National Curriculum Statement (NCS)
Isindebele HOME LANGUAGE
Curriculum and Assessment
Policy Statement
Foundation Phase
Grades R-3
Skip to contentCAPS document
CAPS ISINDEBELE HL GRADES R 3 FS
Grades 1, 2, 3 Isindebele HL CAPS document, 146 pages. Read online or get the free PDF download.
Isindebele HL · Grades 1, 2, 3 · nr. CAPS document, 146 pages. Read online or download the PDF.
- Subject
- Isindebele HL
- Grade
- Grades 1, 2, 3
- Language
- Nr
- Document type
- CAPS document
- Curriculum
- CAPS
- Pages
- 146
- File size
- 1.9 MB
Loading document…
Loading document…
1 of 146
Document textSearch extracted text and jump to a page.
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU
NOKUHLOLA
AMAGREYIDI R-3
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA
CAPS
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Department of Basic Education
222 Struben Street
Private Bag X895
Pretoria 0001
South Africa
Tel: +27 12 357 3000
Fax: +27 12 323 0601
120 Plein Street Private Bag X9023
Cape Town 8000
South Africa
Tel: +27 21 465 1701
Fax: +27 21 461 8110
Website: http://www.education.gov.za
© 2011 Department of Basic Education
Isbn: 978-1-4315-0409-1
Design and Layout by: Ndabase Printing Solution
Printed by: Government Printing Works
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
AGRICULTURAL MANAGEMENT
ISINDEBELE PRACTICES
ILIMI LEKHAYA GRADES 10-12
AMAGREYIDI R-3
FOREWORD by thE ministER
Our national curriculum is the culmination of our efforts over a period of seventeen
years to transform the curriculum bequeathed to us by apartheid. From the start of
democracy we have built our curriculum on the values that inspired our Constitution
(Act 108 of 1996). the Preamble to the Constitution states that the aims of the
Constitution are to:
• heal the divisions of the past and establish a society based on democratic
values, social justice and fundamental human rights;
• improve the quality of life of all citizens and free the potential of each person;
• lay the foundations for a democratic and open society in which government is
based on the will of the people and every citizen is equally protected by law;
and
• build a united and democratic South Africa able to take its rightful place as a sovereign state in the family of
nations.
Education and the curriculum have an important role to play in realising these aims.
in 1997 we introduced outcomes-based education to overcome the curricular divisions of the past, but the experience
of implementation prompted a review in 2000. This led to the first curriculum revision: the Revised National Curriculum
Statement Grades R-9 and the National Curriculum Statement Grades 10-12 (2002).
Ongoing implementation challenges resulted in another review in 2009 and we revised the Revised National
Curriculum Statement (2002) to produce this document.
From 2012 the two 2002 curricula, for Grades R-9 and Grades 10-12 respectively, are combined in a single document
and will simply be known as the National Curriculum Statement Grades R-12. the National Curriculum Statement for
Grades R-12 builds on the previous curriculum but also updates it and aims to provide clearer specification of what
is to be taught and learnt on a term-by-term basis.
the National Curriculum Statement Grades R-12 accordingly replaces the subject statements, Learning Programme
Guidelines and subject Assessment Guidelines with the
(a) Curriculum and Assessment Policy statements (CAPs) for all approved subjects listed in this document;
(b) National policy pertaining to the programme and promotion requirements of the National Curriculum Statement
Grades R-12; and
(c) National Protocol for Assessment Grades R-12.
MRS ANGIE MOTSHEKGA, MP
MINISTER OF BASIC EDUCATION
CAPS
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
OKUMUMETHWEKO
ISIGABA 1: UKWETHULWA KWESITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU
NOKUHLOLA. ............................................................................................................................................3
1.1 Isendlalelo ...................................................................................................................................................... 3
1.2 Umbono-mazombe.......................................................................................................................................... 3
1.3 Iminqopho evamileko yeKharikhyulamu yeSewula Afrika.......................................................................... 4
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi................................................................................................................................... 6
ISIGABA 2: UKWETHULWA KWAMALIMI................................................................................................9
2.1 Isingeniso........................................................................................................................................................ 9
2.2 Indlela yokufundisa ngokuhlanganyela........................................................................................................ 9
2.3 Ukwabiwa kwesikhathi................................................................................................................................... 9
2.4 Ukuhlola......................................................................................................................................................... 12
2.5 Ukulalela nokukhuluma................................................................................................................................ 12
2.6 Isikhathi esinqotjhiswe ekufundeni nekutloleni. ....................................................................................... 13
2.7 Ukutlola.......................................................................................................................................................... 21
2.8 IGreyidi R....................................................................................................................................................... 22
ISIGABA 3: okumumethweko namahlelo wokufundisa amakghono welimi................25
3.1 IGreyidi R iLimi leKhaya............................................................................................................................... 34
3.2 IGreyidi 1 iLimi leKhaya. .............................................................................................................................. 59
3.3 IGreyidi 2 iLimi leKhayai. ............................................................................................................................. 83
3.4 IGreyidi 3 iLimi leKhaya. ............................................................................................................................ 109
IGlozari............................................................................................................................................................... 135
CAPS 1
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
2 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ISIGABA 1: ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHY-
ULAMU NOKUHLOLA
1.1 Isendlalelo
IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi R-12 (TKZ) sendlala umgomo wekharikhyulamu nokuhlola
emkhakheni wezokufunda.
Ukuthuthukisa ukusetjenziswa kwawo, isiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke satjhugululwa, amatjhuguluko la
azokuthoma ukusetjenziswa ngenyanga kaTjhirhweni ngomnyaka we-2012. Enziwa umtlolo owodwa opheleleko
womThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola esifundweni ngasinye ukujamiselela iinTatimende zeemFundo,
imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFunda begodu nemiHlahlandlela yokuHlola iimFundo emaGreyidi R-12.
1.2 Umbono-mazombe
(a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke seGreyidi R-12 (Sango Tjhirhweni we-2012) sijamele Isitatimende
somThetho-kambiso wesitatimende sokufunda nokufundisa eenkolweni zeSewula Afrika begodu simumethe
okulandelako:
(i) IinTatimende zomThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola zaleso naleso sifundo sesikolo esipha-
sisweko
(ii) Umtlolo womThetho-kambiso, National policy pertaining to the programme and promotion requirements
of the National Curriculum Statement Grades R-12; begodu no
(iii) Mtlolo womThetho-kambiso, iNational Protocol for Assessment Grades R-12 (Tjhirhweni 2012)
(b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 (kaTjhirhweni 2011 sijamiselela iintatimende
zekharikhyulamu zelizweloke ezimbili zanje, ezibizwa
(i) Isitatimende seKarikhyulamu esiBuyekeziweko amaGreyidi R-9, Government Gazette No. 23406 yam-
hlana ama-31 Mrhayili 2002, begodu ne-
(ii) Isitatimende seKarikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi 10-12 Government Gazettes, No. 25545
yamhlana amalanga asi 6 October 2003 and No. 27594 yangomhla we-17 kuMrhayili 2005.
(c) Iintatimende zekharikhyulamu yelizweloke eziseengatjaneni b(i) no (ii) ngehla, zimumethe imitlolo yemithetho-
kambiso elandelako esuswe beyajanyiselelwa siTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi 10-12
(Tjhirhweni 2012) ngesikhathi seminyaka we-2012-2014.
