Xitatimende xa Kharikhulamu
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA
ya Rixaka (XKR)
Xitatimende xa Pholisi ya
Kharikhulamu na Makambelelo
RA VUMBIRHI Xiyimo xa le Xikarhi
Tigiredi ta 4-6
You're offline
Skip to contentCAPS document
CAPS IP SAL XITSONGA GR 4 6
Xitsonga SAL · Grades 4, 5, 6 · ts. CAPS document, 114 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Xitsonga SAL
- Grade
- Grades 4, 5, 6
- Language
- Ts
- Document type
- CAPS document
- Pages
- 114
- File size
- 715.1 KB
Loading document…
Loading document…
1 of 114
Document textSearch extracted text and jump to a page.
Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu
na Makambelelo
Tigiredi ta 4-6
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI
XIPHOKHAMA
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
DISCLAIMER
In view of the stringent time requirements encountered by the Department of Basic Education to effect the necessary editorial changes and layout
to the Curriculum and Assessment Policy Statements and the supplementary policy documents, possible errors may occur in the said documents
placed on the official departmental websites.
There may also be vernacular inconsistencies in the language documents at Home-, First and Second Additional Language levels which have been
translated in the various African Languages. Please note that the content of the documents translated and versioned in the African Languages are
correct as they are based on the English generic language documents at all three language levels to be implemented in all four school phases.
If any editorial, layout or vernacular inconsistencies are detected, the user is kindly requested to bring this to the attention of the Department of
Basic Education.
E-mail: capslangcomments@dbe.gov.za or fax (012) 328 9828
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0482-4
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
2 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
FOREWORD by the minister
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). The Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
In 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) and the National Curriculum Statement Grades 10-12 to produce this document.
From 2012 the two National Curriculum Statements, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined
in a single document and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. The National
Curriculum Statement for Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide
clearer specification of what is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
The National Curriculum Statement Grades R-12 represents a policy statement for learning and teaching in South
African schools and comprises of the following:
(a) Curriculum and Assessment Policy Statements (CAPS) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
XIPHOKHAMA
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
VUNDZENI
XIYENGE XA 1: NTIVISO WA XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA
MAKAMBELELO........................................................................................................................................ 3
1.1 Vundzhaku........................................................................................................................................................ 3
1.2 Nkatsakanyo wa Kharikhulamu...................................................................................................................... 3
1.3 Swikongomelo swa Kharikhulamu ya Afrika-Dzonga hi ku Angarhela....................................................... 4
1.4 Maavelo ya nkarhi............................................................................................................................................ 6
1.4.1 Xiyimo xa Masungulo............................................................................................................................... 6
1.4.2 Xiyimo xa le Xikarhi. ................................................................................................................................ 7
1.4.3 Xiyimo xa le Henhla................................................................................................................................. 7
1.4.4 Tigiredi ta 10-12....................................................................................................................................... 8
XIYENGE XA 2: Ku tivisa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi eka Xiyimo xa le Xikarhi. ..... 9
2.1 Tindzimi eka Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo Xiyimo xa Tindzimi.................. 9
2.2 Maavelo ya nkarhi.......................................................................................................................................... 17
2.3 Switirhisiwa swo pfuneta ku dyondza na ku dyondzisa. ........................................................................... 18
Xiyenge xa 3: vundzeni na Minkunguhato yo Dyondzisa ya Vuswikoti bya Ririmi..... 19
3.1 Nkatsakanyo wa vuswikoti, vundzeni na maqhinga................................................................................... 19
3.2 Maavelo ya switshuriwa eka tiGiredi ya ta 4 -6........................................................................................... 27
3.3 Minkunguhato ya ku dyondzisa.................................................................................................................... 33
3.4 Vundzeni na minkunguhato yo dyondzisa ya ririmi ro engetela ra vumbirhi. ......................................... 36
XIYENGE XA 4 makambelelo eka Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi. .................................. 93
4.1 Manghenelo.................................................................................................................................................... 93
4.2 Makambelelo ya nkamafundza kumbe ya siku na siku.............................................................................. 94
4.3 Makambelelo ya mafundzha. ........................................................................................................................ 94
4.4 Nongonoko wa makambelelo. ...................................................................................................................... 98
4.4.1 Nkatsakanyo wa swilaveko.................................................................................................................... 98
4.4.2 Swikambelo. .......................................................................................................................................... 98
4.5 Ku rhekhoda na ku vika................................................................................................................................. 99
4.6 Ndzinganiso/nxopelo/modarexini ya mintirho ya makambelelo................................................................ 99
4.7 Hi ku angarhela. ........................................................................................................................................ 100
Dlilosari............................................................................................................................................. 101
XIPHOKHAMA 1
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
2 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
XIYENGE XA 1: NTIVISO WA XITATIMENDE XA PHOLISI YA
KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO
1.1 Vundzhaku
Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 (XKR) xi hlamusela pholisi ya kharikhulamu na
makambelelo eka xiyenge xa swikolo.
Ku antswisa matirhiselo ya xona Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xi antswisiwile naswona ku antswisiwa loku
ku ta sungula ku tirhisiwa hi Sunguti 2012. Tsalwa rin’we leri hlanganeke ra Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo
ri endliwile eka dyondzo yin’wana na yin’wana ku siva Switatimende swa tidyondzo, Swiletelo swa minongonoko yo
dyondza na Swiletelo swa makambelelo ya dyondzo leswa khale eka Tigiredi ta V-12 .
1.2 Nkatsakanyo wa kharikhulamu
(a) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 (Sunguti 2012) xi yimela xitatimende xa pholisi yo
dyondza no dyondzisa eswikolweni swa Afrika-Dzonga naswona xi katsa leswi landzelelaka:
(i) Switatimende swa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo swa dyondzo yin’wana na yin’wana ya
xikolo leyi pfumeleriweke hilaha swi longoloxiweke hakona
(ii) Tsalwa ra National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12 ; na
(iii) Tsalwa ra pholisi ra: National Protocol for Assessment Grades R- 12 (January 2012).
(b) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 (Sunguti 2012) xi siva switatimende swa
tikharikhulamu ta rixaka swimbirhi swa nkarhi wa sweswi ku nga:
(i) Revised National Curriculum Statement Grades R-9, Government Gazette No. 23406 of 31 May 2002,
na
(ii) National Curriculum Statement Grades 10-12 Government Gazettes, No. 25545 of 6 October 2003 and
No. 27594 of 17 May 2005
(c) Switatimende swa Kharikhulamu ya Rixaka leswi vuriweke eka ndzimantsongo ya b(i) na (ii) swi angarhela
switsariwa swa pholisi leswi landzelaka leswi nga ta siviwa hi ndlela yo engetela hi switsongotsongo hi
Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 (Sunguti 2012) hi malembe ya 2012 - 2014.
(i) Switatimende swa Dyondzo, Swiletelo swa Nongonoko wo Dyondza na Swiletelo swa Makambelelo ya
Dyondzo swa Tigiredi ta V-9 na Tigiredi ta 10-12,
(ii) Tsalwa ra pholisi ra, National Policy on assessment and qualifications for schools in the General
Education and Training Band leri hangalasiweke eka Government Notice No. 124 eka Government
Gazette No. 29626 ya 12 Nyenyanyani 2007;
(iii) Tsalwa ra pholisi ra, the National Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Qualifications
Framework (NQF), leri hangalasiweke eka Government Gazette No.27819 ya 20 Mawuwani 2005;
XIPHOKHAMA 3
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
(iv) Tsalwa ra pholisi ra, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), mayelana na vadyondzi lava nga na
swilaveko swo hlawuleka, leri hangalasiweke eka Government Gazette, No.29466 ya 11 N’wendzamhala
2006, ri katsiwile eka tsalwa ra pholisi ra, National policy pertaining to the programme and promotion
requirements of the National Curriculum Statement Grades R-12 ; na
(v) Tsalwa ra pholisi ra, An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A qualification
at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), mayelana na tsalwa ra National Protocol
for Assessment (Grades R-12), leri hangalasiweke eka Government Notice No.1267 eka Government
Gazette No. 29467 ya 11 N’wendzamhala 2006.
(d) Tsalwa ra pholisi ra National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National
Curriculum Statement Grades R-12 xikan’we na swiyenge swa Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na
Makambelelo hilaha swi longoloxiweke hakona eka Kavanyisa ka 2, 3 na 4 eka tsalwa leri, swi vumba swipimo
swa maendlelo na mimpimo ya Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 . Hikwalaho, hi
ku ya hi xiyenge xa 6A xa South African School Act 1996 (nawu wa nomboro ya 84 wa 1996) wu vumba
masungulo ya ku va Holobye wa Dyondzo ya Masungulo a nyika vugimutsongo bya mimbuyelo na mimpimo,
xikan’we na maendlelo yo kambela matirhelo ya vadyondzi lama nga ta tirhisiwa eka swikolo swa mfumo na
leswi tiyimeleke.
1.3 Swikongomelo swa Kharikhulamu ya Afrika-Dzonga hi ku angarhela
(a) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 xi nyika nhlamuselo ya leswi swi tekiwaka swi ri
vutivi, vuswikoti na minkoka leyi faneleke ku dyondziwa eka swikolo swa le Afrika dzonga. Xikongomelo xa
kharikhulamu leyi i ku tiyisisa leswaku vana va kuma no tirhisa vutivi na vuswikoti hi tindlela leti nga ta nkoka
evuton’wini bya vona vini. Hikwalaho ka leswi, kharikhulamu yi kondletela mhaka yo dyondzisa vutivi lebyi
simekiweke eka mbangu lowu vadyondzi va tshamaka eka wona yi ri karhi yi tekela enhlokweni mhaka yo
katsa na leswi humelelaka emisaveni.
(b) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 xi tirha ku:
• fuwisa vadyondzi hi vutivi, vutshila na minkoka leyi nga ta endla leswaku va kota ku tienerisa, na ku va na
xiave lexi vuyerisaka exikarhi ka vanhu tanihi vaakatiko va tiko leri tshunxekeke, handle ka ku langutisa
vundzhaku bya vona mayelana na swa mahanyelo na ta ikhonomi, rixaka,
• endla leswaku va kota ku fikelela dyondzo ya le henhla;
• olovisa ku khaluta ka vadyondzi ku suka etindhawini to dyondzela eka tona ku ya etindhawu ta mintirho;
na
• ku nyika vathori matimu yo enela ya vuswikoti bya mudyondzi.
(c) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka ya Tigiredi ta V-12 xi simekiwe eka minsinya leyi landzelaka:
• Ku hundzuluxa mahanyelo ya vanhu: ku tiyisisa leswaku ku pfumaleka ka ndzingano ka minkarhi leyi
hundzeke ka lulamisiwa, na leswaku swiyenge hinkwaswo swa vanhu va laha tikweni swi nyikiwa swivandla
swo ringana swo dyondza
4 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
• Ku dyondza hi ku gingirika na vuxoperi: ku kondletela ku dyondza hi ndlela yo kombisa ku gingirika na
vuxoperi eku dyondzeni, ku nga ri ku tirhisa maendlelo yo bela enhlokweni na ku dyondza munhu a nga
endli vuxoperi bya ntiyiso lowu nyikiweke;
• Vutivi bya le henhla na vuswikoti bya le henhla: mpimohansi wa vutivi na vuswikoti lebyi faneleke ku
fikeleriwa eka giredi yin’wana na yin’wana bya kombisiwa na ku endleriwa mimpimo leyi fikelelekaka eka
tidyondzo hinkwato;
• Ndlandlamuko: Leswi dyondziwaka na mbangu wa leswi dyondziwaka swa giredi yin’wana na yin’wana swi
komba ndlandlamuko ku suka eka timhaka to olova ku ya eka to tika;
• Timfanelo ta vanhu, nkatsahinkwavo, vululami eka ta mbangu na ta mahanyelo ya vanhu: ku katsa minsinya
na milawu ya vululami bya ximbangu na ta mahanyelo ya vanhu na ya timfanelo ta vanhu hilaha swi
hlamuseriweke hakona eka Vumbiwa ra Riphabuliki ya Afrika-Dzonga. Xitatimende xa Kharikhulamu ya
Rixaka xa Tigiredi ta 10-12 xi tekela enhlokweni timhaka ta ku hambanahambana ka vanhu mayelana na
ta vusweti, nkalandzingano, rixaka, rimbewu, ririmi, malembe, vutsoniwa na swin’wana swivangelo;
• Ku vona nkoka wa vutivi bya swa ndhavuko: ku amukela leswaku ndzhaka leyo fuwa ya tiko swi na nkoka
ngopfu eka ku hlayisa minkoka leyi nga endzeni ka Vumbiwa; na
• Ku khorwisa, nkoka na vuswikoti: ku nyika dyondzo leyi yelanaka na ya matiko man’wana hi nkoka, vuanami
na vuenti.
(d) Xitatimende xa Kharikhulamu ya Rixaka xa Tigiredi ta V-12 xi kongomisa eku humeleriseni ka vadyondzi lava
nga ta kota ku :
• lemuka na ku ololoxa swiphiqo va tlhela va teka na swiboho hi ku ehleketa na hi ndlela ya vuxoperi na
vutumbuluxi;
• tirha hi mfanelo va ri voxe na loko va ri na van’wana tanihi swirho swa xipano;
• lulamisa na ku lawula vona vinyi xikan’we na migingiriko ya vona hi vutihlamuleri na hi ndlela leyi vuyerisaka;
• ku hlengeleta, xopaxopa, lulamisa, na ku hlela mahungu hi vuxoperi;
• ku vulavurisana na van’wana hi ndlela leyi vuyerisaka hi ku tirhisa swilo leswi ngo voniwa kunene, swo
fanisa na/kumbe vutshila bya ririmi byo hambanahambana;
• ku tirhisa sayense na thekinoloji hi ndlela leyi vuyerisaka na hi vuxoperi a komba vutihlamuleri eka mbangu
na rihanyu ra van’wana; na
• ku kombisa ku twisisa leswaku misava i sisiteme ya swilo leswi nga na vuxaka na ku lemuka leswaku
emisaveni mhaka yihi na yihi loko yi ahluriwa a yi ahluriwi yi ri emoyeni.
XIPHOKHAMA 5
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
(e) Nkatsahinkwavo wu fanele ku va masunguloxidzi ya malulamiselo, makunguhatelo na madyondziselo
exikolweni xin’wana na xin’wana. Leswi swi nga humelela ntsena loko vadyondzisi va ri na ntwisiso wo enta
wa leswaku va nga lemukisa ku yini naswona va nga lulamisisa ku yini swiphiqo swa ku dyondza, na ku
kunguhatela vadyondzi vo hambanahambana.
Xilo xikulukumba eku lawuleni nkatsahinkwavo i ku vona leswaku swirhalanganyi swa paluxiwa na ku ololoxiwa
hi swiyenge hinkwaswo leswi seketelaka leswi nga ka mbangu wa xikolo leswi katsaka vadyondzisi, mintlawa
leyi seketelaka ya swifundza, mintlawa yo seketela eka xiyimo xa xivandla, vatswari na swikolo swa lava nga
na swilaveko swo hlawuleka. Ku herisa swirhalanganyi etitlilasini, vadyondzisi va fanele va tirhisa xiletelo lexi
vuriwaka Guidelines for Inclusive Teaching and Learning (2010).
1.4 Maavelo ya Nkarhi
1.4.1 Xiyimo xa Masungulo
(a) Nkarhi wo dyondzisa eka Xiyimo xa Masungulo wu yime hi ndlela leyi:
GIREDI YA V TIGIREDI TA 1-2 GIREDI YA 3
DYONDZO
(TIAWARA) (TIAWARA) (TIAWARA)
Ririmi ra le Kaya 10 7/8 7/8
Ririmi ro Engetela ro Sungula 2/3 3/4
Matematiki 7 7 7
Ntivo swa Vutomi 6 6 7
• Vutivi bya Masungulo (1) (1) (2)
• Vutshila byo Tumbuluxa
(2) (2) (2)
• Dyondzo ya swa Vutiolori
• Dyondzo ya swa Rihanyo (2) (2) (2)
(1) (1) (1)
NTSENGO 23 23 25
(c) Nkarhi wo dyondzisa wa Tigiredi ta V, 1 na 2 i 23 wa tiawara kutani Giredi ya 3 yi averiwa 25 wa tiawara.
(d) Tiawara ta khume ti averiwe tindzimi eka Tigiredi ta 1-2 na tiawara ta 11 eka Giredi ya 3. Mpimohenhla wa
tiawara ta nhungu (8) na mpimohansi wa tiawara ta nkombo (7) wu averiwe Ririmi ra le Kaya, na mpimohansi
wa tiawara timbirhi (2) na mpimohenhla wa tiawara tinharhu (3) wu averiwa Ririmi ro Engetela eka tigiredi ta
1-2 . Eka Giredi ya 3 mpimohenhla wa tiawara ta nhungu (8) na mpimohansi wa tiawara ta nhungu (7) wu
averiwe Ririmi ra le Kaya kutani mpimohansi wa tiawara tinharhu (3) na mpimohenhla tiawara ta mune (4) wu
averiwa Ririmi ro Engetela ro Sungula.
(e) Eka dyondzo ya Ntivo swa Vutomi, Vutivi bya Masungulo byi averiwe awara yin’we eka Tigiredi ta V-2, na
tiawara timbirhi (2) tanihilaha swi kombisiweke hakona eka swiangi swa Giredi ya 3.
6 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
1.4.2 Xiyimo xa le Xikarhi
(f) Nkarhi wo dyondzisa eka Xiyimo xa le Xikarhi wu yime hi ndlela leyi:
DYONDZO TIAWARA
Ririmi ra le Kaya 6
Ririmi ro Engetela ro Sungula 5
Matematiki 6
Sayense na Thekinoloji 3, 5
Tisayense ta swa Vanhu 3
Ntivo swa Vutomi 4
• Vutshila byo Tumbuluxa (1, 5)
• Dyondzo ya swa Vutiolori (1)
• Dyondzo ya swa Rihanyo (1, 5)
NTSENGO 27, 5
1.4.3 Xiyimo xa le Henhla
(a) Nkarhi wo dyondzisa eka Xiyimo xa le Henhla wu yime hi ndlela leyi:
DYONDZO TIAWARA
Ririmi ra le Kaya 5
Ririmi ro Engetela ro Sungula 4
Matematiki. 4, 5
Tisayense ta swa Ntumbuluko 3
Tisayense ta swa Vanhu 3
Thekinoloji 2
Tisayense ta mafambiselo ya swa ikhonomi 2
Ndzetelo wa swa Vutomi 2
Vutshila byo Tumbuluxa 2
NTSENGO 27, 5
XIPHOKHAMA 7
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
1.4.4 Tigiredi ta 10-12
(a) Nkarhi wo dyondza eka Tigiredi ta 10-12 wu yime hi ndlela leyi:
DYONDZO NKARHI LOWU VEKIWEKE HI VHIKI (TIAWARA)
Ririmi ra le kaya 4.5
Ririmi ro Engetela ro Sungula 4.5
Matematiki 4.5
Ndzetelo wa swa vutomi 2
Mpimohansi wa tidyondzo tin’wana na tin’wana tinharhu 12 (3x4h)
leti hlawuriweke eka Ntlawa wa B eka Xitandzhaku xa
B, Matafula ya B1-B8 ya le ka Xitsariwa xa pholisi xa,
National policy pertaining to the programme and promotion
requirements of the National Curriculum Statement Grades
R-12, hi ku ya hi swiringanyeto leswi pimanyisiweke eka
ndzimana ya 28 ya xitsariwa xa pholisi lexi boxiweke.
NTSENGO 27.5
Nkarhi lowu pimiweke hi vhiki wu nga tirhisiwa ntsena eka mpimohansi lowu lavekaka wa tidyondzo ta
Xitatimende xa kharikhulamu ya Rixaka Tigiredi ta V-12 (XKR) tanihilaha swi kombisiweke hakona laha henhla,
naswona wu nga ka wu nga tirhisiwi eka tidyondzo tin’wana to engetela. Loko mudyondzi a navela ku dyondza
tidyondzo to engetela, ku fanele ku engeteriwa nkarhi wo ti dyondza.
8 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
XIYENGE XA 2: NTIVISO WA TINDZIMI
2.1 Tindzimi eka Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo
Ririmi i xitirhisiwa lexi vanhu va humesaka ha xona miehleketo ya vona no kota ku vulavurisana. I xitirhisiwa nakambe
xa mfuwo na nkhaviso lexi tirhisiwaka exikarhi ka vanhu ku antswisa misava leyi va hanyaka eka yona. Ku dyondza
ku tirhisa ririmi hi mfanelo swi pfuna vadyondzi ku ehleketa na ku kuma vutivi, ku phofula ta xiviri, ta matitwelo na
mavonelo ya vona, ku tihlanganisa na ku burisana na van’wana na ku hlenga vutomi bya vona. Ri tlhela nakambe ri
nyika vadyondzi swifaniso na mianakanyo leyi fuweke, ya matimba na ku enta leyi va yi tirhisaka ku hlenga vutomi
bya vona leswaku byi antswa ku tlula leswi byi nga xiswona na ku va byi vonakala ku tlula leswi byi nga xiswona.
Hi ririmi leri, ku hambanahambana ka mimfuwo na ka vuxaka exikarhi ka vanhu swa kombisiwa na ku vumbiwa,
naswona hi ririmi leri swilo leswi, swi nga cinciwa, swi ndlandlamuxiwa na ku antswisiwa.
2.1.1 Swiyimo (tilevhele) swa Tindzimi
Ku dyondzisiwa ka tindzimi eka Xiyimo xa le Xikarhi ku katsa tindzimi hinkwato ta ximfumo ta Afrika-Dzonga, ku
nga, Afrikaans, English, IsiNdebele, IsiXhosa, Sepedi (Sesotho sa Leboa), IsiZulu, Sesotho, Setswana, Siswati,
Tshivenda na Xitsonga - ku katsa na tindzimi tin’wana to ka ti nga ri ta ximfumo na tindzimi ta nkamafunandza ku nga,
Arabic, French, German, Gujarati, Hebrew, Hindi, Italian, Latin, Modern Greek, Portuguese, Spanish, Tamil, Telugu,
Urdu. Hinkwato tindzimi ti nga ti nga dyondzisiwa eka xiyimo xa Ririmi ra le Kaya, Ririmi ro Engetela ro Sungula
kumbe Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi.
Ku dyondza ririmi eka Tigiredi ta 4 – 9 swi katsa tindzimi hinkwato ta mafundza eAfrika-Dzonga. Hinkwato tindzimi
ta mafundza ti nga dyondzisiwa eka xiyimo xa Ririmi ra le Kaya na Ririmi ro Engetela ro Sungula kumbe Ririmi ro
Engetela ra Vumbirhi. Tindzimi ta nkamafundza ti nga dyondzisiwa eka xiyimo xa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi laha
tindzimi leti ti nga hluvukisiwa.
Ririmi ra le Kaya i ririmi ro sungula ku dyondziwa hi vadyondzi loko Ririmi ro Engetela Ro Sungula ku ri ririmi leri
dyondziwaka ku engetela eka ririmi ra le kaya. Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi i ririmi leri mudyondzi a nga yisaka
emahlweni a ri dyondza, ku kota ku kurisa vutihlanganisi na ku yisa emahlweni tindziminyingi tanihileswi swi nga
hi kona eka Vumbiwa na Pholisi ya tindzimi eka dyondzo. Ririmi ri nga tirhisiwa exikarhi ka vaaki kumbe ndhavuko
naswona ri ta kurisa ku aka rixaka na ku twisisana ka mindhavuko leyi katsaneke. Swikolo swo tala eAfrika-Dzonga a
swi dyondzisi tindzimi ta le kaya ta van’wana kumbe hinkwavo vadyondzi lava va nga tsarisela ku dyondza kambe va
nga ha va na ririmi rin’we kumbe timbirhi leti dyondzisiwaka eka xiyimo xa Ririmi ra le Kaya.Hikwalaho, mavito: Ririmi
ra le Kaya na Ririmi ro Engetela ro Sungula, ya vula swiyimo swa vuswikoti leswi ririmi ri dyondzisiwaka eka swona,
ku nga ri ririmi ra manana (ra le Kaya) kumbe ririmi leri dyondziweke (tanihi le ka Tindzimi to Engetela). Hi ku landza
xikongomelo xa pholisi leyi, swin’wana na swin’wana leswi khumbaka Ririmi ra le Kaya swi fanele ku twisisiwa tanihi
xiyimo xa vuswikoti lexi ririmi ri dyondzisiwaka eka xona, ku nga ri ririmi hi roxe.
Xiyimo xa Ririmi ra le Kaya xi nyika vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na vanhu van’wana lebyi lavekaka
etindhawini laha ku nga na vanhu na vuswikoti byo tirhisa ririmi eka swa tidyondzo lebyi nga na nkoka eku dyondzeni
ka tidyondzo hinkwato ta kharikhulamu. Eka xiyimo lexi xa ririmi, ntshikelelo wu le ka ku dyondzisa vuswikoti bya ku
yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku tsala. Xiyimo lexi xi nyika nakambe vadyondzi vuswikoti byo twisisa matsalwa,
byo vona vuxongi na byo anakanya leswaku va ta kota ku tivumbela, ku anakanya, na ku fuwisa matwisiselo ya vona
ya misava leyi va hanyaka eka yona. Hambiswiritano, ntshikelelo na ntikelo wa Ku yingisela na Ku vulavula ku suka
eka Tigiredi ta 7 ku ya emahlweni i wuntsongo loko wu pimanisiwa na vuswikoti byo hlaya no tsala.
XIPHOKHAMA 9
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Eka Xiyimo xa Ririmi ro Engetela ro Sungula ku tekiwa leswaku vadyondzi va hava vutivi bya ririmi leri loko va
fika exikolweni. Eka malembe yo sungula ya xikolo, nkongomiso wu le ka ku vumba vuswikoti bya ku twisisa na ku
vulavula ririmi - vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na vanhu van’wana. Eka Tigiredi ta 2 na 3 vadyondzi va
sungula ku aka vuswikoti bya ku hlaya na ku tsala ehenhla ka masungulo lama ya ku kota ku vulavula. Va tlhela va
tirhisa vutshila byo hlaya na ku tsala lebyi se va nga byi dyondza eka Ririmi ra vona ra le Kaya.
Eka Xiyimo xa le Xikarhi na le ka Xiyimo xa le Henhla vadyondzi va ya emahlweni va tiyisisa vuswikoti bya vona byo
yingisela, ku vulavula, ku hlaya na ku tsala. Eka nkarhi lowu vadyondzi vo tala va dyondza hi Ririmi ro Engetela ro
Sungula, Xinghezi, kutani va fanele va humelerisiwa swinene eka rona. Hikwalaho ka leswi ntshikelelo wukulu eka
Ririmi ro Engetela, ro sungula wu fanele wu va eka ku tirhisa ririmi leri eka ku ehleketa na ku anakanya. Leswi swi
pfumelela vadyondzi ku hluvukisa vuswikoti bya vona bya matwisiselo, lebyi va byi lavaka ku dyondza tidyondzo
to fana na Sayense hi Xinghezi. Eka xiyimo lexi vadyondzi va tlhela va hlaya ngopfu switshuriwa swa matsalwa
naswona va sungula ku hluvukisa vuswikoti byo vona swo saseka na byo anakanya hi Ririmi ro Engetela.
Hi nkarhi lowu vadyondzi va sungulaka giredi ya 7, va fanele va ri na vutivi byo antswa byo tirhisa Ririmi ro Engetela
ro Sungula mayelana na vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na van’wana na vuswikoti byo tirhisa ririmi eka
ku twisisa tidyondzo. Hambiswiritano, ntiyiso hi leswaku vadyondzi va va va nga si kota ku vulavurisana kahle na
van’wana hi Ririmi ro Engetela eka nkarhi lowu . Hikwalaho ka leswi ntlhontlho eka Xiyimo xa le Xikarhi i ku nyika
vadyondzi nseketelo eka ta ririmi na ku va nyika kharikhulamu leyi nga ta endla leswaku va fikelela swilaveko leswi
languteriweke eka tigiredi leti landzelaka. Swilaveko leswi swi fanele swi endla leswaku vadyondzi va tirhisa ririmi ro
engetela hi vuswikoti bya le henhla lebyi nga ta va lulamisela dyondzo ya le henhla kumbe entirhweni.
Eka Xiyimo xa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi ku tekiwa leswaku vadyondzi va hava vutivi bya ririmi leri loko va
fika exikolweni. Nkongomiso eka vadyondzi wa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi wu le ka ku vumba vuswikoti bya ku
twisisa na ku vulavula ririmi - vuswikoti bya masungulo byo vulavurisana na vanhu van’wana. Eka Tigiredi ta 4-6
vadyondzi va sungula ku aka vuswikoti bya ku hlaya na ku tsala ehenhla ka masungulo lama ya ku kota ku vulavula.
Va tlhela va tirhisa vutshila byo hlaya na ku tsala lebyi se va nga byi dyondza eka Ririmi ra vona ra le Kaya na Ririmi
ro Engetela ro Sungula.
Eka tiGiredi ta 7-9 vadyondzi va ya emahlweni va tiyisisa vuswikoti bya vona byo yingisela, ku vulavula, ku hlaya na
ku tsala.
Eka nkarhi lowu vadyondzi va nghenaka eka giredi ya 7, va fanele va ringeta ku vulavula Ririmi ro Engetela ra
Vumbirhi eka xiyimo xo vulavurisana na vanhu van’wana. Hambiswiritano, ntiyiso hi leswaku vadyondzi va va va
nga si kota ku vulavurisana kahle na van’wana hi Ririmi ro Engetela eka giredi leyi. Hikwalaho ka leswi ntlhontlho
eka Xiyimo xa le Xikarhi i ku nyika vadyondzi nseketelo eka ta ririmi na ku va nyika kharikhulamu leyi nga ta endla
leswaku va fikelela swilaveko leswi languteriweke eka tigiredi leti landzelaka. Swilaveko leswi swi fanele swi endla
leswaku vadyondzi va tirhisa ririmi ro engetela hi vuswikoti bya le henhla lebyi nga ta va lulamisela dyondzo ya le
henhla kumbe entirhweni.
2.1.1.1 Swikongomelo swo kongoma swo dyondza Tindzimi to Engetela ta Vumbirhi
Ku dyondza Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi swi fanele ku endla leswaku vadyondzi va kota ku :
• Kuma vuswikoti lebyi lavekaka eku vulavuleni hi ndlela leyi faneleke eka ririmi leri ku kongomiiweke eka rona
eka xiyimo xa le hansi;
• yingisela, vulavula, hlaya/langutisa na ku tsala/andlala ririmi hi ku titshemba na ntsakelo. Vuswikoti na matitwelo
ya muxaka lowu swi vumba masungulo ya ku va munhu a dyondza vutomi bya yena hinkwabyo;
10 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
• phofula hi ndlela yo vulavula na ku tsala leswaku u ta va na ku titshembha eka ririmi,
• tirhisa ririmi na mianakanyo ya vona ku kuma swinyingi hi vona vini na leswi humelelaka evuton’wini bya vona.
Leswi swi ta endla leswaku va kota ku phofula mitokoto ya vona na leswi va swi kumaka emisaveni hi ku
vulavula na ku tsala;
• tirhisa ririmi ku kuma na ku tirhisa mahungu hi mfanelo loko va dyondza tidyondzo hinkwato ta kharikhulamu
hi ku angarhela ku ya hi tinxakaxaka ta mbangu. Ku hlaya na ku tsala mahungu i vutshila bya nkoka eka
“minkarhi leyi yo hanya hi mahungu” naswona swivumba masungulo yo dyondza eka vutomi hinkwabyo;
• tirhisa ririmi tanihi ndlela yo phofula mahungu ehenhla nhlokomhaka leyi tolovelekeke; ku tihlanganisa na
switshuriwa swo hambanahambana na ku hlaya switshuriwa ku titsakisa, mahungu na vutihlanganisi.
2.1.1.2 Ku dyondzisa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi
Ku kota ku dyondza ririmi ro engetela kahle, munhu u fanele ku paluxeriwa rona swinene. Mudyondzisi u fanele ku
tiyisisa leswaku vadyondzi va yingisela na ku hlaya Ririmi ro Engetela hi swikongomelo swo hambana. Va lava nkarhi
wo yingisela Ririmi ro Engetela ku endlela ku kuma vuxokoxoko na ntwisiso (xik. mahungu) na ntsakelo (xik. xitori
kumbe risimu). Xa nkoka ngopfu va lava nkarhi wa ku hlaya na ku languta Ririmi ro Engetela ku kuma mahungu (xik.
ku hlamusela hi ku pfunetiwa hi dayagiramu), ntsakelo (xik. magazini) na ntsakelo wa matsalwa (xik. xitlhokovetselo).
Ndzavisiso wu komba leswaku ndlela yo antswa yo hluvukisa ntivomarito i ku hlaya swinene. Hambiswiritano, i swa
nkoka leswaku switshuriwa swa mbulavulo, ku tsala na swo voniwa swi va eka xiyimo lexi faneleke eka vadyondzi.
Loko tsalwa ri tika, vadyondzi va ta hela matimba naswona a va nga dyondzi nchumu; kasi loko swi olova ngopfu
a va nga vi na tlhontlho naswona ku dyondza a ku nga humeleri. Ntirho wa nkoka wa mudyondzisi wa ririmi i ku
fambelanisa tsalwa na xiyimo xa vadyondzi. Eka Xiyimo xa le Xikarhi hinkwaxo, vadyondzi va fanele ku tshama va ri
karhi va titoloveta ku yingisela na ku hlaya switshuriwa leswi nga na ntlhontlho.
Vadyondzi va fanele ku tirhisa ririmi ro engetela minkarhi yo tala hi swikongomelo swo hambana. Va lava nkarhi wo
yingisela, wo vulavula, wo hlaya no ku nga ri ngopfu ku tsala ririmi ro engetela hi swikongomelo swo tihlanganisa na
van’wana (xik: n’wangulano), ku ndlandlamixa vutumbuluxi (xik, ku yimbelela risimu, ku encenyeta), ku ndlandlamuxa
vuswikoti bya vutihlanganisi (xik, ku phofula mavonelo, tinhlengetano na ku rungula).
Vadyondzi va fanele ku twisisa xikongomelo lexi va vulavulaka eka xona. Eka Xiyimo xa le Xikarhi hinkwaxo, vadyondzi
va fanele ku endla switoloveto swa swanomo leswi swi fambelanaka na ku ndlandlamuxa vuswikoti bya ririmi. I swa
nkoka leswaku vadyondzi va nyikiwa xivikontsundzuxo nkarhi hinkwawo eka swanomo ku endlela leswaku va tiva
laha na leswi va faneleke ku swi antswisa, Ntirho wa nkoka wa mudyondzisi wa ririmi i ku nyika xivikontsundzuxo xa
nkoka lexi nga mbilu ya makambelelo.
Vadyondzi va fanele va tiva masungulo ya ririmi: vuvulavuri, ntivomarito, mapeletelo na mahikahatelo. Hi ku angarhela,
vadyondzisi va ta dyondzisa swiyenge leswi swa ririmi eka mbangu wo karhi. Xikombiso, va nga lemukisa vadyondzi
hi xivumbeko na swihlawulekisi leswi tirhisiwaka loko ku nyikiwa swiletelo swa matlhelo (ndzeriso wa tirhisiwa). Ku
na ndhawu yo dyondzisa hi ku kongoma/hetiseka na ku titoloveta swona.
Loko ku kunguhateriwa yuniti ya tidyondzontsongo ta mavhiki mambirhi, vadyondzisi va fanele ku pfanganisa
switshuriwavuswikoti bya ririmi na masungulo ya ririmi. Va fanele va hlawula muxaka wa tsalwa na nhlokomhaka
leswi nga ta tsakisa vadyondzi; ku dyondza kuntsongo ku ta fikeleriwa loko vadyondzi va nga nghenelerisiwi na ku
hlohloteriwa. Xikombiso, nhlokomhaka ya xitsalwana xa mavonelo xi nga va ‘Xikolo xa mina’ Vadyondzisi va fanele va
sungula nhlokomhaka hi ku yingisela na/kumbe ku hlaya, va vumba vutivi bya ririmi na ntivomarito leswi lavekaka eka
ku vulavula. Xikombiso, vadyondzi va nga hlaya xitshuriwa xo koma lexi andlalaka ntivomarito na swivumbeko swa
XIPHOKHAMA 11
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
ririmi. Loko vadyondzi va tiva ririmi leri faneleke eka nhlokomhaka leyi, va nga endla nghingiriko wo tsala xivulwana
/ xivulwa . Leswi swi ta nyika nkarhi wo tala wo tirha na ririmi. Vadyondzi va fanele ku nyika xivikontsundzuxo eka
maendlelo hinkwawo ya makambelelo na nghingiriko wo kambela eku heteleleni.
Eka Tigiredi ta 4-6, i swa nkoka leswaku:
• ku va na nkongomiso/eka ku yingisela na ku vulavula
• ku va na ku ya emahlweni ka nseketelo wa nhluvukiso wa ntivomarito, mavumbelo ya xivulwa na ndzimana,
na vuvulavuri eka mbangu
• vadyondzi va tirha hi matsalwa yo hambanahambana lama katsaka na switshuriwa swa swo voniwa.
Matsalwa lama ya ya ya tika ku ya emahlweni hi tigiredi.
2.1.2 Vuswikoti bya ririmi
Kharikhulamu ya Ririmi ra le Kaya yi veketeriwe ku ya hi vuswikoti lebyi landzelaka:
1 Ku yingisela na ku vulavula
2 Ku hlaya na ku langutisa
3 Ku tsala na ku andlala
4 Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi
Ku yingisela na ku vulavula
Ku yingisela na ku vulavula ku le ndzeni ka ku dyondza tidyondzo hinkwato. Hi ku yingisela loku faneleke na ku
vulavula loku faneleke, vadyondzi va hlengeleta na ku katsakanya mahungu, va aka vutivi, va lulamisa swiphiqo, na
ku hlamusela miehleketo na mavonelo. Eka tigiredi ta 4-6, Vadyondzi va Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi va ta tirhisa
vuswikoti byo Yingisela no Vulavula ku kota ku vulavula eka xiyimo / levhele ya masungulo / hansi.
Eka Xiyimo lexi, ririmi ra vadyondzi ro vulavula ra ha fanele ku akiwa (h.l. ku kombisiwa na ku seketeriwa, xikombiso,
hi ntivomarito na marimba ya swivulwa). Mudyondzisi u fanele ku tiyisisa leswaku vadyondzi hinkwavo va nyikiwa
nkarhi wo vulavula hi ririmi leri kongomisiweke. Hi ku va vadyondzi va ta ya emahlweni kumbe ku humelela hi minkarhi
yo hambana, mudyondzisi u fanele ku lulamisa minkarhi yo vulavula (xik. swivutiso leswi a swi vutisaka) ku ya hi
xiyimo xa mudyondzi un’wana na un’wana. Loko vadyondzi va ri karhi va ya emahlweni eka tigiredi, mudyondzisi u
fanele a langutela leswaku vadyondzi va vulavula swinene na mimbulavulo ya vona yi fanele ku lehanyana.
Nkarhi wo dyondzisa wu ta katsa ku titoloveta ka siku ka migingiriko yo koma ya Ku yingisela na Ku vulavula na
migingiriko ya nkongomo leyi hangalasiweke eka vhiki hinkwaro.
Eka Tigiredi ta 4-6, vadyondzisi va fanele endla ku yingisela tani hi nghingiriko wa swiyimo swinharhu:
• Ku lulamisela ku yingisela: Leswi swi lulamisa vadyondzi eku yingiseleni xitshuriwa xa swa nomo eka
Ririmi ra vona ro Engetela. Xikombiso, mudyondzisi a nga tirhisa xitshuriwa xa swovoniwa kutani a vutisa
swivutiso hi ku angarhela ka ha ri na nkarhi a kongomise swivutiso leswi vadyondzi va faneleke ku swi
hlamula endzhaku ka loko vadyondzi va yingisele xitshuriwa ro sungula.
• Ku yingisela: I ntolovelo wa kahle ku va mudyondzisi a hlaya(kumbe a tlanga) xitshuriwa xo yingisela
minkarhi yo hlayanyana, a vutisa swivutiso seo hambanahambana minkarhi hinkwayo. Swa pfuna ku suka
eka swivutiso leswi endlaka leswaku mudyondzi a kota ku twisisa nhlamuselo ya xitshuriwa hi ku angarhela,
12 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
eka swivutiso leswi kongomeke leswi lavaka ntwisiso wa vuxokoxoko bya xitshuriwa. Hi ku endla leswi,
mudyondzisi u pfuneta ku ndlandlamuxa maqhinga ya mudyondzi yo yingisela.
• Endzhaku ka ku yingisela: Vadyondzi va hlamula swivutiso leswi yaka emahlweni, va hluta tinotsi, va
tirhisa mahungu (xik: ku lebula xifaniso)
Ku vulavula ku humelela ku ri ka nkamafundza etlilasini, xikombiso hi ku tirha hi ntlawa. Vadyondzi va lava nkarhi
wo titoloveta mimbulavurisano ya nkamafundza leyi va nga taliki ku va na yona etlilasini. Vadyondzisi va fanele ku
nyika swileriso eka ku vulavula na ku andlala ka mafundza, xikombiso, ku hayela ehenhla loku lulamisiweke na
sw. na sw. Leswi swi tala ku va maendlelo ya tindlela timbirhi:
• Nkunguhato na ku lulamisa mavonelo na mahungu.
• Ku titoloveta na ku andlala: ku kombisa ndzemukiso wa vaamukeri va mahungu na mbangu; ku tirhisa
swivumbeko swa ririmi na milawu hi ndlela ya kahle na nkhaqato; ku tirhisa maendlelo lama faneleke ya
tithekiniki ta swa mbulavulo na leswi nga riki swa mbulavulo, na sw. na sw.
Ku hlaya na ku langutisa
Vuswikoti ku hlaya na ku langutisa i bya nkoka eka vuxaka bya vanhu vo hambana na ku humelela eka ku
dyondza ehandle ka kharikhulamu. Vadyondzi va ndlandlamuxa vuswikoti bya ku hlaya na ku langutisa ka
switshuriwa swo toloveleka swo hambanahambana, ku katsa switshuriwa swa swovoniwa, ku kuma mahungu.
Loko swi fanerile, tirhisa ku hlaya swin’we emasungulweni ya Giredi ya 4 ku letela vadyondzi eka xiyimo lexi.
Maendlelo lawa ya nga tirhisiwa nkarhi na nkarhi loko ku ri na tibuku leti ringaneke eka xiyimo lexi. Leswi swi nga
nga cincana na ku rungula xitori. Loko tibuku eka xiyimo lexi ti ri kona, tirhisa switshuriwa swo huma eka buku ya
mudyondzi kumbe (ti)buku to hlaya. Tirhisa maendlelo yo fana na ku Hlaya na na ku Hlayela tlilasi hinkwayo.
