u yelana na tshibveledzwa tsho nangwaho
96 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
U ṅwala 20% 20% 20%
Maṅwalwa a vhusiki Nyito nthihi u sumbedza uri vhagudi vha a kona u
bvisela khagala mihumbulo yavho nga kha u ṅwala ha
vhusiki, tsumbo: u ṅwala tshibveledzwa tsha vhusiki
10% 10% 10%
(kana pharagirafu pfufhi) kana tshipiḓa tshayo kana
mafhungo. Nyito dzi tea u kona u shumisa zwivhumbeo
zwa luambo kha nyimele
Zwibveledzwa Nyito nthihi u sumbedza uri vhagudi vha a kona u
zwa mafhungo/ fha mafhungo nga u tou ṅwana, tsumbo: u ṅwala
vhudavhidzani tshibveledzwa tsha matshilisano kana tsha vhusiki,
tsumbo: (muvhigo, phosiṱara/ u ḽebula/dzidaigiramu/ 10% 10% 10%
mafhungo/ mufhindulano u sa konḓi) kana tshipiḓa
tshawo. Nyito dzi tea u sumbedza u shumisa luambo
kha nyimele.
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo 10% 10% 10%
Kushumisele kwa Nyito nthihi kana nzhi dzi no sumbedza uri mugudi u na
luimbo kwa fomaḽa nḓivho ya zwivhumbeo zwa luambo na kushumiselwe,
tsumbo: u shumisa ndongazwiga nga nḓila yone/ 10% 10% 10%
mupeleṱo/u shumisa thinwaipfi dza luambo, u
zwivhumbeo na milayo nga nḓila yone
Thanganyelo guṱe kha nyito nthihi 100% 100% 100%
97
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
4.4 MBEKANYAMUSHUMO YA U LINGA
Mbekanyamushumo ya u Linga yo dizainiwa u itela u paḓaladza mishumo ya u linga ya fomaḽa kha thero dzoṱhe
tshikoloni kha themo yoṱhe. Mbekanyamushumo ya u linga i tea u itwa nga tshikolo i tshi sumbedza datumu ine
mushumo wa ḓo itwa ngayo.
4.4.1 Nyangaredzo ya ṱhoḓea
Thebuḽu i tevhelaho i ṋea ṱhoḓea dza Mbekanya Mushumo dza u Linga ha ṱhemo iṅwe na iṅwe ha Luambo lwa u
Engedza lwa Vhuvhili:
Thebuḽu 4.1: Gireidi 4 – 6
Themo 1 Themo 2 Themo Term 3 Term 4
FAT 3 /
Mulingo wa
Mulingo wa
Gireidi 4 FAT 1 FAT 2 FAT 4 FAT 5 mafheloni a
vhukati ha
ṅwaha
ṅwaha
FAT 3 /
Mulingo wa
Mulingo wa
Gireidi 5 FAT 1 FAT 2 FAT 4 FAT 5 mafheloni a
vhukati ha
ṅwaha
ṅwaha
FAT 3 /
Mulingo wa
Mulingo wa
Gireidi 6 FAT 1 FAT 2 FAT 4 FAT 5 mafheloni a
vhukati ha
ṅwaha
ṅwaha
Tshivhumbeo Mulingo wa
tsha maraga U linga ha tshifhinga tshoṱhe 75% mafheloni a
dza u fhedzisa ṅwaha
4.4.2 Mulingo
Magudiswa a mulinga wa mafheleloni a ṅwaha a tea u bviswa kha mushumo wo itwaho kha ṅwaha nahone hu
tea u ṋangiwa zwikili na nyito dzine dza ḓo ita uri mugudi a sumbedze uri o lugela u shuma mushumo wa ṅwaha u
tevhelaho
Mulingo u ḓo angaredza zwi tevhelaho:
• U vhala tholokanyonḓivho, u katela mushumo wa ḓivhaipfi
• U ṅwala tshibveledzwa tsha vhusiki, u angaredza kushumisele ku re kwone kwa fomethe, luambo, girama,
ndongazwiga na mupeleṱo
• U ṅwala maṋwalwa a tshumiso, u angaredza kushumisele kwone kwa fomethe, girama, ndongazwiga na
mupeleṱo
• Nḓivho na u pfesesa girama, ndongazwiga na mupeleṱo
• Zwikili zwa u thetshelesa na u amba a zwi nga lingiwi sa tshipiḓa tsha mulingo sa izwi zwi tshi lingea zwavhuḓi
kha tshifhinga tshilapfu.