(i) IinTatimende zeemFundo, imiHlahlandlela yamaHlelo wokuFundo begodu nemihlahlandlela yokuHlola
iimFundo emaGreyidi R-9 nemaGreyidi 10-12 ;
(ii) Umtlolo womthethokambiso, iNational Policy on assessment and qualifications for schools in the Gene-
ral Education and Training Band, egadangiswe kuGovernment Notice No. 124 ku Government Gazette
No. 29626 yamhlana amalanga ali- 12 kuMhlolanja 2007;
(iii) Umtlolo womthethokambiso, iNational Senior Certificate: A qualification at Level 4 on the National Quali-
fications Framework (NQF), egadangiswe kuGovernment Gazette No.27819 yamhlana amalanga ama-
20 kuVelabahlinze 2005;
CAPS 3
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
(iv) Umtlolo womthethokambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding learners with spe-
cial needs, owagadangiswa kuGovernment Gazette, No.29466 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni
2006, ungeniswe emtlolweni womthethokambiso, iNational policy pertaining to the programme and pro-
motion requirements of the National Curriculum Statement emaGreyidini R-12; begodu
(v) Umtlolo womthetho-kambiso, i-addendum to the policy document, the National Senior Certificate: A
qualification at Level 4 on the National Qualifications Framework (NQF), regarding the National Proto-
col for Assessment (ema Greyidini R-12), egadangiswe kuGovernment Notice No.1267 kuGovernment
Gazette No. 29467 yamhlana amalanga ali-11 kuNobayeni 2006.
(d) Umtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining to the programme and promotion requirements of the
Isitatimende seKarikhyulamu seLizwe Loke amaGreyidi R-12, begodu neengaba zesiTatimende somThetho-
kambiso weKharikhyulamu nokuHlola njengombana zifakwe ezahlukweni 2, 3 begodu 4 zomtlolo lo eziphathe-
lene nemikghwa namazinga weNational Curriculum Statement Grades R-12. Ngakhoke, ngokuya ngokwesec-
tion 6A ye South African Schools Act, 1996 (Act No. 84 of 1996,) yakha isendlalelo sokobana uNgqongqotjhe
weFundo esiSekelo abonelele isiliganiso samazinga nemiphumela kanye nekambiso yokuhlola umsebenzi
womntwana bona ibe khona eenkolweni zomphakathi nezizijameleko.
1.3 Iminqopho evamileko yekharikhyulamu yeSewula Afrika
(a) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sethula lokho okungathathwa njengelwazi,
amakghono namagugu okumele kufundwe eenkolweni zeSewula Afrika. Ikharikhyulamu le inqophe ukuqi-
nisekisa bonyana abantwana bazuza bebasebenzise ilwazi namakghono ngeendlela ezizwisekako ema-
philweni wabo. Ngalokho, ikharikhyulamu ithuthukisa umqondo wokubuthelela ilwazi ebujameni bendawo
leyo,ngesikhathi atjheja ukukateleleka eembopweni zephasi.
(b) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke lamaGreyidi R-12 sifeza iminqopho yoku:
• hlomisa abafundi, ngaphandle kokutjheja ibhoduluko lezokuhlalisana-nezomnotho, ubulili, ikghono
lezomzimba nofana lezengqondo, amakghono namagugu adingekako ukuzanelisa, begodu nokuzi-
bandakanya okuzwisisekako emphakathini njengabahlali benarha etjhaphulukileko;
• ukwenza ifundo yamazinga aphezulu ifinyeleleke;
• ukwenza kube lula bonyana abafundi basuke emazikweni wezefundo baye emisebenzini; begodu
• kunikela abaqatjhi ngephrofayili eyaneleko yamakghono womfundi.
(c) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sisekelwe eenkambisweni ezilandelako:
• Ukutjhuguluka kwezokuhlalisana : ukuqinisekisa bonyana ukungalingani kwezefundo kwesikhathi esidluli-
leko kwalungiswa nokuthi amathuba alinganako wezefundo anikelwe zoke iingaba zesintu.
• Ukufunda ngomdlandla nangelihlo elihlabako : ukukhuthaza indlela yokufunda ngelihlo elihlabako neli-
nomdlandla, kunokobana kufundwe amaqiniso anikelweko ngehloko ngaphandle kokuwahlaba.
• Ilwazi namakghono asezingeni eliphakamileko : iimfuneko ezimbalwa zelwazi namakghono okufanele
zifunyanwe kileyo naleyogreyidi zibekiwe begodu zibekwe amazingeni aphakamileko, afunyanekako kizo
zoke iimfundo
4 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ukuragela phambili : okumumethweko nobujamo baleyo naleyo greyidi kutjengisa ukuragela phambili
ukusukela kokulula ukuya kokubudisi.
(d) Amalungelo wobuntu, ukufaka koke, ubulungiswa bezebhoduluko nokuhlalisana :ukufaka imigomo yobu-
lungiswa kezokuhlalisana, kezebhoduluko begodu namalungelo wabantu njengombana kuhlathululiwe
kumThetho-sisekelo weSewula Afrika. IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke amaGreyidi 10-12 itjhetjha
khulu izinto ezifana nokutlhaga, ukungafani, ukungalingani, ubuhlanga, ilimi, iminyaka, abaphila nokukhuba-
zeka begodu namanye amatshwayo.
• Ukukarekela amahlelo welwazi lobugugu bendabuko : ukuthabela umlando onothileko wenarha namagu-
gu wenarha le njengezinto eziqakathekileko ukunothisa amagugu amumethwe emThethweni-sisekelo ;
begodu
• Ukuthembeka, ikhwalithi nekghono : ukunikela ifundo emadanisekako ngekhwalithi, ububanzi nan-
gokudepha kwefundo yakezinye iinarha.
(e) IsiTatimende seKharikhyulamu yeliZweloke samaGreyidi R-12 sinqophe ukukhiqiza abafundi abakwazi uku:
• Ukubona nokurarulula imiraro nokuthatha iinqunto kusetjenziswa ukucabanga ngelihlo elibukhali nelokuz-
itlamela ;
• sebenzisana ngepumelelo nabanye njengamalunga wesiqhema ;
• hlela nokuziphatha begodu nokuphatha imisebenzi yabo ngokuziphendulela nangepumelelo ;
• buthelela, ukutsenga, ukuhlela bese bahlaziya ilwazi ngelihlo lokuhlaba ;
• khulumisana ngepumelelo basebenzisa amakghono wokubonwako/ wokubukelwako, wamatshwayo
begodu /nanyana welimi ngeendlela ezinengi sebenzisa isayensi nethekhnoloji ngepumelelo batjengise,
ngelihlo lokuhlaba, nokuziphendulela manqophana nebhodulukweni neempilo zabanye; noku
• Tjengisa ukuzwisisa iphasi bonyana linamahlelo anetjhebiswano ngokuyelela bonyana ukurarulula imiraro
akwenzeki kukodwa ngeqadi.