Tirhisa maendlelo ya ku hlaya ka ntlawa ko leteriwa na ku hlaya va ri voxe/vambirhi kutani hikantsongo u pfumelela
vadyondzi ku hlaya swinene va ri voxe. Ku hlaya va ri voxe loku kombisiweke eka nkunguhato wa ku dyondzisa ku
fanele ku nghenisiwa eka nkarhi lowu averiweke ku hlaya. Kondletela vadyondzi ku hlaya va ri voxe eka nkarhi lowu
va nga endliki nchumu.
Endla migingiriko yo kambela ku twisisa ku tiyisisa leswaku vadyondzi va twisisa leswi va swi hlayeke
Ku hlaya hi ku landzelela magoza
Ku tivisa ku hlaya hi ku landzelela magoza swi katsa ku lulamisela ku hlaya, ku hlaya na le ndzhaku ko hlaya,
migingiriko leyi mudyondzisi a nga ta pfuna vadyondzi hi yona yi nga katsakanyiwa hi ndlela leyi:
Ku tilulamisela ku hlaya:
• Ku pfuxeta vutivi bya khale na ku hlanganisa vutivi / kombisa ku yelana
• Ku langutisa xihlovo, mutsari, siku ra ku hangalasa na muxaka wa xitshuriwa.
• Ku hlaya ndzimana yo sungula na yo hetelela ya xiyenge.-a kombisa ku langutela ka yena.
XIPHOKHAMA 13
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Ku hlaya:
• Yimanyana nkarhi wun’wana ku kambela ku twisisa na ku miehleketo yi dzika
• Tirhisa mbangu ku kuma nhlamuselo ya marito lama nga tiviwiki hi tindlela hinkwato; laha swi nga kotekiki,
tirhisa dikixinari
• Ringeta ku vona hi miehleketo leswi u swi hlayaka
• Yana emahlweni hambiloko u nga twisisi swiphemu swin’wana.
• Hlaya nakambe xiyenge loko u nga xi twisisi na swintsongo. Hlayela swiyenge leswi kanganyisaka ehenhla,
hi rivilo ro nonoka, kumbe hi swimbirhi.
• Kombela un’wana ku ku pfuna ku twisisa xiyenge lexi tikaka
• Nghenisa mimfungho yo hlaya na ku thya timhaka ta nkoka mavito
• Ehleketa hi leswi u swi hlayaka
Endzhaku ka ku hlaya
• Loko swi ta va swi laveka ku tsundzuka mahungu yo karhi, nhlokohata miehleketo ya nkoka na vuxokoxoko
byintsongo byo seketela .
• Tsala marito ya nkoka ku ku pfuna ku hlamusela na ku tsundzuka timhakankulu
• Ehleketa hi swivutiso swintshwa eka xitshuriwa
• Ku twisisa – tiyisisa ku twisisa ka xitshuriwa
• Ndlandlamuxa ku ehleketa – tirhisa miehleketo leyi vonakaka eka xitshuriwa
Ku tsala na Ku andlala
Ku tsala i xitirhisiwa xa matimba xa vuhlanganisi lexi pfumelelaka vadyondzi ku vumba na ku humelerisa miehleketo
ya vona hi mfanelo Ku tsala loku tlhandlamanaka va tirhisa marimba yo tsala, swi humesa vatsari va vuswikoti bya
le henhla lava nga ta tirhisa vuswikoti byo tumbuluxa na ku kombisa/andlala switsariwa leswi faneleke, swo voniwa
na swo hangalasa mahungu hi swikongomelo swo hambana. Eka Xiyimo xa le Xikarhi, vadyondzi va Ririmi ro
Engetela ra Vumbirhi va ta lava nseketelo na ndzetelo ku hluvukisa vuswikoti byo humesa xitshuriwa lexi tsariweke.
Ku tsala i swa nkoka hikuva swi sindzisa vadyondzi ku ehleketa hi ntivoririmi na mapeletelo. Leswi swi hlohlotela
vadyondzi ku kamba ririmi, hatlisisa ku tiva ririmi na ku engetela nkaqhato. Vadyondzi va ta dyondza ku tsala
switshuriwa swo hambanahambana swa vutumbuluxi na mahungu, ekusunguleni hi ku tirhisa marimba yo tsala
tanihi nseketelo naswona hikantsongo va ri karhi va dyondza ku tsala tinxaka ta switshuriwa swo karhi va ri voxe.
Va ta tlhela va tirhisa nakambe ku tsala hi ku landzelela magoza ku humesa switshuriwa leswi lulameke, swi ri hava
swihoxo swa ntivoririmi.
14 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Ku tsala hi ku landzelela magoza
Ku tsala na ku khavisa switshuriwa i maendlelo lama nga na magoza lama landzelaka:
• Ku lulamisela ku tsala/ku kunguhata
• Ku mpfapfarhuta
• Mpfuxeto, ku hlela, ku hlayisisa
• Ku andlala
Vadyondzi va lava nkarhi ku titoloveta magoza lama naswona va fanele va:
• teka xiboho hi xikongomelo na vahlayi va xitshuriwa lexi nga ta tsariwa na/kumbe ku khavisiwa;
• bubutsa byongo u tirhisa, xikombiso mimepe ya miehleketo, chati yo komba ndzandzelelano wa swo karhi
kumbe minxaxamelo;
• languta swihlovo leswi faneleke, hlawula mahungu lama faneleke na ku lulamisa miehleketo;
• humesa mpfapfarhuto wo sungula lowu tekelaka enhlokweni xikongomelo, vahlayi, nhlokomhaka na
xivumbeko xa xitshuriwa;
• hlaya mimpfapfarhuto hi vuxoperi na ku kuma xivikontsundzuxo ku suka eka van’wana (vadyondzikulobye
kumbe mudyondzisi);
• hlela na ku hlayisisa mpfapfarhuto; na
• humesa ntirho wo hetelela lowu baseke, wu hlayeka wu tlhela wu hleriwa.
Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi
Vutivi bya kahle bya ntivomarito na ntivoririmi byi nyika masungulo eka nhluvukiso wa vuswikoti (ku yingisela, ku
vulavula, ku hlaya na ku tsala) eka Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi. Vadyondzi va Xiyimo xa le Xikarhi va ta dyondzisiwa
ro sungula Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi leri tirhisiwaka eka xiyenge.
Hi ku tirha na switshuriwa swo hambana, vadyondzisi va engetela matirhiselo ya ntivomarito na ku va va tirhisa
ntwisiso wa vona wa Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi hi ndlela leyi faneleke. Eka Xiyimo xa le Xikarhi,
vadyondzi va Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi va lemuka ngopfu marito na swivumbeko swa ntivoririmi leswi va swi
tivaka.
Vadyondzi va ta dyondza ndlela leyi Ririmi swi tirhisiwaka ha yona, Va ta kota ku tirhisa vutivi lebyo kambisisa ririmi
ku aka nhlamuselo (eka rito na xiyimo xa xivulwa eka xitshuriwa hinkwaxo), na ku vona hilaha xitshuriwa na mbangu
lowu swi yelanaka ha kona.
Ku languteriwe leswaku Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi fanele ku dyondzisiwa eka mbangu tanihi
vuswikoti bya ririmi lebyi dyondziweke na ku hluvukisiwa. Minkunguhato ya ku dyondzisa yi na nxaxamelo wa Swiaki
na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi (minchumu) leyi faneleke ku dyondzisiwa eka giredi yin’wana na yin’wana. Loko
ku hlawuriwa switshuriwa swa ku yingisela na ku hlaya swa ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi, tiyisisa leswaku
swi na minchumu/swiyenge swa ririmi leswi u lavaka ku swi dyondzisa eka kotara yoleyo. Tumbuluxa migingiriko leyi
yelanaka na switshuriwa leswi, leswi nga ta pfuneta vadyondzi ku tirhisa minchumu leyi, eka mbangu. Switshuriwa
XIPHOKHAMA 15
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
swa ku tsala leswi vadyondzi va nga ta swi tsala swi ta katsa swin’wana swa minchumu leyi ya ririmi. Nyika vadyondzi
va wena ndzetelo eka matirhiselo lama faneleke ya ririmi Hlawula yin’wana ya minchumu leyi tikelaka vadyondzi va
wena kutani u va toloveta swa ximfumo (eka nkarhi lowu nga vekiwa evhikini)
2.1.3 Maendlelo yo dyondzisa ririmi
Maendlelo eku dyondziseni ka ririmi eka xitsariwa leri hi lama simekiweke eka switshuriwa, ku dyondza ririmi hi ku
tirhisa, lama tirhisaka mpfanganiso na madyondziselo yo landzelela magoza
Maendlelo lama simekiweke eka switshuriwa na lama simekiweke eka ku dyondza ririmi hi ku ri tirhisa ya
lawuriwa hi ku tumbuluxa na ku tirhisa switshuriwa nkarhi na nkarhi.
Maendlelo lama simekiweke eka switshuriwa ya dyondzisa vadyondzi ku va na vuswikoti, vutitshembi, ku va
vahlayi vo xopela, vatsari, vaamukeri va vuxiyisisi na vatumbuluxi va switshuriwa. Leswi swi katsa ku yingisela, ku
hlaya, ku langutisa hi vuxiyaxiya, ku xopaxopa switshuriwa leswaku ku twisisiwa. Switshuriwa swa ntiyiso i swihlovo
swa vundzeni na mbangu eka ku dyondza na ku dyondzisa ririmi hi ku ri tirhisa na hi ndlela yo pfanganisa. Maendlelo
lama simekiweke eka switshuriwa ya katsa ku tumbuluxa switshuriwa swo hambanahambana hi xikongomelo xo
karhi.
Maendlelo yo dyondza ririmi hi ku ri tirhisa ya ringanyeta leswaku loko ku dyondziwa ririmi, mudyondzi u fanele
ku va eka ndhawu laha ririmi leri a ri dyondzaka ri nga ku tirhisiweni naswona u fanele ku nyikiwa nkarhi wo tala wo
titoloveta kumbe ku tirhisa ririmi. Vadyondzi va dyondza ku hlaya hi ku hlaya switshuriwa swo tala na ku tsala hi ku
titoloveta ku tsala minkarhi yo tala.
Maendlelo yo landzelela magoza ya tirhisiwa loko vadyondzi va tumbuluxa switshuriwa swa nomo na swo tsariwa.
Vadyondzi va nghenelela eka swiyimo swo hambanahambana swa magoza yo yingisela, yo hlaya na yo tsala. Va
fanele ku hleketa hi vaamukeri va mahungu na xikongomelo enkarhini wa magoza lawa. Leswi swi endla leswaku va
vulavurisana na ku kombisa miehleketo hi ndlela ya ntumbuluko. Xikombiso, ku dyondzisa ku tsala a swi kongomisi
eka xitumbuluxiwa ntsena, kambe swi kongomisa eka xikongomelo na magoza yo tsala. Hi nkarhi wa ku tsala loku
landzelelaka magoza vadyondzi va dyondzisiwa ku humelerisa mavonelo, ku ehleketa hi xikongomelo na vaamukeri
va mahungu, ku tsala mipfapfarhuto, ku hlela ntirho wa vona na ku andlala xitumbuluxiwa xo tsariwa lexi paluxaka
miehleketo ya vona.
Maendlelo yo dyondzisa matsalwa / ku tirha hi switshuriwa
Xikongomelonkulu xo hlaya matsalwa/switshuriwa etlilasini i ku tumbuluxa nkarhi ku tirhisa vuswikoti bya ririmi ro
hluteka lebyi dyondziweke. Ku dyondzisa matsalwa a swi olovi, kambe a swi endleki handle ka ku va vadyondzi va
nyika matwisiselo ya vona hi ndlela leyi hlutekeke na ku va na ntiyiso. ehandle ka ku va va dyondza xitshuriwa hi voxe
va ta va va nga dyondzanga swo tala
Tindlela to antswa ta maendlelo yo dyondzisa matsalwa ti ta katsa swin’wana kumbe hinkwaswo swa leswi
landzelelaka:
• Ringeta ku hlaya swo tala eka xitshuriwa hilaha swi kotekaka hakona etllasini u nga pfi u wisa u endla
migingiriko yin’wana. I swa nkoka ku va vadyondzi va va na miehleketo yo tenga ya leswi humelelaka eka
xiyimo xa le hansihansi xa xitshuriwa. Hlayani ko tala hilaha swi kotekaka hakona etlilasini, na ku tiyisisa
leswaku vadyondzi va hlaya switlhokovetselo na vona.
16 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
• Migingiriko yo tsala leyi lavaka ku twisisa hi vukheta xitshuriwa lexi hlayiwaka yi nga pfuna vadyondzi ku
fikelela xiyimo xa le henhla xo kota ku vona vuxongi bya matsalwa. Minkanerisano ya tlilasi yi nga vuyerisa
loko un’wana na un’wana a va na xiave eka yona yi tlhela yi yisa eka ntirho wo tsariwa.
• Xo hetelela, ku tirha hi ku hlaya xitshuriwa swi fanele ku endliwa tani hi xiphemu, lexi hetisekeke.
Hi ku landzelela nkomiso wa tinxaka ta switshuriwa leswi va hlanganeke na swona eka Xiyimo xa le Xikarhi, na
swiaki swa ririmi leswi nga endzeni ka tinxaka leti ta switshuriwa. Hungu leri ri ta pfuna eku vumbeni migingiriko eka
switshuriwa swo hambanahambana leswaku vadyondzi va ta kota ku tirhisa swiaki leswi swa ririmi. Hlawula ntsena
swiaki swa ririmi swintsongo u langutisa swona loko u dyondzisa tinxaka leti ta switshuriwa.
2.2 MAAVELO YA NKARHI
Nkarhi wo dyondzisa wa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi eka Xiyimo xa le Xikarhi i1.5 wa tiawara hi vhiki. Vundzeni
hinkwabyo bya ririmi byi dyondzisiwa hi ndzhendzheleko wa mavhiki mambirhi (3 wa tiawara). Ku ringanyetiwa
maavelo ya nkarhi lama landzelaka eka vuswikoti byo hambanahambana bya ririmi:
Nkarhi lowu averiweke
Nkarhi lowu aveweke hi hi ndzhendzheleko
Vuswikoti %
vhiki (Tiawara) wa mavhiki mambirhi
(Tiawara))
Ku yingisela na ku vulavula 75 40
Ku hlaya na ku Langutisa:
Xikambelantwisiso na 55 30
Matsalwa
Ku tsala na ku Andlala 35 20
Swiaki na Milawu ya 1.5
Matirhiselo ya Ririmi (leswi
15 10
swi pfanganisiwile eka
vuswikoti lebyi bya mune)
Ntsengo 180 (Tiawara ti3) 100
XIPHOKHAMA 17
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
2.3 Switirhisiwa swo pfuneta ku dyondza na ku dyondzisa
• Mudyondzi un’wana na un’wana u fanele ku va na :
(a) Buku ya ndzawulelo ya mudyondzi
(b) (Ti) buku leti nga na tinxaka ta matsalwa leti landzelaka:
o Switori
o Vutlhokovetseri
o Switshuriwa swa mafundza
o Switshuriwa swa ta vanhu
(c) Dikixinari kumbe nongonoko wa marito
(d) Mfikelelo wa switirhisiwa swo hambana leswi amukelaka ku hlaya ka tilevhele to hambana xik. Nhlawulo
wa tibuku to hlaya leti nga na switshuriwa swo enela eka levhele yin’wana na yin’wana ya tlilasi na le
xikolweni.
(e) Switshuriwa swa ku hlya swin’we eka Giredi ya 4. Leti ti nga va tibuku kumbe switshuriwa leswi swi
kurisiweke kumbe buku ya ndzawulelo ya ndzawulelo ya mudyondzi kumbe tibuku to hlaya.
• Mudyondzisi u fanele a va na:
a) Xitsariwa xa Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo
b) National Language in Education Policy (LiEP)
c) Tibuku ta ririmi ta ndzawulelo leti tirhisiwaka hi vadyondzi na tibuku tin’wana to pfuneta hi xikongomelo
xo karhi ku engetela eka leti ta ndzawulelo ti nga kona.
d) Buku/tibuku to hlaya leti nga na tinxaka ta switshuriwa leswi bumabumeriweke
e) Dikixinari na tibuku to tsundzuxa (ririmi rin’we, tindzimi timbirhi, tindziminyingi, thisorasi, nsongavutivi,
buku ya ntivoririmi ya kahle yo tsundzuxa, na sw. na sw.)
f) Fayili/buku ya Switirhisiwa swa Mudyondzisi: leyi nga va fayili leyi nga na switirhisiwa leswi hlengeletiweke
hi mudyondzisi kumbe Buku ya Mudyondzisi leyi hangalasiweke yi xavisiwaka
g) Mfikelelo wa switirhisiwa swo hlaya etlilasini, exikolweni na/kumbe etilayiburari.
h) Swipfuni swo yingisela/swo voniwa
18 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
XIYENGE XA 3: VUNDZENI NA MINKUNGUHATO YA KU DYONDZISA
YA VUSWIKOTI BYA RIRIMI
3.1 Nkatsakanyo wa vuswikoti, vundzeni na maqhinga
Leswi landzelaka i nkatsakanyo wa vundzeni, vuswikoti na maqhinga lawa ya kumekaka eka nkunguhato wa ku
dyondzisa.
Tafula ra nkatsakanyo wa vuswikoti, vundzeni na maqhinga
TiGiredi ya ta 4 – 6
Vuswikoti Vundzeni Maqhinga na vuswikoti
Ku yingisela na ku • Xikambelantwisiso xo yingisela Ku yingisela hi ku landzelela magoza
vulavula
• Ku yingiselela ku kuma mahungu • Ku lulamisela ku yingisela
• Mavulelo • Ku yingisela
• Ku yingiselela ku tiphina • Xikambelantwisiso xo yingisela
• Swivumbeko swo hambanahambana swa -- Ku rhekhoda timhakankulu na ku rungula
vutihlanganisi bya swanomo: nakambe
-- Mbulavurisano -- Ku hlamusela
-- Swiletelo swa matlhelo, swileriso / -- Yingisela eka na ku hlamula swivutiso swo
maendlelo olova
-- Ku rungula xitori • Endzhaku ko yingisela
-- Ku encenyeta Ku vulavula hi ku landzelela magoza
-- Mbhurisano hi ntlawa • Ku kunguhata, ku endla ndzavisiso na ku
lulamisa
-- Switlhokovetselo swo koma na
swinsin’wana • Ku titoloveta na ku andlala.
-- Mintlangu ya ririmi Vutihlanganisi bya swa ku hanyisana
-- Ku rungula timhaka na wena n’winyi/ta • Mbulavurisano wo olova
ntiyiso
• Ku siyerisana hi mbulavurisano
• Ku kondletela ku tirhisa ririmi ro engetela.
• Ku vutisa na ku angula eka swivutiso
Ku rungula swiendleko
• Ku andlala ka nkamafundza ka swiendleko
swo tiveka
• Xivumbeko, ntivomarito, ririmi na milawu ya
ririmi leswi nga hoxekangiki.
XIPHOKHAMA 19
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
TiGiredi ya ta 4 – 6
Vuswikoti Vundzeni Maqhinga na vuswikoti
Ku hlaya na ku Tinxaka ta switshuriwa swa ndzawulelo: Maqhinga yo hlaya na ku yingisela:
langutisa
• Switori, xik. Swo titumbuluxela swa timhaka Ku tirhisa maqhinga yo lulamisela ku hlaya, yo
ta nkarhi wa sweswi, switori swa ndhavuko hlaya na ya ku landzela ku hlaya:
(swa timhaka to ka ti nga ri ta ntiyiso, swa
• Ku twisisa xitshuriwa.
tinhenha na mintsheketo), swa ku lava ku
tiva, switori swa swifaniso leswi nga na • Swa ku hlaya xitshuriwa hi vuxoperi
tinhlokomhakantsongo (xikambelantwisiso xo hlaya)
• Vutlhokovetseri/risimu • Ku kombisa ku kota ku hlaya a ri yexe (a hlaya
swo hambanahambana ku tiphina, ku kuma
• Switshuriwa swo nyika mahungu yo sungula
mahungu na ku dyondza)
xik. Maendlelo ya swilo, ndzungulo wa
timhaka ta ntiyiso Dyondzisa vadyondzi ro sungula:
• Switshuriwa swa ta ku hanyisana, xik. • Swihlawulekisi swa xitshuriwa –
Swirhambo, makhadi yo rhamba na yo tinhlokomhaka, swifaniso, tigirafu,
xeweta, mapapila. tichati, tidayagiramu, tinhlokomhaka,
tinhlokomhakantsongo, manambarelo
• Switshuriwa swa swihangalasamahungunyingi
ya tinomboro, tinhlamuselo ta swifaniso,
xik: swinavetiso, switiviso, tiphamfulete.
xivumbeko
• Switshuriwa swa swovoniwa: vunavetisi
• Swivumbeko swa xitshuriwa –
(tiphositara, tiphamfulete/swibukwana,
minxaxamelo, minongonoko, nhlamuselo,
swinavetiso), switiviso, swidirowiwa, swifaniso,
maendlelo, mhakankulu na timhakantsongo,
tikhathuni, swichupuchupu swa tikhomiki,
ndzandzelelano wa timhaka ta xitori.
dayagiramu/girafu/tafula/tichati/swinepe/
swidirowiwa. • Swiphemu swa buku – papila ra vito ra buku,
vundzeni, swiyenge/ku avanyisa, dlilosari na
• Tindzimana ta xikambelantwisiso
sw. na sw.
• Xitshuriwa xa ku hlayela ehenhla loku ku
• Maqhingha ya ku hlaya na ku langutisa
lulamisiweke.
-- Ku hlaya nakambe
• Xitshuriwa xa mahungu
-- Ku hlamuselo
-- Ku songa/nyika mavonelo ya vona
• Dyondzo yo hlaya swo voniwa –
(tinxakaxaka to toloveleka ta switshuriwa swa
tigirafu na voniwa xik, swinavetiso, switiviso,
tiphositara, tikhomiki, tikhathuni, swifaniso,
swinepe):
• Ku hlaya
Vutlhokovetseri/Risimu
• Nhlamuselo yo kongoma
• Hungu
• Switirhisiwa swa mimpfumawulo, xik
mbuyelelo wa mimpfumawulo, ncino,
mahikatelo, mbuyelelo
• Xitori
• Kungu
• Swimunhuhatwa
• Mbangu
Switshuriwa swa mahungu, na swa ta vanhu
• Vayingiseri na xikongomelo
Ku hlaya loku lulamisiweke na ka xijumani
(Ku hlayela ehenhla)
• Matirhiselo ya thoni, rivilo, ku languta
vayingiseri
• Ku twarisa marito handle ko onha/cinca
nhlamuselo
20 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
TiGiredi ya ta 4 – 6
Vuswikoti Vundzeni Maqhinga na vuswikoti
Ku tsala na ku • Ku tsala marito xik. Minongonoko. Ku tsala hi ku landzelela magoza
andlala
• Ku tsala swivulwa. Ku lulamisela ku tsala/Ku kunguhata,
• Ku tsala ndzimana • Mbhubutsabyongo wa ntivomarito na
mavonelo eka ntlawa
Tinxaka ta switshuriwa
• Hlanganisa miehleketo
Ku tsala ka vutumbuluxi
Ku mpfapfarhuta
• Ko hlamuselo, xik. Nhlamuselo ya vanhu,
tindhawu, swiharhi, swimilana, minchumu, sw. • Nhlawulo wa marito
na sw.
• Ku longoloxa swivulwa
• Ndzungulo, xik. Switori, leswi swi humelelaka
• Mavonelo hi ku angarhela
vanhu
• Ku hlaya ntirho wa wena n’wini hi vuxoperi.
• Switori swa swifaniso
• Ku kuma xivikontsundzuxo xo huma eka
• N’wangulano wo olova
mudyondzisi.
Switsalwambiko (switshuriwa swa ta ku
Ku pfuxeta, ku hlela, ku hlayisisa na ku
hanyisana, swa vutirhisi na swa mahungu)
andlala
• Mahungu, makhadi yo rungula, swirhambo
• Wa pfuxeta: a antswisa vundzeni na
• tiphositara, switiviso, swinavetiso xivumbeko xa timhaka.
• ku tata fomo yo olova. • U antswisa mahlawulelo ya marito, swivulwa
na swivumbeko swa tindzimana.
• Wa hlela: a lulamisa swihoxo swa ririmi,
mapeletelo na mahikahatelo.
• U andlala/humelerisa xitsariwa xo hetelela lexi
baseke na ku hlayeka
Swiaki na Milawu ya Ku tirha hi marito (Ndlandlamuxo wa ntivomarito): ku tirhisa dikixinari, mapeletelo, nhlamuselo,
Matirhiselo ya Ririmi mapeletwana, ntivomimpfumawulo, vamavizweni, maritofularha, tihomonimi, swirhangi, swilandzi
Ku tirha hi swivulwa
Swihluvi swa mbulavulo, xik. riviti, masivikomba, masivi, mahlawuri, maengeteri, mahlanganisi
Swivumbeko swa swivulwa : xivulwan’we, na swivulwankatsano, hlayelo ra ndzeriso, swivutiso,
switatimende,
Minkarhi ya maendli
Switwananisi: xitwananisi xa nhlokomhaka
Ndzandzelelano wa marito
Swivumbeko swa nandzulo
Marito ya xivulavuri na maritorungulwa
Milawu ya ririmi
Ku tivisa milawu yo olova ya ririmi
Mahikahatelo
Mapeletelo
Mimpfumawulo
Languta Swiaki na Milawu ya ririmi- Nongonoko wa minkongomiso
XIPHOKHAMA 21
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi
Swiaki leswi landzelaka swa ririmi swi ta dyondzisiwa eka mbangu wa ku Hlaya na ku Tsala, na ku va xiphemu xa nongonoko
wa ntivoririmi. Swiaki leswi swi fanele ku dyondzisiwa ro sungula hi ndlela yo yisa emahlweni. Swivumbeko leswi swi fanele
swi tivisiwa ku yisa emahlweni eka tigiredi hinkwato.
LEMUKA: Swihlawulekisi swo hlawuleka swa ririmi swi fanele swi tekeriwa enhlokweni. Hikokwalaho ka sweswo, i
swihlawulekisi leswi nga tirhisekaka eka ririmi leri kongomeke, leswi swi faneleke ku tekeriwa enhlokweni eka xitshuriwa lexi
nga laha hansi.
Riviti Rivitaswianakanyiwa (swik: moya, rirhandzu, ntwanano)
Rivitaswilo (swik: xitulu, munhu, xikolo)
Rivitankatsano (swik: mimpfihomu, mahlambandlopfu, mafambaborile)
Rivitantlawa (swik: nhulu ya misava, ntlawa wa vanhu, nyandza ya tihunyi)
Mavitavito (swik: eGiyani, Khensani, Sunguti)
Rimbewu (swik: manana – tatana, nhwanyana – mufana, nhanga – lawu)
Vun’we na Vunyingi (swik: xikolo – swikolo, munhu – vanhu, homu –tihomu)
Ntsongahato (swik: munhu – ximunhwana, xikolo – xikolonyana, mati – swimatana)
Vundhawu (swik: exikolweni, eGiyani, Ekurhuleni, ekaKhosa)
Nkuriso (swik: dyimurhi, madyimurhi)
Maviti lama pfelelaka eka swihluvi swin’wana swa mbulavulo
Masivi Risivikomba (swikombiso: loyi, leswi, lava, leyi, letiya, lavayani)
Risivinene (swikombiso: yena, vona, tona, wena, kona, byona, xona)
Risivintalo (swikombiso: hinkwavo, hinkwaswo, ndzexe, voxe, swanga, swakwe,)
Ribumabumeri Ra rihlawuri:
Ra nkoka (xik: u xavile tintangu letintshwa)
Ra xiyimo (vukulu/vutsongo) (xik: vana lavakulu va tsakisa)
Ra ntsengo (xik; ku xaviwile tihomu timbirhi)
Riengetelo (xik: vana lava va rilaka va biwile)
Ra rifuwi(xik: leyi i yindlu ya tatana)
Rihlamuseri Maengeteri: Ra nkarhi (xik: Hi ta famba mundzuku ; Va vuyile nanhlikanhi na man’wana)
Ra ndhawu: (xik. Ndzi ya ekaya ; Va tshama eGiyani na man’wana)
Ra mukhuva/maendlelo (xik: Ku hisa swinene ; u fambile hi milenge na man’wana)
Riencisi: Ya peletwanan’we (xik: U wile a ku gaa! ; Hala handle ku lo byii! na man’wana)
Ya peletwanambirhi (xik: Ribye ri te dlomu, ematini ; Loko va vona maphorisa va lo bamfee! na
man’wana)
Ya peletwananyingi/mapeletwana yo tlula mambirhi, (xik: Laha ndlwini ko ngungungu, hi ku nuha ;
Ndzi te bulumuku, ndzi vhela ndzi famba ; na man’wana)
Vundhawu Ndhawu na swiletelo xik. ehenhla, ehansi ka, endzeni, eka, endzhaku ka, exikarhi ka, etlhelo ka
22 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Riendli Minkarhi ya riendli:
na Ripfunetariendli Nkarhi wa sweswi, (xik: ndza dya)
Nkarhi wa sweswi wo ya emahlweni, (xik: ndza ha dya)
Nkarhi lowu taka, (xik: ndzi ta dya)
Nkarhi lowu taka wo ya emahlweni, (xik: ndza ha ta dya)
Nkarhi lowu nga hundza, (xik: ndzi dyile)
Nkarhi lowu nga hundza wo ya emahlweni, (xik: a ndza ha dya)
Marhavi ya riendli:
Rhavi ra xitwisiwo, (xik: Ka tirhiwa)
Rhavi ra xivuyevuye, (xik: Va tirhetela ; Va dyetetela swakudya)
Rhavi ra xikongomelo, (xik: Va tirhela mali)
Rhavi ra xivangelo, (xik: Ndzi tirhisa hi vusiwana)
Rhavi ra xihlamulano, (xik: Hi ta tirhana namuntlha ; va dyanana swirhendze)
Rhavi ra xiendleko/xikotelo (xik: Namuntlha ka tirheka)
Rhavi ra xitlhandlulo: (xik: Va simula murhi ; Va tirhulula ntirho luwani)
Rhavi ra xidzimelo,/xihetiselo (xik: Ndzi lava ku tirhisisa ; Ndzi fanele ndzi dyisisisa swakudya hikuva
laha ndzi ya ka kona ku na ndlala)
Rhavi ra xitlhelelo, (xik: Tatana Khosa wa titirha hikuva u na mavhengele yo tala)
Rhavi ra ntsongahato, (xik: Tirhanyana u ta vuya u famba)
Mahlayelo ya riendli:
Hlayelo ra tshamelo, (xik: Ku tirha swa vava)
Hlayelo ra ndzeriso, (xik: Dyana!)
Hlayelo ra angulo, (xik: Va dya va famba)
Hlayelo ra fumiwo, (xik: Va n’wi bile hikuva wa yiva)
Hlayelo ra kotelo, (xik: Ndzi nga famba)
Hlayelo ra kombiso, (xik: Va ya exikolweni)
Hlayelo ra engetelo, (xik: N’wina lava tirhaka mi karhele)
Matlhelo ya riendli:
Tlhelo ra mpfumelo, (xik: Hi dya vuswa)
Tlhelo ra nandzulo, (xik: A hi dyi vuswa)
Mapfunamaendli, (swik: Ndzi ta pfa ndzi rima; Ndza ha dya; Ndzi ta tlhela ndzi vuya; na ma’wana)
Mayimelamaendli, (swik: Khensani i muongori; Hi yena a nga ta)
Xitwananisi Xa nhlokomhaka, (swik: Hlayiseka u fambile ; Vana va fambile)
Xa xiendliwa, (swik: Hlayiseka wa n’wi rhandza ka Fernando ; Vana lavayani va biwile)
Xa rihlawuri, (swik: Hlayiseka na Ntsako i vanghana lavakulu ; Rodgers u xavile movha
lowuntshwa)
Xa engetelo, (swik: Vana lava tirhaka va rhandziwa ; Wansati loyi a rilaka u hlongoriwile)
Xa mfuwo, (swik: Nuna wa yena u n’wi hlongorile; Lava i vana va yena)
Xa rihlayi, (swik: Baloyi u na vasati vambirhi; Vana lavanharhu va tirhile)
XIPHOKHAMA 23
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Tinxaka ta swivulwa Swivulwankatsano
Swivulwankatsano na swivulwana swo pfilungana
Mbulavulo wo tshaha muvulavuri na mbulavulo wo rungula
Swivulwahava swa riviti
Swivulwankatsano
Swivulwampfilungano
Ku longoloxa marito hi ndlela leyinene
Switwananisi
Riendli ra nghingiriko na riendli ra xitwisiwa
Maritorungulwa Swivutiso swo runguriwa, xik. U ndzi vutisile leswaku hikokwalaho ka yini ndzi hlwerile ngopfu./U
ndzi vutisile leswaku leswaku ndzi rhandza vuyimbeleri bya njhani.
‘Leswaku’ swivulwahava: u vurile leswaku a nga swi tivi./U ndzi byerile leswaku u lahlile buku ya
yena.
Swivumbeko swa Switatimende
xivulwa
Swivutiso
Ndzeriso
Mapeletelo Tipatironi ta mapeletelo, milawu ya mapeletelo na milawu ya ririmi, minkomiso ya marito na
mavitinkomiso
Ku ndlandlamuxa Vamavizweni, (xik: kokwana u luka sangu: xitheve)
ntivomarito na rirmi ri
Maritofularha, (xik: tihomu letikulu ti xaviwile: letitsongo)
gega
Swigaririmi, (xifananisi, xigego, vumunhuhati)
Swivulavulelo/swivuriso
Marito yo lombiwa
Mahikahatelo Hiko (.) (xik: Ndza famba.)
Hefemulo (,) (xik: Va xavile mugayo, xinkwa, xixevo na xisibi)
Xivutiso, (?) (xik: Hi ya kwihi?)
Hikombirhi (:) (xik: Ndzi ta dya ni lava landzelaka: Khensani, Tomasi na Khegu)
Mfungho wa rihlamari (!) (xik: Hatlisa u famba!) na swin’wana
Mahlanganisi Mahlanganisi ya hlanganisa swivulwa eka ndzimana:
• Ku ngetela: na xik: manana na tatana
• Ku landzelerisa ku ya hi nkarhi: un’wana, ku nga ri khale, sweswi, endzhaku, endzhaku ka swona,
• Mavonelo yo lerisa: xosungula, xa vumbirhi, emakumu
• xivangelo/switandzhaku: hikuva, kutani na sw. na sw
24 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Switwi leswi tirhisiwaka eka mbulavulo wa Xitsonga – Nongonoko wa vuxokoxoko
KU KOMBELA MPFUMELELO/SWIKOMBELO KU KAVANYETA
• Xana ndzi nga…..? • Ndzi khomele, ndzi nga ...?
• Ndzi kombela….? • Ndzi rivalele, u ehleketa leswaku ...?
• Swi nga koteka leswaku ndzi…..? • Ndzi khomele, u tiva ...?
• Xana swi lulamile loko….? • Ndzi khomeleni, mi nga ndzi pfuna? (mafundza
• Swi nga va kahle loko…?
• U nga vilela loko ndzi…?
• Ndzi kombela/ndzi pfumelele …
• U nga pfumela ku …?…?
KU PFUNA KU LAVA KU PFUNIWA
• Xana ndzi nga ku pfuna? • Ndzi nga kuma ku pfuniwa hi…..?
• Ndzi nga ku pfuna? • U nga ndzi pfuna ku…..?
• U nga va u lava swin’wana? • Ndzi kombela ku pfuniwa hi …
• U nga va u lava ku pfuniwa? • Ndzi kombela mi ndzi pfuna hi … (mafundza)
• U lava ku pfuniwa? • Ndzi kombela mi hoxa xandla eka …
• Ndzi nga ku endlela yini namuntlha?
KU KOMBELA KU RIVALERIWA KU VILELA
• Ndzi khomele. • Ndzi khomele ku va ndzi vula leswi, kambe...
• Ndzi rivalele ku va…. • Ndzi rivalele ku va ndzi ku karhata, kambe...
• Ndza tisola…… • Kumbe xana u rivale ku...
• Ndzi kombela ku rivaleriwa ku va… • Ndzi vona ange u rivele ku.....
• Ndza tisola ku va … • Ndzi khomele loko ndzi hume endleleni, kambe...
• Ndzi khomele. • Swa nga endleka ku vile na ku nga twisisani hi...
• A ndzi ku twangi kahle. • U nga ndzi teki hi ndlela yin’wana, kambe...
KU NYIKA SWITSUNDZUXO KU VULA LESWI TSAKERIWAKA
• A ndzi voni swi fanerile leswaku u …….. • U ga tsakela ku ….
• U fanele u….. • Swi nga antswa ndzi……
• A wu fanelangi u……... • Hikwalaho ka yini hi nga...?
• Loko a ku ri mina wena, a ndzi ta……. • Hi swona, ndzi ta tsakela…….. u swi vonisa ku yini?
• Loko a ndzi ri eka xiyimo xa wena, a ndzi ta … • U ehleketa leswaku hi nga endla yini?
• Loko a ndzi ri endzeni ka tintangu ta wena, a ndzi ta …. • Loko a swi ri emavokweni ya mina, a ndzi ta …
• Swa antswa u …. • Ndzi vona onge hi fanele ku .... ….
• A wu fanelangi…….
• Hambi wo endla yini, u nga tshuki…….
XIPHOKHAMA 25
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
KU BVUMBA, KU KUMBETELA KU NYIKA VUXOKOXOKO BYO KA BYI NGA HELELANGI
• Ndzi nga vula leswaku a nga va a lulamerile ku... • Ku na kwalomu ka….
• Swi nga pfumala swo… • Ku na ku lava ku ringana…
• A nga va ... • Ku na nhlayo leyikulu ya…
• Swi vonaka onge ... • ……. kumbetela ku fika ka …..
• Kumbexana u pfumala ku… • Onge…
• Kumbexana va lava ku ... • Swi yelana na…
• Swa tika ku vula, kambe ndzi ehleketa leswaku … • Swi fana na …..
• A ndzi na ntiyiso kahle, kambe ndzi ehleketa … • Swa tika ku vula, kambe ndzi vona…
• A ndzi na ntiyiso kahle, kambe ndzi ehleketa…
KU LELA KU TIKAMBELA
Tendzo to leha, masiku yo wisa, tendzo to koma • Leswi swi tirhekile/swi pfunile hikuva….
• Va na na rendzo lerinene • Ndzi swi endle kahle hikuva….
• Va na na masiku yo wisa lamanene. • A swi ta va swi antswile loko…
• Va na na rendzo lerinene. • Leswi swi nga antswisiwa hi…
• Tiphine hi masiku ya wena yo wisa. • Vuyomahlweni byi/a swi le rivaleni/twali hikuva …
• Tiphine! • Leswi swa humelela hikuva…
• Va na na nkarhi lowunene laha (u ya ka kona ko fana na le
xitolo xo dyela eka xona)
• Va na na nkarhi lowunene e (dorobeni lerikulu)
KU PFUXELA ENDZHAKU KA RENDZO
• A ma ri njhani masiku ya wena yo wisa e…?
• U tiphinile hi nkarhi wa wena e- (laha a wu ye kona)?
• A ri ri njhani rendzo ra wena/ra xihahampfhuka?
26 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
3.2 Maavelo ya switshuriwa eka tiGiredi ta 4 -6.
Switshuriwa swo hambanahambana swi hlawuriwile leswaku swi endliwa eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi
man’wana na man’wana. Switshuriwa swa nkoka hi leswi nga laha hansi. Vadyondzi va ta endla swin’wana swa
swona kumbe va endla hinkwaswo switshuriwa eka nkarhi wolowuya wa mavhiki mambirhi, hileswaku, va ta yingisela
kumbe va vulavula kumbe va hlaya kumbe va tsala.
3.2.1 Tafula ra vuandlalo bya switshuriwa
MAVHIKI GIREDI YA 4 GIREDI YA 5 GIREDI YA 6
KOTARA 1
1-2 Xitori Xitori Xitori, ntlangu wa ririmi
Xitshuriwa xa mahungu, xik. xiviko Xitshuriwa xa mahungu lexi Xitshuriwa xa mahungu: ku
xa mahungu/ku rungula timhaka ta nga na swo voniwa, xik. tichati/ rungula timhaka leti humeleleke
ntiyiso, mepe, matafula/tidayagiramu/mimepe ta ntiyiso; xitshuriwa xa
3-4
ya miehleketo/mimepe/swifaniso/ swihangalasamahungu
tigirafu; mbulavurisano; ku rungula
timhaka ta ntiyiso.
Xitori na tinhlamuselo ta vanhu Xitori, ku encenyeta, nhlamuselo Xitori
5-6
kumbe swimunhuhatwa. ya vanhu, xirhambo na mahungu
Xitshuriwa xa mahungu: swileriso, Xitshuriwa xa mahungu: swileriso; Xitshuriwa xa mahungu lexi nga na
7-8 nxaxameto ntlangu wa ririmi. swo voniwa, xik. Mimepe/swileriso
swa swifaniso, tinhlamuselo.
Risimu/xitlhokovetselo Risimu/xitlhokovetselo Xitlhokovetselo; nhlamuselo ya
munhu; nhlamuselo ya nchumu/
9 - 10
xiharhi/ximilana/ndhawu; ntlangu
wa ririmi.
KOTARA 2
11 - 12 Xitori Xitori Xitori na hungu, mbulavurisano
Xitshuriwa xa mahungu lexi nga Xitshuriwa xa mahungu lexi nga Xitshuriwa xa mahungu xik:
na swo voniwa, xik: swifaniso, na swo voniwa, xik. Mimepe, nhlamuselo ya (mi)nchumu/
13 - 14 tiphositara, swileriso, nhlamuselo swifaniso, nhlamuselo ya (mi) swibyariwa swiharhi na tindhawu;
ya nchumu nchumu/swibyariwa swiharhi na switshuriwa swo voniwa
tindhawu xik:swifaniso/mimepe/swifaniso
ku rungula leswi ku humeleleke ku rungula leswi ku humeleleke Xitori, ku rungula timhaka leti
15 - 16
humeleke, ku encenyeta.
maendlelo, swileriso, xitshuriwa xa Xitshuriwa xa mahungu xik; Hlaya xitshuriwa xa mahungu
mahungu lexi nga na swo voniwa maendlelo, swileriso, ku rungula lexi nga na swo voniwa,
xik, swinepe/mimepe/swifaniso timhaka ta ntiyiso. xik, xikombaminkarhi na
17- 18
swikombaminkarhi swa
thelevhixini/mimepe/swinepe;
tinhlamuselo; ntlangu wa ririmi
19 - 20 MAKAMBELELO YO SONGA DYONDZA
XIPHOKHAMA 27
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
MAVHIKI GIREDI YA 4 GIREDI YA 5 GIREDI YA 6
KOTARA 3
Xitori, ku hlamusela munhu/xiharhi/ Xitori; ku hlamusela tindhawu/ Xitori; nhlamuselo hi ku vula ya
21- 22 ximunhuhatwa; n’wangulano vanhu hi nomo; ku rungula leswi tindhawu/swiharhi/swimilana/
ku humeleleke. minchumu.