98 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
U kala ha maraga dza mulingo ndi hu tevhelaho:
Gireidi 4 Gireidi 5 Gireidi 6
U vhala thohokanyonḓivho 60% 60% 50%
U ṅwala 25% 25% 35%
Zwivhumbeo na Milayo zwa Luambo 15% 15% 15%
Phesenthe ya guṱe 100% 100% 100%
4.5 U REKHODA NA U VHIGA
U rekhoda ndi maitele ane mudededzi a ṅwala vhuimo ha vhukoni ha mugudi kha mushumo wa u linga wo tiwaho.
Hu sumbedza vhukoni ha mugudi kha u swikelela nḓivho sa zwe zwa randelwa kha Kharikhulamu na Tshitatamennde
tsha Phoḽisi tsha U linga. Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u ṋea vhuṱanzi ha nyaluwo ya u pfesesa ya mugudi
kha gireidi na u lugela u aluwa kana u fhirela kha gireidi i tevhelaho. Rekhodo ya vhukoni ha mugudi i tea u shumiswa
u khwaṱhisedza mvelaphanḓa yo itwaho nga mudededzi na mugudi kha maitele a u funza na u guda.
U vhiga ndi maitele a u amba vhukoni ha mugudi kha vhagudi, vhabebi, zwikolo na vhaṅwe vhafaramikovhe. Vhukoni
ha mugudi vhu nga vhigwa nga nḓila nnzhi dzo fhambanho. Izwi zwi dzhenisa garaṱa dza mivhigo, miṱangano
ya vhabebi, maḓuvha a u dalela zwikolo, khoniferentsi dza vhabebi na vhadededzi, u foinela, marifhi, bambiri ḽa
mafhungo a kiḽasi kana tshikolo, nz. Vhadededzi vha gireidi dzoṱhe vha vhiga nga phesenthedzhi u ya nga thero.
Vhuimo ha sumbe ha vhukoni ho ṱaluswa kha thero iṅwe na iṅwe i re kha mutevhe wa Gireidi ya Ṱ-12. Vhuimo ha
tswikelelo na bennde dza phesenthedzhi dza hone zwo sumbedzwa kha thebuḽu i re afho fhasi.
KHOUDU NA PHESENTHEDZHI DZA U REKHODA NA U VHIGA
KHOUDU YA U KALA ṰHALUSO YA VHUKONI PHESENTHEDZHI
7 Vhuswikeleli ha ṋaledzi 80 – 100
6 Vhuswikeleli ha nṱhesa 70 – 79
5 Vhuswikeleli ha nṱha 60 – 69
4 Vhuswikeleli hu fushaho 50 – 59
3 Vhuswikeleli ho linganelaho 40 – 49
2 Vhuswikeleli ho linganelahonyana 30 – 39
1 U sa swikelela 0 – 29
Vhadededzi vha ḓo rekhoda maraga dzone u ya nga mishumo kha bambiri ḽa u rekhodela; vha vhiga phesenthedzhi
u ya nga thero kha garaṱa ya u vhiga ya mugudi.
4.6 U MODEREITHA U LINGA
U modereitha zwi amba maitele a u vhona uri mishumo ya u linga ndi yavhuḓi, ndi ya ndeme na u fulufhelea. U
modereitha zwi tea u itwa kha vhuimo ha tshikoloni, tshiṱirikini, vunḓuni na kha vhuimo ha lushaka. Maitele a u
modereitha o anganyelaho na o teaho a tea u itwa u itela uri mushumo u vhe wa vhuimo ha nṱha kha thero dzoṱhe.
Izwi zwi tea u itwa lu si ho fhasi ha luthihi nga themo.