(f) Ukuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kufanele kube mgogodlha womkhandlu, wokuhlela be-
godu nokufundisa kileso naleso sikolo. Lokhu kungenzeka kwaphela nange boke abotitjhere banokuzwisisa
okuhluzekileko bokobana iinqabo zokufunda zingalemukwa bezilungiswe bunjani,begodu ukuhlanganisa kun-
gahlelelwa bunjani
Okuqakathekileko ngokuhlanganisa imihlobo ehlukahlukeneko yabafundi kuqinisekisa bonyana iinqabo ziya-
bonwa bezitjhejwa ngiyo yoke imikhandlu efaneleko ehlangana nomphakathi wesikolo, okufaka hlangana abo-
titjhere, iinQhema eziSekelako eziNzinze kumaDistrigi, iinQhema eziSekelako eziseZingeni leenHlangano,
ababelethi neenKolo eziKhethekileko njengeendawo zemiThombo. Ukulungisa iinqabo ngetlasini, abotitjhere
bafanele basebenzise amaqhinga amanengi wekharikhyulamu afana nalawo afakwe ku- Guidelines for Inclu-
sive Teaching and Learning (2010) yoMnyango weFundo Sisekelo
CAPS 5
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
1.4 Ukwabiwa kwesikhathi
1.4.1 isiGaba esisiSekelo
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiSekelo sitjengisiwe ngenzasi :
ISIFUNDO IGREYIDI R AMAGREYIDI 1-2 IGREYIDI 3
(AMA-IRI) (AMA-IRI) (AMA-IRI)
ILimi leKhaya 10 7/8 7/8
ILimi lokuThoma lokweNgeza 2/3 3/4
IimBalo 7 7 7
AmaKghono wePilo 6 6 7
• ILwazi lokuThoma (1) (1) (2)
• UbuKghwari bokuTlama
(2) (2) (2)
• IsiFundo sokuziThabulula
(2) (2) (2)
• UbuYena nokuHlalisana komuntu
qobolakhe (1) (1) (1)
INANI 23 23 25
(b) Isikhathi sokufundisa samaGreyidi R, 1 no 2 ma-iri ama-23 begodu seGreyidi yesi-3 ma- iri ama- 25.
(c) Ama-iri alitjhumi abelwe amalimi emaGreyidi R-2. Begodu ama-iri ali-11eGreyidini yesi-3. ILimi lekhaya labelwe
ubunengi bama-iri abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu iLimi lokuthoma lokweNgeza labelwe ubuncani
bama-iri ama-2 nobukhulu bama-iri ama-3 emaGreyidini 1-2 .ILimi lekhaya eGreyidini yesi- 3 labelwe ubunengi
bama-iri- abu-8 nobuncani bama-iri ali-7 begodu ilimi lokuthoma lokweNgeza labelwe ubuncani bama-iri ama-
3 nobunengi bama-iri ama-4
(d) Kumakghono wePilo iLwazi Lokuthoma labelwe i-iri 1 emaGreyidini R-2 nama -iri ama-2 njengombana
kutjengiswe ngeembayaneni zeGreyidini yesi-3
6 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
1.4.2 IZinga eliPhakathi
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esisiPhakathi sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 6
ILimi lokuThoma lokweNgeza 5
IimBalo 6
ISayensi Yemvelo neTheknoloji 3,5
ISeyensi yokuHlalisana 3
AmaKghono wePilo 4
• UbuKghwari bokuTlama (1,5)
• IsiFundo sokuziThabulula
• UbuYena nokuHlalisana komuntu qobo lakhe
(1)
(1,5)
INANI 27,5
1.4.3 IZinga eliPhakamileko
(a) Isikhathi sokufundisa esiGabeni-esiPhakamileko sitjengisiwe ngenzasi:
ISIFUNDO AMA-IRI
ILimi leKhaya 5
ILimi lokuThoma lokweNgeza 4
IimBalo 4,5
ISayensi yeMvelo 3
ISayensi yokuHlalisana 3
ITheknoloji 2
ISayensi yezomNotho nokuPhatha 2
UkuziJayeza zePilo 2
UbuKghwari bokuTlama 2
INANI 27,5
CAPS 7
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
1.4.4 AmaGreyidi 10-12
(a) Isikhathi sokufundisa emaGreyidini 10-12 sitjengisiwe ngenzasi
ISIFUNDO ISIKHATHI ESABIWEKO NGEVEKE (AMA-IRI)
ILimi leKhaya 4.5
ILimi LokuThoma lokweNgeza 4.5
IimBalo 4.5
UkuziJayeza zePilo 2
Ubuncani bananyana ngiziphi iimfundo ezintathu ezikhet- 12 (3x4ama-iri)
hwe esiQhemeni B i-Anekstjha B, Amathebula B1-B8
yomtlolo womthetho-kambiso, iNational policy pertaining
to the programme and promotion requirements of the
National Curriculum Statement Grades R-12, enqotjhiswe
esigabeni 28 somtlolo womthetho- kambiso onikelweko..
INANI 27,5
Isikhathi esabiweko ngeveke singasetjenziselwa kwaphela ubuncani obufunwa ziimfundo zesiTatimende
seKharikhyulamu yeliZweloke zamaGreyidiR-12(TKZ) njengombana ziveziwe ngehla, begodu angeze za-
setjenziselwa nanyana ngiziphi iimfundo zokungezelela ezingezelelwe erhelweni leemfundo. Lokha umfundi
nakafuna ukungezelela iimfundo, isikhathi esingezelelweko kufanele sabelwe ukufundisa imfundo lezo.
8 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ISIGABA 2: UKWETHULWA KWAMALIMI
2.1 ISINGENISO
EsiGabeni esisiSekelo, amakghono weKharikhyulamini eLimini leKhaya ngilawa:
Ukulalela nokukhuluma UkuCabanga nokuCabangisisa begodu neSakhiwo nokuSetshenziswa
Ukufunda namatjhada kweLimi kuhlanganiswe emakghonweni woma-4 welimi (ukulalela,
Ukutlola nomtlolo wesandla ukukhuluma, ukufunda nokutlola)
Okumumethweko (ilwazi, imiqondo begodu namakghono) okutholakala esiTatimendeni seKharikhyalamu seliZweloke
[TKZ)] sihlelwe esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu ngokwethemu, kusetjenziswa iinhlokwana
lezi. IsiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu sinikela abotitjhera okulandelako:
• isingeniso esimumethe imihlahlandlela yokusetjenziswa komtlolo wesiGaba esisiSekelo,
• okumumethweko, imiqondo kanye namakghono okufanele kufundiswe ngethemu,
• umhlahlandlela ngokwabiwa kwesikhathi,
• Iindingo zemiSebenzi yokuHlola okuhlelekileko neemphakamiso zokuhlola okungakahleleki,
• amarhelo weensetjenziswa eziphakanyisweko ngethemu.
2.2 INDLELA YOKUFUNDISA NGOKUHLANGANYELA
Ihlelo lamaLimi lihlanganisa zoke iimfunda. ILimi lisetjenziswa kiwo woke amahlelo wezefundo ngokukhuluma,
ukufunda begodu nokutlola. Amakghono weLimi amaningi wokulalela nokukhuluma azokuthuthukiswa eemfundweni
zemBalo, Amakghono wePilo, ezenziwe ngeemfundo ezinengi njengobuKghwari bokuTlama neLwazi lokuThoma
okufaka hlangana ubuYena nokuHlalisana komuntu qobo lakhe, ISayensi yemVelo neThekhnoloji begodu neSayensi
yokuHlalisana. Iimmongo neenhloko zingakhethwa eemfundweni lezi ukunikela ubunjalo bokufundisa amakghono
welimi.