Xitshuriwa xa mahungu, xik. Xitshuriwa xa mahungu lexi nga na Xitshuriwa xa mahungu lexi nga
ku rungula timhaka ta ntiyiso hi swo voniwa, xik, mimepe/swinepe. na swo voniwa, xik, mimepe/
23 - 24
xitshuriwa xo twiwa no voniwa/ swinepe;/ku vulavula
phositara/xitiviso; mbulavurisano
25 - 26 Xitori; xitlhokovetselo. Xitori; xitlhokovetselo. Xitori; xitlhokovetselo.
Xitshuriwa xa mahungu lexi Xitshuriwa xa mahungu –; Xitshuriwa xa mahungu –; –
nga na swo voniwa: swifaniso; mbulavurisano, Xitshuriwa xa Xitshuriwa xa mahungu, mimepe
27- 28 nhlamuselo hi ku vula ya tindhawu/ mahungu –; tinhlamuselo ta ya tinhlamuselo ta tindhawu
swiharhi/swimilana/maendlelo tindhawu swiharhi/swimilana/ swiharhi/swimilana/maendlelo
minchumu. maendlelo minchumu. minchumu.
2 9 - 30 Ku encenyeta; n’wangulano; Mbulavurisano; n’wangulano Mbulavurisano; n’wangulano
KOTARA 3
Mbulavurisano, mintlangu ya ririmi; Xitori, ntlangu wa ririmi; ku Xitori; mbulavurisano; n’wangulano
31- 32
xitori. hlamusela leswi ku humeleleke
Xitshuriwa xa mahungu lexi nga Switshuriwa swa mahungu: Switshuriwa swa mahungu yo
na swo voniwa: xik, swifaniso; swishuriwa swa timhaka ta ntiyiso, vulavula; mintlangu ya ririmi,
33 - 34
switshuriwa swo voniwa xik tiphositara tinhlamuselo
tiphositara,/switiviso; mahungu
Xitori, ntlangu wa ririmi Xitori, xitlhokovetselo, ku rungula Xitori, xitlhokovetselo
35 - 36
timhaka leti humeleke
Mbulavurisano; ku vulavula. Xitshuriwa xa mahungu, Switshuriwa swa mahungu
37 - 38 mbulavurisano, xitshuriwa xa swo na phositara; xitshuriwa xa
Xitshuriwa xa mahungu; xitshuriwa
voniwa, xik, chati swinavetiso
xo voniwa xik: phositara/switiviso
39 - 40 MAKAMBELELO YO SONGA DYONDZO
28 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
3.2.2 Nkomiso wa tinxaka ta switshuriwa eka Xiyimo xa le Xikarhi
Matafula lawa ya nga laha hansi ya hlamusela tinxaka ta switshuriwa swo hambanahambana lsewi vadyondzi va
faneleke ku dyondzisiwa ku swi tsala eka tigiredi ta 4-6; switshuriwa swin’wana swi nga ha katsiwa loko swi fanerile.
Sswin’wana swa switshuriwa leswi a swi katsiwanga eka matafula ya nkunguhato wa dyondzo. Leswi a swi vuli
leswaku a swi faneli ku va xiphemu xo dyondza no dyondzisa tanihileswi na swona swi nga na nkoka.
Muxaka wa xitshuriwa Swiaki swa Ririmi leswi kumekaka eka rixaka rin’wana na rin’wana ra xitshuriwa
Ku rungula timhaka ta Ririmi ro hlamusela, xik. mahlawuri, maengeteri
yena n’wini
Minkarhi ya maendli, xik. Minkarhi leyi hundzeke (lowu hundzeke)
Minkarhi ya marito ku hlanganisa swiendleko, xik. Maengeteri ya nkarhi.
Marito lawa ya hi byelaka kwihi, rini, na mani, njhani
Swivulwan'we
Mahlanganisi, xik. ekusuhi na, ku nga ri khale, endzhaku ka, kutani, sw. na sw.
Marito ya xivulavuri na maritorungulwa
Maviti na masivi
Ku rungula timhaka ta Maengeteri na swivulwahava swa maengeteri
ntiyiso
Maviti na masivi
Vundhawu
Minkarhi ya maendli, xik. nkarhi lowu hundzeke (lowu hundzeke)
Maendli
Xitori na mintlangu Marito ya swiendlo, xik. maendli
Maengeteri yo hlamusela swiendlo
Mahlawuri yo hlamusela swimunhuhatwa na mbangu
Swivulwan'we na swivulwampfilungano
Mahlanganisi (ngopfu marito ya nkarhi) ku komba ndzandzelelano wa swiendleko, xik. ekusuhi
na, ku nga ri khale, endzhaku, kutani, sw. na sw.
Marito ya xivulavuri na maritorungulwa
Vunavi bya minkarhi ya maendli ngopfu nkarhi lowu hundzeke – nkarhi lowu hundzeke
Ku hikahata, xik. xiboho, mimfungho yo tshaha, mimfungho ya xivutiso
Xitlhokovetselo Ririmi ro gega, xik. vumunhuhati, xifananisi, xithathelo, sw. na sw.
Maviti
Mahlawuri
Masivi
Maengeteri
Vundhawu
Swivulwan'we
Maendlelo/Swileriso/ Maendli lawa ya toloveleke ku va emasungulweni ya xileriso xin’wana na xin’wana
Swiletelo swa matlhelo
Xivumbeko xa ndzeriso xa riendli
Maengeteri
Marito lawa ya hi byelaka njhani, rini, kwihi, na mani
Mahlanganisi ku komba ndzandzelelano hi magoza, xik. kusuhi na, ku nga ri khale, endzhaku,
kutani, sw. na sw.
Vundhawu
Minkarhi ya maendli, xik. nkarhi wa sweswi
Masivikomba
XIPHOKHAMA 29
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Muxaka wa xitshuriwa Swiaki swa Ririmi leswi kumekaka eka rixaka rin’wana na rin’wana ra xitshuriwa
Mbulavurisano Maendli
Vundhawu
Masivi
Swivumbeko swa swivulwa, xik. swivutiso
Minkarhi ya maendli, xik. nkarhi wa sweswi, nkarhi lowu hundzeke
Switshuriwa swa Maviti
mahungu
Minkarhi ya maendli, xik.nkarhi wa sweswi
Maendli
Mahlawuri
Vundhawu
Masivikomba
Masivi
Ndlandlamuxo wa ntivomarito, xik. ntivomarito wa vufananisi, ku hamabana ku ya hi vuxaka
Ku hikahata, xik. hefemulo
Tinhlamuselo Minkarhi ya maendli, xik. nkarhi wa sweswi
Maviti
Mahlawuri
Masivikomba
Tinhlamuselo Minkarhi ya maendli, xik. nkarhi wa sweswi, minkarhi leyi hundzeke
Maviti
Mahlawuri lawa ya tirhisiwaka ku nyika vuxokoxoko
Masivikomba
30 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4 GIREDI YA 5 GIREDI YA 6
MAHUNGU
• Switori leswi ku humeleleke swa • Switori leswi ku humeleleke swa • Tinhlamuselo to fana na tibuku to
Ndzungulo na swa nhlamuselo, xik. Ndzungulo na swa nhlamuselo, xik. kuma/kamba vuxokoxoko, tidikixinari,
mahungu, switori, nhlamuselo ya mahungu, switori, nhlamuselo ya tinhlamuselo, switshuriwa swo huma
swo karhi – mayelana na mahaka ya swo karhi – mayelana na mahaka ya eka tidyondzo tin’wana
ntiyiso ntiyiso
• Leswi humeleleke swo kala swi
• Switshuriwa swa vutivi bya ntolovelo • Switshuriwa swa vutivi bya ntolovelo nga ri ntiyiso swo fana na swiviko
swa mahungu (tinhlokomhaka,
• Switshuriwa swa • Switshuriwa swa
ku hlamusela nhlokomhaka, miri,
swihangalasamahungu swo fana na swihangalasamahungu swo fana na
khomente), timbhoni leti swi voneke
switiviso swa le ka xiyanamoya switiviso swa le ka xiyanamoya
• Switshuriwa swa mahungu:
• Swileriso swo fana na swileriso swa • Swileriso swo fana na swileriso swa
swikambisiso/swiperimente, milawu swikambisiso/swiperimente, milawu • Switshuriwa swa
ya mintlangu, swiletelo ya mintlangu, swiletelo swihangalasamahungu: swinavetiso,
tiphositara, tiatikili ta timagazini
• Switshuriwa swo voniwa: mimepe, • Switshuriwa swo voniwa: mimepe,
swithombe, swifaniso swithombe, swifaniso • Swileriso swo fana na swileriso swa
swikambisiso/swiperimente, milawu
ya mintlangu, swiletelo swa matlhelo
• Switshuriwa swo voniwa: mimepe,
swithombe, swifaniso
MATSALWA
• Ndzungulo: switori swa khale swa • Ndzungulo: switori swa khale swa • Ndzungulo: switori swa khale swa
ntiyiso, swikholwakholwana na ntiyiso, swikholwakholwana na ntiyiso, swikholwakholwana na
mintsheketo ya tinhenha, ya milorho, mintsheketo ya tinhenha, ya milorho, mintsheketo ya tinhenha, ya milorho,
mbalango, yo tsakisa, switori swa mbalango, yo tsakisa, switori swa mbalango, yo tsakisa, switori swa
ntiyiso swa vutomi. ntiyiso swa vutomi, swa matimu leswi ntiyiso swa vutomi, switori swa
nga riki swa ntiyiso. matimu, switori swa sayense,
• Switori swa wena n’wini leswi ku
switlhokovetselo swa ndzungulo
humeleleke swo fana na ntlawa • Switori swa wena n’wini leswi ku
wa swivono, swiendleko hi ku humeleleke swo fana na ntlawa • Leswi ku humeleleke swo fana na
landzelelana, leswi nghenisiwaka eka wa swivono, swiendleko hi ku ntlawa wa swivono, swiendleko hi
dayari landzelelana, leswi nghenisiwaka eka ku landzelelana, mavonelo ya wena
dayari n’wini, leswi nghenisiwaka eka
• Xitlhokovetselo, ntlangu, ntlangu wo
dayari, tintsalwavutomi
encenyeta • Xitlhokovetselo, ntlangu, ntlangu wo
encenyeta • Xitlhokovetselo, ntlangu, ntlangu wo
encenyeta
MAHANYELO/MATIRHISELO YA VANHU
• Mimbulavurisano, xik. ku vutisela, ku • Mimbulavurisano: ku endla • Mimbulavurisano: ku endla
nyika mahungu hi ndyangu swikombelo, ku hlamusela, ku nyika swikombelo, ku hlamusela, ku nyika
mahungu hi muganga mahungu hi muganga
• Switshuriwa swa ta mahanyelo
ya vanhu swo koma: makhadi yo • Switshuriwa swa ta mahanyelo • Switshuriwa swa ta mahanyelo
xeweta, tinotsi, swihungwana ya vanhu swo koma: tinotisi, ya vanhu swo koma: tinotisi,
swihungwana swihungwana
XIPHOKHAMA 31
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
3.2.3 Ku leha ka Switshuriwa swa Ririmi ro Engetela (ku humelerisiwa hi vadyondzi)
Xitshuriwa Giredi ya 4 Giredi ya 5 Giredi ya 6
Ndzimana
• Marito 10 – 20 wa marito 20 - 30 wa marito 30 - 40 wa marito
• Swivulwa 3 – 4 wa swivulwa 4 – 6 wa swivulwa 6 – 8 wa swivulwa
Switshuriwa swo
tumbuluxa swanomo,
xik. leswi humeleke wena
3 wa timinete 3 wa timinete 3-4 wa timinete
n’wini, ku hlamusela
nakambe kumbe ku
hlamusela switori
Switshuriwa swo
tumbuluxiwa swo tsariwa
na switshuriwa swa 20 wa marito 30 wa marito 40 wa marito
mahungu, xik. leswi ndzimana yi1 ndzimana yi1 tindzimana ti2
humeleleke wena n’wini,
switori, swiviko
Switshuriwa swo koma,
xik.
10 – 20 wa marito 20 – 30 wa marito 30 – 40 wa marito
• Swihungwana, tinotsi
• tinhlamuselo
3.2.4 Ku leha ka switshuriwa swa Ririmi ra le Kaya (leswaku vadyondzi va tirha hi swona)
Ntirho Giredi ya ya 4 Giredi ya ya 5 Giredi ya ya 6
Switshuriwa swa
swikambelantwisiso swo
yingisela swo lehanyana, 100-150 wa marito/ku fika 150-200 wa marito/ku fika 200-250 wa marito/ku fika
xik. xitori, tiinthavhiyu, eka 5 wa timinete eka 5 wa timinete eka 5 wa timinete
mintlangu, swiviko swa
mahungu
Switshuriwa swa
swikambelantwisiso swo
yingisela swo komanyana, 50-60 wa marito/1-2 wa 60-70 wa marito/1-2 wa 70-80 wa marito/1-2 wa
xik. switiviso, switshuriwa timinete timinete timinete
swa nkamafundza,
swileriso, swiletelo
Xikambelantwisiso xo
hlaya/switshuriwa swo 100-150 wa marito 150-200 wa marito 200-250 wa marito
hlaya hi ku dzika
32 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
3.2.5 Ntivomarito lowu faneleke ku fikeleriwa hi vadyondzi va Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi
Kotara 1 2 3 4
Ntivomarito Giredi ya 4 20 – 30 30 – 40 40 – 50 50 – 60
Marito ya Giredi ya 5 60 – 710 70 – 80 80 – 90 90 – 100
ntolovelo lawa
ya vulavuriwaka Giredi ya 6 100 – 110 110 – 120 120 – 130 130 – 150
Ntivomarito wo 30 – 50 30 – 50 30 – 50 30 – 50
hlaya (marito Giredi ya 4
(10 – 20) (10 – 20) (10 – 20) (10 – 20)
mantshwa)
Giredi ya 5 50 – 80 50 – 80 50 – 80 50 – 80
Giredi ya 6 80 – 100 80 – 100 80 – 100 80 – 100
3.3 Minkunguhato ya ku dyondzisa
Nkunguhato wa ku dyondzisa wu kombisa mpimohansi wa vundzeni lebyi faneleke ku fikeleriwa hi kotara.
Ndzendzelelano wa vundzeni lowu longoloxiweke eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi a hi nsindziso kasi na
nkarhi lowu pimiweke ko va mpimanyeto ntsena wa nkarhi lowu languteriweke ku heta vundzeni hi wona. Vadyondzisi
va fanele ku titumbuluxela minkunguhato ya tidyondzontsongo hi ku tirhisa nkunguhato wa ku dyondzisa, tibuku ta
vadyondzi na switirhisiwa swin’wana ku dyondzisa vundzeni va tirhisa nongonoko na rivilo leri faneleke. Vundzeni lebyi
nyikiweke eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi i switshuriwa swa nkoka/migingiriko leyi nga na vuswikotinkulu
na maqhinga lawa ya lavekaka ku hluvukisa vadyondzi.
3.3.1 Ndlela leyi switshuriwa swi hlanganaka hi yona eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi
Switshuriwa swo hambanahambana swi tirhisiwile tanihi masungulo ya makunguhatelo ya ndzhendzeleko wa mavhiki
mambirhi wo dyondzisa. Swi hlawuriwile ku ya hi ndlela leyi swi hlanganaka hi yona ku vumba nchumu wun’we lowu
khomaneke, xikombiso, vadyondzi va ta yingisela xitori kutani va hlaya xitori. Va ta komberiwa ku tsala nhlamuselo
yo koma leyi va yi tweke ya ndhawu kumbe munhu (leswi nga ta lungelelana na xitori) kumbe va komberiwa ku
tsala papila va tsalela ximunhuhatwa xa le xitorini. Hlawula nkongomelo lowu u nga ta wu tirhisa eka ndzhendzeleko
wa mavhiki mambirhi lowu nga ta ku pfuna ku hlanganisa migingiriko hi ndlela leyinene. Xivangelo xa ku tirhisa
minkongomelo i ku endlela ku tirhisa nakambe leswi dyondziweke swo fana na ntivomarito na swiaki swa ririmi swi ri
endzeni ka mbangu lowu twisisekaka.
Hi ntolovelo, nkatsakanyo wu ringanyeta swo hamabanahambana: swivumbeko swo hambanahambana, swa
migingiriko, swa switshuriwa na tinhlokomhaka (vona tinhlokomhaka leti ringanyetiweke – Nongonoko lowu
kongomisiweke laha hansi)
3.3.2 Ndlela leyi switshuriwa/migingiriko yi longoloxiweke hi yona eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi.
Switshuriwa a swi bohi leswaku swi dyondzisiwa hi nongonoko wo karhi. Hi minkarhi yo tala, ku fanele ku va na
xitshuriwa/nghingiriko wo Yingisela na wo Vulavula ku lulamisela nghingiriko wo hlaya kumbe ku tsala. Nkarhi
wun’wana nghingiriko wo Yingisela kumbe ku Vulavula wu nga tumbuluka eka nghingiriko wo hlaya. Vadyondzi
va fanele ku tirha hi switshuriwa swo hambanahambana hi ndlela yo bula hi swona na ku swi hlaya va nga si
komberiwa ku swi tsala. Minkarhi yo tala switshuriwa swi fanele ku yingiseriwa, xik. xitori kumbe xiviko xa mahungu
lexi yingiseriwaka xi ta hambana na ku tikanyana loko xi pimiwa na lexi faneleke ku hlayiwa. Leswi swi vangiwa hi ku
va vuswikoti bya vona byo yingisela byi ri ehenhlanyana eka lebyo hlaya.
XIPHOKHAMA 33
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
3.3.3 Tinxaka ta switshuriwa swa ndzawulelo na leswi bumabumeriweke
Ku na tinxaka ta switshuriwa swa ndzawulelo leti fanele ti dyondzisiwa eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi
man’wana na man’wana. Leswi swi kombisiwile eka minkunguhato ya ku dyondzisa naswona swi fanele ku kumeka
eka tibuku ta vadyondzi leti hlawuriweke. Hi xitalo, ku hava muxaka wo karhi wa xitori lowu hlawuriweke. Ku nga
hlawuriwa eka tinxaka to hambanahambana ta switori swa nkarhi wa sweswi, switori swo tiehleketelela (xik. swo lava
ku tiva, swo titumbuluxela swa sayense) switori swa matimu (xik. Tibayogirafi) na mintsheketo, (xik. Swo ka swi nga
ri swa ntiyiso, tinhenha na switori swa swiharhi) leswi nga kona. Swi tano ni le ka switlhokovetselo na tinsimu.
Eka swiyimo leswi hinkwaswo, switshuriwa swa ku hlaya swo engetela swi fanele ku va na vuxaka na tinhlokomhaka
na minkongomelo leyi tirhisiwaka ku humelerisa switshuriwa leswi hlawuleriweke mavhiki mambirhi ya ndzhendzeleko
wolowo. Leswi i swa nkoka eka mudyondzi wa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi hikuva swi hlanganisa vutivi na
matwisiselo ya marito na minongoti leyi yelanaka na nhlokomhaka.
3.3.4 Nhlayo ya switshuriwa swa nkoka eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi
Eka xiphemu xo sungula xa lembe, ku tala ku va muxaka wun’we wa xitshuriwa kumbe nghingiriko hi ndzhendzeleko
wa mavhiki mambirhi. Hi ku famba ka nkarhi ku va na tinxaka ta switshuriwa kumbe migingiriko yimbirhi kumbe
yinharhu eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi. Dyondzisa tinxaka leti na migingiriko leyi yelanaka u ri karhi u swi
tekela enhlokweni leswaku vadyondzi va ta hlangana na tinxaka leti ko tala elembeni.
3.3.5 Ndlela leyi Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi nga ta dyondzisiwaka hi yona
Vundzeni bya xiyenge xa ‘Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi’ swi na vuxaka eka minkarhi yo tala na tinxaka
ta switshuriwa leswi hlawuriweke eka ku Ku yingisela na Ku vulavula, Ku hlaya na Ku langutisa, na Ku tsala na Ku
andlala naswona byi ta fikeleriwa loko ku ri karhi ku endliwa switshuriwa swa kona hi nkarhi lowu pimeriweke Ku
yingisela na Ku vulavula na Ku tsala na ku langutisa, na ku andlala. Xikombiso, loko ku ri ku endliweni ka xitori,
vadyondzi va ta tirhisa nkarhi lowu nga hundza naswona va ta hlaya xitshuriwa hi ku tirhisa nkarhi lowu nga hundza.
Hambiswiritano i swa nkoka ku tumbuluxa migingiriko leyi kongomisiweke eka swivumbeko swo karhi swa ririmi
swo huma eka mbangu lowu. Hlawula tidyondzo eka xiyenge xa ‘Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi’ kutani
u nyika vadyondzi ku titoloveta ko engetela swa swiphemu leswi. Tumbuluxa migingiriko yo hanya leyi yelanaka
na switshuriwa leswi a va ri ku swi endleni eka ndzhendzeleko wa mavhiki mambirhi. Migingiriko ya muxaka lowu
yi fanele ku endliwa hi xitalo loko vadyondzi va ri karhi va ya emahlweni ku suka eka Giredi ya ya 4 ku ya eka 6.
Milawu leyi hlamuseriwaka yi fanele ku hlawuriwa hi vukheta naswona yi fanele ku ka yi nga tali ngopfu. Vadyondzi
va Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi va dyondza ririmi hi ku tshama va ri karhi va ri endla. Ku tshama u ri karhi u endla
swi antswisa vuswikoti bya swivumbeko swa ririmi aswona ku ri tirhisa swi antswisa vuswikoti lebyi. Madyondziselo
ya fanele ku nghenelelanisa vuswikoti bya ririmi hinkwabyo na swiaki swa ririmi tanihileswi leswimbirhi swi nga na
vuxaka. Hinkwaswo leswi swi fanele ku dyondzisiwa endzeni ka mbangu wo karhi.
34 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Tinhlokomhaka leti ringanyetiweke– Nongonoko wa minkongomiso
• Swiharhi • Yindlu
• Miri • Leswi u swi tsakelaka na leswi u nga swi tsakeliki
• Swiambalo • Vuyimbeleri
• Mihlovo • Ntumbuluko/mbango
• Masiku na tin’hweti • Tindhawu
• Switwi • Swikolo
• Ndyangu • Mintlangu
• Swakudya • Nkarhi
• Ku xeweta • Swifambo
• Leswi va swi tsakelaka • Maxelo na tinguva
XIPHOKHAMA 35
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
3.4 Vundzeni na minkunguhato yo dyondzISa ya ririmi ro engetela ra vumbirhi
GIREDI YA 4
GIREDI YA 4
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
1-2 Ku yingisela na ku Ku hlaya Ku tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
vulavula
Hlaya marito lawa U tsala marito ya • U aka ehenhla ka vutivi
Mbulavurisano wa
ya kongomisiweke masungulo bya mimpfumawulo
masungulo eka rirmi
mbulavurisano lowu byo peleta marito xik,
leri dyondziwaka (xik, • U tsala marito hi xitori
tsariweke. ndlandlamuxa ndyangu
ku xeweta)
wa marito ehenhla
• U hlamula swivutiso
• Hlamula swivutiso swo ka leswi ya twarisaka
swa masungulo hi
olova xiswona kumbe ku
xitshuriwa
languteka
• U nyika mavito ya
• U kombisa ku titwa
swimunhuhatwa • U ndlandlamuxa
ehenhla ka xitshuriwa
exitorini marito lawa ya
• U kanerisana hi tirhisiwaka ngopfu
• U cinca ririmi loko swi
ntivomarito wuntshwa
fanerile Ku tirha hi marito
ku suka eka xitshuriwa
Ku titoloveta ku lexi hlayiweke. • U twisisa na ku tirhisa
Yingisela na ku marito embangwini
• U peleta marito ya
Vulavula
ntlhanu ku suka Ntivomarito eka
• U tiyisisa ku titoloveta eka xitshuriwa lexi mbangu
mimpfumawulo hlayiweke
3-4 Ku yingisela na ku Ku hlaya Ku tsala Ku tirha hi marito
vulavula
• U hlaya marito lama Ku tivisa tsalwa • U engetela ehenhla
Mbulavurisano wa kongomisiweke eka ka vutivi bya
• U tirhisa ntivomarito
masungulo eka rirmi mbulavurisano mimpfumawulo
lowu faneleke
leri dyondziwaka (xik, ku peleta, xik.
vutihlanganisi etlilasini) ndlandlamuxa ndyangu
wa marito ehenhla
• U hlamula swivutiso
ka leswi ya twarisaka
• U kanerisana hi xiswona kumbe ku
ntivomarito wuntshwa langutekisa xiswona
• U cinca ririmi loko swi Ntivomarito eka
fanerile mbangu
36 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
5-6 U yingisela xitori Ku hlaya Ku tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
Hlawula eka swo U hlaya ndzimana yo U tsala hi xitori • U tlhantlha marito hi
titumbuluxela swa ntiyiso huma eka buku ya mapeletwana, xik. ta-
• U tsala marito kumbe
swa timhaka ta nkarhi mudyondzi kumbe Fayili ta-na, fa-mba
swivulwana hi xitori
wa sweswi/switori swa ya Switirhisiwa swa
• U tirha hi marito
ndhavuko/ndzungulo wa Mudyondzisi • U tsala marito ya yena
lawa ya sungulaka hi
leswi nga ku humelela/ ku kombisa ku titwa hi
• U hlanganisela na ku mapeletwana lawa ya
swo lava ku tiva/switori xitori
fananisa marito lawa hlawuriweke
swa ntiyiso swa vutomi.
ya fanaka exitorini lexi U rhekhoda/tsala
Ku tirha hi marito
Xitshuriwa xo huma nga na rimba. marito na tinhlamuselo
eka buku ya mudyondzi ta wona eka dikixinari • U ndlandlamuxa eku
• U kombisa ku titwa ka
Fayili ya Switirhisiwa swa ya yena n’wini tirhisa switwananisi
yena ehenhla ka xitori
Mudyondzisi swa nhlokomhaka xik:
• U tirhisa swidirowiwa
• U hlamula swivutiso hi N’wana wa rila.
• U hlamula swivutiso kumbe marito kumbe
xitshuriwa.
swo olova ku hlamusela ku • U tirhis maendli yo
U titoloveta ku hlaya kombisa nhlamuselo toloveleka xik famba,
• U vula mavito ya
na sw. na sw. fambile
swimunhuhatwa • U hlayela ehenhla
exitorini hi ndlela a tivisa mavulelo
leyinene lamanene na matitwelo
hi ndlela leyi faneleke.
• U tirhisa marito ku
kombisa ku titwa
ehehla ka xitori.
• U cinca ririmi loko swi
fanerile
XIPHOKHAMA 37
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
7-8 U yingisela na ku U hlaya xitshuriwa xa Ku tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
landzelela swileriso, maendlelo Xik. Rhisipi/
U tsala swileriso swo • U peleta marito lawa
Maendlelo ya xo karhi
Xik. Rhisipi/Maendlelo ya olova u tirhisa rimba tolovekeke hi ndlela
xo karhi. Xitshuriwa xo huma leyi faneleke hi ku
• Nombora swileriso
eka buku ya mudyondzi tirhisa dikixinari.
Xitshuriwa xo huma
kumbe Fayili ya • U tirhisa nandzelelano
eka buku ya mudyondzi • U tirhisa dikixinari ku
Switirhisiwa swa lowu faneleke
Fayili ya Switirhisiwa swa kamba mapeletelo na
Mudyondzisi) (u longoloxa hi
Mudyondzisi nhlamuselo ya marito
nandzelelano lowu
• Ku tilulamisela ku
• U hlamula swivutiso faneleke.) Ku tirha hi swivulwa
hlaya: u bvumba eka
• U yingisela na ku nhlokomhaka na • U tsala swileriso/marito • U tirhisa tlhelo ra
angula hi ndlela leyi xifaniso a tirhisa rimba ndzeriso
faneleke
• U hlamula swivutiso hi • U lulamisa mapeletelo • U twisisa tlhelo ra
U nyika swileriso swo xitshuriwa hi ku tirhisa dikixinari nandzulo
olova
• U kanela nandzelelano U rhekhoda/tsala • U tirhisa minkarhi ya
• U tirhisa vuxokoxoko wa swileriso marito na tinhlamuselo maendli(xik, ndzi dyile)
lebyi faneleke ta wona eka dikixinari
• U landzelela swileriso • U tivisa ku tirhisa
ya yena n’wini
• U tirhisa nandzelelano vun’we na vunyingi hi
U titoloveta ku hlaya
lowu faneleke • U tirhisa swidirowiwa ndlela leyinene.
• U hlayela ehenhla kumbe marito ku
U titoloveta Ku Ntivomarito eka
a tivisa mavulelo kombisa nhlamuselo
yingisela na mbangu
lamanene na matitwelo na sw. na sw.
Ku vulavula ku
hi ndlela leyi faneleke. • Marito lawa ya
ndlandlamuxa vutivi
humaka eka
(Hlawula xin’we ku switshuriwa swa
titoloveta masiku ku hlaya swin’we
hinkwawo) kumbe xitshuriwa
lexi hlayiweke hi
• U yimbelela
un’weun’we
xinsin’wana xo
olova lexi nga na
mimpfumawulo yo
yelana, xitlhokovetselo
kumbe risimu
• U angula hi yexe eka
swileriso
• U tlanga ntlangu wa
ririmi
• U tshikelela ku
titoloveta eka
mimpfumawulo
38 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
9-10 U yingisela risimu/ U hlaya (swi) U tivisa tsalwa U tirha hi marito
xitlhokovetselo xo xitlhokovetselo xa
U tsala swivulwa swi • Marito lama ya welaka
olova olova
2-3 hi xitlhokovetselo eka ntlawa wa marito
Xitshuriwa xo huma Xitshuriwa xo huma lexi hlawuriweke eka xik, khavhara na pheji
eka buku ya mudyondzi eka buku ya mudyondzi rimba swi huma eka ntlawa
kumbe Fayili ya kumbe Fayili ya wun’we wa marito -
• U tsala swivulwana
Switirhisiwa swa Switirhisiwa swa “buku”
swo olova
Mudyondzisi (FSM) Mudyondzisi (FSM)
Ku tirha hi marito na
U titoloveta ku tsala (ku
• U kanela mongo wa • Ku tilulamisela ku swivulwa
ndlandlamuxa vutivi)
mhaka hlaya: Bvumba ku suka
• U tirhisa mfungho wa
eka nhlokomhaka na • U tsala marito lawa
• U yelanisa na leswi xivutiso
swifaniso ya sungulaka hi
n’wi humeleleke/a swi
mimpfumawulo yo • U tirhisa mfungho wa
tokoteke. • U tirhisa maqhinga yo
fana, xik. Manana u xihlamalo
hlaya, xik. Bvumba, a
• U cinca ririmi loko swi mamisa Masana
languta swifaniso hi Ntivomarito eka
fanerile
vukheta na vuthala bya U rhekhoda/tsala mbangu
• U kombisa marito mbangu marito na tinhlamuselo
• Marito lawa ya humaka
lawa ya sungulaka hi ta wona eka dikixinari
• U hlamula swivutiso hi eka switshuriwa swa
mpfumawulo wo fana ya yena n’wini
xitshuriwa ku hlaya swin’we
• U hlamusela matitwelo • U tirhisa swidirowiwa/ kumbe xitshuriwa
• U kombisa ncino
lawa ya tlhontlhiweke swivulwa/swivulwana/ lexi hlayiweke hi
na ku yelana ka
hi xitshuriwa marito kumbe un’weun’we
mimpfumawulo
tinhlamuselo kombisa
• U yimbelela risimu/
• U tlhantlha marito hi nhlamuselo na sw. na
tilayini leti tsavurweke
mapeletwana sw.
U tlanga mintlangu ya
• U hlamusela matitwelo
ririmi
lawa ya tlhontlhiweke
• U landzelela swileriso hi xitshuriwa
hi mfanelo
U hlaya na ku
• U tirhisa ntivomarito kuma nhlamulo eka
swiphazamisa marito
U titoloveta ku
(ku ndlandlamuxa
yingisela na ku
vutivi)
vulavula (ku
ndlandlamuxa vutivi) • U peleta marito hi
ndlela leyinene
(Hlawula xin’we ku
titoloveta masiku • U komba ku twisisa
hinkwawo) tinhlamuselo ta marito
• U endla xinsin’wana U titoloveta ku hlaya
xo olova lexi nga na
• U hlayela ehenhla
mimpfumawulo yo
a tirhisa mavulelo
yelana, xitlhokovetselo
lamanene, ncino na
kumbe risimu
matitwelo
• U hlamula hi ku endla
U ehleketa hi
eka swileriso
switshuriwa leswi
• U tlanga ntlangu wo hlayiweke hi nkarhi wa
olova wa ririmi ku hlaya hi un’we/na ku
hlaya hi vambirhi
• U tshikelela ku
titoloveta eka • U kombisa ku
mimpfumawulo khumbeka hi xitshuriwa
lexi hlayiweke (a
kombisa ku tsakela na
ku ka a nga tsakeli)
XIPHOKHAMA 39
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (Swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
11-12 U yingisela eka xitori U hlaya xitori U tivisa tsalwa U tirha hi marito
Hlawula eka swo Xitshuriwa xo huma U tsala hungu ro koma • U ndlandlamuxa
titumbuluxela swa ntiyiso eka buku ya mudyondzi ehenhla ka vutivi bya
• U hlawula vundzeni
swa timhaka ta nkarhi kumbe Fayili ya mimpfumawulo byo
lebyi faneleke
wa sweswi/switori swa Switirhisiwa swa peleta marito xik,
ndhavuko/ndzungulo wa Mudyondzisi (FSM) • U kongomisa ndlandlamuxa ndyangu
leswi nga ku humelela/ xitshuriwa eka munhu wa marito ehenhla
• Ku tilulamisela ku
swo lava ku tiva/switori ka leswi ya twarisaka
hlaya: bvumba ku suka • U hetelela hi vito ra
swa ntiyiso swa vutomi. xiswona kumbe ku
eka nhlokomhaka na yena n’wini
langutekisa xiswona
Xitshuriwa xo huma swifaniso
U tsala marito na
eka buku ya mudyondzi • U ndlandlamuxa eka
• U hlamula swivutiso tinhlamuselo eka
kumbe Fayili ya vutivi bya marito lawa
hi xitori dikixinari ya yena
Switirhisiwa swa ya tirhisiwaka ngopfu
n’wini
Mudyondzisi (FSM) • U kombisa kungu, na lama ya vuyelelaka
mbangu na • U tirhisa swidirowiwa, ko tala
• U bvumba leswi nga
ximunhuhatwa swivulwa kumbe
ta humelela eka nkarhi • U tirhisa vutivi bya
swivulwana hi ku
lowu taka U endla nghingiriko wo ndzandzelelano wa
tirhisa marito kumbe
kambela ntwisiso hi maletere ya alifabete
• U hlamula swivutiso tinhlamuselo ku komba
xitshuriwa (swanomo) na maletere yo sungula
swo olova nhlamuselo na sw. na
ya rito ku kuma rito eka
• U kanela ntivomarito sw.
• U vula mavito ya dikixinari.
lowuntshwa wo huma
swimunhuhatwa eka
eka xitshuriwa lexi • U tirhisa swikombiso
xitori kahle
hlayiweke swa vun’we
U titoloveta Ku
• U tirhisa dikixinari • U tirhisa swa rimbewu
yingisela na
eka maviti man’wana,
Ku vulavula ku U titoloveta ku hlaya
(xik. Wanuna/wansati)
ndlandlamuxa vutivi
• U hlayela ehenhla
Ku tirha hi marito na
(Hlawula xin’we ku u tirhisa mavulelo
swivulwa
titoloveta masiku lamanene na matitwelo
hinkwawo) na magoza • U ndlandlamuxa na ku
tirhisa mavitavito
• U endla xinsin’wana xo
olova, xitlhokovetselo Ntivomarito eka
kumbe risimu mbangu
• U angula hi ku endla • Marito lawa ya humaka
eka swileriso eka switshuriwa swa
ku hlaya swin’we
• U tlanga ntlangu wo
kumbe xitshuriwa
olova wa ririmi
lexi hlayiweke hi
• U tiyisisa ku titoloveta un’weun’we
mimpfumawulo
40 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (Swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
13-14 U yingisela xitshuriwa U hlaya mahungu eka U tsala xitshuriwa xa U tirha hi marito
xa mahungu, xik. xitshuriwa lexi nga mahungu(eka rimba)
• U engetela swirhangi
Xiviko xa maxelo kumbe na swovoniwa, xik.
• U tatisa marito lawa ku vumba vunyingi, xik.
nhlamuselo ya ndhawu. Swifaniso/ mimepe/
ya kayivelaka eka/ xinkwa – swinkwa
swidirowiwa na swinepe
Xitshuriwa xo huma xitshuriwa/nkomiso
Ku tirha hi swivulwa
eka buku ya mudyondzi Xitshuriwa xo huma
• U tirhisa ntivomarito
kumbe Fayili ya eka buku ya mudyondzi • U twisisa na ku tirhisa
lowu faneleke
Switirhisiwa swa kumbe Fayili ya rifuwi, (xik. Mahlo ya
Mudyondzisi (FSM) Switirhisiwa swa • U tirhisa marito Bongi)
Mudyondzisi (FSM) man’wana lamantshwa
• U kombisa vuxokoxoko • U sungula ku tirhisa
yo huma eka
byo karhi • Ku tilulamisela ku “wa” na “ya” na maviti
xitshuriwa lexi
hlaya: bvumba ku suka
• U yelanisa eka ntokoto hlayiweke • U sungula ku
eka nhlokomhaka na
wa yena dyondzisa minkarhi ya
swifaniso/swo voniwa U khavisa xitshuriwa xo
maendli
• U cinca ririmi loko swi voniwa, xik. Phositara
• U vutisa no hlamula
fanerile leyi navetisaka Ntivomarito eka
swivutiso swo olova
xiendleko mbangu
U yingisela eka
• U kanela mongo
mbulavurisano wo • U tirisa tsalwa • Marito lawa ya humaka
olova na ku angula eka • U hlamusela mahungu eka switshuriwa swa
• U hlawula mahungu
swileriso swanomo / eka swovoniwa ku hlaya swin’we
lama faneleke
nhlamuselo kumbe xitshuriwa
U hlaya xitshuriwa
• U tirhisa xivumbeko lexi hlayiweke hi
U landzelela swileriso xa swovoniwa, xik.
lexi faneleke un’weun’we
swa matlhelo Phositara leyi navetisaka
xiendleko • U tirhisa swihlawulekisi • Vamavizweni (marito
U komba ku twisisa
swo khavisa tanihi lawa ya nga na
ka ntivomarito lowu • Ku tilulamisela ku
muhlovo na tisayizi tinhlamuselo to fana,
yelanaka na swileriso hlaya: u kanela hi
to hambana kumbe xik. Jaha/mufana)
swifaniso
U yingisela eka tinxaka ta tifonto
nhlamuselo na ku • U hlamusela hungu
U tsala marito na
hlamusela nchumu
• U hlamusela tinhlamuselo ta wona
• U kombisa nchumu xikongomelo xa eka di kixinari ya yena
lowu hlamuseriweke xitshuriwa n’wini
kahle
• U kanela hi ririmi leri • U tirhisa swidirowiwa,
• U tirhisa marito lawa ya tirhisiweke swivulwa kumbe
hlamuselaka nchumu swivulwana hi ku
• U kombisa
kahle tirhisa marito kumbe
no hlamusela
tinhlamuselo ku komba
• U tirhisa marito swihlawulekisi swo
nhlamuselo na sw. na
lamantshwa khavisa tanihi muhlovo
sw.
na tisayizi to hambana
• U tirhisa mahlawuri
kumbe tinxaka ta
U titoloveta Ku tifonto
yingisela na Ku
vulavula
(Hlawula xin’we ku
titoloveta masiku
hinkwawo
• U endla xinsin’wana
xo olova lexi nga na
mimpfumawulo yo
yelana, xitlhokovetselo
kumbe risimu
• U angula eka swileriso
hi ku endla
• U tiyisisa ku titoloveta
mimpfumawulo
XIPHOKHAMA 41
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (Swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
15-16 U yingisela eka xitori U hlaya xitori U tsala hungu ro koma/ U tirha hi marito
tinotsi
Hlawula eka swo Xitshuriwa xo huma • U tirhisa vutivi bya
titumbuluxela swa ntiyiso eka buku ya mudyondzi • U hlawula vundzeni ndzandzelelano wa
swa timhaka ta nkarhi kumbe Fayili ya lebyi faneleke maletere ya alifabete
wa sweswi/switori swa Switirhisiwa swa na maletere yo sungula
• U kongomisa
ndhavuko/ndzungulo wa Mudyondzisi (FSM) ya rito ku kuma rito eka
xitshuriwa eka munhu
leswi nga ku humelela/ dikixinari.