Vhamodareithi kha vhuimo ha tshikoloni vha tea u ṋea maambiwa a ndeme o sendekwaho kha ṱhoḓea dzi re afho
nṱha u itela uri u ita nḓowenḓowe ya u linga tshikoloni hu khwaṱhiswe. Modaresheni a i tei u tou vha ya u sedzulusa
uri nomboro ya mishumo ya vhagudi yo swikelelwa fhedzi, kana uri memorandamu wo shumiswa nga nḓila yone.
99
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
Kha Nyambo zwi amba uri mumodareithi u ḓo ṋea maambiwa (khomenthe) ya vhuḓi, vhukati ha zwiṅwe zwinzhi, kha
vhuimo ha kuvhudzisele kha u linga kupfesesele; u itwa ha mishumo ya u ṅwala ya nyengedzedzo tshifhinga tshinzhi;
maimo a zwishumiswa zwa u linga na tshikhala tsha mveledziso tsho ṋewaho, na u dzhenelela ha mudededzi kha
bugu dza u shumela dza vhagudi na vhuṱanzi ha kushumele kwa vhagudi.
Maitele a modaresheni a tea u vhona uri zwikalo zwo ṋewaho a zwi shanduki kha kiḽasi dzoṱhe kha gireidi, nahone
kha gireidi dzoṱhe kha vhuimo. Tsumbo, tshikalo tsha u pima tsha 3 tsho ṋewaho nga muṅwe mudededzi tshi tea u
imela vhuimo vhu fanaho ha zwikili na nḓivho sa zwe zwa neiswa zwone nga muṅwe mudededzi. Ngauralo, ndi zwa
ndeme kha ṱhoho dza mihasho u dzulela u ita modaresheni wa tshikoloni tshifhinga tshoṱhe.
4.7 NYANGAREDZO
Ḽiṅwalwa iḽi ḽi tea u vhalwa na:
4.7.1 National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R – 12;
4.7.2 National Protocol for Assessment Grades R – 12.
100 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
GUḼOZARI
a ṱanganedzaho mafhungo- --- ndi muvhali, muthetshelesi kana muṱaleli wa zwibveledzwa
akhironimi ---- pfufhifhadzo i buleaho sa tshikevha (tshikhriste, kereke, vhagudi)
aḽitheresheni - --- U ita ndovhololo ya themba dzi fanaho, kanzhi dza mathomoni
anaḽodzhi — u wana zwi fanaho kha zwithu zwo ḓoweleaho u vhonala zwi sa fani
animesheni - ndi thekiniki ine ha shumiswa zwifanyiso zwo imaho zwi ṋeaho muhumbulo wa u ri zwi khou tshimbila
cliché ---- fhungo kana muhumbulo we wa shumiseswa nga nḓila yo kalulaho lune wa xedza ṱhalutshedzo (sa
lushaka lwa musengavhadzimu (rainbow nation))
figara dza muambo ---- maipfi kana mafurase a shumiswaho nga nḓila yo dzumbamaho u itela u pfumisa luambo
sa ḽifanisi, ḽiedzamuthu, ḽimethafore
foniki - vhushaka ha mibvumo na kupeleṱele. Foniki i shumiswa kha u vhala na u ṅwala.
fonimi ---- ndi mibvumo yo fhambanaho ya luambo (“tala” na “pala” ndi fonimi dza tshivenḓa)
fonto --- muelo kana lushaka lwa maipfi o shumiswaho hu tshi thaiphiwa
u tamba (foregrounding) — ipfi iḽi ḽi tshi shumiswa kha luambo lwa ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi tshi amba u vhewa ha
mubvumbedzwa
homonimi ---- ipfi ḽi fanaho mubvumo na tshivhumbeo na ḽiṅwe hone ḽi tshi amba zwi sa faniho naḽo (tsumbo, o “fula”
ḽinngo na ḽiṱo ḽawe ḽi khou “fula”)
khanganyiso (ambiguity) --- ṱhalutshedzo mbili dzi ḓiswaho nga kushumisele kwa ipfi
kharikhatsha ---- u ola mubvumbedzwa nga u tou ṅwala kana u tou edzisela ngeno nyito yazwo yo kalula
khepisheni ---- ṱhoho ya athikili, tshifanyiso na tshinepe, n.z
khuḓano --- khakhathi i re hone vhukati ha vhaanewa kana vhukati ha vhathu na vhulombo ho vha livhaho
kuhumbulele kwa vhusiki ---- maitele a u humbula nga ha mihumbulo kana nyimele nga nḓila ya vhusiki na nḓila
i so ngo ḓoweleaho hu na muhumbulo wa u ṱoḓou zwi pfesesa khwine na u ḓidzhenisa khazwo nga nḓila ntswa
nahone ya u khwaṱhisa
kuimele ---- nḓila ine muthu a ima ngayo kana u ḓihwala ngayo musi a tshi amba
ḽiedzamuthu --- afha ndi hune zwiito zwa muthu zwa fanyiswa na zwa tshithu tshi sa tshili
ḽifanyisi --- u vhambedza zwithu nga u shumisa maipfi ane a fanyisa tshithu na tshiṅwe, o hula sa nḓou.