2.3 UKWABIWA KWESIKHATHI
Ukwabiwa kwesikhathi okulandelako kuzokuthoma ukusetjenziswa ngomnyaka we- 2012. Isikhathi sokufundiswa
kwelimi esiGabeni esisiSekelo sizakujanyiswa bujamo belimi lesikolo. Iinkolo zingakhetha bonyana zinikela isikhathi
esinengi nofana esincani eLimini leKhaya nelokwEngeza ukuya ngokweendingo zabafundi. Ubuncani besikhathi
esinikelweko sokufundisa iLimi leKhaya nelokuThoma lokwEngeza butlolwe ngeembayaneni ethebuleni elingenzasi:
ILimi Lekhaya ILimi lokuThoma lokwEngeza
IGreyidi R ama-iri ali-10
IGreyidi 1 ama-iri 8 (7) ama-iri 3 (2)
IGreyidi 2 ama-iri 8 (7) ama-iri 3 (2)
IGreyidi 3 ama-iri 8 (7) ama-iri 4 (3)
CAPS 9
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UMnyango wezeFundo awuqinteli iinkolo bonyana zihlukanise bunjani ubuncani besikhathi ngokuya ngeengcenye
ezihlukahlukeneko nanyana iimphakamiso ezilandelako zenzelwe igreyidi ngayinye.
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA Inani ngeveke
Ukulalela nokukhuluma amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama-3) amaminithi ama-45
Ukufunda namatjhada Amatjhada: amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama –5 (i-iri 4 ama–iri
li-1 namaminithi ali- 15)
30 amaminithi
Ukufunda ngokwabelana: amaminithi ali-15 ngelanga
amalanga ama-3 (amaminithi ama-45
Ukufunda ngesiqhema: amaminithi ama-30 ngelanga
(iinqhema ezi – 2; amaminithi ali –15 isiqhema ngasinye)
amalanga ama – 5 (ama – iri ama-2 namaminithi ama-30)
Umtlolo wesandla amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama – 4 i –iri li-1
Ukutlola amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama – 3 amaminithi ama-45
Inani ngeveke ama-iri ali-7
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA Inani ngeveke
Ukulalela nokukhuluma amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama –3 amaminithi ama-45
Ukufunda namatjhada Amatjhada: amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama – 5 ama-iri ama-4
(i-iri li -1 namaminithi ali– 15) namaminithi ama-30
Ukufunda ngokwabelana: amaminithi ali-15 ngelanga
amalanga ama - 3 (amaminithi ama-45)
Ukufunda ngesiqhema: amaminithi ama-30 ngelanga
(iinqhema ezi – 2; amaminithi ali –15 isiqhema ngasinye)
amalanga ama – 5 (ama – iri ama-2 namaminithi ama-30)
Umtlolo wesandla amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama – 3 amaminithi ama-45
Ukutlola amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama – 4 i-iri li-1
Inani ngeveke ama-iri ali-7
IGREYIDI 3 ILIMI LOKUBELETHWA Inani ngeveke
Ukulalela nokukhuluma amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama –3 amaminithi ama-45
Ukufunda namatjhada Amatjhada: amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama –3 4 ama –iri 30
nemizuzu 30
(amaminithi ama– 45)
Ukufunda ngokwabelana: amaminithi ama-20 ngelanga
amalanga ama - 3 (i-iri li-1 Ukufunda ngesiqhema:
amaminithi ama-30 ngelanga (iinqhema ezi – 2; amaminithi
ali –15 isiqhema ngasinye) amalanga ama – 5 (ama – iri
ama-2 namaminithi ama-30)
Umtlolo wesandla amaminithi ama-15 ngelanga, amalanga ama–3 45 amaminithi
Ukutlola amaminithi ama-20 ngelanga, amalanga ama–3 1 - iri
Inani ngeveke ama-iri ali-7
10 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UMnyango wezeFundo awuqinteli iinkolo bonyana zihlukanise bunjani ubunengi besikhathi ngokuya ngeengcenye
ezihlukahlukeneko nanyana iimphakamiso ezilandelako zenzelwe igreyidi ngayinye.
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA Inani ngeveke
Ukulalela nokukhuluma amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama-4) i-iri li-1
Ukufunda namatjhada Amatjhada: amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama –5 (i-iri ama–iri ama-5
li-1 namaminithi ali- 15)
Ukufunda ngokwabelana: amaminithi ali-15 ngelanga
amalanga ama-5 (i-iri li-1 namaminithi ali-15)
Ukufunda ngesiqhema: amaminithi ama-30 ngelanga
(iinqhema ezi – 2; amaminithi ali –15 isiqhema ngasinye)
amalanga ama – 5 (ama – iri ama-2 namaminithi ama-30)
Umtlolo wesandla amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama – 4 i –iri li-1
Ukutlola amaminithi ama-20 ngelanga amalanga ama – 3 amaminithi ama-45
Inani ngeveke ama-iri abu-8
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA Inani ngeveke
Ukulalela nokukhuluma amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama-4) i-iri li-1
Ukufunda namatjhada Amatjhada: amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama –5 (i-iri ama–iri ama-5
li-1 namaminithi ali- 15)
Ukufunda ngokwabelana: amaminithi ali-15 ngelanga
amalanga ama-5 (i-iri li-1 namaminithi ali-15)
Ukufunda ngesiqhema: amaminithi ama-30 ngelanga
(iinqhema ezi – 2; amaminithi ali –15 isiqhema ngasinye)
amalanga ama – 5 (ama – iri ama-2 namaminithi ama-30)
Umtlolo wesandla amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama – 4 i –iri li-1
Ukutlola amaminithi ama-20 ngelanga amalanga ama – 3 amaminithi ama-45
Inani ngeveke ama-iri abu-8
IGREYIDI 3 ILIMI LOKUBELETHWA Inani ngeveke
Ukulalela nokukhuluma amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama-4) i-iri li-1
Ukufunda namatjhada Amatjhada: amaminithi ali-15 ngelanga amalanga ama –5 (i-iri ama–iri ama-5
li-1 namaminithi ali- 15)
Ukufunda ngokwabelana: amaminithi ali-15 ngelanga
amalanga ama-5 (i-iri li-1 namaminithi ali-15)
Ukufunda ngesiqhema: amaminithi ama-30 ngelanga
(iinqhema ezi – 2; amaminithi ali –15 isiqhema ngasinye)
amalanga ama – 5 (ama – iri ama-2 namaminithi ama-30)
Umtlolo wesandla amaminithi ama-15 ngelanga amalanga ama – 4 i –iri li-1
Ukutlola amaminithi ama-20 ngelanga amalanga ama – 3 amaminithi ama-45
Inani ngeveke ama-iri abu-8
CAPS 11
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
2.4 UKUHLOLA
Umtlolo wesiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola unikela iimfuneko zemiSetjenzana
yokuHlola okuHlelekileko
IGREYIDI ISIFUNDO ITHEMU 1 ITHEMU 2 ITHEMU 3 ITHEMU 4 INANI LOKE
1 ILimi leKhaya 1 2 2 2 7
2 ILimi leKhaya 1 2 2 2 7
3 ILimi leKhaya 1 3 3 2 9
EThemini yoku- 1 kunomSetjenzana oHleliweko wokuHlola owodwa
(owenziwe ngeengcenye ezihlukahlukeneko zeLimi) emaGreyidini 1-3. EGreyidini yoku-1 iinkolo zikhuthazwa
ukwenza ukuhlola okusisisekelo ethemini yoku-1. Ukungezelela kilokho iimphakamiso zokwenza ukuhlola
okungakahleleki okuzakuba sisekelo sokufunda nokufundisa kwangamalanga zinikelwe, kodwana angeze
zarekhodwa ngokuhlelekileko.