• Ku tilulamisela ku
swo lava ku tiva/switori • U hetelela hi vito ra
hlaya: bvumba ku suka • U tiyisisa swikombiso
swa ntiyiso swa vutomi. yena n’wini
eka nhlokomhaka na swa vun’we na
Xitshuriwa xo huma swifaniso U rhekhoda/tsala vunyingi
eka buku ya mudyondzi marito na tinhlamuselo
• U hlamula swivutiso hi • U tirhisa swa rimbewu
kumbe Fayili ya ta wona eka dikixinari
xitori eka maviti man’wana,
Switirhisiwa swa ya yena n’wini
(xik. Wanuna/wansati)
Mudyondzisi • U tivisa mbangu na
• U tirhisa swidirowiwa,
swimunhuhatwa Ku tirha hi swivulwa
• U bvumba leswi swi swivulwa kumbe
nga ta endleka U endla nghingiriko wa swivulwana hi ku • U ndlandlamuxa
xikambelantwisiso eka tirhisa marito kumbe ehenhla ka ku tirhisa
• U hlamula swivutiso
xitshuriwa (swanomo) tinhlamuselo ku komba rivitavito
swo olova
nhlamuselo na sw. na
• U vulavula hi • U tirhisa riendli
• U vula sw.
ntivomarito wuntshwa
swimunhuhatwa • U tirhisa tinxaka
wo huma eka
exitorini ta mahlawuri yo
xitshuriwa lexi
haambanahambana
• U kombisa hlayiweke
swimunhuhatwa ku • U ndlandlamuxa ku
• U tirhisa dikixinari
huma eka nhlamuselo twisisa na ku tirhisa
ya swanomo U titoloveta ku hlaya minkarhi ya maendli
U titoloveta Ku • U hlayela ehenhla hi • U ndlandlamuxa
yingisela na Ku mavulelo, matitwelo na ehenhla ka xitwananisi
vulavula rivilo leri faneleke xa nhlokomhaka
(Hlawula xin’we ku Ntivomarito eka
titoloveta masiku mbangu
hinkwawo)
• Marito lawa ya humaka
• U endla xinsin’wana eka switshuriwa swa
xo olova lexi nga na ku hlaya swin’we
mimpfumawulo yo kumbe xitshuriwa
yelana, xitlhokovetselo lexi hlayiweke hi
kumbe risimu un’weun’we
• U angula eka swileriso
hi ku endla
• U ntlanga ntlangu wo
olova wa rirmi
• U tiyisisa ku titoloveta
mimpfumawulo
42 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (Swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
17-18 U yingisela na ku U hlaya xitshuriwa xa Ku tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
landzelela swileriso, maendlelo (swileriso),
U tsala hi maendlelo • U peleta marito lawa
xik. Rhisipi/swileriso swo xik. Rhisipi/swileriso swa
lawa ya nga na rimba ya tolovelekeke kahle
endla swo karhi ku endla swo karhi
hi ku tirhisa dikixinari
Xitshuriwa xo huma
Xitshuriwa xo huma Xitshuriwa xo huma ya yena n’wini
eka buku ya mudyondzi
eka buku ya mudyondzi eka buku ya mudyondzi
kumbe Fayili ya • U tirhisa dikixinari ku
kumbe Fayili ya kumbe Fayili ya
Switirhisiwa swa kambela mapeletelo na
Switirhisiwa swa Switirhisiwa swa
Mudyondzisi (FSM) tinhlamuselo ta marito
Mudyondzisi (FSM) Mudyondzisi (FSM)
• U nghenisa • U ndlandlamuxa
• U kanela vuxokoxoko • Ku tilulamisela ku
vuxokoxoko eka rimba eka vutivi bya marito
byo karhi bya hlaya: bvumba ku suka
lama tivekaka loko ya
xitshuriwa eka nhlokomhaka na • U tirhisa vuxokoxoko
voniwa na marito lawa
swifaniso byo karhi
• U vutisa swivutiso ku ya tirhisiwaka ko tala
kuma mahungu • U kanela vuxokoxoko • U tshama eka
Ku tirha hi swivulwa
byo karhi bya nhlokomhaka
• U yingisela na ku
xitshuriwa • U tirhisa ndzeriso eka
angula hi mfanelo • U tirhisa ririmi leri
riendli, xik. yima
• U kanela faneleke, mapeletelo
U nyika swileriso
ndzandzelelano wa na mahikahatelo Ntivomarito eka
(magoza lawa ya nga riki
swileriso mbangu
ehansi ka mambirhi) • U rhekhoda/tsala
marito na tinhlamuselo • Maritofularha (marito
• U tirhisa ntivomarito
ta wona eka dikixinari lawa ya nga na
lowu faneleke
ya yena n’wini tinhlamuselo to
• U tirhisa maendli hi kanetana, xik. Vevuka/
U lebula na/kumbe a
mfanelo tika)
tatisa xitshuriwa xa
• U nyika swileriso hi swovoniwa • Marito lawa ya humaka
ndzandzelelano wa eka switshuriwa swa
Xik, swidirowiwa/
kahle ku hlaya swin’we
swifaniso/tikhathuni/
kumbe xitshuriwa
U titoloveta Ku mimepe/swinepe
lexi hlayiweke hi
yingisela na Ku
• U yingisela/hlaya un’weun’we
vulavula
hungu/u katsa
(Hlawula xin’we ku vuxokoxoko byo karhi
titoloveta masiku
• U tirhisa ntivomarito
hinkwawo)
lowu faneleke
• U angula eka swileriso
• U lebula endhawini leyi
hi ku endla
faneleke
• U nyika na ku
U rhekhoda/tsala
landzelela swileriso/
marito na tinhlamuselo
swiletelo swa matlhelo
ta wona eka dikixinari
swo olova
ya yena n’wini
• U tiyisisa ku titoloveta
• U tirhisa swidirowiwa,
mimpfumawulo
swivulwa kumbe
swivulwana hi ku
tirhisa marito kumbe
tinhlamuselo ku komba
nhlamuselo na sw. na
sw.
19-20 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA
XIPHOKHAMA 43
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
21-22 U yingisela xitshuriwa U hlaya mahungu eka U tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
xa mahungu xitshuriwa lexi nga na
U lebula na/kumbe a • U ndlandlamuxa
swovoniwa, xik. Tichati/
Xik, tinhlokomhaka to tatisa xitshuriwa xa ehenhla ka vutivi bya
matafula/swidirowiwa/
olova, xik. Ndyangu wa swovoniwa mimpfumawulo byo
swinepe
mina ku huma eka buku peleta marito xik,
swidirowiwa/swifaniso/
ya mudyondzi kumbe Xitshuriwa xo huma ndlandlamuxa ndyangu
tikhathuni/mimepe/
Fayili ya Switirhisiwa swa eka buku ya mudyondzi wa marito ehenhla
swifaniso/swinepe
Mudyondzisi (FSM) kumbe Fayili ya ka leswi ya twarisaka
Switirhisiwa swa • U yingisela/hlaya xiswona kumbe ku
• U kombisa vuxokoxoko
Mudyondzisi (FSM) mahungu langutekisa xiswona
byo karhi
• Ku tilulamisela ku • U tirhisa ntivomarito • U ndlandlamuxa
• U yelanisa eka ntokoto
hlaya: bvumba ku suka lowu faneleke eka vutivi bya marito
wa yena
eka nhlokomhaka na lama tivekaka loko ya
• U lebula endhawini leyi
• U cinca ririmi loko swi swifaniso/swo voniwa voniwa na marito lawa
faneleke
fanerile ya tirhisiwaka ko tala
• U vutisa no hlamula
U rhekhoda/tsala
U yingisela na ku swivutiso • U tsemelela marito
marito na tinhlamuselo
angula eka swanomo/ yo leha ya va
• U kanela hungunkulu ta wona eka dikixinari
nhlamuselo yo olova swicupucupu xik. ko-
no rungula vuxokoxoko ya yena n’wini
kwa-na
• U landzelela swileriso/ byo karhi
• U tirhisa swidirowiwa,
nhlamuselo • U ndlandlamuxa
• U hlamusela mahungu swivulwa kumbe
ehenhla ka vun’we na
• U kombisa ku eka swovoniwa swivulwana hi ku
vunyingi bya riviti
twisisa ntivomarito tirhisa marito kumbe
U endla nghingiriko wa
lowu yelanaka na tinhlamuselo ku komba Ku tirha hi swivulwa
xikambelantwisiso eka
nhlamuselo nhlamuselo na sw. na
xitshuriwa (swanomo) • U ndlandlamuxa ku
sw.
U titoloveta Ku tirhisa masivinene (xik:
U hlaya xitshuriwa xo
yingisela na mina, wena, xona,
olova.
Ku vulavula ku hina, vona)
ndlandlamuxa vutivi • U kanela hungunkulu
• U tiyisisa ku tirhisa
(Hlawula xin’we ku • U hlamula swivutiso mahlanganisi
titoloveta masiku swo olova
• U ndlandlamuxa eka
hinkwawo)
U titoloveta ku hlaya ku tirhisa masivikomba,
• U endla xinsin’wana xik. (Lexi, lexo, lexiya,
• U hlayela ehenhla hi
xo olova xa lexiyani)
mavulelo, matitwelo na
mimpfumawulo
rivilo leri faneleke Ntivomarito eka
leyi yelanaka,
mbangu
xitlhokovetselo kumbe
risimu • Marito lawa ya humaka
eka switshuriwa swa
• U tlanga ntlangu wo
ku hlaya swin’we
olova wa ririmi
kumbe xitshuriwa
• U nyika na ku lexi hlayiweke hi
landzelela swileriso/ un’weun’we
swiletelo swa matlhelo
swo olova
• U vula mahungu ya
yena n’wini
• U tlhela a rungula xitori
lexi a xi tweke kumbe
ku xi hlaya
• U tiyisisa eka
ku titoloveta
mimpfumawulo
44 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
23-24 U teka xiave eka U hlaya xitshuriwa U tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
mbulavurisano wo xa mahungu xik.
U tsala xitshuriwa xa • U tirhisa vutivi bya
koma hi nhlokomhaka Xitshuriwa xo koma/xitori/
mahungu xo koma lexi nongonoko wa
leyi tolovelekeke xitlhokovetselo risimu
nga na rimba maletere ya alifabete
• Va nyiketana nkarhi/ Xitshuriwa xo huma na maletere yo sungula
• U tatisa marito lawa
cincana eka buku ya mudyondzi ya marito ku kuma
ya kayivelaka eka
kumbe Fayili ya marito eka dikixinari
• U tshama eka nkomiso/xitshuriwa lexi
Switirhisiwa swa
nhlokomhaka tsariweke • U tiyisisa marito
Mudyondzisi (FSM)
lama ya sungulaka
• U vutisa swivutiso • U tirhisa ntivomarito
• Ku tilulamisela ku hlaya hi maletere lawa ya
leswi kongomaka/ lowu faneleke
na mbulavurisano : hlawuriweke
faneleke
u bvumba ku suka • U tirhisa marito
Ku tirha hi swivulwa
U titoloveta Ku eka nhlokomhaka na man’wana lamantshwa
yingisela na swifaniso yo huma eka • U tirhisa maviti lawa
Ku vulavula ku xitshuriwa lexi ya nga na vunyingi
• U hlamula swivutiso
ndlandlamuxa vutivi hlayiweke ntsena, xik. Mali, mati,
swo olova, xik.
mugayo
(Hlawula xin’we ku hikokwalaho ka yini….u • U tirhisa dikixinari ku
titoloveta masiku ehleketa njhani…. kamba mapeletelo na • U aka eka ku twisisa
hinkwawo) tinhlamuselo ta marito na ku tirhisa mahlawuri
U endla nghingiriko wo
• U endla xinsin’wana kambela ntwisiso hi U rhekhoda/tsala Ntivomarito eka
xo olova lexi nga na xitshuriwa (swanomo) marito na tinhlamuselo mbangu
mimpfumawulo yo ta wona eka dikixinari
U titoloveta ku hlaya • Marito lawa ya humaka
yelana, xitlhokovetselo ya yena n’wini
eka switshuriwa swa
kumbe risimu • U hlayela ehenhla hi
• U tirhisa swidirowiwa, ku hlaya swin’we
mavulelo, matitwelo na
• U tlanga ntlangu wo swivulwa kumbe kumbe xitshuriwa
rivilo leri faneleke
olova wa ririmi swivulwana hi ku lexi hlayiweke hi
tirhisa marito kumbe un’weun’we
• U nyika na ku
tinhlamuselo ku komba
landzelela swileriso/
nhlamuselo na sw. na
swiletelo swa matlhelo
sw.
swo olova
• U rungula mahungu ya
yena
• U tlhela u rungula xitori
lexi a xi tweke kumbe a
xi hlayeke
• U tshikelela ku
titoloveta eka
mimpfumawulo
XIPHOKHAMA 45
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
25-26 U yingisela hungu leri ri U hlaya hungu leri ri U tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
nga eka phositara nga eka phositara
U khavisa na ku • Marito lawa ya
• U kombisa vuxokoxoko U hlaya xitshuriwa humesa/endla sungulaka hi
byo karhi xa swovoniwa xik, xitshuriwa xa swo mapeletwana lawa ya
phositara voniwa, xik. phositara na hlawuriweke
• U yingisela a yelanisa
xitiviso
eka ntokoto wa yena • Ku tilulamisela ku Ku tirha hi swivulwa
hlaya: u kanela hi • U tirhisa xivumbeko
• U kanela mahungu hi • U tirhisa maviti lawa
swifaniso lexinene
marito ya yena n'wini ya nga na vun’we na
• U kanela leswi • U hlawula hungu ra vunyingi (xik: buku-
• U cinca ririmi loko swi
xitshuriwa xi vulavulaka nkoka tibuku)
fanerile
hi xona
• U kombisa • U ndlandlamuxa ku
U yingisela
• U kombisa hungu ro no hlamusela tirhisa mahlawuri ku
xitlhokovetselo/risimu
karhi swihlawulekisi swo rhangela riviti xik,
ku ndlandlamuxa vutivi
khavisa tanihi muhlovo leyintsongo mbyana
• U twisisa hungu
• U hlamusela leswi kumbe matsalelo yo
• U tirhisa swivumbeko
xitlhokovetselo xi • U kanela xikongomelo karhi (fonto)
swa nkarhi wa riendli
vulavulaka hi swona xa xitshuriwa
Tsala swivulwa lowu yaka mahlweni,
• U yelanisa na ntokoto • U kanela rin’wana ra xik. U pfuka a hlamba
• U tirhisa ntivomarito
wa yena n’wini ririmi leri tirhisiweke nimixo
lowu faneleke
• U kombisa ku yelana • U tirhisa swihlawulekisi Ntivomarito eka
• U tirhisa vutivi bya
ka mimpfumawulo na swo khavisa tanihi mbangu
mapeletwana ku
ncino muhlovo na tisayizi
timbuluxa marito • Marito lawa ya humaka
to hambana kumbe
• U kombisa marito mantshwa eka switshuriwa swa
tinxaka ta tifonto
lawa ya sungulaka hi ku hlaya swin’we
U rhekhoda/tsala
mpfumawulo wo fana U hlaya xitlhokovetselo/ kumbe xitshuriwa
marito na tinhlamuselo
risimu ku ndlandlamuxa lexi hlayiweke hi
• U hlamusela matitwelo ta wona eka dikixinari
vutivi un’weun’we
lawa ya tlhontlhiweke ya yena n’wini
hi xitlhokovetselo • Ku tilulamisela ku
• U tirhisa swidirowiwa
hlaya:a bvumba ku
• U endla kumbe swivulwa hi ku
suka eka nhlokomhaka
xitlhokovetselo/mintila tirhisa marito kumbe
na swifaniso
leyi hlawuriweke tinhlamuselo ta marito
• U tirhisa maqhinga yo ku komba nhlamuselo
U titoloveta Ku
hlaya, xik. Ku bvumba, na sw. na sw
yingisela na Ku
a languta swifaniso na
vulavula (ku
xitshuriwa hi vukheta
ndlandlamuxa vutivi)
na ku tirhisa vuthala
• U titoloveta ku bya mbangu
tirhisa marito lawa
• U kombisa yelano wa
ya encenyetaka
mpfumawulo na ncino
mimpfumawulo ya
wona, xik. Homu – • U tlhantlha marito ya
mhoo, kokwana – koka endla mapeletwana
marhumbu
• U humelerisa matitwelo
• U tshikelela ku ya yena lawa ya
titoloveta eka tlhontlhiweke hi
mimpfumawulo xitlhokovetselo
U titoloveta ku hlaya
• U hlayela ehenhla hi
mavulelo, matitwelo na
rivilo leri faneleke
46 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
27-28 U yingisela xitshuriwa U hlaya xitshuriwa xa Ku tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
xa mahungu, xik. Xitori mahungu lexi nga na
U lebula kumbe/ • Marito lawa ya
xa ntiyiso/ndzungulo swovoniwa xik, mimepe/
hetisa xitshuriwa xa sungulaka hi
swifaniso/swinepe
Xitshuriwa xo huma swovoniwa, xik. mapeletwana lawa ya
eka buku ya mudyondzi Xitshuriwa xo huma hlawuriweke
mimepe/swifaniso/
kumbe Fayili ya eka buku ya mudyondzi
tikhathuni/swinepe/ Ku tirha hi swivulwa
Switirhisiwa swa kumbe Fayili ya
swidirowiwa
Mudyondzisi (FSM) Switirhisiwa swa U sungula ku tirhisa
Mudyondzisi (FSM) • tirhisa ntivomarito lowu vundhawu
U yingisela eka
faneleke
tinhlamuselo ta na ku • Ku tilulamisela ku • U tirhisa swivumbeko
hlamusela tindhawu/ hlaya: U bvumba ku • U lebula xitshuriwa swa nkarhi wa riendli
swimilana/swiharhi/ suka eka nhlokomhaka kahle
• U ndlandlamuxa eka
minchumu na swifaniso/swo
• U tirhisa xivumbeko ku tirhisa matirhiselo
voniwa
• U kombisa tindhawu lexinene eka tilebulu, ya mahlanganisi
kahle • U tirhisa maqhinga ya xik. Rito rin’we kumbe ku komba ku
ku hlaya mambirhi ntsena hambana (kambe)
• U tirhisa marito lawa ya
xivangelo (hikuva)na
hlamuselaka ndhawu • U kombisa no nyika U rhekhoda/tsala
xikongomelo(leswaku)
kahle mavonelo ya yena marito na tinhlamuselo
eka mhakankulu na ta wona eka dikixinari Ntivomarito eka
• U tirhisa marito
vuxokoxoko byo karhi ya yena n’wini mbangu
man’wana lamantshwa
• U hlamusela mahungu • U tirhisa swidirowiwa • Marito lawa ya humaka
• U tirhisa mahlawuri
lawa ya nga le kumbe swivulwa hi ku eka switshuriwa swa
U titoloveta Ku ka xitshuriwa xa tirhisa marito kumbe ku hlaya swin’we
yingisela na Ku swovoniwa tinhlamuselo ta marito kumbe xitshuriwa
vulavula (ku ku komba nhlamuselo lexi hlayiweke hi
U endla nghingiriko wo
ndlandlamuxa vutivi) na sw. na sw. un’weun’we
kambela ntwisiso hi
(Hlawula xin’we ku xitshuriwa (swanomo
titoloveta masiku kumbe swo tsala)
hinkwawo)
• U endla xinsin’wana
xo olova lexi nga na
mimpfumawulo yo
yelana, xitlhokovetselo
kumbe risimu
• U tlanga ntlangu wa
ririmi wo olova
• U nyika na ku
landzelela swileriso/
swiletelo swa matlhelo
swo olova
• U rungula mahungu ya
yena
• U tlhela a rungula xitori
lexi a xi tweke kumbe a
xi hlayeke
• U tshikelela ku
titoloveta eka
mimpfumawulo
XIPHOKHAMA 47
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
29-30 U yingisela eka U hlaya n’wangulano U tivisa tsalwa Ku tirha hi marito
n’wangulano lowu
Xitshuriwa xo huma U tsala n’wangulano • U peleta marito ya
hlayeriweke ehenhla
eka buku ya mudyondzi a tirhisa rimba kumbe ntolovelo hi mfanelo
kumbe wo huma eka
kumbe Fayili ya swimbyarumbyaru swa a tirhisa dikixinari ya
xiyanimoya kumbe TV
Switirhisiwa swa mbulavulo yena n’wini
Xitshuriwa xo huma Mudyondzisi (FSM)
• U hlawula • U tirhisa dikixinari ku
eka buku ya mudyondzi
• Ku tilulamisela swimunhuhatwa leswi kamba mapeletelo na
kumbe Fayili ya
ku hlaya: u ri faneleke nhlamuselo ya rito
Switirhisiwa swa
karhi u bvumba hi
Mudyondzisi (FSM) • U lulamisa Ku tirha hi swivulwa
nhlokomhaka
mbulavurisano hi
U encenyeta • U ndlandlamuxa eka
• U kombisa leswi xitori mfanelo
ximunhuhatwa kumbe ntwisiso na matirhiselo
xi vulavulaka hi swona
xiyimo lexi tolovelekeke • U tirhisa rimba hi ya minkarhi ya maendli
• U kanela mfanelo
• U hlawula vundzeni • U tirhisa riengeteri ra
swimunhuhatwa na
lebyi faneleke • U tirhisa marito ya nkarhi, (xik. Mundzuku,
mbangu
xivulavuri hi mfanelo tolo)
• U tirhisa vuxokoxoko hi
• Hi ku tirhisa ntivomarito
nkhaqato • U tirhisa ntivomarito • U sungula ku tekela
ya masungulo a
enhlokweni na
• Tshama eka hlamusela matitwelo • U tirhisa ntivoririmi,
ku tirhisa marito
nhlokomhaka ya yena lawa ya mapeletelo,
yo rungula na
tlhontlhiweke hi xitori mahikahatelo na
• U cinca ku suka eka mahikahatelo ya kona
ntsalanganyo hi
ririmi rin’wana ku • U kanela swihlawulekisi
mfanelo Ntivomarito eka
ya eka rin’wana hi swa xitshuriwa ngopfu
mbangu
mfanelo ngopfu mahikahatelo • U rhekhoda marito
na xivumbeko na nhlamuselo eka • Marito lawa ya humaka
U titoloveta Ku
dikixinari ya yena eka switshuriwa swa
yingisela na U titoloveta ku hlaya
n’wini ku hlaya swin’we
Ku vulavula ku
• U hlayela ehenhla hi kumbe xitshuriwa
ndlandlamuxa vutivi U rhekhoda/tsala
mavulelo, matitwelo na lexi hlayiweke hi
marito na tinhlamuselo
(Hlawula xin’we ku rivilo leri faneleke un’weun’we
ta wona eka dikixinari
titoloveta masiku
ya yena n’wini
hinkwawo)
• U tirhisa swidirowiwa
• U endla swinsin’wana
kumbe swivulwa hi ku
swo olova leswi nga
tirhisa marito kumbe
na mimpfumawulo
tinhlamuselo ta marito
leyi yelanaka,
ku komba nhlamuselo
xitlhokovetselo kumbe
na sw. na sw.
risimu
• U tlanga ntlangu wo
olova wa ririmi
• U nyika na ku
landzelela swileriso/
swiletelo swa matlhelo
swo olova
• U rungula timhaka ta
yena n’wini
• U tlhela u rungula xitori
lexi u xi tweke kumbe u
xi hlayeke
• U tshikelela ku
titoloveta eka
mimpfumawulo
48 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
31-32 U teka xiave eka U hlaya xitori U tsala ndzimana hi ku U tirha hi marito
mbulavurisano hi tirhisa rimba
U hlawula ku suka • U tirhisa dikixinari ku
nhlokomhaka leyi
eka switsariwa swa • U tirhisa rimba ku kamba mapeletelo na
tolovelekeke (xik,
ntiyiso/switori swa tata marito lawa ya nhlamuselo ya marito
Xikolo)
ndhavuko/swilo kayivelaka
• Marito lawa ya
Xitshuriwa xo huma leswi ku humeleleke/
• U tirhisa ntivomarito wo sungulaka hi maletere
eka buku ya mudyondzi mavonavona/swo
toloveleka kumbe mimpfumawulo
kumbe Fayili ya tsakisa/milorho/switori
leyi hlawuriweke.
Switirhisiwa swa swa vutomi swa ntiyiso U rhekhoda/tsala
Mudyondzisi (FSM) marito na tinhlamuselo Ku tirha hi swivulwa
Xitshuriwa xo huma
ta wona eka dikixinari
• U vutisa swivutiso eka buku ya mudyondzi • U sungula ku tirhisa
ya yena n’wini
leswi kongomeke no kumbe Fayili ya masivikomba ya
hlamula swivutiso Switirhisiwa swa • U tirhisa swidirowiwa ndhawu yo sungula,
Mudyondzisi (FSM) kumbe swivulwa hi ku ya vumbirhi na ya
• U endla leswaku
tirhisa marito kumbe vunharhu.
mbulavurisano wu ya • Ku tilulamisela
tinhlamuselo ta marito
emahlweni ku hlaya: u ri • U ndlandlamuxa na ku
ku komba nhlamuselo
karhi u bvumba hi tirhisa xitwananisi xa
• U xixima mianakanyo/ na sw. na sw.
nhlokomhaka na nhlokomhaka (xik. Ku
miehleketo ya
swifaniso na buku yin’we/ku na
van’wana
tibuku timbirhi ...
• U hlamula swivutiso
swo olova • U ndlandlamuxa eka
ku tirhisa minkarhi ya
U endla nghingiriko wo
maendli
kambela ntwisiso hi
xitshuriwa, (swanomo) • U ndlandlamuxa eka
ku tirhisa vundhawu
U ehleketa nakambe
bya maviti (exikolweni,
hi switshuriwa leswi
endlwini)
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/na ku Ntivomarito eka
hlaya hi vambirhi mbangu
• U hlaya xitshuriwa xa • Marito lawa ya humaka
swovoniwa eka switshuriwa swa
ku hlaya swin’we
kumbe xitshuriwa
lexi hlayiweke hi
un’weun’we
XIPHOKHAMA 49
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
33-34 U yingisela xitiviso xo U hlaya xitshuriwa U tsala ndzimana U tirha hi marito
olova xa mahungu lexi nga kumbe swivulwa swi2-3
• U peleta marito ya
na swovoniwa, xik. hi ku tirhisa rimba
Xitshuriwa xo huma ntolovelo hi mfanelo,
mimepe/swinepe/
eka buku ya mudyondzi • U tirhisa ntivomarito a ri karhi a tirhisa
swifaniso/tikhathuni
kumbe Fayili ya wo hambanahambana dikixinari
Switirhisiwa swa Xitshuriwa xo huma ku katsa na masivi
Ku tirha hi swivulwa
Mudyondzisi (FSM) eka buku ya mudyondzi na mahlanganisi na
kumbe Fayili ya swivulwana • U tirhisa mahlanganisi
• U kanela timhakankulu
Switirhisiwa swa ku komba ku
• U tirhisa ntivoririmi
• U vutisa swivutiso Mudyondzisi (FSM) hlangana (na) na
lowu faneleke,
ndzandzelelano,
• U hlamula hi mfanelo • Ku tilulamisela mapeletelo na
(kutani)
ku hlaya: u ri mahikahatelo
U titoloveta Ku
karhi u bvumba hi Ntivomarito eka
yingisela na Ku • U tirhisa dikixinari ku
nhlokomhaka na mbangu
vulavula (ku kamba mapeletelo na
swifaniso
ndlandlamuxa vutivi) tinhlamuselo ta marito Marito lawa ya humaka
• U hlamula swivutiso eka switshuriwa swa ku
(Hlawula xin’we ku U lebula na/kumbe a
swo olova hlaya swin’we kumbe
titoloveta masiku tatisa xitshuriwa xo
xitshuriwa lexi hlayiweke
hinkwawo) U endla nghingiriko wo voniwa xik: mimepe/
hi un’weun’we
kambela ntwisiso hi swinepe/swifaniso/
• U yimbelela
xitshuriwa, (swanomo) tikhathuni
xinsin’wana xo
olova lexi nga na U hlaya xitshuriwa xa • U tsala mahungu hi
mimpfumawulo yo swovoniwa, Phositara ndlela leyinene
yelana, xitlhokovetselo kumbe xitiviso kumbe
• U kombisa ku
kumbe risimu phamfulete
hlangana ka swiphemu
• U tlanga ntlangu wa Xitshuriwa xo huma swo hambana swa
ririmi wo olova eka buku ya mudyondzi swovoniwa kahle
kumbe Fayili ya
• U nyika na ku • U tsala swivulwa a
Switirhisiwa swa
landzelela swileriso/ hlamusela xitshuriwa
Mudyondzisi (FSM)
swiletelo swa matlhelo xa swovoniwa
swo olova • Ku tilulamisela ku
• U tirhisa ntivomarito
hlaya: u kanela hi
• U rungula timhaka ta lowu faneleke
swiifaniso
yena n’wini
• U tirhisa dikixinari ku
• U kanela leswi
• U tlhela u rungula xitori kambela mapeletelo na
xitshuriwa xi
lexi u xi tweke kumbe u tinhlamuselo ta marito
vulavulaka hi swona
xi hlayeke
U khavisa na ku
• U kombisa mahungu
humesa/endla
yo karhi
xitshuriwa xa
• U hlamusela mahungu swovoniwa, xik.
Phositara kumbe xitiviso
• U kanela xikongomelo
na vaamukeri va • U tirhisa xivumbeko
xitshuriwa lexi faneleke
• U hlamusela • U hlawula timhaka/
matirhiselo yan’wana mahungu lama
ya ririmi faneleke
U ehleketa nakambe • U tirhisa swihlawulekisi
hi switshuriwa leswi swo khavisa swo fana
hlayiweke hi nkarhi wa na muhlovo kumbe
ku hlaya a ri yexe/na ku matsalelo yo karhi
hlaya hi vambirhi (fonto)
• U tlhela u rungula xitori
kumbe mhakankulu hi
2 ku fika eka 3 wa
50 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
33-34 • swivulwa U rhekhoda/tsala
marito na tinhlamuselo
• U kombisa ku
ta wona eka dikixinari
khumbheka hi
ya yena n’wini
leswi hlaiweke eka
xitshuriwa. • U tirhisa swidirowiwa
kumbe swivulwa hi ku
tirhisa marito kumbe
tinhlamuselo ta marito
ku komba nhlamuselo
na sw. na sw.
35-36 U yingisela eka U hlaya xitori lexi nga U tsala xirungulwana Ku tirha hi marito
xitori xo koma/ na n’wangulano lexi nga na rimba
• U tirhisa dikixinari ku
xirungulwana lexi nga
Xitshuriwa xo huma U tirhisa rimba ku kamba mapeletelo na
na n'wangulano
eka buku ya mudyondzi hetisa marito lawa ya nhlamuselo ta marito
U hlawula kumbe Fayili ya kayivelaka/swivulwana
Ku tirha hi swivulwa
Switirhisiwa swa
Xitshuriwa xo huma • U tirhisa ntivomarito
Mudyondzisi (FSM) • U ndlandlamuxa eku
eka buku ya mudyondzi lowu ndlandlamukeke
tirhiseni mahlanganisi
kumbe Fayili ya • Ku tilulamisela ku katsa masivi,
Switirhisiwa swa ku hlaya: U ri mahlanganisi na • U ndlandlamuxa
Mudyondzisi (FSM) karhi u bvumba hi swivulwana matirhiselo ya marito
nhlokomhaka na ya muvulavuri
• U bvumba leswi nga • U tirhisa dikixinari ku
swifaniso
ta landzela/leswi nga kamba mapeletelo na • U sungula ku tirhisa
ta humelela eka nkarhi • U kanela mbangu na tinhlamuselo ta marito mfungho wa ntshaho
lowu taka swimunhuhatwa eka marito ya
U rhekhoda/tsala
muvulavuri
• U kanela mbangu na • U kanela swiendleko marito na tinhlamuselo
swimunhuhatwa swa nkoka exitorini ta wona eka dikixinari Ntivomarito eka
ya yena n’wini mbangu
• U kanela swiendleko • U nyika nhlamulo ya
eka xitori yena n’wini hi xitori • U tirhisa swidirowiwa • Marito lawa ya humaka
kumbe swivulwa hi ku eka switshuriwa swa
• U nyika nhlamulo ya • U kombisa leswaku i
tirhisa marito kumbe ku hlaya swin’we
yena n’wini hi xitori xiphemu xihi xa xitori xi
tinhlamuselo ta marito kumbe xitshuriwa
nga n’wangulano
U titoloveta Ku ku komba nhlamuselo lexi hlayiweke hi
yingisela na • U encenyeta xitori na sw. na sw. un’weun’we
Ku vulavula ku kumbe xiphemu xa
ndlandlamuxa vutivi xitori
(Hlawula xin’we ku U titoloveta ku hlaya
titoloveta masiku
• U hlayela ehenhla hi
hinkwawo)
mavulelo na matitwelo
• U endla swinsin’wana
U ehleketa nakambe
swo olova leswi nga
hi switshuriwa leswi
na mimpfumawulo
hlayiweke hi nkarhi wa
leyi yelanaka na
ku hlaya a ri yexe/na ku
xitlhokovetselo kumbe
hlaya hi vambirhi
risimu kumbe xiphemu
xa xitori • U swi yelanisa na
vutomi bya yena n'wini
• U tlanga ntlangu wo
olova wa ririmi
• U nyika no landzelela
swileriso/swiletelo swa
matlhelo
• U rungula timhaka ta
yena n’wini
• U tlhela u rungula
switori leswi a swi
tweke kumbe swi
hlayeke
XIPHOKHAMA 51
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 4
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
37-38 U teka xiave eka U hlaya xitshuriwa U tsala ndzimana/ Ku tirha hi maritlo
mbulavurisano hi xa mahungu hi swivulwa hi ku
• U peleta marito ya
nhlokomhaka leyi nhlokomhaka leyi tirhisa rimba kumbe
ntolovelo hi mfanelo hi
tolovelekeke (Xik. tolovekeke swimbyarumbyaru swa
ku tirhisa dikixinari ya
Vanghana va mina) mbulavulo
Xitshuriwa xo huma yena n’wini
Xitshuriwa xo huma eka buku ya mudyondzi • U tirhisa vundzeni lebyi
• U tirhisa vutivi bya
eka buku ya mudyondzi kumbe Fayili ya faneleke
nongonoko wa
kumbe Fayili ya Switirhisiwa swa
• U tirhisa ntivomarito maletere ya alifabete
Switirhisiwa swa Mudyondzisi (FSM)
wo hambanahambana na maletere yo sungula
Mudyondzisi (FSM)
• Ku tilulamisela ku katsa na masivi ku kuma marito eka
• U vutisa swivutiso ku hlaya: u ri na mahlanganisi na dikixinari
leswi kongomeke karhi u bvumba hi swivulwahava
Ku tirha hi swivulwa
a tlhela a hlamula nhlokomhaka na
• U tirhisa ntivoririmi leri
swivutiso swifaniso • U sungula ku lemuka
faneleke, mapeletelo
no tirhisa marito ya
• U yisa emahlweni • U hlamula no sungula an mahikahatelo
muvulavuri
mbulavurisano ku vutisa swivutiso
• U tirhisa dikixinari ku
swa ku tika, xik. • U tirhisa maengeteri
• U xixima mianakanyo kamba mapeletelo na
Hikokwalaho ka yini…? ya ndhawu, xik.
ya van’wana tinhlamuselo ta marito
U ehleketa njhani…? Enambyeni, eDurban
U titoloveta Ku U rhekhoda/tsala
• U kanela swovoniwa Ntivomarito eka
yingisela na marito na tinhlamuselo
mbangu
Ku vulavula ku U endla nghingiriko wo ta wona eka dikixinari
ndlandlamuxa vutivi kambela ntwisiso hi ya yena n’wini • Marito lawa ya humaka
xitshuriwa (swanomo) eka switshuriwa swa
(Hlawula xin’we ku • U tirhisa swidirowiwa
ku hlaya swin’we
titoloveta masiku U ehleketa nakambe kumbe swivulwa hi ku
kumbe xitshuriwa
hinkwawo) hi switshuriwa leswi tirhisa marito kumbe
lexi hlayiweke hi
hlayiweke hi nkarhi wa tinhlamuselo ta marito
• U endla swinsin’wana un’weun’we
ku hlaya a ri yexe/na ku ku komba nhlamuselo
swo olova leswi nga
hlaya hi vambirhi na sw. na sw
na mimpfumawulo
leyi yelanaka na • U kombisa ku
xitlhokovetselo kumbe khumbheka hi
risimu kumbe xiphemu switshuriwa leswi
xa xitori hlayiweke
• U tlanga ntlangu wo
olova wa ririmi
• U nyika no landzelela
swileriso/swiletelo swa
matlhelo
• U rungula timhaka ta
yena n’wini
• U tlhela u rungula
switori leswi a swi
tweke kumbe swi
hlayeke
39-40 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA
52 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
GIREDI YA 5
KOTARA YA 1
Vuswikoti Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
1-2 U yingisela U hlaya xirungulwana U tsala hi swiendleko Ku tirha hi marito
xirungulwana leswi swi nga tshama
Xitshuriwa xo • U tirhisa dikixinari ku
swi n’wi humelela
(U hlawula eka switori huma eka buku ya kamba mapeletelo na
(ndzungulo/nhlamuselo)
swa sweswi/swa mudyondzi kumbe tinhlamuselo ta marito.
ndhavuko/swa yena Fayili ya Switirhisiwa • U hlawula eka ntokoto
• U ndlandlamuxa
n’wini/swa mavonavona/ swa Mudyondzisi
• U hlawula vundzeni eka vutivi bya
swo ka swi nga khorwisi/ (FSM) [swiletelo swi
lebyi faneleke bya mimpfumawulo ku
swa vutomi bya ntiyiso/ ta vuyeleriwa endzaku
nhlokomhaka peleta marito xik.
swa matimu) ka mavhiki mambirhi
vumba mindyangu
man’wana na man’wana] • U tshama emhakeni
• Xitshuriwa xo ya marito leyi
huma eka buku ya • Ku tilulamisela ku • Rimba leri tirhisiwaka hi kongomisiweke
mudyondzi kumbe hlaya: ku bvumba vadyondzi hinkwavo eka ndlela leyi yi
Fayili ya Switirhisiwa eka nhlokomhaka na twarisiwaka na ku
swa Mudyondzisi swifaniso • U tirhisa ntivoririmi, languteka hi yona.
(FSM) [swileriso mapeletelo, na
• U tirhisa maqhinga yo mahikahatelo lama • U ndlandlamuxa
swi ta vuyeleriwa
hlaya xik. ku bvumba, faneleke. eka vutivi bya marito
endzhaku ka mavhiki
ku tirhisa vuthala bya lama tiviwaka loko ya
mambirhi man’wana na • U tirhisa ntivomarito
mimpfumawulo ya ririmi voniwa na marito lama
man’wana] lowu yelanaka na
na vuthala bya mbangu tirhisiwaka minkarhi yo
• U hlamula swivutiso nhlokomhaka tala
• U kanela ntivomarito
• U bvumba leswi swi nga wuntshwa ku huma Tsala mavonelo eka Ku tirha hi marito na
ta humelela eka xitshuriwa lexi xitori (ku ndlandlamuxa swivulwa
hlayiweke ririmi)
U tlhela a rungula xitori • U twisisa na ku tirhisa
• U kanela nhlokomhaka, • Ku lulamisela ku hlaya :
maviti yo kombisa
• U tlhela a rungula xitori U kanela leswi a swi
kungu, na laha vunyingi, (xik. Buku-
hi ndzandzelelano wa tsakelaka/a nga swi
xitori xi humelelaka tibuku)
kahle a tirhisa nkarhi tsakeliki
kona(mbangu)
lowu hundzeke • U ndlandlamuxa eka ku
• U kombisa mavonelo yo • U tsala 2 wa swivulwa
• U vula swimunhuhatwa tirhisa mavitavito xik.
olova ya xitori ku kombisa leswi a swi
swa xitori hi mfanelo. Ntshembo na maletere
lavaka/a nga swi laviki
• U kombisa mavonelo yo lamakulu
U titoloveta Ku yingisela U tumbuluxa dikixinari
olova ya xitori • U pfuxeta vutivi
na Ku vulavula ya yena n’wini
• U tirhisa dikixinari bya mimpfumawulo
(Hlawula xin’we ku • U lebula tipheji hi ku peleta marito,
titoloveta masiku U endla nghingiriko wo maletere ya alifabete xik. vumba marito
hinkwawo) kambela ntwisiso hi hi ku leteriwa hi
xitshuriwa (swanomo • U nghenisa marito mimpfumawulo ya
• U endla xitlhokovetselo ya 5 na tinhlamuselo
kumbe swo tsala) wona.
xo koma kumbe (swidirowiwa/xivulwa u
xinsin’wana lexi nga U titoloveta ku hlaya tirhisa rito/nhlamuselo • U ndlandlamuxa eka
na mimpfumawulo yo ya rito) masivinene xik. mina,
• U hlayela ehenhla a
yelana wena, yena, vona.
vula marito hi mfanelo • Kumbe a ya emahlweni
• U tlanga ntlangu wo na hi nkhuluko lowu a nghenisa marito Ntivomarito eka mbangu
olova wa ririmi amukelekaka na eka dikixinari leyi a yi
matitwelo • Marito lawa ya humaka
tumbuluxeke eka giredi
• U nyika na ku eka switshuriwa swa
ya4
landzelela swileriso/ U ehleketa nakambe ku hlaya swin’we
swiletelo swo olova hi switshuriwa leswi kumbe xitshuriwa
hlayiweke hi nkarhi wa lexi hlayiweke hi
• U rungula mahungu ya
ku hlaya a ri yexe/na ku un’weun’we
yena
hlaya hi vambirhi
• U rungula nakambe
xitori kumbe
timhakankulu hi
swivulwa swi2 ku fika
eka 3.