ḽimethafore ---- ndi musi hu tshi shumiswa tshiṅwe tshithu u amba nga ha tshiṅwe tshine tsha vha na zwi fanaho
natsho
101
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
ḽimudi — ipfi ḽi shumiswaho kha u sumbedza zwine mubvumbedzwa a vha zwone kana nyanyuwo kha zwibveledzwa
zwa vhudavhidzani zwa u ṅwala. Ḽi sumbedza zwine mubvumbedzwa a ḓipfisa zwone kana tshiimo tsha muhumbulo
wawe. Ḽimudi ḽi dovha ḽa amba fhethuvhupo hu bveledzwaho nga thusedzi dza u vhona, mubvumo, vidio na zwiṅwe-
vho
ḽinakisedzi ---- u amba zwithu zwine zwa nga vhaisa nga nḓila ya u zwi nakisa
ḽiṋaṋedzi --- u pima zwithu nga nḓila yo fhiraho mpimo
ḽiṅwalo ḽa girafiki/zwifanyiso (graphic text) – ḽiṅwalo ḽine mafhungo a ṋekedzwa nga u tou vhona (sa kha diagiramu,
girafu, n.z.)
ḽishandi ---- ndi ipfi ḽine ḽa shanda zwo ambiwaho nga maipfi a u thoma. Nga iṅwe nḓila maipfi kana mutaladzi wa
vhuvhili, u shanda zwo ambwaho nga mutaladzi wa u thoma
ḽiṱanganyi --- ipfi ḽi shumiswaho u ṱanganya matavhi a mafhungo kha mutaladzi
luambo lu nyanyulaho ---- luambo lu karusaho zwipfi zwihulwane
luambo lwa hayani (kha hu sedzwe na luambo lwa u engedza) - luambo lune vhagudi vha lu guda nga u lu shumisa
hayani kana kha tshitshavha. Nyambo dzi fhiraho luthihi dzi nga kha ḓi shumiswa nga nḓila hei, zwi amba uri vhagudi
vha nga kha ḓi vha na nyambo dza hayani dzi fhiraho luthihi.
luambo lwa u engedza ---- luambo lu gudiwaho lu tshi engedza lwa hayani
luambo lwa u fhuredzela ---- ndi luambo lune kanzhi lwa shumiswa kha u fhuredzela
luambo-tavhi ----- ndi luambo lu shumiswaho nga vhathu vha muvhundu muthihi. Lu fhambana na lune lwa wela kha
tshigwada tshithihi nalwo nga maipfi, tshivhumbeo na kubulele
lushaka lwa tshishumiswa tsha ḽitheretsha --- lushaka lune tshibveledzwa tsha vhudavhidzani tsha ḽitheretsha
tsha wela khalwo
luvhengela mbiluni---u sa kona u konḓelela kana u dzula wo ṋea khaṱhulo kha muthu, tshigwada, muhumbulo kana
tshiitisi. U sa konḓelela kana u ṱavhanya u fhelelela mbilu muthu zwi tshi bva kha uri wo ḓi dzula wo mu fara nga mbilu
maaravhi --- maipfi ane a shumiswa kha u aravha kana u ḓidzhenisa kha zwithu
mafhambanyi ---- maipfi a re na ṱhalutshedzo dzi hanedzanaho
maimo a u linga ---- ndi luambo, ndivho, zwikili na vhuḓi zwine mugudi a tea u zwi sumbedza mafheloni a gireidi.