2.5 UKULALELA NOKUKHULUMA
Abafundi bathuthukisa amakghono wabo wokulalela nokukhuluma ingasi ekghonweni ngalinye leLimi kwaphela
kodwana nangesikhathi sezinye iimfundo. Ngombana ukulalela nokukhuluma kuqakathekile kikho koke ukufunda,
kuqakathekile bonyana amakghono la athuthukiswe ngefanelo ekuthomeni kwepilo yomfundi yokufunda. Kungesibanga
leso isiGabeni esisiSekelo sinesikhathi esiqalene nokuthuthukiswa kwamakghono amabili aqakathekileko la.
Isikhathi esabiweko sokuLalela nokuKhuluma sinikela (1) isikhathi esizokusetjenziswa ekuthomeni kwelanga begodu
(2) nesikhathi esiqaliswe emisetjenzaneni yokulalela nokukhuluma.
2.5.1 Umsebenzi wokukhulunywako ekuthomeni kwelanga
Ngamalanga ekuseni kumele kuthonywe ngomsebenzi wokukhuluma netlasi loke. Sebenzisa isikhathi lesi uku:
• khuluma ngelanga, idadamu, itjhadi lobujamo bezulu, abafundi abagidinga amalanga wabo wamabeletho be-
godu nanyana ngiziphi izehlakalo eziqakathekileko zelanga.
• qala abafundi abakhona nabangekho: Babize ngamagama ukuthola bonyana ngimuphi umntwana okhona/
ongekho
• lalela abafundi abambalwa babelana ngeendatjana zabo, ‘tjengisa nokucoca’ ngesithombe nofana ngento,
khuluma ngedayari, zemidlalo, amakhonsathi, izehlakalo nokucoca indatjana. Linga ukulalela iindatjana zabo
boke abafundi okungenani kanye ngemva kweemveke ezimbili.
2.5.2 Imisebenzi enqotjhiweko
Kufanele kutjhejwe amakghono wokulalela nokhuluma anqophileko kiso soke isiGaba esisiSekelo. Isikhathi
esabelwe okukhulunywako/zomlomo sifaka imisebenzi yokulalela nokukhuluma eqaliswe emakghonweni
anqophileko wokukhuluma nokulalela okungasenani kabili ngeveke.Umtlolo wesiTatimende nomThetho-kambiso
weKharikhyulamu nokuHlola [i-TTKH] inikela (1) amakghono wokulalela nokukhuluma ngamalanga/ngeveke begodu
(2) nerhelo lamanye amakghono adingekako wokulalela nokukhuluma. Ukuhlukanisa lokhu kusiza abotitjhere ukuhlela
ukufundisa kwabo ukuze iminqopho yeemfundo zokukhuluma nokulalela zinqotjhiswe ekuthuthukiseni amakghono
12 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
anqophileko ama-2 -3 ngesikhathi esisodwa. Imisetjenzana enqotjhiweko le kufanele ihlanganiswe nomDlalo wesiteji
oyingcenye yobuKghwari bokuTlama emaKghonweni wePilo.
2.6 ISIKHATHI ESINQOTJHISWE EKUFUNDENI NEKUTLOLENI
EmaGreyidini 1-3, ukuFunda nokuTlola kwenzeka ngesikhathi esinqotjhiweko sokuFunda nokuTlola. Kulapha,
lapho kuzokusetjenziswa khona iimfundo ezicacileko begodu nezonqophileko ukufundisa abantwana bonyana
babe bafundi nabatloli abaphumelelako. Ngamalanga kufanele kube nesikhathi esibekelwe ngeqadi esinqotjhiswe
eemfundweni zokufunda (ukuFunda ngokwaBelana, ukuFunda ngesiQhema esiKhokhelwako/ esiHlahlwako begodu
nokuFunda ngokuziJamela, amaTjhada) nokutlola (ukuTlola ngokwaBelana ukuTlola ngesiQhema nokuTlola
ngokuziJamela, imisetjenzana yehlelo nokupeleda). Ngalesi isikhathi utitjhere wenza ukufunda ngesiqhema
okuhlahliweko neenqhema ezimbili lokha abanye abantwana bamatasatasa ngemisetjenzana yokuhlanganisa
njengesifundo sokuzwisisa esitloliweko, amatjhada, ukupeleda, ihlelo begodu nokutlola. Ukufunda ngababili/
ukufunda ngokuzijamela kungenzeka ngasikhathi sinye.
IsiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola [TTKH] yesiGaba esisiSekelo sihlukanisa
iimfuneko zokufunda bunje:
• UkuFunda ngokwaBelana (okufaka hlangana ukuTlola ngokwaBelana)
• UkuFunda ngesiQhema esiKhokhelwako/ esiHlahlwako
• UkuFunda ngabaBili/ukuFunda ngokuziJamela
• Amatjhada (okufaka hlangana iLemuko lamaTjhada)
2.6.1 UkuFunda ngokwaBelana
UkuFunda ngokwaBelana (begodu/nofana ukuTlola ngokwaBelana) kanengi kwenzeka ngemizuzu yokuthoma
eli -15 yesikhathi esinqotjhiswe ekuFundeni nekuTloleni. Utijhere usebenza netlasi loke. Ukufunda ngokwabelana
kuzokwenzeka ngamalanga amabili ukuya kwamane ngeveke kusetjenziswa itheksti eyodwa ekhulisiweko yetlasi
loke okufana neeNcwadi eziKulu, amaphostara neenthombe nofana itheksti evezwe ngamathransperensi nofana
amatheksti angasilo iqiniso nalawo aliqiniso yomntwana ngamunye. Nanyana kuzobe kusetjenziswa itheksti
eyodwa kwaphela ngeveke, amatheksti akhethiweko wegreyidi ngayinye afanele andiswe ngobude nangokuba
budisi ngokuya ngomnyaka nangamagreyidi. Abafundi bazokwethulwa emihlotjeni ehlukahlukeneko yeendatjana,
yeenkondlo, imidunduzelo nemidlalo begodu namatheksti welwazi namagrafu.