• U nyika mavonelo ya
yena eka xitori
XIPHOKHAMA 53
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 1
Vuswikoti Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
3-4 U teka xiave eka U hlaya xitshuriwa xa U tsala hi swiendleko Ku tirha hi marito
mbulavurisano hi mahungu lexi nga na leswi swi nga tshama
• U ndlandlamuxa
nhlokomhaka leyi nga swovoniwa, xik. Tichati/ swi n’wi humelela
eka vutivi bya
toloveleka matafula/tidayagiramu/ (ndzungulo/nhlamuselo)
mimpfumawulo ku
mimepe/swifaniso/ hi rimba
• U vutisa no hlamula peleta marito xik.
tigirafu/swifaniso/ • U hlawula vundzeni vumba mindyangu
swivutiso swo olova hi
tikhathuni lebyi faneleke ya marito leyi
nhlokomhaka
Switshuriwa swo kongomisiweke
• U cinca ku suka eka • U longoloxa eka ndlela leyi yi
huma eka tibuku ta swiendleko hi ndlela
ririmi rin’wana ku ya twarisiwaka na ku
vadyondzi kumbe buku leyi faneleke.
eka rin’wana languteka hi yona.
yo hlaya kumbe Fayili
• U nyika vadyondzi ya Switirhisiwa swa • U tirhisa ntivomarito • U peleta marito ya
van’wana nkarhi wo Mudyondzisi (FSM) lowu faneleke ntolovelo hi mfanelo
vulavula. • U tirhisa ntivoririmi, a tirhisa dikixinari ya
• Ku tilulamisela ku
mapeletelo, na yena n’wini
• U yingisela hlaya: ku hlaya no
vadyondzikulobye kanela hi nhlokomhaka mahikahatelo lawa ya Ku tirha hi swivulwa
no languta swifaniso/ faneleke
U rungula mhaka • U ndlandlamuxa eka
tidayagiramu, mimepe • U lulamisa mapeletelo
ya ntiyiso leyi nga ntwisiso no tirhisa
humelela • U tirhisa maqhinga, xik. hi ku tirhisa dikixinari nkarhi wa sweswi
Ku hlaya hi xihatla ku na ku tlhela a tsala
• U tlhela a rungula leswi mpfampfarhuto • U tirhisa maendli xik.
kuma vuxokoxoko hi
swa ha ku humelelaka famba, fambile
ku angarhela, ku tirhisa U rhekhoda/tsala
• U rungula leswi vuthala bya mbangu ku marito na tinhlamuselo • U tirhisa riengeteri ra
humeleleke hi kuma nhlamuselo ya wona eka dikixinari nkarhi (xik. mundzuku,
ndzandzelelano lowu ta yena n’wini tolo)
• U kombisa
faneleke.
timhakankulu • U tsala swivulwa hi ku Ntivomarito eka
U titoloveta Ku tirhisa marito kumbe mbangu
• U nyika tinhlamuselo
yingisela na tinhlamuselo ku
ta marito lawa ya nga • Marito lawa ya humaka
Ku vulavula ku kombisa nhlamuselo,
tolovelekangiki eka switshuriwa swa
ndlandlamuxa vutivi na sw. na sw. ku hlaya swin’we
• U hlamula swivutiso
(Hlawula xin’we ku kumbe xitshuriwa
mayelano na
titoloveta masiku lexi hlayiweke hi
xitshuriwa
hinkwawo) un’weun’we
U titoloveta ku hlaya
• U endla xitlhokovetselo
xo koma kumbe • U hlayela ehenhla hi
xinsin’wana lexi nga mavulelo lamanene ya
na mimpfumawulo yo marito, nkhuluko na ku
yelana/kumbe xiphemu komba matitwelo ya
xa xirungulwana yena
• U tlanga ntlangu wo U ehleketa nakambe
olova wa ririmi hi switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
• U nyika na ku
ku hlaya a ri yexe/na ku
landzelela swileriso/
hlaya hi vambirhi
swiletelo swo olova
• U nyika mavonelo hi
• U rungula mahungu ya
buku
yena n'wini
• Yelanisa xitshuriwa na
vutomi bya yena
54 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 1
Vuswikoti Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
5-6 U yingisela eka U hlaya xitori. U tsala nhlamuselo yo Ku tirha hi marito
xitori lexi nga na olova ya vanhu
Xitshuriwa xo huma • U ndlandlamuxa vutivi
n’wangulano
eka buku ya mudyondzi • U tsala kwalomu ka bya ntivompfumawulo
(Hlawula eka switori swa kumbe Fayili ya ndzimana yin’we. ku peleta marito xik, u
sweswi swa fikixini, xa Switirhisiwa swa aka ndyangu wa marito
• U tsala hi vutumbuluxi
ndhavuko, leswi nga n’wi Mudyondzisi (FSM) lowu simekiweke
humelela, milorho na swa • U tirhisa mahlawuri ehenhla ka ndlela leyi
• Ku tilulamisela ku
matimu) lama faneleke ya twarisiwaka ha
hlaya: U bvumba/
yona na ndlela leyi ya
Xitshuriwa xo huma kumbetela ku suka • Va tirhisa minkarhi ya
langutekaka ha yona.
eka buku ya mudyondzi eka nhlokomhaka na maendli
kumbe Fayili ya swifaniso • U peleta marito yo
U tsala hungu ro koma
Switirhisiwa swa toloveleka hi mfanelo,
• U tirhisa maqhinga yo
Mudyondzisi (FSM) • U lulamisa mahungu a tirhisa dikixinari ya
hlaya, xik. U bvumba/
yena n’wini
• U tirhisa nhlamuselo kumbetela, tirhisa • U tirhisa xivumbeko
ya nomo ku kombisa vuthala bya mbangu lexinene, xik xiloso, Ku tirha hi swivulwa
vanhu eka xitori ku kuma nhlamuselo, siku, na sw. na sw.
• U ndlandlamuxa eku
a hlaya ku kuma
• U humesa matitwelo • U vumba swivulwa hi tirhiseni vundhawu
vuxokoxoko.
na mavonelo ya yena ndlela leyi faneleke (ehenhla ka, ehansi)
hi xitori • U hlamula swivutiso hi
U tsala ndzimana • U tirhisa mahlanganisi/
xitori
• U hlamula swivutiso marito yo khulukisa
swanomo swa xitori U hlaya switshuriwa • U hlamusela xiendleko hungu ku komba
swa ta vanhu, xik. • U tirhisa mahlanganisi ku engetela (na),
Ku encenyeta: Swiyimo
leswi tolovelekeke Swirhambo na ndzandzelelano
• U kamba mapeletelo (kutani, endzhaku)
• U teka xiave eka • U kanela xikongomelo na mahikahatelo
n’wangulano xa xitshuriwa • U tirhisa maletere
U rhekhoda/tsala lamakulu eka
• U katsa na mahungu • U tirhisa dikixinari ku marito na tinhlamuselo mavitavito, eka
lawa ya faneleke kuma tinhlamuselo ta ya wona eka dikixinari swiyimo na nkomiso
marito ta yena n’wini
• U tirhisa minkarhi ya wa mavito ya vanhu
maendli leyi faneleke U titoloveta ku hlaya • U tsala swivulwa hi ku Ntivomarito eka
• U hlayela ehenhla hi tirhisa marito kumbe mbangu
U titoloveta Ku tinhlamuselo ku
yingisela na mavulelo lamanene ya
kombisa nhlamuselo, • Marito lawa ya humaka
Ku vulavula ku marito, nkhuluko na ku
na sw. na sw. eka switshuriwa swa
ndlandlamuxa vutivi komba matitwelo ya
ku hlaya swin’we
yena
(Hlawula xin’we ku kumbe xitshuriwa
titoloveta masiku U ehleketa nakambe lexi hlayiweke hi
hinkwawo) hi switshuriwa leswi un’weun’we
hlayiweke hi nkarhi wa
• U endla xitlhokovetselo • Mavitinkatsano xik:
ku hlaya a ri yexe/na ku
xo koma kumbe xipandzamananga
hlaya hi vambirhi
xinsin’wana lexi nga
na mimpfumawulo yo • U tihisa marito ku
yelana kombisa ku titwa ka
yena hi xitshuriwa lexi
• U tlanga ntlangu wo hlayiweke
olova wa ririmi
• U nyika na ku
landzelela swileriso/
swiletelo swa matlhelo
swo olova
• U rungula mahungu ya
yena n'wini
XIPHOKHAMA 55
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 1
Vuswikoti Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
7-8 U yingisela na ku U hlaya xitshuriwa xa U tsala swileriso Ku tirha hi marito
landzelela swileriso, maendlelo (swileriso) endzeni ka rimba
• U ndlandlamuxa vutivi
xik. Ku endla swo karhi.
Xitshuriwa xo huma • U tirhisa vuxokoxoko bya ntivompfumawulo
Xitshuriwa xo huma eka buku ya mudyondzi byo karhi lebyi ku peleta marito xik, u
eka buku ya mudyondzi kumbe buku yo lulameke aka ndyangu wa marito
kumbe Fayili ya hlaya kumbe Fayili lowu simekiweke
• U tirhisa
Switirhisiwa swa ya Switirhisiwa swa ehenhla ka ndlela leyi
ndzandzelelano lowu
Mudyondzisi (FSM) Mudyondzisi (FSM) ya twarisiwaka ha
lulameke hi ku tirhisa
yona na ndlela leyi ya
• U angula hi ndlela leyi • Ku tilulamisela ku mahlanganisi, xik.
langutekaka ha yona
faneleke eka swileriso hlaya: U bvumba/ Loko, kutani, sw. na
kumbetela ku suka sw. • U tirhisa dikixinari ku
• U landzelela
eka nhlokomhaka na kamba mapeletelo na
ndzandzelelano hi • U tirhisa minkarhi ya
swifaniso tinhlamuselo
ndlela leyinene. maendli
• U tirhisa maqhinga U tirha swivulwa
U titoloveta Ku • U tirhisa swivumbeko
yo hlaya, xik. ku
yingisela na leswi faneleke • U sungula ku tirhisa
kumbetela, vuthala bya
Ku vulavula ku masivinene (mina,
mbangu U rhekhoda/tsala
ndlandlamuxa vutivi hina, sw. na sw.)
marito na tinhlamuselo
• U kanela hi
(Hlawula xin’we ku ya wona eka dikixinari • U sungula ku tirhisa
vuxokoxoko byo karhi
titoloveta masiku ta yena n’wini mabumabumeri
bya xitshuriwa
hinkwawo)
• U tsala swivulwa hi ku • U ndlandlamuxa ku
• U kanela
• U endla xitlhokovetselo tirhisa marito kumbe tirhisa mahlawuri
ndzandzelelano wa
xo koma kumbe tinhlamuselo ku
swileriso • U ndlandlamuxa ka ku
xinsin’wana lexi nga kombisa nhlamuselo,
twisisa na ku tirhisa
na mimpfumawulo yo • U landzelela swileriso na sw. na sw.
nkarhi wa sweswi na
yelana/risimu (loko swi koteka)
wo ya emahlweni
• U rungula mahungu ya U endla nghingiriko wo
kambela ntwisiso hi Ntivomarito eka
yena n'wini
xitshuriwa (swanomo mbangu
kumbe swo tsala) • Marito lawa ya humaka
U titoloveta ku hlaya eka switshuriwa swa
• U hlayela ehenhla a ku hlaya swin’we
vula marito hi mfanelo kumbe xitshuriwa
na hi nkhuluko lowu lexi hlayiweke hi
amukelekaka na un’weun’we
matitwelo
U ehleketa nakambe
hi switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/na ku
hlaya hi vambirhi
• U nyika nhluto wo
koma hi nomo
• U katsa timhaka ta
nkoka, xik. Vito ra buku
na nhlokomhaka
• U nyika mavonelo ya
yena ya xitshuriwa
56 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 1
Vuswikoti Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
9-10 U yingisela U hlaya xitlhokovetselo/ U tsala ndzimana hi xi/ Ku tirha hi marito
xitlhokovetselo/risimu risimu switlhokovetselo:
• U ndlandlamuxa vutivi
Xitshuriwa xo huma Xitshuriwa xo huma eka • U kanela leswi bya ntivompfumawulo
eka buku ya mudyondzi buku ya mudyondzi, ndzimana yi yi byo peleta marito xik,
kumbe Fayili ya buku yo hlaya kumbe vulavuka hi swona u aka aka midyangu
Switirhisiwa swa Fayili ya Switirhisiwa swa ya marito ku ya hi laha
U rhekhoda/tsala
Mudyondzisi (FSM) Mudyondzisi (FSM) ya twarisiwaka na ku
marito na tinhlamuselo
languteka ha kona
• U vulavula hi • U kanela hi ta wona eka dikixinari
xitlhokovetselo/risimu nhlokomhaka ya yena n’wini. • U peleta marito ya
(leswi xitlhokovetselo xi na mongo wa ntolovelo hi mfanelo hi
• U tsala swivulwa hi ku
vulavulaka hi swona) xitlhokovetselo ku tirhisa dikixinari ya
tirhisa marito kumbe
yena n’wini
• U rungula mintokoto ya • U kanela hi marito tinhlamuselo ku
yena lama yelanaka hi kombisa nhlamuselo, Ku tirha hi swivulwa
mimpfumawulo na sw. na sw.
• U kombisa ncino • U tirhisa rimbewu
na ku yelana ka • U kanela hi marito (xinuna na xisati)ra
mimpfumawulo lawa ya sungulaka hi maviti yo karhi, (xik.
mpfumawulo wo fana nuna/nsati)
• U angula (leswi va
swi tsakelaka/leswi va • U kanela hi marito • U tirhisa tinxaka to
nga swi tsakeriki eka lawa ya encenyetaka hambanahambana ta
xitlhokovetselo) mimpfumawulo ya mahlawuri
wona
U hlaya xitlhokovetselo Ntivomarito eka
ku ndlandlamuxa vutivi • U kanela hi mbangu
swifananiso, xik “U
• U vula marito hi ndlela • Marito lawa ya humaka
yimbelela ku fana na
leyi amukelekeke eka switshuriwa swa
xinyenyana”
ku hlaya swin’we
• U komba ntwisiso
• U hlamula swivutiso kumbe xitshuriwa
• U kombisa/humelerisa hi xitlhokovetselo, lexi hlayiweke hi
ncino (swanomo kumbe ku un’weun’we
tsala)
U titoloveta ku hlaya
• U hlayela ehenhla
hi mavulelo yo
amukelekaka ya
marito, nkhuluko, na
matitwelo
• Va tirhisa mavulelo
lamanene ya marito,
swivulwana na rivilo
U ehleketa nakambe
hi switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/na ku
hlaya hi vambirhi
• U pimanisa xik:
switori/switshuriwa/
switlhokovetselo/
tinsimu leswi a swi
hlayeke.
XIPHOKHAMA 57
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku Andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
11-12 U yingisela eka xitori U hlaya xitori U tsala ndzimana yo Ku tirha hi marito
olova hi ku tirhisa
(Hlawula eka xitori xa Xitshuriwa xo huma • U tirhisa dikixinari ku
rimba
sweswi xo ka xi nga ri xa eka buku ya mudyondzi kamba mapeletelo na
ntiyiso/ndhavuko/na ku kumbe Fayili ya • U tsala xivulwa lexi tinhlamuselo ta marito
rungula timhaka ta yena) Switirhisiwa swa faneleke xo sungula/xa
• U tirhisa vutivi bya
Mudyondzisi (FSM) manghenelo
Xitshuriwa xo huma nongonoko wa
eka buku ya mudyondzi • Ku tilulamisela ku • U tsala swiendleko hi maletere ya alifabete
kumbe Fayili ya hlaya: u hlaya no ndzandzelelano lowu na maletere yo sungula
Switirhisiwa swa kanela hi nhlokomhaka faneleke ya rito ku kuma marito
Mudyondzisi (FSM) na swifaniso eka dikixinari.
• U tirhisa mahlanganisi
• U hlamula swivutiso • U tirhisa maqhinga yo (na, kambe) Ku tirha hi swivulwa
hlaya, xik. U bvumba
• U hlamula swivutiso • U tirhisa mahlawuri yo • U tirhisa maviti na
no kumbetela hi ku
swo olova hambanahambana vunyingi xik. xikero na
tirhisa vuthala bya
maburuku
U teka xiave eka mbangu • U tsala mahetelelo
mbulavurisano hi lamanene • U aka eka ku tirhisa
• U kanela ntivomarito
nhlokomhaka leyi nga mahlawuri ku rhangela
lamantshwa U rhekhoda/tsala
toloveleka, a cinca ku riviti xik, leyintsongo
marito na tinhlamuselo
suka eka ririmi rin’wana • U komba mbyana
eka dikixinari ya yena
ku ya eka rin’wana loko ndzandzelelano
n’wini Ntivomarito eka
swi fanerile wa leswi nga
mbangu
humelela, mbangu na • U tsala swivulwa hi ku
• U vutisa no hlamula
swimunhuhatwa tirhisa marito kumbe • Marito lawa ya humaka
swivutiso
tinhlamuselo ku eka switshuriwa swa
• U tirhisa dikixinari
• U xixima kombisa nhlamuselo, ku hlaya swin’we
vadyondzikulobye hi ku U endla nghingiriko wo na sw. na sw. kumbe xitshuriwa
va yingisela kambela ntwisiso hi lexi hlayiweke hi
xitshuriwa (swanomo un’weun’we
kumbe swo tsala)
U titoloveta ku hlaya
• U hlayela ehenhla
hi mavulelo yo
amukelekaka ya
marito, nkhuluko, na
matitwelo
U ehleketa nakambe
hi switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/na ku
hlaya hi vambirhi
• U kanela xitori xo
koma
58 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku Andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
13-14 U yingisela xitshuriwa U hlaya xitshuriwa xa U tsala nhlamuselo Ku tirha hi marito
xa mahungu, xik. mahungu lexi nga na yo koma ya (mi)
• U peleta marito lawa
Nhlamuselo ya swa swo voniwa, xik. Tichati/ nchumu/swimilana/
yo toloveleka hi ku
nomo ya (mi)nchumu wo matafula/tidayagiramu/ swiharhi/tindhawu u
tirhisa dikixinari
karhi/swimilana/swiharhi/ mimepe ya miehleketo/ tirhisa rimba (2-3 wa
tindhawu. mimepe/swifaniso/ swivulwa) • U tirhisa vutivi bya
tigirafu/swinepe/ nongonoko wa
Xitshuriwa xo huma • U tirhisa rimba hi
swidirowiwa/tikhathuni maletere ya alifabete
eka buku ya mudyondzi ndlela leyinene
na maletere yo sungula
kumbe Fayili ya Xitshuriwa xo huma
• U katsa vuxokoxoko ya rito ku kuma marito
Switirhisiwa swa eka buku ya mudyondzi
byo karhi eka dikixinari.
Mudyondzisi (FSM) kumbe Fayili ya
Switirhisiwa swa • U tirhisa risivikomba Ku tirha hi swivulwa
• U kombisa (mi)nchumu
Mudyondzisi (FSM) ra ndhawu
wo karhi • U ndlandlamuxa ku
• Ku tilulamisela ku • U tirhisa ntivomarito twisisa na ku tirhisa
• U hlamusela leswi yi/
hlaya: u bvumba lamanene nkarhi lowu taka.
wu tirhisawaka swona
no kumbetele eka
• U hikahata hi ndlela • U ndlandlamuxa
• U dirowa no xi lebula nhlokomhaka na
leyinene eka ku twisisa na ku
swifaniso/swo voniwa
U titoloveta Ku tirhisa nkarhi lowu
U rhekhoda/tsala
yingisela na Ku • U tirhisa maqhinga yo taka wa riendli nkarhi
marito na tinhlamuselo
vulavula hlaya wa sweswi ku komba
ta wona eka dkixinari
swilo leswi humelelaka
(Hlawula xin’we ku • U hlaya hi xikongomelo ya yena n’wini
nkarhi na nkarhi “ Ndzi
titoloveta masiku xo kuma hungu ro
• U tsala swivulwa hi ku hlamba meno ya mina
hinkwawo) karhi xik: tafula ra
tirhisa marito kumbe masiku hinkwawo”
nkarhi kumbe xedulu
• U endla xitlhokovetselo tinhlamuselo ku
• U engetela/
xo koma kumbe • U hlamula swivutiso kombisa nhlamuselo,
ndlandlamuxa eka ku
xinsin’wana lexi nga swa xitshuriwa na na sw. na sw.
tirhisa riendli
na mimpfumawulo yo swovoniwa
yelana • U sungula ku tirhisa
U endla nghingiriko wo
vundhawu
• U tlanga ntlangu wo kambela ntwisiso hi
olova wa ririmi xitshuriwa (swanomo Ntivomarito eka
kumbe swo tsala) mbangu
• U nyika swileriso swo
olova/swiletelo swa U titoloveta ku hlaya • Marito lawa ya humaka
matlhelo eka switshuriwa swa
• U hlayela ehenhla
ku hlaya swin’we
• U rungula timhaka ta hi mavulelo yo
kumbe xitshuriwa
yena n'wini amukelekaka ya
lexi hlayiweke hi
marito, nkhuluko, na
• U rungula hi ntokoto un’weun’we
matitwelo
wa yena
U ehleketa nakambe
hi switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/na ku
hlaya hi vambirhi
• U rungula nakambe
xitshuriwa lexi nga
hlayiwa
XIPHOKHAMA 59
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku Andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
15-16 U teka xiave eka U hlaya switori. U tsala ndzima hi ku Ku tirha hi marito
mbulavurisano hi tirhisa rimba
Xitshuriwa xo huma • U tirhisa dikixinari ku
nhlokomhaka leyi nga
eka buku ya mudyondzi • U tsala tindzimana kamba mapeletelo na
toloveleka (Xik. munhu
kumbe Fayili ya timbirhi eka rimba tinhlamuselo ta marito
loyi a nga xikombiso
Switirhisiwa swa
lexinene) • U hlanganisa • U tsemelela marito
Mudyondzisi (FSM)
tindzimana hi ku tirhisa ya va hi swiphemu
• U vutisa na ku hlamula
• Ku tilulamisela ku mahlanganisi leswintsongonyana,
swivutiso swo olova hi
hlaya: U bvumba ku xik. Mu-fa-na;tsu-tsu-
nhlokomhaka • U tirhisa ntivomarito
suka eka nhlokomhaka ma
mantshwa na
• U cinca ku suka eka na swifaniso
mahikahatelo lama ya Ku tirha na swivulwa
ririmi rin’wana ku ya
• U hlaya ku kuma dyondziweke
eka rin’wana loko swi • U tirhisa tinxaka to
vuxokoxoko na ku
fanerile • U tirhisa ntivoririmi wo hambana ta mahlawuri
tirhisa vuthala bya
lulama, mapeletelo,
• U nyika vadyondzi mbangu ku kuma • U twisisa no tirhisa
mahikahatelo na
van’wana nkarhi wa ku nhlamuselo maendli ku hlamusela
ntsalanganyo exikarhi
vulavula swiendlo
• U komba no nyika ka tindzimana
• U yingisela vonelo eka kungu Ntivomarito eka
• U tirhisa dikixinari ku
vadyondzikulobye mbangu
• U twisisa ntivomarito kamba mapeletelo na
U nyika ndzungulo/ tinhlamuselo ta marito • Marito lawa ya humaka
• U hlamula swivutiso
nhlamuselo ya leswi eka switshuriwa swa
swo huma eka xitori Ku rhekhoda/tsala
nga humelela swa ku hlaya swin’we
marito na tinhlamuselo
ntiyiso • U tlhela a rungula kumbe xitshuriwa
ta wona eka dikixinari
xitori hi marito ya yena lexi hlayiweke hi
• U rungula xiendleko ya yena n’wini
(swanomo kumbe swo un’weun’we
lexi xa ha ku
tsala) • U tsala swivulwa hi ku
humelelaka
tirhisa marito kumbe
U endla nghingiriko wo
• U rungula mahungu hi tinhlamuselo ku
kambela ntwisiso hi
ndzandzelelano kombisa nhlamuselo,
xitshuriwa (swanomo
na sw. na sw.
U titoloveta Ku kumbe swo tsala)
yingisela na Ku
U titoloveta ku hlaya
vulavula
• U hlayela ehenhla
(Hlawula xin’we ku
hi mavulelo yo
titoloveta masiku
amukelekaka ya
hinkwawo)
marito, nkhuluko, na
• U endla xitlhokovetselo matitwelo
xo koma kumbe
xinsin’wana lexi nga
na mimpfumawulo yo
yelana/kumbe xiphemu
xa xirungulwana
• U tlanga ntlangu wo
olova wa ririmi
• U nyika na ku
landzelela swileriso/
swiletelo swa matlhelo
swo olova
• U rungula mahungu ya
yena n'wini
• U pfapfarhuta/u endla
tafula hi xitori
60 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku Andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
17-18 U yingisela no angula U hlaya xitshuriwa xa Ku tsala rhisipi u tirhisa Ku tirha hi marito
eka swileriso swa maendlelo (swileriso), rimba
• U peleta marito lawa
nomo xik. Rhisipi kumbe
Xitshuriwa xo huma ya nga toloveleka hi
swileriso swo endla xo
Xitshuriwa xo huma eka buku ya mudyondzi ku tirhisa dikixinari ya
karhi
eka buku ya mudyondzi kumbe Fayili ya yena n’wini
kumbe Fayili ya Xitshuriwa xo huma Switirhisiwa swa
• U tirhisa marito lawa
Switirhisiwa swa eka buku ya mudyondzi Mudyondzisi (FSM)
ya sungulaka hi
Mudyondzisi (FSM) kumbe Fayili ya
• U tirhisa rimba hi mapeletwana lawa
Switirhisiwa swa
• U komba ku twisisa ndlela leyinene ya nga hlawuriwa hi
Mudyondzisi (FSM)
marito ya ndzeriso mudyondzisi
• U katsa nongonoko wa
• Ku tilulamisela ku
U encenyeta swiyimo swichelachelana Ku tirha hi swivulwa
hlaya: U bvumba ku
leswi nga toloveleka,
suka eka nhlokomhaka • U katsa maendlelo hi • U tirhisa maengeteri
xik. Ku nyika swileriso
na swifaniso ndzandzelelano lowu ya ndhawu (endlwini,
• U nyika swiletero swa faneleke eDurban)
• U tirhisa maqhinga yo
matlhelo / swileriso swi
hlaya • U tirhisa ntivomarito • U sungula ku tirhisa
2 hi ndzandzelelano
lowu faneleke maengeteri ya
lowu faneleke • U hlamula swivutiso hi
mukhuva, xik. Ngopfu,
xitshuriwa U rhekhoda/tsala
• U tirhisa ririmi leri swinene
marito na tinhlamuselo
faneleke/ntivomarito • U landzelela swileriso
ta wona eka dikixinari • U tirhisa nkarhi lowu
na swikoweto, xik. hi mfanelo
ya yena n’wini taka, (ndzi ta n’wi vona
marito yo letel, riendli
U endla nghingiriko wo mundzuku)
ra ndzeriso • U tsala swivulwa hi ku
kambela ntwisiso hi
tirhisa marito kumbe • U sungula ku tirhisa
U encenyeta swiyimo xitshuriwa (swanomo
tinhlamuselo ku mahlanganisi,
leswi nga toloveleka, kumbe swo tsala)
kombisa nhlamuselo, xik ro komba ku
xik. Ku nyika swileriso
U titoloveta ku hlaya na sw. na sw. hambana (kambe),
• U nyika swileriso leswi xivangelo (hikuva) na
• U hlayela ehenhla
nga riki ehansi ka 4 hi xikongomelo (leswaku)
hi mavulelo yo
ndzandzelelano lowu
amukelekaka ya • U tirhisa mimfungho ya
faneleke
marito, nkhuluko, na xivutiso
U titoloveta Ku matitwelo
• U tirhisa xihlamalo
yingisela na
U ehleketa nakambe
Ku vulavula ku Ntivomarito eka
hi switshuriwa leswi
ndlandlamuxa vutivi mbangu
hlayiweke hi nkarhi wa
(Hlawula xin’we ku ku hlaya a ri yexe/na ku • Marito lawa ya humaka
titoloveta masiku hlaya hi vambirhi eka switshuriwa swa
hinkwawo) ku hlaya swin’we
• U pimanisa
kumbe xitshuriwa
• U endla xitlhokovetselo switshuriwa leswi
lexi hlayiweke hi
xo koma kumbe hlayiweke
un’weun’we
xinsin'wana lexi nga
na mimpfumawulo yo
yelana kumbe xiphemu
xa xitori
• U tlanga ntlangu wa
ririmi wo olova
• U nyika na ku
landzelela swileriso
swo olova/swiletelo
swa matlhelo
19-20 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA
XIPHOKHAMA 61
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa matirhiselo
21-22 U yingisela nhlamuselo U hlaya xitori U tsala ndzimana/ Ku tirha hi marito
ya nomo ya tindhawu/ ndzima nakambe hi
(Hlawula eka xitori xa • U tirhisa dikixinari ya
vanhu marito ya yena, a
sweswi xo ka xi nga ri yena n’wini ku peleta
tirhisa rimba
Xitshuriwa xo huma xa ntiyiso/ndhavuko/ marito lawa ya nga
eka buku ya mudyondzi ndzungulo wa leswi • U tirhisa minkarhi ya toloveleka hi ndlela
kumbe Fayili ya ku humeleleke/swa maendli leyinene
Switirhisiwa swa mafenya/milorho/swa
• U kombisa • Marito lawa ya
Mudyondzisi (FSM) matimu)
swiendlekonkulu sungulaka hi maletere
• U kombisa tindhawu/ Xitshuriwa xo huma lawa ya hlawuriweke
• U rungula swiendleko
vanhu eka buku ya mudyondzi
hi ndzandzelelano lowu Ku tirha hi swivulwa
kumbe Fayili ya
• U tekela enhlokweni faneleke
switirhisiwa swa • U twisisa no tirhisa
mahungu lawa ya
mudyondzisi (FSM) • U tirhisa ntivoririmi mavitavito, xik buku,
faneleke yo huma eka
lowu faneleke, tibuku
xitori, xik. eka chati/ • Ku tilulamisela ku
mapeletelo,
tafula hlaya: U bvumba ku • U ndlandlamuxa eka
mahikahatelo,
suka eka nhlokomhaka ku tirhisa masivinene,
U yingisela na ku ntsalanganyo exikarhi
na swifaniso (xik. Mina, yena)
rungula leswi swi ka tindzimana
nga tshama swi n'wi • U twisisa • U ndlandlamuxa eka
U rhekhoda/tsala
humelela swihlawulekisi swa ku tirhisa mahlawuri
marito na tinhlamuselo
xitshuriwa
• U tsundzuka leswi ta wona eka dikixinari • U ndlandlamuxa eka
a swi tokoteke hi • U tirhisa maqhinga ya yena n’wina ku tirhisa xitwananisi
ndzandzelano lowu yo hlaya, xik. u tirhisa xa nhlokomhaka
• U tsala swivulwa hi ku
faneleke vuthala bya mbangu ku
tirhisa marito kumbe • U tirhisa swivumbeko
humesa nhlamuselo, a
• U hlamula swivutiso hi tinhlamuselo ku swa maendli
endla nkumbetela
leswi humeleleke ku kombisa nhlamuselo,
• U ndlandlamuxa eka
sungula, ra vumbirhi, • U hlamula swivutiso na sw. na sw.
ku tirhisa mfungho wa
na sw. na sw. mayelano na xitori
xivutiso
U titoloveta Ku • U kombisa
• U ndlandlamuxa eka
yingisela na Ku swimunhuhatwa
ku tirhisa mfungho wa
vulavula
U endla nghingiriko wo xihlamalo
(Hlawula xin’we ku kambela ntwisiso hi
Ntivomarito eka
titoloveta masiku xitshuriwa (swanomo
mbangu
hinkwawo) kumbe swo tsala)
• Marito lawa ya humaka
• U endla xitlhokovetselo U titoloveta ku hlaya
eka switshuriwa swa
xo koma kumbe
• U hlayela ehenhla ku hlaya swin’we
xinsin’wana lexi nga
hi mavulelo yo kumbe xitshuriwa
na mimpfumawulo yo
amukelekaka ya lexi hlayiweke hi
yelana kumbe xiphemu
marito, nkhuluko, na un’weun’we
xa xirungulwana
matitwelo
• U tlanga ntlangu wo
U hlaya ndzimana yo
olova wa ririmi
koma
• U nyika na ku
• U kanela mhakankulu
landzelela swileriso
na vuxokoxoko byo
swo olova/swiletelo
karhi
swa matlhelo
U ehleketa nakambe
• U rungula mahungu ya
hi switshuriwa leswi
yena n'wini
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/na ku
hlaya hi vambirhi
• Nkanelo wa xitshuriwa
lexi hlayiweke
62 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa matirhiselo
23-24 U vulavula hi U hlaya switshuriwa U dirowa/hetisa na ku Ku tirha hi marito
nhlokomhaka leyi nga swa mahungu leswi lebula switshuriwa swo
• U tirhisa dikixinari ku
toloveleka leyi a yi nga na swovoniwa, olova swa swovoniwa
kamba mapeletelo na
lulamiseke xik, tichati/xik. Tichati/ xik. Tichati/matafula/
tinhlamuselo ta marito
matafula/tidayagiramu/ tidayagiramu/mimepe
• U kunguhata no
mimepe ya miehleketo/ ya miehleketo/mimepe/ • Marito lawa ya
lulamisa tipoyinti ta
mimepe/swifaniso/ swifaniso/tigirafu/ sungulaka hi maletere
nkoka
tigirafu/swinepe/ swinepe/swidirowiwa/ lawa ya nga hlawuriwa
• U vula swivulwa leswi swidirowiwa/tikhathuni tikhathuni hi mudyondzisi
nga riki ehansi ka 3 hi
Xitshuriwa xo huma Xitshuriwa xo huma Ku tirha hi swivulwa
nhlokomhaka.
eka buku ya mudyondzi eka buku ya mudyondzi
• U twisisa matirhiselo
• U hlamula swivutiso kumbe Fayili ya kumbe Fayili ya
ya maviti
Switirhisiwa swa Switirhisiwa swa
U titoloveta Ku
Mudyondzisi (FSM) Mudyondzisi (FSM) • U sungula ku tirhisa
yingisela na Ku
masivi komba ya
vulavula • Ku tilulamisela ku • U tirhisa mahungu ku
ndhawu yo sungula,
hlaya: u kongomisa suka eka xitshuriwa xa
(Hlawula xin’we ku ya vumbirhi na ya
eka vuxokoxoko bya swovoniwa kumbe xo
titoloveta masiku vunharhu
nkoka tsariwa
hinkwawo)
• U sungula ku tirhisa
• U kanela mhaka ya • U lulamisa mahungu
• U endla xitlhokovetselo masivi
nkoka lama nyikiweke
xo koma kumbe • U hundzisa hungu
• U tirhisa tinxaka to
xinsin’wana lexi nga • U hlawula vuxokoxoko
U endla nkomiso wa hambana ta mahlawuri
na mimpfumawulo yo lebyi faneleke ku
mepe wa miehleketo wa
yelana kumbe risimu hlamula swivutiso Ntivomarito eka
xitshuriwa xo koma
kumbe xiphemu xa mbangu
U endla nghingiriko wo
xitori • U komba timhaka
kambela ntwisiso hi • Marito lawa ya humaka
ta nkoka leti nga riki
• U tlanga ntlangu wo xitshuriwa (swanomo eka switshuriwa swa
ehansi ka tinharhu
olova wa ririmi kumbe swo tsala) ku hlaya swin’we
U rhekhoda/tsala kumbe xitshuriwa
• U nyika na ku U titoloveta ku hlaya
marito na tinhlamuselo lexi hlayiweke hi
landzelela swileriso
• U hlayela ehenhla ta wona eka dikixinari un’weun’we
swo olova/ swiletelo
hi mavulelo yo ya yena n’wini
swa matlhelo
amukelekaka ya
• U tsala swivulwa a
• U rungula mahungu ya marito, nkhuluko, na
tirhisa marito kumbe
yena n'wini matitwelo
kumbe tinhlamuselo ku
U ehleketa nakambe komba nhlamuselo na
hi switshuriwa leswi sw. na sw.
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/na ku
hlaya hi vambirhi
• U rungula nakambe
xitshuriwa hi swivulwa
swa kwalomu ka 3.
XIPHOKHAMA 63
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa matirhiselo
25-26 U yingisela switori U hlaya xitori U tsala xitori xo olova Ku tirha hu marito
eka rimba
(Hlawula eka xitori xa Xitshuriwa xo huma • U tirhisa dikixinari ku
sweswi xo ka xi nga ri eka buku ya mudyondzi • U tsala xitori peleta marito lawa
xa ntiyiso/ndhavuko/ kumbe Fayili ya ya nga toloveleka hi
• Xitori xi na masungulo,
ndzungulo wa leswi Switirhisiwa swa ndlela leyinene
exikarhi na mahetelelo
ku humeleleke/swa Mudyondzisi (FSM)
• U tirhisa marito lawa ya
mafenya/milorho/swa U rhekhoda/tsala
• U kanela sungulaka hi marletere
matimu) marito na tinhlamuselo
swimunhuhatwa lawa ya hlawuriweke hi
ta wona eka dikixinari
Xitshuriwa xo huma mudyondzisi.
• U hlamula swivutiso ya yena n’wini
eka buku ya mudyondzi
mayelano na xitori Ku tirha hi swivulwa
kumbe Fayili ya • U tsala swivulwa hi ku
Switirhisiwa swa • U komba vunene/na tirhisa marito kumbe • U xopaxopa
Mudyondzisi (FSM) hungunkulu ra xitori tinhlamuselo ku xivulwan'we a humesa
kombisa nhlamuselo, nhlokomhaka, riendli,
• U twisisa switori, a U endla nghingiriko wo
na sw. na sw. na xiendliwa, “Nyiko u
hlamula swivutiso kambela ntwisiso hi
hlaya buku”
xitshuriwa (swanomo
• U kombisa vonelo ra
kumbe swo tsala) Nyiko/hlaya/buku
yena
U hlaya xi/ • U sungula ku tirhisa
U tlhela a rungula xitori
switlhokovetselo/ mahlanganisi ku
• U kongomisa eka tin(risimu) komba xiyimo (loko,
ximunhuhatwankulu kutani)
• U kanela nhlokomhaka
• U rungula xitori na hungunkulu • U ndlandlamuxa
nakambe hi marito ya ku tirhisa marito ya
U titoloveta ku hlaya
yena muvulavuri.
• U hlayela ehenhla
• U tirhisa minkarhi • U sungula ku
hi mavulelo yo
ya maendli leyi lemuka na ku tirhisa
amukelekaka ya
dyondzisiweke eka maritorungulwa
marito, nkhuluko, na
tigiredi leti hundzeke
matitwelo Ntivomarito eka
mbangu
U ehleketa nakambe
hi switshuriwa leswi • Marito lawa ya humaka
hlayiweke hi nkarhi wa eka switshuriwa swa
ku hlaya a ri yexe/na ku ku hlaya swin’we
hlaya hi vambirhi kumbe xitshuriwa
lexi hlayiweke hi
• U yelanisa switshuriwa
un’weun’we
na vutomi bya yena
64 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa matirhiselo
27-28 U teka xiave eka U hlaya xitshuriwa xa U tsala xitshuriwa Ku tirha hi marito
mbulavurisano hi maendlelo, xik. swileriso xa mahungu lexi nga
• U tirhisa dikixinari
nhlokomhaka leyi nga tshama xi tirhisiwa
Xitshuriwa xo huma ku peleta marito yo
toloveleka (xik: ta
eka buku ya mudyondzi • U tsala ndzimana toloveleka hi mfanelo
maxelo)
kumbe Fayili ya yin’we kumbe timbirhi
• U tirhisa marito lawa ya
• U vutisa no hlamula Switirhisiwa swa
• U lulamisa mahungu hi sungulaka hi maletere
swivutiso Mudyondzisi (FSM)
ndlela leyi faneleke lawa ya hlawuriweke hi
• U xixima vadyondzi • U kuma vuxokoxoko mudyondzisi.
• U tirhisa dikixinari ku
van’wana hi ku va byo karhi
kamba mapeletelo na U tirha hi swivulwa
yingisela
• U hlamusela swo tinhlamuselo ta marito
• U ndlandlamuxa ku
• Ku cinca ririmi rin’wana voniwa
• U tirhisa matsalelo ya twisisa no tirhisa
ku ya eka rin’wana loko
• U hlamusela ku landzelela magoza mahlanganisi
swi fanerile
ndzandzelelano hi ku tirhisa rimba
• U twisisa no tirhisa
U titoloveta Ku
U titoloveta ku hlaya U rhekhoda/tsala mbulavulo wo rungula/
yingisela na Ku
marito na tinhlamuselo maritorungulwa
vulavula • U hlayela ehenhla
ta wona eka dikixinari
hi mavulelo yo • U twisisa no tirhisa
(Hlawula xin’we ku ya yena n’wini
amukelekaka ya nandzulo
titoloveta masiku
marito, nkhuluko, na • U tsala swivulwa hi ku
hinkwawo) Ntivomarito eka
matitwelo tirhisa marito kumbe
mbangu
• U endla xitlhokovetselo tinhlamuselo ku
U endla nghingiriko wo
xo koma kumbe kombisa nhlamuselo, • Marito lawa ya humaka
kambela ntwisiso hi
xinsin’wana lexi nga na sw. na sw. eka switshuriwa swa
xitshuriwa (swanomo
na mimpfumawulo yo ku hlaya swin’we
kumbe swo tsala)
yelana kumbe xiphemu kumbe xitshuriwa
xa xitori lexi hlayiweke hi
un’weun’we
• U tlanga ntlangu wo
olova wa ririmi
• U nyika na ku
landzelela swileriso
swo olova/ swiletelo
swa matlhel
• U rungula mahungu ya
yena
XIPHOKHAMA 65
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa matirhiselo
29-30 U teka xiave eka U hlaya xitshuriwa xa U tsala n’wangulano wo Ku tirha hi marito
mbulavurisano hi mahungu koma a tirhisa rimba
• U tirhisa dikixinari ku
nhlokomhaka leyi nga
Xitshuriwa xo huma • U hlawula kamba mapeletelo na
toloveleka
eka buku ya mudyondzi swimunhuhatwa leswi tinhlamuselo ta marito
• U vutisa no hlamula kumbe Fayili ya faneleke
• U tiyisisa xivumbeko
swivutiso Switirhisiwa swa
• U lulamisa xa vunyngi
Mudyondzisi (FSM)
• U xixima vadyondzi n’wangulano hi ndlela
Ku tirha hi swivulwa
van’wana hi ku va • Ku tilulamisela leyi faneleke
yingisela ku hlaya: u ri • U tirhisa rimbewu
• U tirhisa marito ya
karhi u bvumba hi (xinuna na xisati) ra
• Ku cinca ririmi rin’wana xivulavuri hi mfanelo
nhlokomhaka maviti yo karhi, (xik.
ku ya eka rin’wana loko
• U tirhisa xitayili xa ku nuna/nsati)
swi fanerile • U tirhisa maqhinga ya
tsala ka nkamafundza
ku hlaya • U tirhisa xivumbeki xa
• U vutisa no hlamula
• U tirhisa mahikahatelo maendli, famba, ndzi
swivutiso swo tika xik: • U komba
lamanene xik: fambile.