maipfi mavhumbwa ---- maipfi o vhumbwaho a tshi bva kha maṅwe kana kha midzi
maipfi o ḓoweleaho (sight words) – maipfi ane muvhali a a ḓivha nga u tou vhona.
tshibveledzwa a u pfukisela --- lushaka lwa zwi ṅwaliwaho zwi fanaho na marifhi, minetse, ripoto, garaṱa, maambiwa)
maṱhakheni ----- tshipiḓa tshi takadzesaho kana tsha ndeme tsha nganetshelo tshi anzelaho u ḓa magumoni.
102 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
maṱhakhe-shandwa ---- musi zwo lavhhumbula ho zwa nṱhesa zwa ndeme kana zwi takadzaho zwi so ngo tsha
swikhumbula kana zwi shushaho zwa puloto ya zwibveledzwa zwo dzhenhumbula nga zwa madakalo kana mafhungo
o bvaho kha muṱoḓo wa puloto kana zwiwo zwi si na mushumo.
mapa wa muhumbulo---- ndi girafu i imelaho thero kana ṱhoho ine maipfi na mihumbulo mihulwane zwa vha zwo
dzudzanywa nga nḓila ya girafu
milayo –--- maitele o tendelwaho kana milayo ine ya shumiswa kha luambo
miswaswo (anecdotes) --- u anetshelwa ha zwiwo zwipfufhi hu na ndivho ya u mvumvusa kana u bvisela khagala
mubvumbedzwa.
moudu/nḓila—ndi ngona, maitele ane ngawo mulaedza wa nga pfukiselwa ngayo kha vhathu. Hu na moudu yo
fhambanaho ya vhudavhidzani, moudu wa u ṅwala, u amba, u vhona(u katela nyolo). Mafhungo a nga shandukiswa
u bva kha moudu uno u ya kha uḽa, sa u shandukisa mulaedza u bva kha nyolo u ya kha phara
muhoyo ---- ndi tshitatamennde kana nyimele ine khayo muhumbulo muhulwane wa vha wo fhambana na zwine
zwa khou ṱoḓou ambiwa
muhoyo wa ḓirama ---- afha ndi musi vhaṱaleli vha tshi ḓivha zwinzhi nga ha mubvumbedzwa, zwi tshi katela na
zwine zwa ḓo bvelela khae ngeno ene muṋe a sa zwi ḓivhi
muṅwalo wa u pomba (cursive writing) – u ṅwala hu sa ṱhukhuwi hune maḽeḓere a ṅwalwa tshanḓa tshi so ngo
takulwa
mutaladzi wa u thoma nganetshelo ---- ndi u anetshela kana tshiṱori kana zwiimeleli zwa zwiwo. Zwiwo zwe a
humbula uri zwi vhe zwone zwa u vula tswinga
mutevhetsindo ---- mibvumo i re na vhushaka hone i na ṱhalutshedzo dzi sa fani kha vhurendi)
nḓivho ya mibvumo (phonological awareness) – vhukoni ha u ṱalusa mibvumo ya luambo sa yo fhambanaho na
ṱhalutshedzo
ndunzhe-ndunzhe –--- mihumbulo mihulwane i re na vhushaka yo ṱumekanaho. Phara i vha na ndunzhe-ndunzhe
musi mitaladzi yoṱhe yo ṱumekana nga nḓila i tevhekanaho nahone i tshi sumbedza vhuthihi.