Isigaba ngasinye sokuFunda ngokwaBelana sizokuba nomnqopho wokufunda osuselwe kokulandelako: Imiqondo
yokugadangisiweko, amatshwayo wetheksti, amatjhada, amaphetheni welimi, amaqhinga wokubona igama
nomtlolo wokuzwisisa emazingeni ahlukahlukeneko (isib. imibuzo wokutjhiwoko, umbuzo wokuhlela ngokubuyelela,
ukufunisela, imibuzo yokuhlaziya, neyokubuka). Ilanga lokuthoma liqaliswe ekuzithabiseni begodu kokuthoma ‘qala’
itheksti, unabantwana unikele iimpendulo zakho ngetheksti. Ilanga lesibili kusetjenziswa itheksti efanako begodu
umnqopho utjhintjela ekuzibandakanyeni khulu ekufundeni notitjhere kusetjenziswa ukucocisana okwenzeka
ngesikhathi kuthuthukiswa ilwazi-magama, isifundo sokuzwisisa, amakghono wokuhlephula amagama begodu
nezakhiwo zetheksti (ihlelo, amatshwayo wokutlola/wokufunda, njll). Ngelanga lesithathu nakukghonekako nelanga
lesine, abantwana bafunda itheksti ngokwabo babe bazibandakanye emisebenzini yokukhulunywako, eyenziwako
begodu neyokutlola esuselwe ethekstini. Amanye amatheksti angahle asetjenziswe ilanga linye nofana mabili
kwaphela, khulukhulu eGreyidini-2 begodu neGreyidini-3.
CAPS 13
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
2.6.2 UkuTlola ngokwAbelana
Nakukghonekako, itheksti yokuFunda ngokwAbelana ifanele yandulele ukuTlola ngokwAbelana lapho utitjhere
atjengisa khona bonyana itheksti itlolwa bunjani. Abantwana bazibandakanya ekwakheni itheksti lokha utitjhere
adlala indima yokuba mkghonakalisi nomtloli. Itheksti yokuFunda ngokwAbelana ingasetjenziswa ukunikela iimbonelo
zamaphetheni welimi, ukupeleda ngokuzikhethela nofana amanye amatshwayo wetheksti alisizo ekulungiseleleni
amatheksti amatjha. Ukutjengisa kwendlela yekambiso yokutlola kusiza ekulungiseleleni abantwana ekutloleni
amathaski wabo. UkuFunda ngokwAbelana nokuTlola ngokwAbelana kufanele kwenziwe emaGreyidini 1-3.
2.6.3 UkuFunda ngesiQhema esiKhokhelwako
Le, yindlela yokufundisa ngokweenqhema ezinekghono lokufunda lapho woke amalunga wesiqhema afunda
umtlolo ofanako ngokukhokhelwa ngutitjhere begodu kufanele kwenzeke ngamalanga. Ukufunda ngokukhokhelwa
kubandakanya isikhathi lapho utitjhere aba nesiqhema sabafundi abahlangana kwesi -6 ne -10. Utitjhere uhlela
iimfundo ukufaka hlangana imihlobo ehlukeneko yamaqhinga wokusahlela/ wokuhlahlela amagama abantwana
abazafunda ukuwasebenzisa nabahlangabezana neentjhijilo emathekstini. ‘Ikulumo yamatheksti’ ehlangana
kwakatitjhere nabantwana (begodu nabantwana hlangana nabo bebodwa) imugogodlha wendlela le. Ngalesi
isikhathi utitjhere akukafaneli bonyana athikamezwe ngabanye abantwana abenza imisebenzi yokuzijamela. Isikhathi
sesiqhema ngasinye kufanele sibe phakathi kwamaminithi ali-10 ne-15 ubude lapho iinqhema ezimbili zifunda
notitjhere ngamalanga (okungasenani ihafu ye-iri ngelanga nasele kuhlangene).
2.6.4 Ukwakha iinqhema ngokwamaKghono
Amatheksti akhethwa ngokuya ngezinga lekghono lesiqhema lokufunda. Indlela elula yokuthola izinga leli
nokuhlukanisa abafundi ngeenqhema lizokuba ngendlela yokubaqala nabafunda itheksti. Nanti irhelo lokuziphatha
okubonakalako elisiza ekuhlukaniseni ngeenqhema ngesikhathi sokufunda ngokukhokhelwako.
• Itheksti ifanele ifundeke lula kodwana ube neentjhijilo ezimbalwa kiloyo ofundako ezizaba sezingeni lokuh-
lahlela nofana lokuzwisisa. Ofundako ufanele abone begodu ahlahlele ngokurhabako amagama ahlangana
nama 90%-95%. Kufanele boke baqede ukufunda okukhethiweko esikhathini esingaba liminithi omunye emva
komunye.
• Bazakufunda butjhelela begodu baphandlusela ngefanelo.
• Bazakuba nekareko ethekstini.
• Angekhe bakhombe ngemino lokha nabafundako.
• Bazakufunda buthule.
Amagadango esiFundweni sokuFunda ngesiQhema esiKhokhelwako
I. Khetha itheksti efaneleko:
Iincwadi ezihlelwe ngokweengaba namazinga ahlukahlukeneko zizakusetjenziswa khulu ukufunda ngesiqhema.
Zifanele zibe sezingeni eliphasi kunamatheksti asetjenziswe ekufundeni ngokwabelana. Funda itheksti ngaphambi
kwesikhathi begodu utjheje nanyana ngimaphi amatshwayo
wesakhiwo, ilwazi magama nofana ukuhleleka kwemitjho okungahle kube sitjhijilo ebantwaneni. Lokhu kunganikela
utitjhere umnqopho wokufundisa
14 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
II. Isingeniso:
Yethula umhlobo wencwadi nofana isahluko begodu wethule isihloko. Siza abantwana ukuhlanganisa isihloko
nelemuko lakhe lepilo. Gcina ‘ikulumo’ le imnqophile begodu ibe ngeyaneleko ukobana abantwana bafunde
ngepumelelo (amaminithi 2-3).
III. UkuKhuluma ngesiThombe nofana ukuKhambisa amehlo encwadini:
Ngabantwana abasesebancani khuluma, kafitjhani khuluma ngeentengiso/iinthombe zencwadi nofana isahluko
utjengise imininingwana eqakathekileko begodu uphakamise imibuzo yalokho okungahle kwenzeke ngaleso isikhathi
ethekstini. Ebantwaneni abakhudlwana, bafundise ukukhambisa amehlo ethekstini baqalisise iinhloko, iinhlokwana
zezahluko begodu nanyana ngimaphi amanye amatshwayo wokuhlela afana nokumumethweko begodu/nofana
neenhlokwana ezingaphakathi kwetheksti. Nakunamagama amatjha nofana abudisi ethekstini, utijthere kufanele
ethule amagama lawa ‘ekulumeni yamatheksti’ ngaphambi kokobana abantwana bafunde itheksti leyo ngokwabo.
Lokhu kufanele kuthathe amaminithi a ma 2 -3.
IV. UkuFunda kokuThoma:
Abantwana bafunda itheksti ngamunye. Umntwana osezingeni lokuthoma lokufunda angafundela phezulu nofana
‘afunde ngokuhleba’ itheksti, ngesikhathi abafundi abanelemuko elikhulu bafunda buthule bekufikele lapho utitjhere
ababawa bonyana bafundele phezulu. Utitjhere uqala imikhuba yabantwana yokuziphatha nabafundako begodu
angakhetha umnqopho wokufundisa ongezelelweko osuselwa kilokho akubonileko. Utitjhere ukhamba alalela
umntwana ngamunye ofundela phezulu indinyana encani yetheksti. Utitjhere ugcugcuzela abantwana esigabeni lesi
ngokuthi, isibonelo,
• Ulindele ukufunda ngani encwadini le?