A wu ta endla yini …? ndzandzelelano wa
hikombirhi, mfungho
mahungu exitorini • U ndlandlamuxa ku
U endla encenyeto wo wa xihlamalo na
twisisa minkarhi ya
olova • U kanela mfungho wa xivutiso
maendli
swimunhuhatwa na
Xitshuriwa xo huma • U tirhisa ku tsala hi ku
mbangu • U pfuxeta
eka buku ya mudyondzi landzelela magoza
mahlanganisi
kumbe Fayili ya U endla nghingiriko wo
U rhekhoda/tsala
Switirhisiwa swa kambela ntwisiso hi Ntivomarito eka
marito na tinhlamuselo
Mudyondzisi (FSM xitshuriwa (swanomo mbangu
ta wona eka dikixinari
kumbe swo tsala)
• U humesa hungu ro ya yena n’wini • Marito lawa ya humaka
twala ra xitori U titoloveta ku hlaya eka switshuriwa swa
• U tsala swivulwa a
ku hlaya swin’we
• U twarisa marito hi • U hlayela ehenhla a tirhisa marito kumbe
kumbe xitshuriwa
ndlela leyinene kombisa matitwelo na tinhlamuselo ku
lexi hlayiweke hi
ku twisisa xitshuriwa kombisa nhlamuselo
U titoloveta Ku un’weun’we
na.sw. na sw.
yingisela na • U hlayela ehenhla
Ku vulavula ku hi matwariselo yo
ndlandlamuxa vutivi amukelekaka ya
marito, nkhuluko na
(Hlawula xin’we ku
ntlakuso wa rito lowu
titoloveta masiku
amukelaka
hinkwawo)
U ehleketa nakambe
• U endla xitlhokovetselo
hi switshuriwa leswi
xo koma kumbe
hlayiweke hi nkarhi wa
xinsin’wana lexi nga
ku hlaya a ri yexe/na ku
na mimpfumawulo yo
hlaya hi vambirhi
yelana kumbe risimu
kumbe xiphemu xa • U pimanisa
xitori switshuriwa leswi swi
nga hlayiwa
• U tlanga ntlangu wo
olova wa ririmi
• U nyika no landzelela
swileriso swo olova/
swiletelo swa matlhelo
• U rungula timhaka ta
yena n’wini
66 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
31-32 U yingisela eka xitori U hlaya xitori kumbe U tsala hi swiendleko Ku tirha hi marito
xitlhokovetselo kumbe leswi swi nga tshama
(Hlawula eka xitori • U peleta marito yo
risimu swi n'wi humelela
xa ntiyiso xa sweswi toloveka a tirhisa
xa fikixini/ndhavuko/ Xitshuriwa xo huma • U rungula swiendleko dikixinari ya yena
swirungulwana swa eka buku ya mudyondzi n’wini
U tsala xitori xo olova/
wena/milorho/swa kumbe Fayili ya
ndzimana/ndzima eka • Marito lama helelaka
matimu swo ka swi nga Switirhisiwa swa
rimba hi maletere lama nga
tshembisi) Mudyondzisi (FSM)
hlawuriwa
• U tirhisa xivumbeko xa
Xitshuriwa xo huma • Ku tilulamisela ku
xitori Ku tirha hi swivulwa
eka buku ya mudyondzi hlaya: u bvumba ku
kumbe Fayili ya suka eka nhlokomhaka • U hlanganisa swivulwa • A twisisa no tirhisa
Switirhisiwa swa na swifaniso ku endla ndzimana mavitaswilo (xik.
Mudyondzisi (FSM) leyi khomaneke hi mbyana)
• U tirhisa maqhinga yo
ku tirhisa masivi,
• U twisisa switori hlaya, xik. U tirhisa • U ndlandlamuxa eka
mahlanganisi na
vuthala bya mbangu ku ku tirhisa masivinene,
• U hlamula swivutiso mahikahatelo
kuma nhlamuselo ya (xik. Mina, wena, hina)
swo kongoma lamanene
marito mantshwa
• U tirhisa tinxaka to
• U vutisa swivutiso • U tirhisa dikixinari ku
• U kanela mhakankulu hambana ta mahlawuri
leswi faneleke no kamba mapeletelo na
na vuxokoxoko
angula eka swivutiso tinhlamuselo ta marito • U ndlandlamuxa
byin’wana
eka xitwananisi
• U hlamula no sungula • U tirhisa ku tsala ko
• U komba nhlokomhaka, xik,
ku vutisa swivutiso landzelela magoza
ndzandzelelano wa mufana wa dya.
swo tikanyana, xik. loku nga na rimba
swiendleko
Hikokwalaho ka yini Ntivomarito eka
U rhekhoda/tsala
swi nga ...? i yini? U • U komba mbangu na mbangu
marito na tinhlamuselo
ehleketa njhani....? swimunhuhatwa
ta wona eka dikixinari • Marito lawa ya humaka
• U hlamula no sungula ya yena n’wini eka switshuriwa swa
ku vutisa swivutiso ku hlaya swin’we
• U tsala swivulwa hi ku
swo tikanyana, xik kumbe xitshuriwa
tirhisa marito kumbe
hikokwalaho ka yini u lexi hlayiweke hi
tinhlamuselo ku
nga...? i yini...? u swi un’weun’we
kombisa nhlamuselo,
ehleketa njhani....?
na sw. na sw.
U endla nghingiriko wo
kambela ntwisiso hi
xitshuriwa (swanomo
kumbe swo tsala)
U titoloveta ku hlaya
• U hlayela ehenhla
hi mavulelo yo
amukelekaka ya
marito, nkhuluko, na
matitwelo
U ehleketa nakambe
hi switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/na ku
hlaya hi vambirhi
• U kanela xitshuriwa
lexi a nga xi hlaya
XIPHOKHAMA 67
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
33-34 U teka xiave eka U hlaya xitshuriwa U tsala xitshuriwa xa Ku tirha hi marito
nkanerisano mahungu a tirhisa
Xitshuriwa xo huma • U tirhisa dikixinari ku
rimba
• U kanela hi eka buku ya mudyondzi kamba mapeletelo na
tinhlokomhaka leti nga kumbe Fayili ya • U hlawula tinhlamuselo ta marito
toloveleka Switirhisiwa swa nhlokomhaka leyi
• U tirha hi marito lawa
Mudyondzisi (FSM) faneleke
• U cincana na van’wana ya nga na mpfumawulo
a komba ku xixima. U • Ku tilulamisela ku • U katsa mahungu lawa wa tl-
xixima na mavonelo ya hlaya: U kumbetela/ ya faneleke
Ku tirha hi swivulwa
van’wana bvumba leswi
• U tirhisa ku tsala ko
xitshuriwa xi • U tirha hi maviti lawa
U titoloveta Ku landzelela magoza
vulavulaka hi swona hi ya nga na vunyingi
yingisela na Ku loku nga na rimba
ku xi languta ntsena, xik mati, mali
vulavula
U tirhisa dikixinari ku
• U hlamula swivutiso • U ndlandlamuxa eka
(Hlawula xin’we ku kamba mapeletelo na
ku tirhisa mahlawuri
titoloveta masiku • U kanela mhakankulu tinhlamuselo ta marito
hinkwawo) ya hungu na Ntivomarito eka
U endla phositara
vuxokoxoko byo karhi mbangu
• U endla xitlhokovetselo
• U katsa mahungu lawa
xo koma kumbe U endla nghingiriko wo • Marito lawa ya humaka
ya faneleke
xinsin’wana lexi nga kambela ntwisiso hi eka switshuriwa swa
na mimpfumawulo yo xitshuriwa (swanomo • U katsa xifaniso ku hlaya swin’we
yelana kumbe tinsimu kumbe swo tsala) kumbe xitshuriwa
• U tirhisa sayizi ya
lexi hlayiweke hi
• U tlanga ntlangu wo U titoloveta ku hlaya nkandziyiso hi ndlela
un’weun’we
olova wa ririmi leyinene
• U hlayela ehenhla
• U nyika na ku hi mavulelo yo • U tsala mpfampfarhuto
landzelela swileriso amukelekaka ya wo hetelela lowu
swo olova/ swiletelo marito, nkhuluko, na baseke no hlayeka
swa matlhelo matitwelo
U rhekhoda/tsala
• U rungula mahungu ya U hlaya no twisisa marito na tinhlamuselo
yena n'wini phositara ta wona eka dikixinari
ya yena n’wini
• Ku tilulamisela ku
hlaya: U kanela hi • U tsala swivulwa hi ku
swifaniso tirhisa marito kumbe
tinhlamuselo ku
• U nyika nhlamuselo ya
kombisa nhlamuselo,
mahungu
na sw. na sw.
• U kanela xitshuriwa
68 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
35-36 U yingisela eka xitori U hlaya xitori U tsala xitshuriwa xa Ku tirha hi marito
mahungu u tirhisa
(Hlawula eka xitori Xitshuriwa xo huma • U peleta marito lawa
rimba
xa ntiyiso xa sweswi eka buku ya mudyondzi ya nga toloveleka, ku
xa fikixini/ndhavuko/ kumbe Fayili ya • U rungula swiendleko tirhisa dikixinari ya
swirungulwana swa Switirhisiwa swa hi ku landzelano yena n’wini
wena/milorho/swa Mudyondzisi (FSM)
• U tirhisa ntivoririmi, • Xivumbeko xa vun’we
matimu)
• Ku tilulamisela ku ntivomarito, mapeletelo na vunyingi
Xitshuriwa xo huma hlaya: a bvumba ku na mahungu
Ku tirha hi swivulwa
eka buku ya mudyondzi suka eka nhlokomhaka
• U tirhisa matsalelo ya
kumbe Fayili ya na swifaniso • U ndlandlamuxa eku
ku landzelela magoza
Switirhisiwa swa twisiseni minkarhi ya
• U tirhisa maqhinga yo hi ku seketeriwa
Mudyondzisi (FSM) maendli
hlaya, xik. U tirhisa
U tirhisa dikixinari ku
U kombisa kungu, vuthala bya mbangu ku • U ndlandlamuxa eka
kamba mapeletelo na
swimunhuhatwa na kuma nhlamusela ya ku tirhisa rhavi ra
tinhlamuselo ta marito
swiendlo marito xikotelo xik: ndzi nga
U rhekhoda/tsala dya.
• U hlamula swivutiso • U kanela mhakankulu
marito na tinhlamuselo
na vuxokoxoko • U tirhisa maengeteri ya
U rungula xitori hi ta wona eka dikixinari
byin’wana. nkarhi (xik. Mundzuku,
marito ya yena hi ku ya yena n’wini
tolo)
tirhisa rimba • U komba
• U tsala swivulwa hi ku
ndzandzelelano wa Ntivomarito eka
• Ndzandzelelano wa tirhisa marito kumbe
swiendleko mbangu
xitori lowu twalaka tinhlamuselo ku
• U kombisa mbangu na kombisa nhlamuselo, • Marito lawa ya humaka
U titoloveta Ku
swimunhuhatwa na sw. na sw. eka switshuriwa swa
yingisela na Ku
ku hlaya swin’we
vulavula • U hlamula no sungula
kumbe xitshuriwa
ku vutisa swivutiso
(Hlawula xin’we ku lexi hlayiweke hi
swo tikanyana, xik.
titoloveta masiku un’weun’we
hikwalaho ka yini u
hinkwawo)
nga...? I yini....? U
• U endla xitlhokovetselo ehleketa njhani....?
xo koma kumbe
U hlaya
xinsin’wana lexi nga
xi/switlhokovetselo
na mimpfumawulo yo
yelana kumbe risimu • Ku tilulamisela ku
hlaya: u bvumba ku
• U tlanga ntlangu wo
suka eka nhlokomhaka
olova wa ririmi
na swifaniso
• U nyika na ku
• U hlamula swivutiso
landzelela swileriso
mayelano na
swo olova/ swiletelo
xitlhokovetselo
swa matlhelo
• U humesa ku titwa ka
• U rungula mahungu ya
loku ntlhotlhiwaka hi
yena n’wini
xitlhokovetselo
• U tsundzuka
• U kanela hi yelano wa
swiendleko kumbe
mimpfumawulo, marito
mintokoto hi
lawa ya sungulaka hi
ndzandzelelano
mpfumawulo wo fana
lowunene
na mimpimaniso
U titoloveta ku hlaya
• U hlayela ehenhla
hi mavulelo yo
amukelekaka ya
marito, nkhuluko, na
matitwelo
XIPHOKHAMA 69
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 5
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (SWANOMO) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
37-38 U teka xiave eka U hlaya xitshuriwa U endla phositara Ku tirha hi marito
mbulavurisano ehenhla ka
• U katsa mahungu lawa • U tirhisa dikixinari ku
nhlokomhaka leyi
• U vutisa no hlamula ya faneleke kambela mapeletelo na
tolovekeke
swivutiso tinhlamuselo ta marito
• U katsa xifaniso
Xitshuriwa xo huma
• U xixima vadyondzi • Vun’we na vunyingi
eka buku ya mudyondzi • U tirhisa tisayizi leti
van’wana bya maviti
kumbe Fayili ya amukelekeke ta
• U va yingisela no va Switirhisiwa swa nkandziyiso Ku tirha hi swivulwa
hlohlotela ku vulavula Mudyondzisi (FSM)
• U tsala mpfampfarhuto • U ndlandlamuxa ku
• U cinca ririmi ku ya • Ku tilulamisela wo hetelela lowu tirhisa mahlanganisi
eka rin’wana loko swi ku hlaya: u ri baseke no hlayeka
• U tirhisa maengeteri
fanerile karhi u bvumba hi
U tsala xitshuriwa xa ya mukhuva, (xik.
nhlokomhaka na
U titoloveta Ku mahungu a tirhisa rimba swinene, ngopfu)
swifaniso
yingisela na Ku
• U hlawula mahungu Ntivomarito eka
vulavula • U hlamula no sungula
lawa ya faneleke mbangu
ku vutisa swivutiso
(Hlawula xin’we ku
swa ku tika, xik. • U tsala ndzimana • Marito lawa ya humaka
titoloveta masiku
Hikokwalaho ka yini…? yin’we kumbe timbirhi eka switshuriwa swa
hinkwawo)
U ehleketa njhani…? ku hlaya swin’we
• U tirhisa mapeletelo na
• U endla xitlhokovetselo kumbe xitshuriwa
• U kanela swo voniwa mahikahatelo lawa ya
xo koma kumbe lexi hlayiweke hi
faneleke
xinsin’wana lexi nga U endla nghingiriko wo un’weun’we
na mimpfumawulo yo kambela ntwisiso hi • U tirhisa mahlanganisi
yelana kumbe risimu xitshuriwa (swanomo)
• U tirhisa matsalelo ya
• U tlanga ntlangu wo U ehleketa nakambe ku landzelela magoza
olova wa ririmi hi switshuriwa leswi hi ku tirhisa rimba
hlayiweke hi nkarhi wa
• U nyika na ku
ku hlaya a ri yexe/na ku
landzelela swileriso
hlaya hi vambirhi
swo olova/ swiletelo
swa matlhelo • U pimanisa tibuku/
switori switshuriwa
• U rungula mahungu ya
leswi va swi hlayeke
yena n'wini
39-40 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA
70 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
1-2 U yingisela eka U hlaya xirungulwana U tsala ndzimana hi ku Ku tirha hi marito
xirungulwana tirhisa rimba
(Hlawula eka xitori xa • U peleta marito ya
(Hlawula eka xitori xa sweswi xo ka xi nga ri • U tirhisa rimba ntolovelo hi mfanelo,
sweswi xo ka xi nga ri xa ntiyiso/switori swa a tirhisa dikixinari ya
• U tsala manghenelo
xa ntiyiso/switori swa ndhavuko/ndzungulo wa yena n’wini
lawa ya faneleke
ndhavuko/ndzungulo wa leswi ku humeleleke/swa
• U ndlandlamuxa
leswi ku humeleleke/swa mafenya/milorho/switori • U tirhisa mahlanganisi
eka vutivi bya
mafenya/milorho/swa swa vutomi swa ntiyiso/
• U tsala mahetelelo ntivomimpfumawulo
matimu) swa matimu)
lawa ya faneleke ku peleta marito, xik.u
Xitshuriwa xo huma Xitshuriwa xo huma aka marito ya ndyangu
• U tirhisa ririmi leri
eka buku ya mudyondzi eka buku ya mudyondzi wun’we ku ya hi
faneleke, ntivomarito,
kumbe buku yo kumbe buku yo ndlela leyi twarisiwaka
mapeletelo na
hlaya kumbe Fayili hlaya kumbe Fayili kumbe ku langutekisa
mahikahatelo
ya Switirhisiwa swa ya Switirhisiwa swa xiswona.
Mudyondzisi (FSM) Mudyondzisi (FSM) U tirhisa ku tsala ko
• U ndlandlamuxa
landzelela magoza loku
• U hlamula swivutiso ku • Ku tilulamisela ku eka vutivi bya marito
nga na rimba
kombisa ku twisisa hlaya: u bvumba lama tivekaka loko ya
swo huma eka • U bubutsa byongo voniwa na marito lawa
• U nyika angulo/
nhlokomhaka na ya tirhisiwaka ko tala
nhlamulo ya yena eka • U tsala mpfapfarhuto
swifaniso
xitori wo sungula Ku tirha hi swivulwa
• U tirhisa maqhinga
U titoloveta Ku • U endla mpfuxeto • U twisisa na ku tirhisa
ya ku hlaya, xik.
yingisela na maviti(vunyingi) (xik.
ku bvumba, u • U hlela
Ku vulavula ku buku - tibuku)
tirhisa vuthala bya
ndlandlamuxa vutivi • U tsala mpfapfarhuto
mimpfumawulo na • U ndlandlamuxa eka
(Hlawula xin’we ku mbangu wo hetelela ku tirhisa masivinene
titoloveta masiku • U andlala mpfapfarhuto (xik. mina, wena, xona,
• U kanela ntivomarito
hinkwawo) lowu baseke, wo hina, vona)
wuntshwa wo huma
• U hlaya xitlhokovetselo eka xitshuriwa lexi a xi hlayeka wo hetelela • U ndlandlamuxa eka
hlayeke U rhekhoda marito na ku tirhisa xitwananisi
• U tlanga ntlangu wa
tinhlamuselo ta wona xa nhlokomhaka xik.
ririmi • U kanela nhlokomhaka,
eka dikixinari ya yena Mudyondzi u na buku
kungu na laha xitori
• U nyika na ku n’wini yin’we/vadyondzi va na
xi humelelaka kona
landzelela swileriso tibuku timbirhi
(mbangu) • U tsala swivulwa hi ku
na swa swiletelo swa
tirhisa marito kumbe • U ndlandlamuxa eka
matlhelo • U hlamula swivutiso hi
tinhlamuselo ku komba ku twisisa na ku tirhisa
xitori
• U kanela hi nhlamuselo, sw. na sw. minkarhi ya riendli
nhlokomhaka U titoloveta ku hlaya
Ntivomarito eka
• U hlayela ehenhla mbangu
hi mavulelo yo
• Marito lawa ya humaka
amukelekaka ya
eka switshuriwa swa
marito, nkhuluko, na
ku hlaya swin’we
matitwelo
kumbe xitshuriwa
lexi hlayiweke hi
un’weun’we
XIPHOKHAMA 71
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
3-4 U tiyisa mbulavurisano U hlaya nhlamuselo yo U tsala noti ya Ku tirha hi marito
hi nhlokomhaka leyi olova/ndzungulo wa wena n’wini kumbe
• U tirhisa dikixinari ku
tolovelekeke, (xik. Miri leswi ku humeleleke xihungwana
kamba mapeletelo na
na Rihanyu)
Xitshuriwa xo huma • U tshikilela nhlamuselo ya marito
• U vutisa na ku hlamula eka buku ya mudyondzi swihlawulekisi swa
• U tirhisa vutivi bya
swivutiso kumbe buku yo xitsariwa xa wena
ndzandzelelano wa
hlaya kumbe Fayili n’wini/xihungwana
• U xixima vadyondzi tialifabete na maletere
ya Switirhisiwa ya
van’wana hi ku va • U tirhisa rimba yo sungula ya rito
Mudyondzisi (FSM)
yingisela ku kuma marito eka
• U kongomisa
• Ku tilulamisela ku dikixinari
U titoloveta Ku xihungwana eka
hlaya: u bvumba
yingisela na munhu loyi a faneleke • U tlhantlha marito
swo huma eka
Ku vulavula ku yo leha ya va
nhlokomhaka na • U hlela leswi a swi
ndlandlamuxa vutivi lamantsongo/
swifaniso tsaleke a ri karhi a
mapeletwana, xik. xi-
(Hlawula xin’we ku seketeriwa hi ririmi
• U tirhisa maqhinga mbu-ta-na, ti-ho-mu
titoloveta masiku leri lulamisiweke,
yo hlaya, xik. Ku
hinkwawo) mahikahatelo Ku tirha hi swivulwa
bvumba, u tirhisa
na swihoxo swa
• U hlaya xitlhokovetselo vuthala bya dyondzo • U ndlandlamuxa eka
mapeletelo
ya mimpfumawulo na ku twisisa na ku tirhisa
• U tlanga ntlangu wa
mbangu U tirhisa ku tsala ko minkarhi ya riendli
ririmi
landzelela magoza loku
• U kanela ntivomarito • U ndlandlamuxa eka
• U kanela hi nga na rimba
wuntshwa wo huma ku tirhisa maengeteri
nhlokomhaka leyi
eka xitshuriwa lexi • U bubutsa byongo na mahlawuri
tolovelekeke
hlayiweke
• U tsala mpfapfarhuto Ntivomarito eka
• U hlamula swivutiso hi wo sungula mbangu
xitshuriwa
• U endla mpfuxeto • Marito lawa ya humaka
U endla nghingiriko wo eka switshuriwa swa
• U hlela
kambela ntwisiso hi ku hlaya swin’we
xitshuriwa (swanomo • U tsala mpfapfarhuto kumbe xitshuriwa
kumbe swo tsala) wo hetelela lexi hlayiweke hi
un’weun’we
U ehleketa hi • U andlala mpfapfarhuto
xitshuriwa lexi a xi lowu baseke, wo
hlayeke hi nkarhi wa hlayeka wo hetelela
ku hlaya a ri yexe/va ri
vambirhi U rhekhoda marito na
tinhlamuselo ta wona
• U nyika mavonelo eka dikixinari ya yena
ya yena n’wini hi n’wini
xitshuriwa.
• U tsala swivulwa hi ku
tirhisa marito kumbe
tinhlamuselo ku komba
nhlamuselo, sw. na sw.
72 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
5-6 U yingisela xitori U hlaya xitshuriwa U tsalela hi swa yena Ku tirha hi marito
Hlawula eka xitori xa n’wini, xik. Dayari hi ku
(Hlawula eka xitori xa • U peleta marito ya
sweswi/switori swa tirhisa rimba
sweswi/switori swa ntolovelo hi mfanelo,
ndhavuko/ndzungulo
ndhavuko/ndzungulo wa • U dyondzisa na ku a tirhisa dikixinari ya
wa leswi ku humeleleke/
leswi ku humeleleke/swa kanela swihlawulekisi yena n’wini
swa mafenya/switori
mafenya/milorho/swa swa dayari
swa vutomi swa ntiyiso, • U tirhisa vutivi bya
matimu)
xik. leswi kumekaka eka • U tirhisa rimba ndzandzelelano wa
Xitshuriwa xo huma dayari tialifabete na maletere
• U tirhisa xitayili xa
eka buku ya mudyondzi yo sungula ya rito
Xitshuriwa xo huma nkamafundza
kumbe buku yo ku kuma marito eka
eka buku ya mudyondzi
hlaya kumbe Fayili • U hlamusela dikixinari
kumbe Fayili ya
ya Switirhisiwa swa ndzandzelelano wa
Switirhisiwa swa Ku tirha hi swivulwa
Mudyondzisi (FSM) swiendleko
Mudyondzisi (FSM)
• U ndlandlamuxa eka
• U twisisa swivutiso swa • U tirhisa mahlanganisi
• Ku tilulamisela ku ku tirhisa masivinene
masungulo
hlaya: ko seketeriwa: • U tirhisa ntivoririmi (xik. mina, wena, xona,
U titoloveta Ku u bvumba eka lowu faneleke, hina, vona)
yingisela na nhlokomhaka na mapeletelo,
• U twisisa na ku tirhisa
Ku vulavula ku swifaniso mahikahatelo
maendli ku hlamusela
ndlandlamuxa vutivi
• U tirhisa maqhinga yo U rhekhoda marito na swiendlo
(Hlawula xin’we ku hlaya yo seketeriwa, tinhlamuselo ta wona
• U ndlandlamuxa eka
titoloveta masiku xik. U bvumba, hi ku eka dikixinari ya yena
ku tirhisa vundhawu
hinkwawo) tirhisa vuthala bya n’wini
(ehansi, ehenhla)
mimpfumawulo na
• U hlaya xitlhokovetselo • U tsala swivulwa hi ku
mbangu • U tirhisa mahlanganisi
kumbe xiphemu xa tirhisa marito kumbe
ku komba ku
xitori • U kanela hi ntivomarito tinhlamuselo ku komba
hlanganisa (na)
wuntshwa wo huma nhlamuselo, sw. na sw.
• U tlanga ntlangu wa ndzandzelelano
eka xitshuriwa lexi
ririmi (kutani, ku nga si)
hlayiweke
• U kanela hi • U tirhisa swivumbeko
• U hlamula swivutiso
nhlokomhaka leyi swa xivutiso xik.
swa xitshuriwa
tolovelekeke mani, yini, rini, xihi,
U titoloveta ku hlaya hikokwalaho ka yini,
njhani.
• U hlayela ehenhla
hi mavulelo yo • Maletere lamakulu
amukelekaka ya ya mavita swilo, ya
marito, nkhuluko, na tinhlokomhaka na
matitwelo ntsongahato wa mavito
(initials) ya vanhu
U ehleketa hi
switshuriwa leswi Ntivomarito eka
hlayiweke hi nkarhi wa mbangu
ku hlaya a ri yexe/ku
• Marito lawa ya humaka
hlaya hi vambirhi
eka switshuriwa swa
• U kanela hi mavonelo ku hlaya swin’we
ya yena kumbe xitshuriwa
lexi hlayiweke hi
un’weun’we
XIPHOKHAMA 73
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
7-8 U yingisela na ku U hlaya xitshuriwa xa U hetisa xitshuriwa Ku tirha hi marito
kanela swileriso swa maendlelo xik. swileriso xa swovoniwa xik.
• U tirhisa dikixinari ku
masungulo leswi nga na swovoniwa, tidayagiramu/swifaniso/
kamba mapeletelo na
xik. tidayagiramu/ tigirafu/swinepe/
• U angula hi ku endla tinhlamuselo ta marito
swifaniso/tigirafu/ swidirowiwa
eka swileriso swo
swithombe/swidirowiwa Ku tirha hi swivulwa
olova • U hlanganisa tilebula
Xitshuriwa xo huma kahle • U tirhisa xivumbeko xa
• U tirhisa mahlanganisi
eka buku ya mudyondzi hlayelo ra ndzeriso
• U katsa mahungu lawa
• U tirhisa kumbe Fayili ya
faneleke • U tirhisa xitwananisi
ndzandzelelano kahle Switirhisiwa swa
xa nandzulo (xik. ndza
Mudyondzisi (FSM) • U tirhisa marito ya
U titoloveta Ku dya- a ndzi dyi)
nkoka
yingisela na • Ku tilulamisela ku
• U tirhisa nkarhi lowu
Ku vulavula ku hlaya: u bvumba U rhekhoda marito na
hundzeke lowu
ndlandlamuxa vutivi ku suka eka tinhlamuselo ta wona
hetisekeke wo yisa
nhlokomhaka, eka dikixinari ya yena
(Hlawula xin’we ku emahlweni
swifaniso na n’wini
titoloveta masiku
tinhlokomhaka • U twisisa na ku tirhisa
hinkwawo) • U tsala swivulwa hi ku
swivumbeko swa
• U tirhisa maqhinga tirhisa marito kumbe
• U hlaya xitlhokovetselo nandzulo
yo hlaya lawa ya tinhlamuselo ku komba
kumbe risimu kumbe
seketeriwaka: u nhlamuselo, sw. na sw. Ntivomarito eka
xiphemu xa xitori
kanela swihlawulekisi mbangu
• U tlanga ntlangu wa swin’wana swo voniwa
• Marito lawa ya humaka
ririmi
• U hlamusela mahungu eka switshuriwa swa
• U nyika na ku ya le ka xitshuriwa xa ku hlaya swin’we
landzelela swileriso/ swovoniwa kumbe xitshuriwa
swiletelo swa matlhelo lexi hlayiweke hi
• U landzelela swileriso
un’weun’we
• U kanela hi
U titoloveta ku hlaya
nhlokomhaka • Vamavizweni (marito
• U hlayela ehenhla lawa ya fanaka hi
hi mavulelo yo nhlamuselo xik.
amukelekaka ya khwatsi/kahle
marito, nkhuluko, na
matitwelo
U endla nghingiriko wo
kambela ntwisiso hi
xitshuriwa (swanomo
kumbe swo tsala)
U endla
xiphazamisamarito ku
ndlandlamuxa vutivi
• U tirhisa ntivomarito
lowu faneleke
• U peleta marito kahle
• U hlamusela
tinhlamuselo ta
marito/u ti tirhisa eka
xivulwa
74 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 1
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
9-10 U yingisela eka U hlaya U tsala nhlamuselo ya Ku tirha hi marito
swiitlhokovetselo/ switlhokovetselo munhu/ya nchumu/ya
• U peleta marito ya
tinsimu ximilana/ya ndhawu
Xitshuriwa xo huma ntolovelo hi mfanelo,
Xitshuriwa xo huma eka buku ya mudyondzi • U hlawula vundzeni a tirhisa dikixinari ya
eka buku ya mudyondzi kumbe Fayili ya lebyi faneleke yena n’wini
kumbe Fayili ya Switirhisiwa swa
• U kongomisa eka Ku tirha hi swivulwa
Switirhisiwa swa Mudyondzisi (FSM)
nhlamuselo ya xiviri/
Mudyondzisi (FSM) • U twisisa na ku tirhisa
• U kanela nhlokomhaka xivumbeko
xivumbeko xa rifuwi
U tirhisa nhlamuselo ya na mhakankulu
• U tsala hi vutumbuluxi, (xik. Mahlo ya Muhluri)
nomo ku kombisa vanhu
• U twisisa hi ndlela u tirhisa mahlawuri na
kumbe minchumu • U tirhisa tinxaka to
yo olova swin’wana maengeteri
hambana ta mahlawuri
U tlanga ntlangu wa swiphemu swa
• U hlela leswi u swi
ririmi ku ndlandlamuxa vutlhokovetseri xik. • A ndlandlamuxa eka
tsaleke, u lulamisa
vutivi ncino, mbuyelelo wa ku tirhisa minkarhi ya
swihoxo swa
mimpfumawulo, maendli
• U nyika na ku mapeletelo
landzelela swileriso hi • U kanela ntivomarito Ntivomarito eka
U rhekhoda marito na
mfanelo wuntshwa wo huma mbangu
tinhlamuselo ta wona
eka xitshuriwa lexi
• U cincana na van’wana eka dikixinari ya yena • Marito lawa ya humaka
hlayiweke
n’wini eka switshuriwa swa
• U hetisa ntlangu
• U tirhisa dikixinari ku hlaya swin’we
hi nkarhi lowu a • U tsala swivulwa hi ku
kumbe xitshuriwa
pimeriweke wona U endla nghingiriko wo tirhisa marito kumbe
lexi hlayiweke hi
kambela ntwisiso hi tinhlamuselo ku komba
un’weun’we
xitshuriwa (swanomo nhlamuselo, sw. na sw.
kumbe swo tsala) • Mavitinkatsano, xik.
U tirhisa ku tsala ko
xihahampfhuka
U titoloveta ku hlaya landzelela magoza loku
nga na rimba
• U hlayela ehenhla
hi mavulelo yo • U bubutsa byongo
amukelekaka ya
• U tsala mpfapfarhuto
marito, nkhuluko, na
wo sungula
matitwelo
• U endla mpfuxeto
• U hlela
• U tsala mpfapfarhuto
wo hetelela
• U andlala mpfapfarhuto
lowu baseke, wo
hlayeka wo hetelela
XIPHOKHAMA 75
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
11-12 U yingisela eka xitori U hlaya xitori U tsala xitori xo olova u Ku tirha hi marito
(Hlawula eka xitori xa Xitshuriwa xo huma tirhisa rimba • U peleta marito ya
sweswi xo ka xi nga ri eka buku ya mudyondzi • U tirhisa xivumbeko xa ntolovelo hi mfanelo,
xa ntiyiso/switori swa kumbe Fayili ya xitori tanihi rimba a tirhisa dikixinari ya
ndhavuko/ndzungulo wa Switirhisiwa swa • U tsala xivulwa xa yena n’wini
leswi ku humeleleke/swa Mudyondzisi (FSM) manghenelo hi ndlela Ku tirha hi swivulwa
mafenya/milorho/swa • Ku tilulamisela ku leyi faneleke
matimu) • U twisisa na ku tirhisa
hlaya: u hlaya na ku • U tirhisa mahlanganisi maviti (xik. mati)
Xitshuriwa xo huma kanela nhlokomhaka
• U tirhisa mahlawuri • U ndlandlamuxa eka
eka buku ya mudyondzi na ku languta swifaniso
man’wana ku tirhisa masivikomba
kumbe Fayili ya • U tirhisa maqhinga
Switirhisiwa swa • U tsala mahetelelo (xik. lexi, lexo, leswo,
ya ku hlaya xik. u lawa ya faneleke leswi)
Mudyondzisi (FSM) bvumba, u tirhisa
• U hlamula swivutiso vuthala bya mbangu • U tshama eka • U ndlandlamuxa eka
swo kongoma nhlokomhaka ku tirhisa mahlawuri
• U kanela ntivomarito emahlweni ka maviti,
• U fungha kumbe ku wuntshwa • U hlanganisa swivulwa
swi va tindzimana leti xik. leyintsongo
tekela enhlokweni • U kombisa mbyana
mahungu lawa ya hlanganeke u tirhisa
ndzandzelelano wa masivi, mahlanganisi
faneleke • U ndlandlamuxa eka
swiendleko, mbangu na mahikahatelo ya ku twisisa na ku tirhisa
• U hlamusela na ku na swimunhuhatwa kahle nkarhi wa sweswi
hlamusela switori (xik. u hlamusela
• U tirhisa ntivoririmi Ntivomarito eka
nakambe matitwelo ya
lowu faneleke, mbangu
swimunhuhatwa
U titoloveta Ku mapeletelo na
• U humesela xivangelo • Marito lawa ya humaka
yingisela na mahikahatelo
na xitandzhaku eka switshuriwa swa
Ku vulavula ku • U tirhisa dikixinari ku ku hlaya swin’we
ndlandlamuxa vutivi • U tirhisa dikixinari kamba mapeletelo na kumbe xitshuriwa
(Hlawula xin’we ku tinhlamuselo ta marito lexi hlayiweke hi
U endla nghingiriko wo
titoloveta masiku kambela ntwisiso hi U tsala ndzimana u un’weun’we
hinkwawo) xitshuriwa (swanomo humesela erivaleni na
• U hlaya xitlhokovetselo kumbe swo tsala) ku hlamusela mavonelo
• U tlanga ntlangu wa U titoloveta ku hlaya • U tsala 2 ku fika eka 3
ririmi wa swivulwa
• U hlayela ehenhla
• U nyika na ku hi mavulelo yo • U hlawula mahungu
landzelela swileriso/ amukelekaka ya lawa ya faneleke
swiletelo swa matlhelo marito, nkhuluko, na • U nyika mavonelo ya
• U kanela hi matitwelo yena n’wini
nhlokomhaka U ehleketa hi • U hlamusela hi vukheta
switshuriwa leswi U rhekhoda marito na
hlayiweke hi nkarhi wa tinhlamuselo ta wona
ku hlaya a ri yexe/ku eka dikixinari ya yena
hlaya hi vambirhi n’wini
• U nyika mavonelo na • U tsala swivulwa hi ku
ku yelanisa tibuku eka tirhisa marito kumbe
vutomi bya wena tinhlamuselo ku komba
nhlamuselo, sw. na sw.
U tirhisa ku tsala ko
landzelela magoza loku
nga na rimba
• U bubutsa byongo
• U tsala mpfapfarhuto
wo sungula
• U endla mpfuxeto
• U hlela
• U tsala mpfapfarhuto
wo hetelela
• U andlala mpfapfarhuto
lowu baseke, wo
hlayeka wo hetelela
76 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
13-14 U yingisela U hlaya switshuriwa U tsala nhlamuselo/ Ku tirha hi marito
tinhlamuselo ta swa mahungu xik. swo ndzimana/swivulwa hi • U tirhisa dikixinari ku
swanomo ta minchumu/ huma eka tidyondzo minchumu/swiharhi/ kamba mapeletelo na
swiharhi/swimilana/ tin’wana. swimilana/tindhawu nhlamuselo ya marito
tindhawu Xitshuriwa xo huma • U katsa vuxokoxoko • U tiyisisa swivumbeko
Xitshuriwa xo huma eka buku ya mudyondzi byo kongoma lebyi swa vun’we na vunyingi
eka buku ya mudyondzi kumbe Fayili ya faneleleke
kumbe yo hlaya kumbe Switirhisiwa swa Ku tirha hi swivulwa
• U hlamusela leswi
Fayili ya Switirhisiwa swa Mudyondzisi (FSM) nchumu wu nga • U tirhisa maviti lawa ya
Mudyondzisi (FSM) • Ku tilulamisela ku xiswona ehandle nga na vunyingi ntsena,
• U kombisa leswaku i hlaya: u kanela xik. mati na masi
• U tirhisa masivi kahle
yini nhlokomhaka na ku • U sungula ku tirhisa
endla mpfuxeto wa • U tirhisa ntivomarito mafuwi (xik. xa mina,
• U kombisa leswaku i lowu faneleke
swa ku endla yini ntivomarito wa nkoka xa wena, xa yena, swa
• U hlaya ndzimana • Mahikhatelo ya kahle hina, swa vona)
• U hambanisa swiphemu
eka hinkwaswo na ku kombisa • U mpfapfarhuta, u • U tirhisa tinxaka to
mhakankulu na kuma xivikontsundzuxo, hambana ta mahlawuri
• U dirowa na ku lebula nhlokomhaka ya u hlela na ku tsala • U tirhisa maengeteri ya
• U tirhisa ntivomarito ku xivulwa nakambe mukhuva/maendlelo,
yelanisa na tidyondzo • U hlamula swivutiso U khavisa, dirowa na xik. hi ku hatlisa,
tin’wana swa xitshuriwa na swo ku lebula xitshuriwa xa kantsongo)
U titoloveta Ku yingisela voniwa xik. tigirafu, swovoniwa xik. tichati/ • U hluvukisa ntwisiso
na Ku vulavula tidayagiramu, matafula matafula/tidayagiramu/ na ku tirhisa
(Hlawula xin’we ku U ehleketa hi mimepe ya miehleketo/ mahlanganisi u
titoloveta masiku switshuriwa leswi mimepe/swifaniso/ kombisa ku hlanganisa,
hinkwawo) hlayiweke hi nkarhi wa tigirafu/minkunguhato ndzandzelelano na ku
ku hlaya a ri yexe/ku • U tirhisa mahungu yo hambana
• U hlaya xitlhokovetselo
hlaya hi vambirhi huma eka xitshuriwa
• U tlanga ntlangu wa Ntivomarito eka
• U komisa leswi u swi xo tsariwa kumbe xa mbangu
ririmi swovoniwa
hlayeke hi swivulwa
• U nyika na ku • Marito lawa ya humaka
swintsongo • U katsa vuxokoxoko
landzelela swileriso/ eka switshuriwa swa
byo kongoma ku hlaya swin’we
swiletelo swa matlhelo
• U tirhisa marito ya kumbe xitshuriwa
• U kanela hi nkoka na swivulwahava lexi hlayiweke hi
nhlokomhaka un’weun’we
• U tirhisa ntivomarito
lowu faneleke
U rhekhoda marito na
tinhlamuselo ta wona
eka dikixinari ya yena
n’wini
• U tsala swivulwa hi ku
tirhisa marito kumbe
tinhlamuselo ku komba
nhlamuselo, sw. na sw.