nganetshelo ---- u anetshelwa ha zwiwo nga nḓila i tevhekanaho hu tshi khou shumiswa maitele a u tou amba kana
u ṅwala
nyedziselo ya zwiitwana (caricuture) ----musi mubvumbedzwa a tshi edzisela zwiito zwa muṅwe nga nḓila yo
kalulaho a na muhumbulo wa u seisa vhathu kana u mvumvusa
nyimele --- tshibveledzwa tshi shumiswa kana u ṱanganedziwa tshi kha nyimele yeneyo
nyolo --- zwibveledzwa zwa vhutsila ha u ola
onomatopia—u shumiswa ha maipfi nga nḓila ine a bvisela mibvumo ya zwithu khagala
oxymoron – ndi u ṱanganelana ha mishumo yo imelaho zwo fhambanaho zwo itwa nga khole u ri hu bvelele zwi
ṱoḓwaho. Kanzhi zwi itiswa nga u shumisa ḽiḓadzisi ḽi tshi khou ṱalula dzina ḽi ambaho zwo fhambanaho
103
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
pfanywa ---- ipfi ḽine ḽa vha na ṱhalutshedzo i fanaho kana i ṱoḓaho u fana na ya ḽiṅwe tsumbo, vheula - palula .
pfufhifhadzo - tshitatamennde tsha muhumbulo tsha u khauledza ipfi
phambana –--- u sedza nḓila ine zwithu zwa fhambana ngayo
phani ---- u tamba nga maipfi ane a fana kana u elana kha mibvumo
pharanomi ---- maipfi kha luambo ane a vha na vhushaka nge a vha a tshi bva kha mudzi muthihi
phoḽisemi ---- maipfi a fanaho tshivhumbeo a fhambana ṱhalutshedzo ngeno a tshi sumbedza vhushaka
puloto ---- ndi pulane ya zwibveledzwa nga maanḓa kha ḓirama kana nganea.
puloto ṱhukhu ---- ndi nyito i thusanaho na nyito i bvelelaho kha puloto khulwane ya ḓirama kana nganea.
raimi (rhyme) – maipfi kana mutaladzi kha tshirendo i no fhela nga mibvumo i no fana hu tshi dzheniswa na
pfalandoṱhe (tsumbo, ine. dzine. vhane)
raimi (rime) – tshipiḓa tsha silabulu u bva kha pfalandoṱhe ya u thoma u ya phanḓa (tsumbo, m-apa), tshine tsha
konou raima.
raimi/pfanapheleledzo ---- maipfi kana mitaladzi kha vhurendi zwi fhelaho nga mibvumo mithihi zwi tshi katela na
pfala-ndoṱhe.
sinthekisi –--- nḓila ine maipfi a vhekanywa ngayo musi a tshi vhumba zwivhumbeo zwi hulwane zwa girama
ṱhanganedzo nga vhoṱhe ---- mulayo une wa ita uri pfunzo i swikelelwe nga vhoṱhe khathihi na vhaholefhali
ṱhanganyiso (blends, blending) – tshipiḓa tsha foniki hune vhagudi vha guda u ṱanganyisa maḽeḓere mavhili kana
mararu u bveledza mubvumo (tsumbo, ‘fr’ kha ‘Afrika’)
u rangelapfalandoṱhe (onset) – tshipiḓa tsha silabulu tsho rangelaho pfalandoṱhe ya u thoma (tsumbo, m –apa)
theo (appropriacy)- -- arali luambo lwo tea lu vha lu tshi pfi lwo tea zwi tshi elana na vhupo vhune lwa khou
shumiswa khaho
thero ---- muhumbulo muhulwane kha mushumo wa zwibveledzwa
thoni/khalo ---- thoni i bvisela nyanyuwo zwibveledzwani
Ṱhumanyo --- u ṱumanywa ha mafhungo kana dziphara hu tshi khou shumiswa malungekanyi zwi fanaho na
maṱanganyi, masala na U ita ndovhololo.
tshifanyiso tsha muhumbulo ----- maipfi ane musi o shumiswa a ḓisa tshiṅwe tshifanyiso mihumbuloni yashu
tshiga ---- ndi tshithu tshine tsha imela tshiṅwe kha zwibveledzwa tsumbo, luvholela lu imela zwi vhavhaho.
tshigoḓo ---- ṱhalutshedzo dzo dzumbamaho kune kwa bula zwo fhambanaho na zwine zwa khou pfiwa hu u itela
u pfisa muṅwe vhuṱungu kana u ita muṅwe tshiḓahela.