• Lokhu kwenza umqondo kuwe na?
• Wenze kuhle! Uzilungise ngokwakho. Lokho kunikela umqondo.
• Ngikuphi okungazwakala kuhle emutjhweni lo?
• Qala isitjengiso/ isithombe.
• Kungaba ngikho, kodwana buyelela uqalisise iledere lokuthoma godu.
V. Ukucocisana:
Nangabe abafundi babuza imibuzo esigabeni sokukhulumisana ngesithombe, buyela emibuzweni leyo begodu
nikhulumisane ngeempendulo. Ikulumiswano ingafaka hlangana umnqopho wamatjhada, ukuzwisisa nofana
ihlangothi lehlelo. Cocisanani ngetheksti nikhumbule imihlobo ehlukahlukeneko yemibuzo okufanele ifakwe
ekulumiswaneni ukuthuthukisa ukuzwisisa.
VI. Ukufunda kwesiBili begodu nokulandelako:
Ngamalanga alandelako abantwana babuyelela bafunde itheksti ngababili nofana ayedwana. Umnqopho ophambili
lapha kuthuthukisa ukufunda butjhelela nokunikela amathuba wokusebenzisa itheksti ukuthuthukisa ilwazi-magama,
ihlelo nokuzwisisa okungenelelweko kwetheksti. Tjhugulula indlela lokhu okwenziwa ngayo, isib. ukufunda ingcenye
yomlingisi nofana ukunikelana ithuba lokufunda ikhasi nofana indima/ipharagrafu. Abafundi abakhulu nofana
abanelemuko elikhulu bangakhetha indima ethileko basebenze ngayo ngalesisikhathi.
CAPS 15
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngababili nangokuzijamela:
Ukufunda ngababili nangokuzijamela kunikela abantwana indlela yokulungiselela ukufunda nokugcugcuzela
ukufundela ukuzithabisa.
Abantwana bangabuyelela bafunde iincwadi zabo zetlasi nofana zesiqhema, nofana bangafunda iincwadi ezilula
“zamahlaya” nofana zokungezelela. Itheksti kufanele ibe sezingeni eliphasi kunalelo elisetjenziselwa ukufunda
ngokwabelana nanesiqhema esikhokhelwako. Ukufunda ngabaBili kungenzeka nanyana ngasiphi isikhathi, nofana
kukuphi njengomsebenzi wetlasi wokufunda. Abantwana bangahlala ngababili ngaphakathi nofana ngaphandle
kwetlasi bafunde bobabili nofana badlhegane ngokufunda namkha abantwana ababili abaqede amathaski wabo
bangafunda bobabili ngesikhathi abanye abantwana baqedelela umsebenzi yabo.
Nange abantwana bazifundela iincwadi ngokwabo bathuthukisa ukufunda butjhelela, nangabe iincwadi lezo
zilula ngokwaneleko ukwenzela bonyana abantwana bazifunde ngaphandle kokusizwa. Iincwadi ezifitjhani nezilula
ezinamatheksti anebonelo phambili begodu ezinemfanekiso enemibalabala ngizo ezifaneleko. Abanye abotitjhere
bayathanda ukunikela abantwana umsebenzi wokufunda ngabodwana bonyana bawenze emakhaya. Ukufunda
ekhaya lokhu kufanele kwenziwe ngokubuyelela ufunda incwadi efundwe siqhema nofana ukufunda iincwadi ezilula
‘zamahlaya’. Ukuzijayeza ukufunda okungezelelweko lokhu, okwenziwa njalonjalo ngamalanga, kudlala indima
eqakathekileko ekufundeni ukufunda.
Iingcenye ezihlanu zokufundisa ukufunda.
Abosolwazi abanengi bokufunda bayavumelana bonyana kuneengcenye ezihlanu eziqakathekileko zokufundisa
ukufunda:
• Ukulemuka amatjhada
• Ukukhumbula amagama (amagama avela kanengi emtlolweni namatjhada)
• Ukuzwisisa
• Ilwazi-magama
• Ukufunda ngokutjhelela
Enye nenye yeengcenye lezi idinga ukufundiswa ngokuzeleko begodu ijayezwe /iphrakthiswe ngamalanga.
Ilemuko lamatjhada
Ilemuko lamatjhada likubona bonyana ikulumo yenziwe ngemilandelande yamatjhada begodu nekghona lokubona
amatjhada akhamba ngawodwana la, bonyana akha bunjani amagama nokuthi amagama lawo angayakha njani
imitjho.Ukuthuthukiswa kwelemuko lelo kufanele kuthome masinyana eGreyidini yoku -1.
Ukulandelana kokufundisa ilemuko lamatjhada kungaba:
• Imisebenzi enqophe emvumelwaneni (isib. Ngikuphi okunetjhada elifana nokuthi lala, bala, njll?)
• Imisebenzi enqophe emalungeni (isib. Wahlelela ibizo lakho, isib. Thu-li-si-le).
• Imisebenzi enqophe eenthomweni (o.u. ingcenye engaphambi kwakakamisa egameni) nengcenye esalako
nakususwa ungwaqa wokuthoma egameni (irime) (isib.kh+amba, l+ ala no ng+ena).
16 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Imisebenzi enqophe eenhlamvini (isib. Hlanganisa amatjhada la /hl/-a/l-/-a)
• Imisebenzi yokumadanisa: Ngabe lokhu kuthoma ngokufana na? iphephandaba/ iphephabhugu
• Imisebenzi esuswe keminye: Uzwa ini ekuthomeni kwegama phakamisa?
• Imisebenzi yokujamiselela: ngiliphi igama ozolithola lokha ujamiselela th/ egameni thutha ngo /s/?
• Imisebenzi yokuvanga: Uzakuthola liphi igama lokha uhlanganisa amatjhada
la:
• /tjh/e/j/a/ (ukuvanga amatjhada)
• /tshw/aya/ (ukuvanga ingcenye engaphambi kwakakamisa egameni (onset) nengcenye esalako naku-
suswa ungwaqa wokuthoma egameni (irime)
• /Ba/ba/, /la/la/ (ukuvanga amalunga)
• Imisebenzi yokuhlukanisa amalungu: Yitjho ingcenye oyizwako egameni:
• Hlamba: /hlā-/mba/ (ukuhlukanisa ngamalungu)
• izuba: /i/-/z/-/u/-/b/-/a/ (ukuhlukanisa ngamatjhada)
• Imisebenzi yokusula/ yokususa ingcenye yegama:
• Yithi khuluma ngaphandle kwaka khu (ukusula ilunga)
• Yithi umngani ngaphandle kwaka um (ukusula ihlavu ethomako)
• Yithi Sipho ngaphandle kwaka /s/ (ukusula amatjhada)
Imisebenzi eqakathekileko yokuthuthukisa amakghono asisekelo afana nokulalela okufaka hlangana imidlalo
yokulalela, imidunduzelo, imidlalo yemidunduzelo nemidlalo esebenzisa ifanatjhada (amagama athoma agcina
ngamatjhada afanako)
Amatjhada
Amatjhada midumo esemagameni namatshwayo (amaledere we-alfabhethi) asetjenziselwa ukuwajamela.