U tirhisa ku tsala ko
landzelela magoza loku
nga na rimba
• U bubutsa byongo
• U tsala mpfapfarhuto
wo sungula
• U endla mpfuxeto
• U hlela
• U tsala mpfapfarhuto
wo hetelela
• U andlala mpfapfarhuto
lowu baseke, wo
hlayeka wo hetelela
XIPHOKHAMA 77
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
15-16 U yingisela eka U hlaya switori U tsariwa papila ro Ku tirha hi marito
swiendleko leswi ku olova ra xinghana
(Hlawula eka xitori xa • U peleta marito ya
humeleleke
sweswi xo ka xi nga ri • U dyondzisa ntolovelo hi mfanelo,
• U kombisa xa ntiyiso/switori swa swihlawulekisi swa a tirhisa dikixinari ya
timhakankulu na vanhu ndhavuko/ndzungulo wa papila ra nkamafundza yena n’wini
leswi ku humeleleke/swa
• U hlamula swivutiso • U tirhisa rimba Ku tirha hi swivulwa
mafenya/milorho/switori
swa leswi humeleleke
swa vutomi swa ntiyiso/ • U tirhisa xitayili xa • U tirhisa swivumbeko
ro sungula, ra
swa matimu) nkamafundza swa riendli, xik. famba,
vumbirhi, sw. na sw, u
fambile
vulavula hi xiendleko Xitshuriwa xo huma • U tsala tindzimana
xo fana eka buku ya mudyondzi leti nga ri ki ehansi ka • U tirhisa maengeteri
kumbe Fayili ya timbirhi
U encenyeta xiyimo lexi • U sungula ku tirhisa
Switirhisiwa swa
tolovelekeke • U tirhisa ntivomarito mahlanganisi ku
Mudyondzisi (FSM)
na mahikahatelo komba ku hambana
• U tirhisa ririmi na
• Ku tilulamisela ku mantshwa lawa ya (kambe), xivangelo
swiendlo leswi
hlaya: u bvumba u dyondziweke (hikuva) na
faneleke
ri karhi u seketeriwa xikongomelo (leswaku)
• U tirhisa ririmi leri
• U lulamisa vundzeni hi hi nhlokomhaka na
faneleke, mapeletelo, Ntivomarito eka
vukheta swifaniso
mahikahatelo na mbangu
U titoloveta Ku • U hlayela ku kuma mitsalanganyo exikarhi
• Marito lawa ya humaka
yingisela na vuxokoxoko na ku ka tindzimana
eka switshuriwa swa
Ku vulavula ku tirhisa vuthala bya
U tirhisa ku tsala ko ku hlaya swin’we
ndlandlamuxa vutivi mbangu ku kuma
landzelela magoza loku kumbe xitshuriwa
nhlamuselo
(Hlawula xin’we ku nga na rimba lexi hlayiweke hi
titoloveta masiku • U twisisa ntivomarito un’weun’we
• U bubutsa byongo
hinkwawo)
• U hlamula swivutiso • Maritofularha, (marito
• U tsala mpfapfarhuto
• U endla xitlhokovetselo swa masungulo eka lawa ya hambaneke hi
wo sungula
xitori (xik. mahungu na nhlamuselo, xik. pfula/
• U tlanga ntlangu wa
mbangu) • U endla mpfuxeto pfala)
ririrmi
U titoloveta ku hlaya • U hlela
• U rungula kumbe ku
rungula xitori nakambe • U hlayela ehenhla • U tsala mpfapfarhuto
hi mavulelo lawa ya wo hetelela
faneleke, nkhuluko na
matitwelo • U andlala mpfapfarhuto
lowu baseke, wo
U hlaya switshuriwa hlayeka wo hetelela
swa wena n’wini xik.
dayari kumbe papila ra U rhekhoda marito na
wena n’wini tinhlamuselo ta wona
eka dikixinari ya yena
• U nyika mavonelo hi n’wini
timhakankulu
• U tsala swivulwa hi ku
• U hlayela ku kuma tirhisa marito kumbe
vuxokoxoko na ku tinhlamuselo ku komba
lemuka xitayili xa nhlamuselo, sw. na sw.
nkamafundza
• U nyika mavonelo
hi xivumbeko na
mahetelelo/nsariso
U ehleketa hi
switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/ku
hlaya hi vambirhi
• U yelanisa ku hlaya
eka vutomi bya yena
78 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 2
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
17-18 U endla ndzavisiso wa U hlaya xitshuriwa U hluvukisa nongonoko Ku tirha hi marito
tlilasi xik. inthavhiyuwa xa mahungu lexi nga wo swivutiso • U tirhisa dikixinari ku
vanghana va le tlilasini), na swovoniwa xik. • U tsala swivutiso swi kamba mapeletelo na
u rhekhoda miangulo eka thelevhixini, tixeduli/ vonaka nhlamuselo ya marito
chati kumbe girafu tichati/matafula/
tidayagiramu, mimepe • U siya ntsalanganyo/ Ku tirha hi swivulwa
• U vutisa na ku hlamula ndhawu yo tsala
swivutiso ya miehleketo/mimepe/ • U ndlandlamuxa
swifaniso/tigirafu tinhlamulo matirhiselo ya maendli
• U endla tiinthavhiyu hi • U tirhisa xivumbeko xa
vukheta Xitshuriwa xo huma • U ndlandlamuxa eka
eka buku ya mudyondzi xivutiso kahle ku twisisa na ku tirhisa
• U rhekhoda mahungu kumbe Fayili ya U tsala ndzimana u nkarhi lowu taka
hi nkhaqato Switirhisiwa swa humesela erivaleni na • U sungula ku tirhisa
• U tirhisa xivumbeko Mudyondzisi (FSM) ku hlamusela mavonelo maengeteri
kahle • Ku tilulamisela ku • U tsala 3-4 wa Ntivomarito eka
• U tirhisa marito ya hlaya: u kanela swivulwa u ri karhi u mbangu
nkoka na swivulwana nhlokomhaka na ku tirhisa rimba
endla mpfuxeto wa • Marito lawa ya humaka
U tiyisisa • U hlawula mahungu eka switshuriwa swa
mbulavurisano wa ntivomarito wa nkoka lawa ya faneleke ku hlaya swin’we
nhlokomhaka leyi • U hlaya ndzimana • U nyika mavonelo ya kumbe xitshuriwa
tolovelekeke ku na ku kombisa yena n’wini lexi hlayiweke hi
ndlandlamuxa vutivi mhakankulu na un’weun’we
nhlokomhaka ya • U hlamusela hi vukheta
• U yingisela na ku nyika • Maritofularha, (marito
vadyondzi van’wana xivulwa U tirhisa ku tsala ko
lawa ya hambaneke hi
nkarhi wo vulavula • U hlamula swivutiso landzelela magoza loku
nhlamuselo, xik. pfula/
swa xitshuriwa na nga na rimba
• U vutisa na ku hlamula pfala)
swivutiso swovoniwa • U bubutsa byongo
• U nyika mavonelo xik. • U hlayela ku kuma • U tsala mpfapfarhuto
Hikokwalaho ka yini u mahungu yo kongoma wo sungula
ehleketa ...? kumbe ya nkoka
• U endla mpfuxeto
U endla nghingiriko wo
• U hlela
kambela ntwisiso hi
xitshuriwa (swanomo • U tsala mpfapfarhuto
kumbe swo tsala) wo hetelela
U titoloveta ku hlaya • U andlala mpfapfarhuto
lowu baseke, wo
• U hlayela ehenhla
hlayeka wo hetelela
hi mavulelo lawa ya
faneleke, nkhuluko na U rhekhoda marito na
matitwelo tinhlamuselo ta wona
eka dikixinari ya yena
U ololoxa
n’wini
xiphazamisamarito ku
ndlandlamuxa vutivi • U tsala swivulwa hi ku
tirhisa marito kumbe
• U tirhisa ntivomarito
tinhlamuselo ku komba
lowu faneleke
nhlamuselo, sw. na sw.
• U peleta marito kahle
• U hlamusela
tinhlamuselo ta marito/u
ti tirhisa eka xivulwa
• U tirhisa dikixinari
U ehleketa hi
switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/ku
hlaya hi vambirhi
• U pimanisa tibuku
na switshuriwa leswi
hlayiweke
19-20 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA
XIPHOKHAMA 79
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
21-22 U yingisela eka U hlaya xitori U tsala eka dayari/ Ku tirha hi marito
tinhlamuselo ta leswi nghenisiwaka eka
Xitshuriwa xo huma • U peleta marito ya
tindhawu/swiharhi/ dayari
eka buku ya mudyondzi ntolovelo hi mfanelo,
swimilana/minchumu/
kumbe Fayili ya • U hlawula vundzeni a tirhisa dikixinari ya
sw. na sw.
Switirhisiwa swa lebyi faneleke yena n’wini
Xitshuriwa xo huma Mudyondzisi (FSM) nhlokomhaka
• U vumba vunyingi
eka buku ya mudyondzi
• Ku tilulamisela ku • U tirhisa xivumbeko
kumbe Fayili ya Ku tirha hi swivulwa
hlaya: u bvumba lexi faneleke tanihi
Switirhisiwa swa
swo huma eka rimba • U aka eka ku tirhisa
Mudyondzisi (FSM)
nhlokomhaka na mavitavito xik. Lawa ya
• U hlamusela
• U kombisa tindhawu swifaniso nga maletere lamakulu
swiendleko hi
• U fungha kumbe ku • U hlamusela ndzandzelelano wa • U aka eka ku tirhisa
tekela enhlokweni swihlawulekisi swa kahle minkarhi ya maendli
mahungu lawa ya xitshuriwa
• U tirhisa mahlanganisi • U sungula ku tirhisa
faneleke xik. eka chati/
• U tirhisa maqhinga mahlanganisi ku
tafula • U tirhisa ntivoririmi leri
yo hlaya xik. u tirhisa komba xivangelo na
faneleke, mapeletelo,
• U kombisa ku fana na vuthala bya mbangu xitandzhaku (leswaku)
mahikahatelo na
ku hambana ku kuma nhlamuselo, a
mintsalanganyo Ntivomarito eka
endla nkumbetelo
U titoloveta Ku exikarhi ka tindzimana mbangu
yingisela na • U hlamula swivutiso hi
U tirhisa ku tsala ko • Marito lawa ya humaka
Ku vulavula ku xitori
landzelela magoza loku eka switshuriwa swa
ndlandlamuxa vutivi
• U kombisa na ku nga na rimba ku hlaya swin’we
(Hlawula xin’we ku kanela mbangu na kumbe xitshuriwa
• U bubutsa byongo
titoloveta masiku swimunhuhatwa lexi hlayiweke hi
hinkwawo) • U tsala mpfapfarhuto un’weun’we
• U hlamusela xivangelo
wo sungula
• U hlaya xitlhokovetselo na xitandzhaku eka • Vamavizweni (marito
xitori xik. Xana ku • U endla mpfuxeto lawa ya fanaka hi
• U tlanga ntlangu wa
humelele yini? Rini? nhlamuselo, xik.
ririmi • U hlela
Kumbe Hikokwalaho Ntombi/Nhwana)
• U nyika na ku ka yini u ehleketa. • U tsala mpfapfarhuto
landzelela swileriso/ leswi humeleleke? wo hetelela
swiletelo swa matlhelo
U hlaya mapapila • U andlala mpfapfarhuto
• U rungula ntokonto ya wena n’wini yo lowu baseke, wo
wa wena kumbe olova/ya xinghana ku hlayeka wo hetelela
swiendleko eka ndlandlamuxa vutivi
U rhekhoda marito na
ndzandzelelano wa
• U kombisa tinhlamuselo ta wona
kahle, hi ku tirhisa
timhakankulu eka dikixinari ya yena
mahlanganisi
n’wini
• U hlamula swivutiso
swo kongoma • U tsala swivulwa hi ku
tirhisa marito kumbe
• U kombisa
tinhlamuselo ku komba
swihlawulekisi swa
nhlamuselo, sw. na sw.
xitshuriwa xik. siku,
mahetelelo
80 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
23-24 U yingisela eka U hlaya switshuriwa U tsala switshuriwa Ku tirha hi marito
mbulavulo wo olova hi swa mahungu leswi swa mahungu a tirhisa
• U tirhisa dikixinari ku
mhaka yo karhi nga na swovoniwa swovoniwa xik. Tichati/
kamba mapeletelo na
xik. tichati/matafula/ matafula/tidayagiramu/
• U vutisa na ku hlamula nhlamuselo ya marito
tidayagiramu/mimepe mimepe ya miehleketo/
swivutiso swo olova
ya miehleketo/mimepe/ mimepe/swifaniso/ Ku tirha hi swivulwa
• U kanela mhakankulu swifaniso/tigirafu. tigirafu.
• U tirhisa swivumbeko
• U nyika mavonelo Xitshuriwa xo huma Xitshuriwa xo huma swa maviti man’wana
eka buku ya mudyondzi eka buku ya mudyondzi ku komba xinuna na
• U xixima vadyondzi
kumbe Fayili ya kumbe Fayili ya xisati (xik. Tatana/
van’wana hi ku va
Switirhisiwa swa Switirhisiwa swa manana)
yingisela
Mudyondzisi (FSM) Mudyondzisi (FSM)
• U ndlandlamuxa eka
• U vulavula hi mhaka
• Ku tilulamisela ku • U hlaya xitshuriwa lexi ku tirhisa mahlawuri
yo karhi endzhaku ka
hlaya: u hlayela ku hlawuriweke emahlweni ka maviti
nkunguhato
kuma mahungu ya xik. Leyitsongo
• U tirhisa mahungu yo
• U hlawula nkoka mbyana
huma eka xitshuriwa
nhlokomhaka na
• U vutisa swivutiso ku dirowa na ku lebula • U ndlandlamuxa eka
vundzeni lebyi faneleke
xitshuriwa xo voniwa ku tirhisa xitwananisi
• U hlawula vuxokoxoko
• U tshama eka xik. matafula kumbe xa nhlokomhaka xik.
lebyi faneleke ku
nhlokomhaka tichati kumbe tigirafu Mudyondzi u na buku
hlamula swivutiso
yin’we/vadyondzi va na
• U lulamisa vundzeni hi U susa xitshuriwa xi
• U endla nkomiso wa tibuku timbirhi
vukheta va eka xivumbeko xa
mimepe ya miehleketo
girafu xik. u tirhisa tinotsi • U ndlandlamuxa eka
wa xitshuriwa/ku
ta mahungu lawa ya ku tirhisa minkarhi ya
hlawula xitshuriwa
hlengeletiweke maendli
U endla nghingiriko wo
• U susa mahungu ya Ntivomarito eka
kambela ntwisiso hi
va eka xivumbeko mbangu
xitshuriwa (swanomo
xa girafu xik. a girafu
kumbe swo tsala) • Marito lawa ya humaka
kumbe tafula
eka switshuriwa swa
U titoloveta ku hlaya
• U xopaxopa mahungu ku hlaya swin’we
• U hlayela ehenhla kumbe xitshuriwa
U tsala xiviko xo
hi mavulelo lawa ya lexi hlayiweke hi
koma eka furemi hi
faneleke, nkhuluko na un’weun’we
vuxokoxoko lebyi u byi
matitwelo
hlengeleteke • Marito lawa ya welaka
eka rixaka rin’we xik.
• U hlela hi ku
Khavhara na pheji
seketeriwa hi mahungu
swi wela eka rixaka ra
• U tirhisa xivumbeko ‘’Buku’’
lexi faneleke xa xiviko
XIPHOKHAMA 81
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
25-26 U yingisela eka risimu/ U hlaya U tsala ndzimana Ku tirha hi marito
switlhokovetselo swo switlhokovetselo yo olova/ndzima hi
• U peleta marito ya
olova kumbe tinsimu ku tirhisa endlelo ro
ntolovelo kahle, hi ku
tsala hi ku landzelela
Xitshuriwa xo huma • Ku tilulamisela ku tirhisa dikixinari ya
magoza loku nga na
eka buku ya mudyondzi hlaya: u bvumba eka wena n’wini
rimba
kumbe yo hlaya kumbe nhlokomhaka na
• Nkomiso wa marito xik.
Fayili ya Switirhisiwa swa swifaniso • U hlawula vundzeni
thelevhixini/TV
Mudyondzisi (FSM) lebyi tsakisaka
• U tirhisa maqhinga
Ku tirha hi swivulwa
• U tsundzuka yo hlaya xik. U tirhisa • U tirhisa xivumbeko
mhakankulu vuthala bya mbangu xa xitori tanihi furemi/ • U ndlandlamuxa eka
rimba ku tirhisa masivinene
• U kanela mhaka ya • U hlamula swivutiso hi
(xik. Mina, wena, xona,
nkoka xitlhokovetselo • U tirhisa manghenelo,
hina, vona)
miri na mahetelelo
• U yelanisa na ntokoto • U kombisa ku
• U tirhisa maengeteri
wa yena n’wini khumbheka/matitwelo • U hlamusela
ya ndhawu/mukhuva/
lama tlhontlhiwaka hi swiendleko hi
• U kombisa nkarhi
xitlhokovetselo ndzandzelelano lowu
mimpfumawulo yo
faneleke • U sungula ku tirhisa
yelana • U kanela ncino
masivi
• U tirhisa nkarhi
• U kombisa ku • U kanela vufananisi
lowu faneleke na ku Ntivomarito eka
khumbheka/matitwelo lebyi endliweke eka
hlanganisa swivulwa hi mbangu
lama tlhontlhiwaka hi xitlhokovetselo
mahlanganisi
xitlhokovetselo • Marito lawa ya humaka
U titoloveta ku hlaya
• U tirhisa mahikahatelo eka switshuriwa swa
• U endla risimu/mintila
• U hlayela ehenhla hi ku hlaya swin’we
leyi hlawuriweke • U tirhisa ntsalanganyo
ku humesela erivaleni, kumbe xitshuriwa
lowu faneleke wa
U titoloveta Ku u komba ntwisiso lexi hlayiweke hi
tindzimana
yingisela na Ku un’weun’we
• U hlayela ehenhla hi ku
vulavula U tirhisa ku tsala ko
tirhisa mavulelo lawa • U engetela swirhangi
landzelela magoza loku
(Hlawula xin’we ku ya faneleke, magoza kumbe swilandzi eka
nga na rimba
titoloveta masiku na vholumu. rito
hinkwawo) • U bubutsa byongo hi
U ehleketa hi
ku tirhisa, xik. mimepe
• U hlaya xitlhokovetselo switshuriwa leswi
ya miehleketo
hlayiweke hi nkarhi wa
• U tlanga ntlangu wa
ku hlaya a ri yexe/ku • U tsala mpfapfarhuto
ririmi
hlaya hi vambirhi wo sungula
• U nyika na ku
• U yelanisa switshuriwa • U kuma
landzelela swileriso/
na vutomi bya yena xivikontsundzuxo xa
swiletelo swa matlhelo
n'wini vundzeni na matirhelo
• U kanela hi ya ririmii na ntivomarito
nhlokomhaka
• U kamba mapeletelo
• U tsala mpfapfarhuto
wo hetelela
Ku ndlandlamuxa
vutivi:
U tsalela ku titsakisa
xik. xitlhokovetselo xa
mune wa mintila xo olova
kumbe swivulwa leswi
nga na mimpfumawulo
yo yelana
• U hlawula
nhlokomhaka
82 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
25-26 • U tsala swivulwa leswi
nga na mimpfumawulo
yo yelana eka
nhlokomhaka
• U tirhisa vufananisi
byin’we
U rhekhoda marito na
tinhlamuselo ta wona
eka dikixinari ya yena
n’wini
• U tsala swivulwa hi ku
tirhisa marito kumbe
tinhlamuselo ku komba
nhlamuselo, sw. na sw.
XIPHOKHAMA 83
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
27-28 U yingisela eka na ku U hlaya xitshuriwa xa U endla mepe wa Ku tirha hi marito
landzelela swilerisoxik. maendleloxik. Rhisipi/ miehleketo/nkomiso wa
• U tirhisa dikixinari ku
maendlelo swileriso (xik. Ku petsa xitshuriwa xo koma lexi
kamba mapeletelo na
bokisi ra phepha) nga na rimba
• U bvumba leswi nga ta nhlamuselo ya marito
humelela Xitshuriwa xo huma • U kombisa
Ku tirha hi swivulwa
eka buku ya mudyondzi timhakankulu leti nga ri
• U kanela vuxokoxoko
kumbe Fayili ya ki ehansi ka yinharhu • U twisisa na ku tirhisa
byo kongoma bya
Switirhisiwa swa xivumbeko xa rifuwi
xitshuriwa • U lulamisa mahungu hi
Mudyondzisi (FSM) (xik. Mahlo ya Muhluri)
ndlela yo basa
• U kanela
• Ku tilulamisela ku • U tirhisa tinxaka to
ndzandzelelano wa • U tirhisa mimfungho
hlaya: U bvumba hambana ta mahlawuri
swileriso leyi faneleke/
eka nhlokomhaka na
tidayagiramu/ • U twisisa na ku tirhisa
• U kanela xivumbeko xa tinhlokomhakantsongo
xitshuriwa xin’wana lexi maendli ku hlamusela
riendli leri tirhisiweke
• U hlamusela swo faneleke xa girafu swiendlo
U titoloveta Ku voniwa
• U tirhisa ntivomarito • U ndlandlamuxa eka
yingisela na
• U hlamula swivutiso lowu faneleke ku tirhisa minkarhi ya
Ku vulavula ku
swa xitshuriwa riendli
ndlandlamuxa vutivi • U kamba mapeletelo
• U kanela leswi Ntivomarito eka
(Hlawula xin’we ku • U tirhisa dikixinari ku
faneleke ku endliwa mbangu
titoloveta masiku kamba mapeletelo na
hinkwawo) • U kanela tinhlamuselo ta marito • Marito lawa ya humaka
ndzandzelelano wa eka switshuriwa swa
• U hlaya xitlhokovetselo U tirhisa ku tsala ko
swileriso ku hlaya swin’we
landzelela magoza loku
• U tlanga ntlangu wa kumbe xitshuriwa
• U landzelela swileriso nga na rimba
ririmi lexi hlayiweke hi
U ehleketa hi • U bubutsa byongo hi un’weun’we
• U nyika na ku
switshuriwa leswi ku tirhisa xik. Mimepe
landzelela swileriso/
hlayiweke hi nkarhi wa ya miehleketo
swiletelo swa matlhelo
ku hlaya a ri yexe/ku
• U tsala mpfapfarhuto
• U kanela hi hlaya hi vambirhi
wo sungula
nhlokomhaka
• U hlamusela
• U kamba mapeletelo
swihlawulekisi
swin’wana swa • U tsala mpfapfarhuto
switshuriwa leswi wo hetelela
hlayiweke
U rhekhoda marito na
tinhlamuselo ta wona
eka dikixinari ya yena
n’wini
• U tsala swivulwa hi ku
tirhisa marito kumbe
tinhlamuselo ku komba
nhlamuselo, sw. na sw.
84 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 3
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
29-30 U teka xiave eka U hlaya encenyeto U tsala n’wangulano Ku tirha hi marito
mbulavurisano hi wo koma, hi ku tirhisa
Xitshuriwa xo huma • U tirhisa dikixinari ku
nhlokomhaka leyi xitayili xa matsalelo
eka buku ya mudyondzi kamba mapeletelo na
tolovelekeke (xik. xa nkamafundza (eka
kumbe Fayili ya nhlamuselo ya marito
Maxelo) furemi/rimba)
Switirhisiwa swa
• U ndlandlamuxa
Xitshuriwa xo huma Mudyondzisi (FSM) • U hlawula
eka vutivi bya
eka buku ya mudyondzi swimunhuhatwa leswi
• Ku tilulamisela ku ntivomimpfumawulo
kumbe Fayili ya faneleke
hlaya: u bvumba eka ku peleta marito xik. u
Switirhisiwa swa
nhlokomhaka • U hluvukisa aka marito ya ndyangu
Mudyondzisi (FSM)
mbulavurisano wun’we ku ya hi
• U tirhisa maqhinga yo
• U vutisa swivutiso na xiendlo hi ndlela leyi twarisiwaka
hlaya
leswi faneleke na ku ndzandzelelano kumbe ku langutekisa
angula eka swivutiso • U kombisa leswi xitori xiswona.
• U tirhisa marito ya
xi fambisaka xiswona
• U yisa emahlweni muvulavuri Ku tirha hi swivulwa
mbulavurisano • U kanela
• U tirhisa mahikahatelo • U sungula ku tirhisa
swimunhuhatwa,
• U hlamusela mavonelo lawa ya faneleke masivi
mbangu na xiendlo
xik. mimfungho
• U xixima mavonelo ya • U kombisa ku • U tirhisa tinxaka to
ya hikombirhi, ya
van’wana khumbheka/matitwelo hambana ta mahlawuri
xihlamari na xivutiso
• U khutaza vadyondzi lama tlhontlhiwaka hi Ntivomarito eka
xitlhokovetselo U tirhisa ku tsala ko
van’wana ku vulavula mbangu
landzelela magoza loku
ririmi ro engetela • U kanela nga na rimba • Marito lawa ya humaka
U endla encenyeto wo swihlawulekisi swa eka switshuriwa swa
xitshuriwa ngopfu • U bubutsa byongo hi
olova ku hlaya swin’we
mahikahatelo na ku tirhisa mimepe ya
kumbe xitshuriwa
• U tirhisa vundzeni na xivumbeko miehleketo
lexi hlayiweke hi
ririmi leri faneleke
U endla nghingiriko wo • U humesa un’weun’we
• U tirhisa marito ya kambela ntwisiso hi mpfapfarhuto wo
muvulavuri xitshuriwa (swanomo sungula
• U hluvukisa xitori hi kumbe swo tsala) • U kuma
vukheta U titoloveta ku hlaya xivikontsundzuxo na ku
endla mpfuxeto
• U tirhisa rito na • U hlayela ehenhla hi
matitwelo na swikoveto ku humesela erivaleni, • U hlayisisa
ku nyika nhlamuselo a komba ntwisiso wa • U tsala mpfapfarhuto
• U vula marito ya twala xitshuriwa wo hetelela
na hi ndlela leyinene • U hlayela ehenhla hi ku • U andlala mpfapfarhuto
tirhisa mavulelo lawa lowu baseke, wo
ya faneleke, magoza hlayeka wo hetelela
na vholumu. lowu tsalanganyeke
U ehleketa hi kahle
switshuriwa leswi U rhekhoda marito na
hlayiweke hi nkarhi wa tinhlamuselo ta wona
ku hlaya a ri yexe/ku eka dikixinari ya yena
hlaya hi vambirhi n’wini
• U andlala xiviko xo • U tsala swivulwa hi ku
koma xa buku hi nomo tirhisa marito kumbe
lexi nga na vundzeni tinhlamuselo ku komba
na xivumbeko lexi nhlamuselo, sw. na sw.
faneleke
• U nyika mavonelo ya
yena n'wini
XIPHOKHAMA 85
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
31-32 U yingisela eka xitori U hlaya xitori U tsala xitori xo olova/ Ku tirha hi marito
ndzima
(Hlawula eka xitori xa Xitshuriwa xo huma • U peleta marito ya
sweswi xo ka xi nga ri eka buku ya mudyondzi • U tirhisa xivumbeko xa ntolovelo hi mfanelo,
xa ntiyiso/switori swa kumbe Fayili ya xitori tanihi rimba a tirhisa dikixinari ya
ndhavuko/ndzungulo wa Switirhisiwa swa yena n’wini
• U tirhisa ririmi ra
leswi ku humeleleke/swa Mudyondzisi (FSM)
mianakanyo ngopfu • U ndlandlamuxa
mafenya/milorho/swa
• Ku tilulamisela ku ntivomarito wo eka vutivi bya marito
matimu)
hlaya: u bvumba hamabanahambana lama tivekaka loko ya
Xitshuriwa xo huma swo huma eka voniwa na marito lawa
• U hlanganisa swivulwa
eka buku ya mudyondzi nhlokomhaka na ya tirhisiwaka ko tala
swi va tindzimana leti
kumbe Fayili ya swifaniso
hlanganeke u tirhisa Ku tirha hi swivulwa
Switirhisiwa swa
• U tirhisa maqhinga yo masivi, mahlanganisi
Mudyondzisi (FSM) • U twisisa na ku tirhisa
hlaya: u tirhisa vuthala na mahikahatelo ya
maviti (xik. buku –
• U vutisa swivutiso bya mabngu ku kuma kahle
tibuku)
leswi faneleke na ku nhlamuselo ya marito
• U tirhisa ntivoririmi
hlamula swivutiso mantshwa • U ndlandlamuxa eka
lowu faneleke,
ku tirhisa masivikomba
• U hlamula na ku • U kanela mbangu na mapeletelo na
(xik. lexi, lexo, leswo,
sungula ku vutisa na swimunhuhatwa mahikahatelo
leswi)
ku hlamula swivutiso
• U kanela • U tirhisa minkarhi ya
swo bohana, xik. • U ndlandlamuxa eka
ndzandzelelano wa kahle nkarhi hinkwawo
hikokwalaho ka yini ku tirhisa mahlawuri
swiendleko, u hlamula
a nga...? I yini . . .? U • U tirhisa dikixinari ku emahlweni ka maviti
swivutiso swa leswi
ehleketa njhani ....? kamba mapeletelo na xik. Leyintsongo
humeleleke ro sungula,
tinhlamuselo ta marito mbyana
U titoloveta Ku ra vumbirhi, sw. na sw.
yingisela na U tirhisa ku tsala ko • U tirhisa maengeteri ya
• U vutisa na ku
Ku vulavula ku landzelela magoza loku mkarhi (xik. mundzuku,
hlamula swivutiso
ndlandlamuxa vutivi nga na rimba tolo)
swo tikanyana xik.
(Hlawula xin’we ku Hikokwalaho ka yini u • U bubutsa byongo Ntivomarito eka
titoloveta masiku nga … ?; I yini…? U mbangu
• U tsala mpfapfarhuto
hinkwawo) ehleketa njhani …?
wo sungula • Marito lawa ya humaka
• U hlaya xitlhokovetselo U endla nghingiriko wo eka switshuriwa swa
• U endla mpfuxeto
kambela ntwisiso hi ku hlaya swin’we
• U tlanga ntlangu wa
xitshuriwa (swanomo • U hlela kumbe xitshuriwa
ririmi
kumbe swo tsala) lexi hlayiweke hi
• U tsala mpfapfarhuto
• U nyika na ku un’weun’we
U hlaya mapapila wo hetelela
landzelela swileriso/
ya wena n’wini/ • Maritofularha, (marito
swiletelo swa matlhelo • U andlala mpfapfarhuto
ya xinghana (ku lawa ya kanetanaka hi
ndlandlamuxa vutivi) lowu baseke, wo
• U kanela hi nhlamuselo, xik. pfula/
hlayeka wo hetelela
nhlokomhaka pfala)
• Ku tilulamisela ku
hlaya: u bvumba hi U rhekhoda marito na
ku hlaya xitshuriwa tinhlamuselo ta wona
hi ku hatlisa ku kuma eka dikixinari ya yena
vuxokoxoko hi ku n’wini
angarhela • U tsala swivulwa hi ku
• U tirhisa maqhinga yo tirhisa marito kumbe
hlaya: u tirhisa vuthala tinhlamuselo ku komba
bya mabngu ku kuma nhlamuselo, sw. na sw.
nhlamuselo ya marito
mantshwa
• U kombisa mhakankulu
na vuxokoxoko byo
kongoma
• U kanela xikongomelo
xa papila
86 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
31-32 • U kanela hi xivumbeko
xa papila
U titoloveta ku hlaya
• U hlayela ehenhla hi
ku humesela erivaleni,
u komba ntwisiso
• U hlayela ehenhla hi ku
tirhisa mavulelo lawa
ya faneleke, magoza
na vholumu
XIPHOKHAMA 87
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
33-34 U yingisela eka na ku U hlaya xitshuriwa xa U tirhisa mahungu yo Ku tirha hi marito
kanela mbulavulo mahungu huma eka xitshuriwa xa
• U tirhisa dikixinari ku
swovoniwa, xik. tichati/
• U kanela timhakankulu Xitshuriwa xo huma kamba mapeletelo na
matafula/tidayagiramu/
na vuxokoxoko byo eka buku ya mudyondzi nhlamuselo ya marito
mimepe ya miehleketo/
kongoma kumbe Fayili ya
mimepe/swifaniso/tigirafu • U tirhisa vutivi bya
Switirhisiwa swa
• U rhekhoda mahungu u tsala xitshuriwa ndzandzelelano wa
Mudyondzisi (FSM)
yo kongoma eka chati tialifabete na maletere
• U tsala tindzimana
kumbe mimepe ya • Ku tilulamisela ku yo sungula ya rito
timbirhi ku fika eka
miehleketo hlaya: u hlaya na ku ku kuma marito eka
tinharhu
kanela tinhlokomhaka dikixinari.
U titoloveta Ku
na swifaniso • Mapeletelo na
yingisela na Ku tirha hi swivulwa
mahikahatelo ya kahle
Ku vulavula ku • U lemuka ntirho lowu
• U sungula ku tirhisa
ndlandlamuxa vutivi endliwaka hi swifaniso U tsala xitshuriwa
mafuwi (xik. xa mina,
na swinepe eku akeni xa mahungu ya
(Hlawula xin’we ku xa wena, xa yena, swa
ka nhlamuselo swovoniwa
titoloveta masiku hina, swa vona)
hinkwawo) • U hlamula swivutiso • U endla mimepe
• U aka eka ku twisisa
swa xitshuriwa ya miehleketo ya
• U hlaya xitlhokovetselo na ku tirhisa nkarhi wa
xitshuriwa xo koma lexi
• U komisa ndzimana u sweswi
• U tlanga ntlangu wa nga na rimba
ri karhi u tirhisa rimba
ririmi • U tirhisa mahlanganisi
• U lulamisa swa kahle
U endla nghingiriko wo ku komba ku
• U nyika na ku na leswi nga ri ki kahle
kambela ntwisiso hi hlanganisa (na) na
landzelela swileriso/ eka tafula
xitshuriwa (swanomo ndzandzelelano
swiletelo swa matlhelo
kumbe swo tsala) • U tirhisa dikixinari ku (kutani, ku nga si)
• U kanela hi kamba mapeletelo na
U titoloveta ku hlaya • U xopaxopa
nhlokomhaka tinhlamuselo ta marito
swivulwan'we hi
• U hlayela ehenhla
U rhekhoda marito na nhlokomhaka, riendli
hi mavulelo lawa ya
tinhlamuselo ta wona na xiendliwa, xik.
faneleke, nkhuluko na
eka dikixinari ya yena “Bongani/u hlaya/buku
matitwelo
n’wini ya yena”
U ehleketa hi
• U tsala swivulwa hi ku • U twisisa na ku tirhisa
switshuriwa leswi
tirhisa marito kumbe maritorungulwa
hlayiweke hi nkarhi wa
tinhlamuselo ku komba
ku hlaya a ri yexe/ku • U tirhisa maengetelo
nhlamuselo, sw. na sw.
hlaya hi vambirhi (xik. ‘N’wana loyi a
• U kombisa ku rilaka i wa mina’)
khumbheka/matitwelo • U tirhisa hefemulo ku
lama tlhontlhiwaka hambanisa maviti eka
hi xitshuriwa lexi nongonoko
hlayiweke
• U tirhisa mimfungho yo
• U yelanisa xitshuriwa tshaha eka marito ya
na vutomi bya yena muvulavuri
Ntivomarito eka
mbangu
• Marito lawa ya humaka
eka switshuriwa swa
ku hlaya swin’we
kumbe xitshuriwa
lexi hlayiweke hi
un’weun’we
88 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
35-36 U yingisela eka xitori U hlaya xitori U tsala nhluto wa buku Ku tirha hi marito
(Hlawula eka xitori xa Xitshuriwa xo huma • U hlawula vundzeni • U tirhisa dikixinari ku
sweswi xo ka xi nga ri eka buku ya mudyondzi lebyi faneleke na kamba mapeletelo na
xa ntiyiso/switori swa kumbe Fayili ya xivumbeko tinhlamuselo ta marito
ndhavuko/ndzungulo wa Switirhisiwa swa
• U humesela erivaleni • Marito lawa ya welaka
leswi ku humeleleke/swa Mudyondzisi (FSM)
na ku hlamusela eka rixaka rin’we xik.
mafenya/milorho/swa
• Ku tilulamisela ku mavonelo ya yena Khavhara na pheji
matimu)
hlaya: u bvumba n’wini swi wela eka rixaka ra
Xitshuriwa xo huma swo huma eka ‘’Buku’’
• U katsa nhlokomhaka,
eka buku ya mudyondzi nhlokomhaka na
swimunhuhatwa na Ku tirha hi swivulwa
kumbe Fayili ya swifaniso
nkomiso
Switirhisiwa swa • U tirhisa swivumbeko
• U tirhisa maqhinga yo
Mudyondzisi (FSM) U tsala papila ra yena swa xivutiso xik. I
hlaya: u tirhisa vuthala
n’wini/ra xinghana mani, I yini, Rini, xihi/
• U vutisa swivutiso bya mabngu ku kuma
swihi, hikokwalaho,
leswi faneleke na ku nhlamuselo ya marito • U hlawula vundzeni
njhani
angula eka swivutiso mantshwa lebyi faneleke
• U hluvukisa matirhiselo
• U komisa xitori • U kanela kungu, • U tirhisa rimba ntsena
ya mahlanganisi ku
mbangu na loko swi fanerile
• U hlamula na ku komba xivangelo na
swimunhuhatwa
sungula ku vutisa na • U hlamusela xikongomelo
ku hlamula swivutiso • U kanela xihungwana kahle
• U sungula ku tirhisa
swo tikanyana xik. ndzandzelelano wa
• U longoloxa mahungu mahlanganisi ku
Hikokwalaho ka yini u swiendleko, u hlamula
hi mfanelo komba ku hlawula
nga....? I yini...? Xana swivutiso swa leswi
(xik. kumbexana....
u ehleketa njhani....? humeleleke ro sungula, • U tsala vito ra yena
kumbe...)
ra vumbirhi, sw. na sw. emakumu
• U humesela erivaleni
• Nkarhi lowu taka (xik.
mavonelo, u nyika • U vutisa na ku • U tirhisa xitayili xa
‘‘Ndzi ta n’wi vona
xivangelo xa wona xik. hlamula swivutiso nkamafundza xo
mundzuku.’’ ‘‘Ndzi
mahanyelo na timhaka swo pfilunganya xik. tsala hi mfanelo hi
fanele ndzi n’wi vona
ta vumunhu eka xitori, Hikokwalaho ka yini u xikongomelo
mundzuku.)
a cinca ku suka eka nga....? I yini...? Xana
ririmi rin'wana ku ya u ehleketa njhani....? U tirhisa ku tsala ko
• U ndlandlamuxa eka
eka rin'wana loko swi landzelela magoza loku
ku twisisa na ku tirhisa
• U humesela erivaleni nga na rimba
fanerile nkarhi wa sweswi wo
na ku hlamusela
• U bubutsa byongo yisa emahlweni
• U tirhisa minkarhi mavonelo ya yena
ya riendli leyi n’wini • U tsala mpfapfarhuto Ntivomarito eka
dyondzisiweke eka wo sungula mbangu
tiGiredi leti ta le
• U endla mpfuxeto • Marito lawa ya humaka
ndzhaku, xik. nkarhi
eka switshuriwa swa
lowu hundzeke na • U hlela ku hlaya swin’we
nkarhi lowu taka
• U tsala mpfapfarhuto kumbe xitshuriwa
wo hetelela lexi hlayiweke hi
un’weun’we
• U andlala mpfapfarhuto
lowu baseke, wo
hlayeka wo hetelela
• U tirhisa dikixinari ku
kamba mapeletelo na
tinhlamuselo ta marito
XIPHOKHAMA 89
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
35-36 U yingisela eka xi/ U endla nghingiriko wo U rhekhoda marito na
switlhokovetselo kambela ntwisiso hi tinhlamuselo ta wona
xitshuriwa (swanomo eka dikixinari ya yena
Xitshuriwa xo huma
kumbe swo tsala) n’wini
eka buku ya mudyondzi
kumbe yo hlaya kumbe U hlaya switlhokovetselo • U tsala swivulwa hi ku
Fayili ya Switirhisiwa swa tirhisa marito kumbe
• Ku tilulamisela ku
Mudyondzisi (FSM) tinhlamuselo ku komba
hlaya: u bvumba eka
nhlamuselo, sw. na sw.
• U tsundzuka nhlokomhaka na
mhakankulu swifaniso
• U kanela mhaka ya • U tirhisa maqhinga
nkoka yo hlaya xik. U tirhisa
vuthala bya mbangu
• U yelanisa na ntokoto
wa yena n’wini • U hlamula swivutiso hi
xitlhokovetselo
• U kombisa ku yelana
ka mimpfumawulo • U kombisa ku
na marito lawa khumbheka/matitwelo
ya sungulaka hi lama tlhontlhiwaka hi
mimpfumawulo yo xitlhokovetselo
fana (mbuyelelo wa • U kanela yelano wa
mimpfumawulo) mimpfumawulo na
• U kombisa na ku marito lama sungulaka
kanela vufananisi hi mimpfumawulo yo
(xik. xihlambanyisi/ fana
xifananisi) • U kanela vufananisi
• U kombisa ku lebyi endliweke
khumbheka/matitwelo eka xitlhokovetselo
lama tlhontlhiwaka hi (xifananisi)
xitlhokovetselo
U titoloveta ku hlaya
• U endla risimu/mintila
• U hlayela ehenhla hi
leyi hlawuriweke
ku humesela erivaleni,
U titoloveta Ku u komba ntwisiso
yingisela na Ku
• U hlayela ehenhla hi ku
vulavula
tirhisa mavulelo lawa
(Hlawula xin’we ku ya faneleke, magoza
titoloveta masiku na vholumu
hinkwawo)
U ehleketa hi
• U hlaya xitlhokovetselo switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
• U tlanga ntlangu wa
ku hlaya a ri yexe/ku
ririmi
hlaya hi vambirhi
• U nyika na ku
• U endla nhluto wa
landzelela swileriso/
buku hi maandlalelo ya
swiletelo swa matlhelo
kahle ya nomo
• U kanela hi
nhlokomhaka
• U ehleketa nakambe
hi swiendleko
kumbe ntokoto eka
ndzandzelelano wa
kahle, u hlamula
swivutiso hi leswi
humeleleke ro sungula,
ra vumbirhi, ra
vunhaarhu, sw. na sw.
90 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
37-38 U teka xiave eka U hlaya U tsala ndzimana yo Ku tirha hi marito
mbulavurisano (xik. switshuriwa swa olova/ndzima hi ku
• U peleta marito ya
Vanhu lava va nga xihangalasamahungu tirhisa rimba
ntolovelo kahle, hi ku
swikombiso swa kahle) xik. atikili ya magazini/
• U katsa mahungu lawa tirhisa dikixinari ya
xiviko xa mahungu.
• U vutisa na ku hlamula faneleke wena n’wini
swivutiso Xitshuriwa xo huma
• U katsa mhakankulu yi • U tirhisa vutivi bya
eka buku ya mudyondzi
• U xixima vadyondzi va erivaleni ndzandzelelano wa
kumbe Fayili ya
van’wana tialifabete na maletere
Switirhisiwa swa • U hluvukisa mahungu
yo sungula ya rito
• U yingisela vadyondzi Mudyondzisi (FSM) hi mfanelo
ku kuma marito eka
van’wana na ku va
• Ku tilulamisela ku • U tirhisa mahlanganisi dikixinari
khutaza ku vulavula
hlaya: u bvumba na ku lulamisa
Ku tirha hi swivulwa
U teka xiave eka leswi xitshuriwa xi tindzimana hi mfanelo
nkanerisano vulavulaka hi swona • U sungula ku tirhisa
• U tirhisa xivumbeko xa
hi ku tilulamisela ku xi mahlanganisi ku
• U anakanya na ku kahle
languta komba matshamelo ya
hlamusela leswi nga
• U tirhisa ririmi leri swilo
humelelaka • U tirhisa maqhinga
faneleke, ntivomarito,
ya ku hlaya yo • U tirhisa vufananisi
• U tirhisa xivangelo mapeletelo na
hambana xik. ku (xik. tanihi/ku fana na
mahikahatelo
• Va cincana hlaya hi ku hatlisa ku . . .tanihi/ku fana na,
kuma mahungu hi ku U khavisa / endla kasi)
• U xixima mavonelo ya angarhela, na ku hlaya phositara ku
van’wana • U tirhisa mimfungho ya
ku kuma mahungu yo ndlandlamuxa vutivi
swivutiso
• U khutaza van’wana ku karhi
• U katsa mahungu lawa
vulavula • U tirhisa mimfungho yo
• U hlamula swivutiso faneleke
swihlamalo
U titoloveta Ku • U kanela timhakankulu • U katsa xifaniso
yingisela na Ku Ntivomarito eka
na vuxokoxoko byo
vulavula • U tirhisa xivumbeko xa mbangu
kongoma
kahle
(Hlawula xin’we ku • Marito lawa ya humaka
• U kanela byandlalo/
titoloveta masiku • U tirhisa swihlawulekisi eka switshuriwa swa
xivumbeko na ku
hinkwawo) swa nkhaviso tanihi ku hlaya swin’we
khavisa xitshuriwa
muhlovo na tisayizi kumbe xitshuriwa
• U hlaya xitlhokovetselo • U pimanisa to hamabana kumbe lexi hlayiweke hi
• U tlanga ntlangu wa maandlalelo / tinxaka ta nkandziyiso un’weun’we
ririmi xivumbeko na ku (fonto)
• Mavitinkatsano, xik.
khavisa eka lawaya ya
• U nyika na ku • U andlala mpfapfarhuto xihahampfhuka
phephahungu
landzelela swileriso/ wo hetelela, lowu
swiletelo swa matlhelo U endla nghingiriko wo baseke, wo hlayeka
kambela ntwisiso hi
• U kanela hi xitshuriwa (swanomo U tirhisa ku tsala ko
nhlokomhaka kumbe swo tsala) landzelela magoza loku
nga na rimba
U titoloveta ku hlaya
• U tsala mpfapfarhuto
• U hlayela ehenhla wo sungula
hi mavulelo lawa ya
faneleke, nkhuluko na • U endla mpfuxeto
ku humesela erivaleni • U hlayisisa
• U tsala mpfapfarhuto
wo hetelela
• U andlala mpfapfarhuto
lowu baseke, wo
hlayeka wo hetelela
XIPHOKHAMA 91
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
GIREDI YA 6
KOTARA YA 4
Ku yingisela na ku Ku hlaya na ku Swiaki na Milawu ya
Vuswikoti Ku tsala na ku andlala
vulavula (swanomo) langutisa Matirhiselo ya Ririmi
37-38 U hlaya na ku twisisa U rhekhoda marito na
xitshuriwa xa swihan- tinhlamuselo ta wona
galasamahungu swa eka dikixinari ya yena
xigirafiki xik. tiphositara n’wini
na swinavetiso
• U tsala swivulwa hi ku
• Ku tilulamisela ku tirhisa marito kumbe
hlaya: u kanela tinhlamuselo ku komba
swifaniso nhlamuselo, sw. na sw.