u dzhia sia (u sedza sia ḽithihi) ---- nḓowelo ya u funa tshithu tshithihi zwi itisaho u ri muthu a sa ṋee khaṱhulo yo
teaho
104 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
u linga (assessment) – u wana mafhungo nga ha kushumele kwa mugudiswa nga nḓila ya fomaḽa kana i si ya
fomaḽa
u linga ha muteo (baseline assessment) – u linga ha mathomoni ha u ṱoḓou ḓivha zwine vhagudiswa vha zwi
ḓivha
u linga ha u bvela phanḓa(continuous assessment) – u linga zwine zwa vha tshipiḓa tsha u funza na u bveledza
vhagudi nga vhukwamani vhu sa gumi
u ṅwala na tshigwada (guided writing) – u ṅwala hune ha vha hone nga murahu ha musi mudededzi o thoma
a ṋea pfunzo nga ha zwipiḓa zwa kuṅwalele sa, tshivhumbeo, kushumisele kwa zwiga zwa u vhala, girama kana
kuṅwalele.
u simuwa ha vhuṅwali (emergent literacy/ growing literacy knowledge) – zwi amba uri vhagudi vha vha na
nḓivho ya maipfi o ganḓiswaho. Vhagudi vha vhona khanḓiso vha konou ḓivha ndivho yadzo, vha guda nga ha
bugu na zwiṱori nga u vhalelwa nga vhaaluwa na vhagudi vhahulwane. Vha lingedza u ṅwala madzina avho nga u
shumisa mihumbulo yavho sa vha konaho u vhala bugu, zwa vha ita uri vha takuwe siani ḽa vhuṅwali.
u vhala na vhagudi (shared reading) – nyito ine mudededzi a vhala na vhagudi kiḽasini. Mudededzi u vhala na
kilasi yoṱhe. Hu nga shumiswa ḽiṅwalo ḽihulwane kana bugu khulu u itela uri mugudi muṅwe na muṅwe a kone u
vhona zwine zwa khou vhaliwa.
u vhala na tshigwada (guided reading) – u vhala ha mudededzi na tshigwada tshine tsha vha tsho vhumbwa zwo
sedza vhukoni. Mudededzi u dededza vhagudi vha tshigwada itsho sa murangaphanḓa.
u vhambedza --- u linga hu u ṱoḓou vhona uri zwithu zwi fana ngafhi
vhuḓivhi ha nyambo nnzhi vhu engedzwaho ---musi muthu a tshi guda luambo (kana nyambo) a tshi khou engedza
lwawe lwa hayani. Holu luambo a lu khou dzhia vhudzulo ha luambo lwawe lwa hayani, hone lu tou gudwa nalwo.
Kha mbekanyamushumo ya pfunzo yo engedza vhugudi ha nyambo mbili; luambo lwa u thoma lu dzula lwo ralo na u
tikedziwa, hone luambo lwa u guda ngalwo lu funzwa nalwo. Musi luambo lwa u funza lu tshi vho ṱoḓou dzhia vhuimo
ha luambo lwa u thoma lwa mugudi zwi vhidzwa upfi thuso ya vhuḓivhi ha nyambo mbili
vhuḓi (aesthetic)- --- zwi kwamaho lunako kana u takalela lunako
vhuḓivhi-nyengedzo ha nyambo nnzhi (additive multilingualism) - u guda dziṅwe nyambo nga nṱha ha luambo lwa
hayani
zwibveledzwa zwa vhudavhidzani zwi tshilaho --- zwibveledzwa zwine zwa shumiswa kha ḽifhasi ḽa vhukuma, sa
magazini na dzigurannḓa.
zwiko zwa mafhungo zwinzhi---Ṱhanganelo ya moudu nnzhi dzine dza nga katela zwibveledzwa zwa vhudavhidzani
zwo ṅwalwaho, thusedzi dza u vhona, mubvumo, vidio na zwiṅwe-vho.
zwiko----hu wanalaho mafhungo kana zwithu
105
TSHIVENḒA LUAMBO LWA U ENGEDZA LWA VHUVHILI GIREDI YA 4-6
106 TSHITATAMENNDE TSHA PHOḼISI TSHA KHARIKHUḼAMU NA U LINGA