• U hlamusela mahungu
• U kanela xikongomelo
xa xitshuriwa
• U kanela matirhiselo
man’wana ya ririmi
• U kombisa na ku
kanela swihlawulekisi
swa nkhaviso tanihi
muhlovo na tisayizi
to hambana kumbe
tinxaka ta nkandziyiso
(fonto)
• U kanela maandlalelo /
xivumbeko
• U pimanisa switshuriwa
swo hambana,
xik. tiphositara na
swinavetiso
U ehleketa hi
switshuriwa leswi
hlayiweke hi nkarhi wa
ku hlaya a ri yexe/ku
hlaya hi vambirhi
• U nyika mavonelo hi
xitshuriwa
39-40 MAKAMBELELO YA MAFUNDZA
92 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
XIYENGE XA 4: MAKAMBELELO
4.1 Manghenelo
Ku kambela i maendlelo lawa ya kunguhatiweke ya yaka emahlweni yo kombisa, hlengeleta na ku hlamusela
mahungu hi tlhelo ra matirhelo ya vadyondzi, va ri karhi va tirhisa maendlelo yo kambela yo hambanahambana.
Swi katsa magoza ya mune: ku hlengeleta na ku teka vumbhoni bya ku humelela, ku hlela/hlahluva vumbhoni lebyi,
ku rhekodiwa leswi kumiweke na ku tirhisiwa ka mahungu lawa ku ta twisisa na ku pfuna ku hluvukisa vadyondzi
leswaku va ta antswisa endlelo ro dyondza na ku dyondzisiwa.
Makambelelo ya fanele ya va ya nkamafundza (Makambelelo ya ku dyondza) na ya mafundza (Makambelelo ya
ku dyondza). Eka hinkwaswo leswi, xivikontsundzuxo xi fanele ku tshama xi ri karhi xi nyikiwa eka vadyondzi ku
antswisa ntokoto wo dyondza.
Ku humelela ka vadyondzi va Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi swi ya hi makambelelo ya minkarhi hinkwayo ya
nkamafundza na xivikontsundzuxo xo huma eka mudyondzisi loko va tirha hi switshuriwa na migingiriko. Nkunguhato
wo dyondzisa wu humesa vundzeni, vuswikoti, na maqhinga lawa ya lavekaka eka ku dyondzisa na ku dyondza
hi lembe. Leswi hi leswi swi nga ta kamberiwa eku engeteleni ku ndlandlamuxa swiyimo. (ku yisa emahlweni). A
hi hinkwaswo leswi dyondzisiwaka leswi leswi faneleke ku kamberiwa ka mafundza. Hambiswiritano, i swa nkoka
leswaku vadyondzi va kamberiwa ku ya hi nongonoko wo kambela wa mafundza na wa nkamafundza, tanihi leswi
swi kombisa nkunguhato.
Vuswikoti bya vadyondzi bya ku yingisela, vuswikoti bya swanomo, ku kota ku hlamula swivutiso, ku nghenelela eka
minkanerisano na vuswikoti bya ku tsala loku rhekhodiweke laha swi faneleke byi fanele ku tekeriwa enhlokweni
masiku hinkwawo.
Swi na nkoka nakambe leswaku ku twisisa ka vadyondzi ka leswi va swi hlayaka ku kamberiwa, ku nga ri ntsena
vuswikoti bya vona byo lemuka na ku ntlhantlha marito. Ku kambela ku hlaya ku fanele ku humelela minkarhi yo tala
ku nga ri ntsena kan’we. Makambelelo ya mafundza ya ku hlaya ya fanele ku kongomisa eka ku hlayela ehenhla
na migingiriko leyi nga ta kombisa leswaku mudyondzi u twisise ku fika kwihi, xikombiso, ku rungula xitori nakambe
kumbe ku hlamula swivutiso.
Makambelelo ya ntirho lowu tsariweke wu ta kongomisa swintsongo eka vuswikoti bya mudyondzi bya ku hundzisa
nhlamuselo, ku katsa na leswaku va tsale swona hi ndlela yihi, xikombiso, Swiaki na Milawu ya ririmi swa ririmi,
mapeletelo na mahikahatelo hi ndlela leyi lulameke. Makambelelo hinkwawo ya fanele ku lemuka leswaku ku dyondza
ririmi swi ta teka nkarhi wo leha na leswaku vadyondzi va nge humesi ntirho lowu lulameke hi nkarhi wo sungula.
Hikwalaho magoza yo hambanahambana ya ku tsala ya fanele ku tivisiwa.
Loko ku nyikiwa ntirho wa makambelelo ya mafundza, ku ta va na nkongomiso eka vuswikoti byo karhi, xikombiso
Ku yingisela na Ku vulavula kumbe Ku hlaya kumbe Ku tsala. Hambiswiritano, hi ku va ku dyondza ririmi swi nga
maendlelo lama pfanganisiweke, ku ta tirhisiwa vuswikoti byo tlula byin’we. Swivumbeko swa ririmi swi ta kamberiwa
eka mbangu. Swi fanele ku tiyisisiwa leswaku makambelelo a ya endliwi ntsena tanihi ntirho wo tsala, kambe ya
pfumelela ntirho wo endla kunene na swanomo. I swa nkoka ku kambela leswi vadyondzi va swi twisisaka ku nga ri
leswi va nga swi belaka enhlokweni, kutani ke, a ku kamberiwe vuswikoti eka mbangu, xik; vadyondzi va nga peleta
mavito ya vona hi ndlela leyi lulameke hi nkarhi wa xikambelwana hi Ravuntlhanu, kambe xana va swi kota ku tirhisa
marito walawo va ma peletile kahle loko va tsala/rhekhoda mahungu ya vona vinyi kumbe xitori?
XIPHOKHAMA 93
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Ku dyondzisa na makambelelo ya tindzimi ya fanele ku katsa vadyondzi hinkwavo, na maqhinga ya fanele ku kumiwa
ku pfuneta vadyondzi hinkwavo ku kuma na ku humesa switshuriwa swa ririmi. Vadyondzi van’wana lava nga na ku
tikeriwa eka ku dyondza va nga tsandzeka ku fikelela swin’wana swa swikongomelo tanihi laha swi kombisiweke eka
Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo.
4.2 Makambelelo ya nkamafundza kumbe ya siku na siku
Ku kambela ku dyondza swi na xikongomelo xa ku tshamela ku hlengeleta mahungu ya ku humelela ka mudyondzi
leswi nga ta tirhisiwa ku antswisa ku dyondza.
Ku kambela ka nkamafundza swi landzelerisiwa siku na siku eka ku kamba ku humelela/ku ya emahlweni ka
mudyondzi. Leswi swi endliwa hi ku xiyaxiya mintirho ya vona, minkanerisano, swo kombisiwa hi ndlela yo voniwa,
khonferense ya mudyondzi-mudyondzisi, na ku vulavurisana ka nkamafundza etlilasini, na sw. na sw. Makambelelo
yo pfumala mafundza ya fanele ku va hi ndlela yo olova tanihi ku pfa dyondzo yi yimisiwa ku ta vona loko vadyondzi
va ri eku landzeleleni kumbe ku ta kanela na vona loko va ri eku dyondzeni. Makambelelo ya vuswikoti bya ririmi
ya ta va hi xivumbeko xa ku xiyaxiya, switoloveto, migingiriko ya swanomo na ku vika, swikambelwana, ku hlayela
ehenhla na swivumbeko swin’wana swa makambelelo. Nkambelo wa nkamafundza wu fanele ku tirhisiwa ku nyika
xivikontsundzuxo eka vadyondzi na ku pfuneta/tivisa nkunguhato wa ku dyondzisa, kambe a wu lavi ku rhekhodiwa. A
swi fanelanga ku tekiwa swi hambanile na migingiriko ya ku dyondza leyi humelelaka etlilasini naswona u nga tirhisa
migingiriko ya wena yo dyondza yo tala ku kambela hi nkamafundza matirhelo ya vadyondzi. Eka minkarhi yin’wana,
u nga lava ku lulamisa migingiriko ya muxaka wo karhi wa makambelelo ku hlohletela vadyondzi ku dyondza, ku fana
na swikambelwana swa ku peleta swa minkarhi hinkwayo. Vadyondzi kumbe vadyondzisi va nga maka mintirho leyi.
Ku ringanyetiwa leswaku ku tirhisiwa mavhiki mambirhi lama yo sungula ya kotara ku endla makambelelo ya
beyizilayini/masungulo ya vadyondzi. U fanele nakambe u tirhisa migingiriko leyi nyikiweke eka mavhiki mambirhi
lama yo sungula ya minkunguhato ya ku dyondzisa ku endla makambelelo lama. Leswi swi ta ku pfumelela ku kuma
leswi vadyondzi va wena va nga ta lava swona loko u ri karhi u ya emahlweni.
Ku tikambela na makambelelo ya tintangha/vadyondzikuloni ku endla leswaku vadyondzi va va na xiave eku
tikambeleni. Leswi i swa nkoka tanihiloko swi pfumelela vadyondzi ku dyondza na ku ehleketa hi matirhelo ya vona
vinyi. Mbuyelo wa mintirho ya makambelelo ya nkamafundza ya masiku hinkwawo a yi fanelanga ku rhekhodiwa
handle ka loko mudyondzisi a swi lava hi ndlela yaleyo. Hambiswiritano, vadyondzisi va nga ha tsakela ku hlayisa
tirhekhodo ta vona ta nkamafundza ta ndlela leyi vadyondzi va nga ya emahlweni hi yona eka swiyenge swo hambana
swa dyondzo, ku va pfuneta ku kunguhata na ku tiyisisa leswaku mudyondzi un’wana na un’wana u hluvukisa
vuswikoti lebyi lavekaka na ntwisiso. Mimbuyelo ya makambelelo ya mintirho ya siku na siku a yi tekeriwi enhlokweni
eka ku ya emahlweni/pasa na ku kuma tisetifikheti ka vadyondzi.
4.3 Makambelelo ya mafundza
Mintirho hinkwayo leyi endlaka nongonoko wa makambelelo wa mafundza ya lembe yi vuriwa Makambelelo ya
Mafundza. Mintirho ya makambelelo ya mafundza yi makiwa na ku rhekhodiwa swa ximfumo hi mudyondzisi hi
xikongomelo xa ku ya emahlweni. Mintirho hinkwayo ya makambelelo ya mafundza yi fanele ku modaretiwa hi
xikongomelo xo tiyisisa nkoka na ku tiyisisa leswaku mimpimo leyi faneleke ya fikeleriwa.
Makambelelo ya mafundza ya nyika vadyondzisi ndlela leyinene ya ku hlela ndlela leyi vadyondzi va yaka emahlweni
ha yona eka giredi na le ka dyondzo yo karhi. Swikombiso swa makambelelo ya mafundza swi katsa swikambelwana,
swikambelo, mintirho yo endla, tiphurojeke, ku vika swanomo, swo kombisiwa (swo fana na ku rungula xitori nakambe,
ku fananisa), na swo endliwa va ri karhi va nyikiwa timaraka (swo fana no tlanga ntlangu), switsalwana, ku nghenelela
94 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
eka mintirho ya swanomo (swo fana na n’wangulano, mimbulavurisano, minkanerisano), mintirho yo tsariwa (yo fana
na ku hetisa phepha ro tirhela eka rona, ku tsala tindzimana kumbe tinxaka tin’wana ta switshuriwa), na sw. na sw.
Mintirho ya makambelelo ya mafundza yi vumba xiphemu xa nongonoko wo leha wa makambelelo ya mafundza eka
giredi na dyondzo yin’wana na yin’wana ku nga endleriwa . Loko ku lulamiseriwa ka mintirho ya makambelelo ya
mafundza ku nga ha endleriwa ehandle, ntirho wo hetelela wu fanele ku endliwa ehansi ka vulawuri, etlilasini.
Makambelelo ya mafundza ya vumba xiphemu xa Nongonoko wa Makambelelo ya Mafundza eka giredi yin’wana na
yin’wana na dyondzo yin’wana na yin’wana.
Mintirho ya Makambelelo ya mafundza a yi fanelanga ku kambela ntsena vutivi na vuswikoti kambe na matirhiselo
ya ririmi embangwini.
Eka makambelelo ya mafundza, tirhisa memorandamu (xikombatinhlamulo), tirhubiriki, nongonoko wo kambisisa
na swikalo swa mpimo ku katsa na switirho swa makambelelo leswi faneleke ku xiyaxiya, kambela na ku rhekhoda
tilevhele/swiyimo swa vadyondzi swa ku twisisa na vuswikoti. Hlawula xitirho xa makambelelo lexi nga fanela muxaka
wa nghingiriko. Xikombiso, rhubiriki yi fanerile ku tlula memorandamu eka xitsariwa xa vutumbuluxi. Memorandamu
yi fanerile eka xikambelwana xa mapeletelo kumbe eka nghingiriko wa xikambelantwisiso xo hlaya.
Swilaveko swa makambelelo ya mafundza ya Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi hi leswi landzelaka:
• Ntirho wun’we wa makambelelo ya mafundza wu fanele ku endliwa eka kotara yin’wana na yin’wana ya
tinharhu leto sungula NA wun’we eka kotara ya vumune. Wun’we wa mintirho leyi wu fanele wu va xikambelo
xa le xikarhi ka lembe. Ntsengo hinkwawo wa mintirho ya mafundza wu fanele ku va ntlhanu. Mintirho leyi ya
ntlhanu ya mafundza yi endla 75% ya ntsengo hinkwawo wa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi eka tiGiredi ta 4,
5 na 6. Maraka leyi ya makambelelo ya mafundza yi ta katsa xikambelo xa le xikarhi ka lembe.
• Ntirho wo sungula wa makambelelo ya mafundza eka kotara yin’wana na yin’wana wu fanele ku va wu
endliwile exikarhi ka kotara. Ntirho wa makambelelo ya mafundza wa le xikarhi ka lembe eka kotara ya 2 wu
fanele wu va wu endliwile hi ku ya eku heleni ka kotara.
• Ku ta va na xikambelo hi ku hela ka lembe lexi nga ta endla 25% ya timaraka.
• Ntirho wun’wana na wun’wana wa makambelelo ya mafundza wu fanele ku endliwa hi migingiriko leyi
kambelaka Ku yingisela na Ku vulavula, Ku hlaya na Ku langutisa, Ku tsala na Ku andlala, na Swiaki na
Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi; naswona wu fanele ku humelela hi nongonoko wa masiku yo hlayanyana.
Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi swi fanele ku kamberiwa eka mbangu wo karhi.
• Mintirho ya makambelelo ya mafundza yi fanele ku kambela swiyenge swo hambana swa vuswikoti bya ririmi
leswaku swiyenge swa nkoka swi ta kamberiwa hi ku famba ka kotara na lembe. Tiyisisa leswaku swiyenge
leswi swi kamberiwile hi ndlela ya nkamafundza na xivikontsundzuxo xi nyikiwile eka mudyondzi a nga si
kamberiwa swa mafundza.
• Makambelelo hinkwawo eka Xiyimo xa le Xikarhi i ya le xikolweni.
Tinxaka ta makambelelo leti tirhisiwaka ti fanele ku fambelana na malembe na ku kula ka vadyondzi. Ku tumbuluxa
ka mintirho leyi ku fanele ku angarhela vundzeni bya dyondzo na ku katsa mintirho yo hambanahambana leyi nga
tumbuluxiwa ku fikelela swikongomelo swa dyondzo.
XIPHOKHAMA 95
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Tinxaka ta makambelelo ya mafundza
Makambelelo yan’wana na yan’wana ya mafundza ya fanele ku na swilaveko na ku va na mimpimo leyi landzelaka.
Swi fanele ku simekiwa ehansi ka vutivi na vuswikoti lebyi endliweke eka kotara yaleyo. Xikombiso lexi nyikiweke
laha hansi xo va ntsena xo mpfapfarhuta muxaka wa nghingiriko lowu faneleke ku setiwa. Tirhisa mikunguhato ya
kotara eka giredi yin’wana na yin’wana ku hlawula tinxaka ta migingiriko na nhlengelo wa vuswikoti lebyi lavekaka
eka xiphemu xin’wana na xin’wana xa mintirho ya makambelelo ya mafundza.
Swilaveko swa ku hlengeleta ntirho lowu swi kombisiwile hi tiphesente. Laha nongonoko wu kombisaka 30 wa
tiphesente eka vuswikoti bya ririmi swi vula leswaku maavelo ya timaraka yo hetelela ya vuswikoti bya ririmi byebyo
ya fanele ya va 30 wa tiphesente ya ntsengo ku nga ri 30 wa timaraka. Swikolo a swi bohiwi ku tirhisa mpimo wo
karhi wa timaraka leti averiweke vuswikoti byo karhi bya ririmi, ntsena loko va landzelela mpimo wa ntirho wun’wana
na wun’wana ku ya hi phesente leyi averiweke eka nongonoko wa makambelelo. Xikombiso, eka Giredi ya 4,
xikambelwana xa vutivi bya ririmi xi nga setiwa xi va 10 wa timaraka kumbe ku tlula, ntsena loko mpimo wo hetelela
wu nga hundzi lowu nga kombisiwa eka nongonoko wa makambelelo.
Eka ku tsala swiphemu swin’wana swa ku tsala hi ku landzelela magoza swi fanele ku kamberiwa kan’we hi kotara.
Ku leha ka switshuriwa swo tsala tanihi laha swi kombisiweke eka Xiyenge xa 3.4 ku fanele ku landzeleriwa.
Giredi Giredi Giredi
Xivumbeko xa Ntirho wa Makambelelo Ya Mafundza (NMYM)
ya 4 ya 5 ya 6
Ku yingisela na ku vulavula 40 % 40 % 40 %
Ku yingisela Nghingiriko wo kombisa leswaku mudyondzi u
yingiserile a tlhela a twisisa xki, u yingisela na
20 % 20 % 20 %
ku landzelela Swileriso/u yingisela xitshuriwa a
angula hi xona, hi swanomo kumbe hi ku tsala.
Ku vulavula Nghingiriko wo kombisa leswaku mudyondzi a
nga kota ku tihlamusela / ku komba vuswikoti
hi nomo xik u teka xiave eka n’wangulano/u
20 % 20 % 20 %
kanela nhlokomhaka kumbe xitshuriwa/u nyika
swileriso kumbe swiletelo swa matlhelo /u endla
xitlhokovetselo/u endla mbulavulo wo koma.
KUMBE
Nghingiriko wun’we kumbe ku tlula wa ku
Yingisela na ku Vulavula lowu kombisaka
vuswikoti byo twisisa na ku kombisa ku ririmi 40% 40% 40%
ra swanomo xik, u yingiselela ku na ku rungula
xitori/u yingiselela ku vulavula na ku xi kanela.
96 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Ku hlaya 30% 30% 30%%
Ku hlayela ehenhla Nghingiriko wo komba leswaku mudyondzi a
nga kota ku hlaya hi nkhuluko xik, u hlayela
ehenhla ku suka eka xitshuriwa xo tiveka
(kotara ya 1 ku fika ka 4) /hlayela ehenhla ku
10% 10% 10%
suka eka xitshuriwa xo ka xi nga tolovelekanga
(kotara ya 3 na ya 4). Leswi swi fanele ku katsa
swivutiso swintsongo ku lava ku vona leswaku
mudyondzi u twisisile.
Xikambelantwisiso xo hlaya Nghingiriko wun’we kumbe ku tlula lowu
kombaka leswaku mudyondzi u twisisa
nhlamuselo ya xitshuriwa na ku lemuka
swihlawulekisi swa xitshuriwa. Xik, u hlamula
swivutiso/u rungula xitori/u endla mahetelelo
ya yena n’wini/u endla nkatsakanyo/u nyika
mavonelo/u hlamusela swihlawulekisi swa 20% 20% 20%
xitshuriwa. Switshuriwa leswi tirhisiwaka swi
nga va swo koma leswi tsavuriweke kumbe
switshuriwa swo hlayela ku engetela hi nkarhi
wo hlaya u ri wexe. Xitshuriwa lexi xi fanele ku
ku fambelana na muxaka wa xitshuriwa lexi
hlawuriweke.
Ku tsala 20% 20% 20%
Ku tsala ka vutumbuluxi Nghingiriko wo komba leswaku mudyondzi a
nga kombisa mavonelo hi ku tsala, xik. a tsala
muxaka wa xitshuriwa xa vutumbuluxi (kumbe
ndzimana yo koma/ndzima) kumbe xiphemu xa 10% 10% 10%
xona kumbe swivulwa. Nghingiriko wu fanele
wu komba matirhiselo ya swiaki swa ririmi
embangwini.
Swa mafundza/switsalwambiko Nghingiriko wun’we kumbe ku tlula lowu
kombaka leswaku mudyondzi a nga kombisa
hungu hi ku tsala xik, u tsala xitshuriwa xa
mahanyelo ya vanhu kumbe matirhelo (xo
fana na xiviko/phositara ku lebula dayagiramu/ 10% 10% 10%
swivulwa/n’wangulano wo olova)
Nghingiriko wu fanele matirhiselo ya swiaki swa
ririmi embangwini.
Xivumbeko na milawu xa ririmi 10% 10% 10%
Matirhiselo ya ririmi ya mafundza Nghingiriko wun’we kumbe ku tlula ku kombisa
leswaku mudyondzi u na vutivi bya swiaki swa
ririmi na matithiselo ya rona xik, mahikahatelo
10% 10% 10%
lamanene/mapeletelo/matirhiselo lamanene
ya swiphemu swa ririmi na swivumbeko swa
swivulwa.
Ntsengo wa tiphesente wa
100% 100% 100%
ntirho wun’wana na wun’wana
XIPHOKHAMA 97
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
4.4 Nongonoko wa Makambelelo
Nongonoko wa Makambelelo wu endleriwe ku hangalasa mintirho ya makambelelo ya mafundza eka tidyondzo
hinkwato exikolweni kotara hinkwayo. Nongonoko wa makambelelo wu fanele ku endliwa hi xikolo wu komba siku
leri ntirho wu nga ta endliwa hi rona.
4.4.1 Nkatsakanyo wa swilaveko
Tafula leri landzelaka ri nyika nkatsakanyo wa swilaveko swa Nongonoko wa Makambelelo wa Kotara yin’wana na
yin’wana wa Ririmi ro Engetela ra Vumbirhi:
Tafula ra 4.1: Tigiredi ta 4 – 6
Kotara ya 1 Kotara ya 2 Kotara wa 3 Kotara ya 4
Giredi ya 4 NMYM 1 NMYM 3/
Xikambelo
(Ntirho wa Xikambelo xa
NMYM 2 NMYM 4 NMYM 5 xa ku hela ka
Makambelelo le xikarhi ka
lembe
ya Mafundza) lembe
Giredi ya 5 NMYM 3
Xikambelo
Xikambelo xa
NMYM 1 NMYM 2 NMYM 4 NMYM 5 xa ku hela ka
le xikarhi ka
lembe
lembe
Giredi ya 6 NMYM 3/
Xikambelo
Xikambelo xa
NMYM 1 NMYM 2 NMYM 4 NMYM 5 xa ku hela ka
le xikarhi ka
lembe
lembe
Nhlengelo wa Xikambelo
timaraka ta ku Makambelelo ya yisa emahlweni 75% xa ku hela ka
hela ka lembe lembe 25%
4.4.2 Swikambelo
Vundzeni bya xikambelo xa ku hela ka lembe xi fanele xi humesiwa eka ntirho lowu endliweke lembe hinkwaro
naswona wu fanele wu va nhlawulo wa vuswikoti na migingiriko leyi nga endla leswaku mudyondzi a komba leswaku
wa swi kota ku teka xiave eka ntirho wa yena eka lembe leri landzelaka.
Xikambelo xi ta katsa leswi landzelaka:
• Xikambelantwisiso xo hlaya, ku katsa ntirho wa ntivomarito
• Ku tsala xitshuriwa xa vutumbuluxi xo koma, ku katsa matirhiselo ya xivumbeko, ntivoririmi, mahikahatelo na
mapeletelo lamanene hi mfanelo.
• Vutivi na ku twisisa ka ntivoririmi, ku hikahata na mapeletelo
• Vuswikoti bya Ku yingisela na Ku vulavula a byi nga kamberiwi tani hi xiphemu xa xikambelo tanihileswi leswi
swi kamberiwaka kahle nkarhi wo leha. Ntiko wa timaraka exikambelweni hi lowu landzelaka:
98 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
Giredi ya 4 Giredi ya 5 Giredi ya 6
Xikambelantwisiso xo hlaya 60% 60% 50%
Ku tsala 25% 25% 35%
Swiaki na Milawu ya Matirhiselo ya Ririmi 15% 15% 15%
Ntsengo hi tiphesente 100% 100% 100%
4.5 KU RHEKHODA NA KU VIKA
Ku rhekhoda i endlelo leri mudyondzisi a tsalaka mintirho ya vadyondzi ehansi eka ntirho wo karhi lowu wu
kamberiweke. Swi kombisa ku ya emahlweni ka ku dyondza ka mudyondzi laha a kombisaka ku va a kumile vutlhari
lebyi hlamuseriwaka eka Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo. Ku rhekhodiwa ka mintirho ya
vadyondzi ku fanele ku komba vumbhoni bya mudyondzi bya ku ya emahlweni na ku dyondza eka giredi ya yena
na ku tlakuseriwa eka giredi leyi taka. Ku rhekhoda mintirho ya vadyondzi ku fanele ku tirhisiwa ku kambisisa ku ya
emahlweni loku endliweke hi vadyondzisi na vadyondzi eku dyondziseni na ku dyondza.
Ku rhekhoda i endlelo ro tihlanganisa na migingiriko ya mudyondzi, mutswari, xikolo, na swirho swin’wana. Migingiriko
ya mudyondzi yi nga vikiwa hi tindlela to hlaya. Leswi swi ta katsa tikhadi to vika, ku hlangana na vatswari, ku endzela
exikolweni, khonferense ya mutswari-mudyondzisi, riqingho, mapapila, mapapila ya mahungu ya tlilasi kumbe xikolo.
Vadyondzisi eka mintlawa hinkwayo va vika hi ku tirhisa tiphesente etlhelo ka dyondzo. Mipimo ya nkombo ya
vuswikoti bya mudyondzi yi hlamuseriwile kahle eka nongonoko wo sukela eka giredi R - 12 eka tafula leri nga ehansi
TIKHODI NA TIPHESENTE TO RHEKHODA NA KU VIKA
MPIMO WA KHODI NHLAMUSELO WA VUSWIKOTI PHESENTE
7 Vuswikoti bya le henhla swinene 80 – 100
6 Vuswikoti bya le henhla 70 – 79
5 Vuswikoti byo amukeleka 60 – 69
4 Vuswikoti bya ringana 50 – 59
3 Vuswikoti bya mpimo wa le xikarhi 40 – 49
2 Vuswikoti bya le hansi 30 – 39
1 A nga fikelelangi 0 - 29
Vadyondzisi va ta rhekhoda timaraka ta ntiyiso etlhelo ntirho wun’wana na wun’wana hi ku tirhisa phepha ro rhekhodela
na xiviko lexi tsariweke na hi tiphesente eka khadi yo vika.
4.6 NDZINGANISO/NXOPELO/MODAREXINI YA MINTIRHO YA MAKAMBELELO
Ndzinganiso/modarexini swi yimela endlelo leri vonaka leswaku mintirho yo kamberiwa yi va kahle, vutirheki na
vutshembeki. Ndzinganiso wu fanele ku tirhisiwa eswikolweni, disitiriki, xifundzhankulu na le tiko hinkwaro. Swi
fanele ku endliwa kan’we hi kotara.
Timodaretara va le swikolweni va fanele ku nyika mbhumabumelo wa swihlawulekisi leswi kongomisiweke eka
swilaveko leswi ku endlela leswaku ku titoloveta hi ku kambela ku ta fikeleriwa. Ndzinganiso wu nga ka wu nga
landzelerisiwi tanihi switoloveto ku kambela nomboro ya mintirho na loko memorandamu yi tirhisaiwiele hi mfanelo.
Eka tindzimi swi vula leswaku mundzinganisi u ta nyika swibumabumelo leswinene, laha eka swona ku nga ta va
na mpimo wo vutisa swivutiso swo twisiseka, mhaka ya ku tsala, swihlawulekisi swa switirhisiwa swo kambela na
XIPHOKHAMA 99
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
nkarhi wo tiantswisa wo tindlandlamuxa laha ku nghenelela ka mudyondzisi na tibuku ta mudyondzi na vumbhoni
bya mudyondzi bya vuswikoti.
Maendlelo lama ya ndzinganiso ya fanele ku tiyisisa leswaku mimpimo leyi nyikiweke ya fana eka titlilasi hinkwato ta
giredi, na tigiredi hinkwato ta xiyimo (phase). Xikombiso, mpimo wa 3 lowu nyikiweke hi mudyondzisi un’we wu fanele
ku yimela levhele yo fana ya vuswikoti na vutivi tanihi mpimo lowu nyikiweke hi mudyondzisi un’wana. Hikwalaho swi
na nkoka ku va Tinhloko ta Tindzawulo ku endla ndzinganiso wa le xikolweni hi minkarhi hinkwawo.
4.7 HI KU ANGARHELA
Dokumente leyi yi fanele ku hlayiwa swin’we na:
4.7.1 National Protocol of Assessment] An addendum to the policy document, the National Senior Certificate: u
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Protocol for
Assessment (Giredi ya R – 12)
4.7.2 Progression and Promotion Requirements Giredi ya 1-12
100 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
DLILOSARI
1) Angarhela – Ku katsa, hi xitalo, swilo hinkwaswo
2) Angula – Hlamula, ku va na rito eka mhaka
3) Dikixinari – Xihlamuselamarito
4) Dlilosari – Nxaxamelo wa marito kumbe matheme lama tirhisiweke eka xitsariwa, na tinhlamuselo ta wona
5) Dyondzo ya le hansi – Tidyondzo ta xikolo to sukela eka Giredi ya R ku fika eka Giredi ya 12
6) Encenyeta – Vuyelela leswi vuriweke kumbe leswi endliweke hi un’wana kumbe hi xin’wana
7) Fayili ya Switirhisiwa swa Mudyondzisi (FSM) - Fayili leyi mudyondzisi a hlengeletaka kumbe ku fayila swi
tirhisiwa leswi a nga ta swi tirhisa
8) Fonimi – Letere leri vangaka ku cinca ka nhlamuselo ya marito lama fanaka hi mpeleto
9) Hlela – Ku pima nkoka, ku lavisisa ntiyiso wa mhaka, ku pfuxeta switshuriwa hi xikongomelo xo swi antswisa
10) Tumbuluxa – Antswisa, kurisa
11) Inthavhiyu – Ku vutisa swivutiso ku lava ku kuma ntiyiso wa xiheri lowu munhu a nga na wona mayelana na
timhaka to karhi
12) Ku andlala – Ku veka timhaka erivaleni, ku hlamusela timhaka
13) Ku dyondza ka nkarhi na nkarhi – Ku va munhu a tshama a ri karhi a dyondza minkarhi hinkwayo
14) Ku hlaya swin’we – Ku hlaya hi mintlawa ya mbirhimbirhi kumbe ku tlula
15) Kungu – Pulani
16) Ku kunguhata – Ku lulamisela ku endla xo karhi kumbe ku endla mpfapfarhuto
17) Ku tirhisa marito yo tika – Ku tirhisa marito lama nga twisisekiki
18) Ku tsala swin’we – Ku tsala hi mintlawa yi mbirhimbirhi kumbe ku tlula
19) Ku va na xiave kumbe ku teka xiave – Ku hoxa xandla eka migingiriko yo karhi
20) Ku yisa mburhisano emahlweni – Ku yisa mhaka emahlweni kusuka laha yi gimetiweke kona
21) Kombisa (ndzemuko) – Ku tsundzuka xanchumu lexi u nga tshama u xi vona; ku tiva xo karhi loko u xi vona
22) Mafundza – Ku landzelela maendlelo yo karhi lama vekiweke / amukelekaka
23) Makambelelo yo aka mudyondzi – I makambelelo man’wana lama tirhisaka hi xikongomelo xo kombisa
mudyondzi mbuyelo wa leswi a swi kumeke
24) Makambelelo ya le xikolweni (MYK) – Makambelelo lawa ya lulamisiwaka hi vadyondzisi va xikolo xexo
XIPHOKHAMA 101
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
25) Makambelelo yo kamberiwa hi tintangha – I makambelelo laha vadyondzi va nyikiwaka nkarhi wo kambelana
mintirho ya vona vini
26) Makambelelo yo andlalela – I makambelelo man’wana na man’wana lama lavisisaka mpimo wa vutivi bya
mudyondzi na leswi a nga kotaka ku swi endla
27) Makambelelo yo katsakanya – I makambelelo ya mafundza lama endliwaka hi ku hela ka n’hweti, kotara
kumbe yuniti
28) Makambelelo yo nyika mintirho – I makambelelo yo nyika vadyondzi mintirho yo karhi ku kambela vuswikoti
na vutshila bya vona
29) Makambelelo yo tikambela – I makambelelo laha mudyondzi a nyikiwaka nkarhi wo kambela ntirho wa yena
n’wini
30) Makambelelo yo tirhisisa swikambelwana – I makambelelo lama hlengeletaka vumbhoni bya mudyondzi hi ku
landzelela maendlelo yo karhi naswona vadyondzi va kamberiwa hi nkarhi wun’we hi ndlela yo fana
31) Makambelelo yo xiyaxiya –I makambelelo yo teka vumbhoni bya mudyondzi nkarhi wun’wana na wun’wana
lowu a nga eku dyondzeni
32) Makambelelo yo xopaxopa swiphiqo – I makambelelo man’wana na man’wana lama tirhisaka ku paluxa
swirhalanganyi na ku lava tindlela to swi lulamisa
33) Manyokanyokana – Matsalelo yo gombonyoka lawa van’wana va nga kotiki ku ya hlaya
34) Mbangu – Ndhawu kumbe matshamelo ya swilo eka switshuriwa, ndhawu laha ririmi ri tirhisaka kona
35) Mbulavurisano – Maendlelo man’wana na man’wana lama tirhisaka ku nyiketana na ku hangalasa mahungu
exikarhi ka vanhu
36) Mbulavurisano wo nyiketana – Ku vulavula hi ku siyerisana
37) Mbuyelelo – Ku vuyelela mpfumawulo / letere / rito / xivulwa
38) Mfanelo – Ku va swilo swi ri hi ndlela leyi swi lavekaka hi yona kumbe leyi amukelekaka
39) Mfuwo – Swilo swa ndhavuko
40) Milawu – Milawu ya matsalelo na mapeletelo
41) Misinya – Milawu
42) Moya – Xiyimo lexi muvulavuri a nga eka xona
43) Mpfanganiso – Nkatso kumbe vuxaka bya swilo swo hambanahambana hi ndlela yo nghenelelana
44) Mpfelelo wa marito – Ku tumbuluxa ka marito yo huma eka man’wana
45) Mpfumawulo – Mpfumawulo lowu vumbaka xiphemu xa mbulavulo wa vanhu
46) Mpimaniso – Ku kuma ku fana na ku hambana
102 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
47) Mpimohansi - minimamu
48) Mpimohenhla - makizimamu
49) Ncino – Mbuyelelo wa mimpfumawulo leyi fanaka
50) Ndzima – Ku leha ka ntirho lowu faneleke ku endliwa
51) Ndzungulo – Ku rungula timhaka leti nga humelela
52) Nkamakholo – Xigaririmi xo pfumala nyanyulo
53) Nkanakaniso – Nhlamuselo leyi nga riki erivaleni
54) Nkandzinganelo – Ku ka vanhu va nga khomiwi ku fana
55) Nkatsakanyo – Nkomiso wa timhaka hi marito ya yena n’wini
56) Nkhapelano – Ku komba ku nyiketana ka mithwaso kumbe swiyenge swa mithwaso eka magondzo yo dyondza
57) Nkhaqato – Ku tirhisa kumbe malongoloxelo ya timhaka hi ndlela leyi amukelekaka na hi mfanelo
58) Nkhetekanyo – Ku ava swilo ku ya hi vuxaka bya swona
59) Nkhulukelano – Ku komba vuxaka na vun’we bya miehleketo kumbe timhaka eka xitshuriwa
60) Nkhuluko – Mavekelo ya timhaka hi ndlela yo ka yi nga ri na ku kanakana
61) Nkongomelo – Mongo wa mhaka kumbe dyondzo ya mhaka kumbe mhakankulu
62) Nkongomo – Leswi munhu a kongomeke ku swi endla, leswi a langutaneke naswona ntsena
63) NMYM - Ntirho wa Makambelelo Ya Mafundza
64) Nsongavutivi – Buku kumbe xikatsa xa tibuku lexi nyikaka timhaka hi xiyenge xin’wana na xin’wana xa vutivi
kumbe tinhlokomhaka to hambanahambana (ensayitlilophediya)
65) Ntivomatsalelo – Dyondzo ya milawu ya matsalelo na mapeletelo ya ririmi
66) Ntivontsalo – Dyondzo ya ku tsala maletere na mimfungho ya ririmi
67) Ntlangu – Encenyeto - migingiriko yo encenyeta eke ntlangu
68) Ntlawahata – Ku ava swilo ku ya hi vuxaka bya swona
69) Ntokoto – Ku tiva swilo hi ku va u swi vonile kumbe u swi endlile yena n’wini handle ko twa hi van’wana
70) Ntshikilelo – Ku tiyisisa mhaka yo karhi / ku tshikelela mhaka yo karhi
71) Nxopaxopo wa xihenhla – Ku langutisa hungu ro karhi xihenhla; ku nga ri hi vuxokoxoko
72) N’watindzimi – Munhu loyi a tivaka tindzimi to tlula rin’we; mudyondzi(si) wa swa tindzimi
XIPHOKHAMA 103
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
73) Peletwana – Xiphemu xa rito lexi ku hefemuriwaka endzhaku ka xona loko rito ri twarisiwa hi ku nonoka, xik:
rito ‘nonoka’ ri na mapeletwana manharhu, ku nga: no-no-ka
74) Phewa – Mhaka yo ka yi nga twali
75) Phofula – Ku humesa matitwelo
76) Qhinga – Ndlela yo kongoma yo endla swo karhi
77) Rimba ra mithwaso – Xitirho xo pima vuswikoti bya munhu
78) Rimba ra ntirho – Pulani ya ntirho
79) Ririmi ra le kaya – Ririmi leri mudyondzi a ri tirhisaka laha a kuleleke kona naswona leri a ri tivaka na ku ri
vulavula handle ko tilumaluma. Mudyondzi a nga ha va na tindzimi to tlula rin’we ta le kaya
80) Ririmi ra mfanelo – Ku vula timhaka hi ndlela leyi amukelekaka
81) Ririmi ra swikoweto – Ku tirhisa swirho ku vula mhaka, ku fana na ririmi leri tirhisaka hi timbheveve
82) Ririmi ro engetela – Ririmi rin’wana na rin’wana leri dyondzisiwaka ku engetela Ririmi ra le Kaya
83) Swa nomo – Leswi runguriwaka / vuriwaka hi nomo
84) Swiaki swa ririmi – Swihluvi swa mbulavulo ku katsa marito man’wana
85) Swiaki swa swivulwa – Swiphemu hinkwaswo leswi tirhisaka ku vumba swivulwa ku nga va swinembeletwana
kumbe swihluvi swa mbulavulo
86) Swihlamuselamarito – Tidikixinari na tibuku minongonoko yin’wana ya tinhlamuselo
87) Swihoxaxandla – Vanhu lava nga na xiave eka timhaka to karhi
88) Switirhisiwa kumbe switirho – Swilo leswi tirhisaka loko ku endliwa swilo swo karhi tanihi ku tsala, ku vulavula
na swin’wana na swin’wana
89) Switiviso – Timhaka leti tivisiwaka vanhu hi nomo kumbe ti tsariwile
90) Tinxaka ta swivulwa – Swivulwa swi na tinxaka to hambanahambana to fana na swivulwa swa ntolovelo,
swivulwa leswi nga ka nandzulo na swivulwa swo vutisa
91) Tsotsosela – Ku tshikelela
92) Vaamukeri va mahungu – Vayingiseri, vahlaleri na vahlayi va switshuriwa
93) Vamavizweni – Marito ya tinhlamuselo to fana
94) Vambanisa – Longoloxa na ku veketela minchumu yo karhi eka ndhawu yin’we hi xikongomelo xo lava ku vona
kumbe ku kuma ku yelana kumbe vuxaka bya yona
95) Vitonkomiso – Vito ro twarisiwa hi maletere kumbe mapeletwana yo sungula yo fana na HURIRIXI (Huvo ya
Rixaka ya Ririmi ra Xitsonga)
104 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
96) Vonelo – Matwisiselo ya mhaka
97) Vufanisi – Marito yo humesa swifaniso swa le miehleketweni ku fana na xigego, xihlambanyiso na swin’wana
98) Vugimuntsongo – Mpimo wo karhi wa xiyimo xa le hansi lowu fikelelekaka
99) Vugimunkulu – Mpimo wo karhi wa xiyimo xa le henhla lowu fikelelekaka
100) Vundzeni – Leswi faneleke ku dyondzisiwa
101) Vutshila – Vuswikoti kumbe vuxongi
102) Xifaniso – Mpfapfarhuto wo yimela xo karhi lexi voniwaka
103) Xiletelo xa makambelelo – Xitirho xo letela lava kambelaka matirhelo ya mudyondzi eka ntirho wo karhi
(rhubiriki)
104) Ximunhuhatwa – Mutlangi eka xitshuriwa
105) Yelanisa – Ku komba ku yelana ka swilo
106) Xiphokhama – Xitatimende xa Pholisi ya Kharikhulamu na Makambelelo
107) Xiphorikhama – Xitatimende xa Pholisi ya Rixaka ya Kharikhulamu na Makambelelo
XIPHOKHAMA 105
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
106 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
XIPHOKHAMA 107
XITSONGA RIRIMI RO ENGETELA RA VUMBIRHI TIGIREDI TA 4-6
108 XITATIMENDE XA PHOLISI YA KHARIKHULAMU NA MAKAMBELELO (XIPHOKHAMA)