Aziinsetjenziswa eziqakathekileko kikho kokubili ukufunda nokutlola.
Kunemihlobo ehlukahlukeneko yamahlelo wamatjhada. Iinkolo zingakhetha ihlelo elizokusekela lihlathulule kabanzi
ukufundiswa kwamatjhada. Iinkolo kufanele zithembeke ehlelweni ezilikhethileko. Ilandelano eliphakanyisiweko
lokungenisa ama-elemende wamatjhada esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola [i-TTKH]
liimhlahlandlela. Lapho amahlelo wamatjhada anokulandelana okuhlukileko, landela ihlelo eliphakanyisiweko.
Nanyana kunjalo ibelo lokwethula i-elemende lifanele lifane nebelo elisemtlolweni wesiTatimende somThetho-
kambiso weKharikhyulamu nokuHlola[i-TTKH] .
Amatjhada nomtlolo wesandla kufanele kuhlotjaniswe njengokufundiswa komdumo nendlela yokuwatlola
ikhambisane. Fundisa amatjhada asetjenziswa kanengi maqange eGreyidi loku-1.Yelela ukwakheka kwamaledere
wenzele bonyana, isibonelo, kungenzeka omunye akhethe ukufundisa iledere u-c ngaphambi kuka -a neledere u- l
CAPS 17
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ngaphambi kuka -h no- b. Umtlolo iTTKH ihlele ukwethulwa kwamatjhada ngendlela yokobana kufundiswe mu-1 -2
yemidumo emitjha iveke ngayinye emaThemini amabili wokuthoma ukwenzelela bonyana okungasenani kufundiswe
imidumo ebunane ekupheleni kweThemu yokuthoma begodu eseleko ifundisiwe ekupheleni kweThemu yesibili.
Okunye ukuhlanganiswa kwabongwaqa nabokamisa kungethulwa esiquntini sesibili seGreyidi yoku-1. Ngesikhathi
esifanako, ragela phambili ngokuzijayeza ukwakha nokuphula amagama.
EGreyidini yesi- 2 nesi-3 kufundiswa ukuhlanganiswa kwabongwaqa nabokamisa abanengana, kwandiswe izinga
lobudisi emnyakeni woke nemaGreyidini womabili. Ukufundiswa kwamatjhada akusiwo umsebenzi okufanele
ufundiswe ngokuzijamela begodu ufanele uhlanganiswe /uhlotjaniswe namahlelo wokuFunda ngokwAbelana.
Njengombana abantwana bafunda ikambiso yokuphimisa amatshwayo welimi elifundiswako, kufanele bakhuthazwe
bonyana basebenzise ‘ukupeleda okutlanyiweko’bekufike isikhathi lapho bafunda ukupeleda okujayelekileko.
Abantwana abasebenzisa ukupeleda okutlanyiweko baba bapeledi abangcono kunalabo abangakusebenzisiko.
Lwela bonyana abantwana batlole ngokuqophelela okunembako lapho omunye nomunye umdumo egameni
ejanyelwe ekutloleni okufana nokuthi ‘ngombna’ nofana ‘estatjhn’
Ukupeleda kuhlobana khulu namatjhada begodu ihlelo lokupeleda kufanele landulele amatjhada afundisiweko
evekeni leyo. Nanyana ukufundiswa kokupeleda kuzakwenziwa ngokungakahleleki emaGreyidini 1 ne 2, eGreyidini
yesi-3, ihlelo lokupeleda okuhlelekileko kufanele lisetjenziswe kube nesikhathi sokuhlola ukupeleda okungakahleleki
begodu neembizelo. Nanyana kunjalo, ukupeleda okufaneleko kumele kube bufakazi obuseencwadini zomsebenzi
wabantwana wokutlola begodu ingasi ekuhlolweni kokupeleda nesibizelo kwaphela.
UkuKhumbula iGama
Amagama akhunjulwa ngokubonwa (nofana ‘qala bewutjho’ amagama) kufaka hlangana lokha umntwana akhumbule
igama linye ‘ngokulibona/ ngokuliqala’ ngokusebenzisa ukubuyelela igama okuragela phambili. Amagama avela
kanengi emtlolweni nawo angafundwa ngendlela le.
Sebenzisa iimfundo zokuFunda ngokwAbelana begodu nokuFunda ngesiQhema esiKhokhelwako ukutjengise iqhinga
wemino emihlanu lapho umuno ngamunye ujamele iqhinga elithileko umfundi angalisebenzisa ngokuhlelekileko
ukuthola bonyana angalifunda njani igama angalaziko begodu nehlathululo yalo:
• Uthubhakguru: Lisa igama ufunde ukufikela ekugcineni komutjho.
• Ukhombabantu: Qala isithombe.
• Uphakatjhana: Qala igama ukubona bonyana ikhona ingcenye yegama oyaziko.
• Uzibayana: Funda uphimise igama.
• Utsetserwana: Bawa isizo lokufunda igama nofana lokuzwisisa ihlathululo yalo.
Thoma ukufundisa abantwana indlela yekambiso le nabahlangana namagama abangawaziko.
Ukuzwisisa
Ngesikhathi sesifundo sokufunda, utitjhere unamathuba amanengi wokubandakanya abantwana emazingeni
amanengi wokucabanga nokubuza. Nanzi iindlela ezimbalwa zokuthoma imibuzo ezakusiza ukuthuthukisa womabili
amakghono wokuzwisisa wezinga eliphasi begodu neliphezulu.
18 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukuzwisisa igama
• Bona/ veza …. (isib. Bona/ veza umlingisi oqakathekileko endatjaneni.)
• Khomba … (isib. Khomba ikoloyi egade itjhayelwa ziinlelesi.)
• Funda/Dzubhula umuda o… (isib. Funda/ dzubhula umuda ositjela bonyana ugogo bekangakathabi.
• Hlathulula … (isib. Hlathulula umlingisi oyimbangi endatjaneni).
• Thola .....(.Thola igama lencwadi ebekayifunda)
• Tjengisa /Bonisa… (isib. Ngitjengis/ ngibonisa ingcenye yendatjana oyithande khulu)
• Thola/ Fumana … (isib. Thola/ Fumana indawo lapho umndeni lo begade uya khona endatjaneni
• Yitjho … (isib. Yitjho igama lenjanyana enzima eyabalekako.)
Ukuhlela ngobutjha
• Madanisa …. (isib. Madanisa abodade ababili. Bebahluke ngani?)
• Rhemisa …. (isib. Rhemisa iindawo ezavakatjhelwa ngubamkhulu.)
• Ukuhlukanisa … (isib.Hlukanisa indawo abebahlala kiyo nendlu yabo etja.)
• Hlukanisa ….nge/a…. (isib. Hlukanisa iimbandana ezihlukeneko ezisendatjaneni ngeenqhema ezimbili, lezo
ebezithembekile emntazaneni nalezo ezalinga ukumudla.)
• Hlukanisa ngamatlasi … (isib. Hlukanisa ngamatlasi iimbandana ezisendatjaneni.)
• Rhunyeza … (isib. Rhunyeza indatjana ngemtjho engeqi kwemine.)
• Ihluke.... njani/ngani ku… (isib. Ikutana ihluke ngani embangini?
Ukwenza ibonelo phambili
• Ukuzenzisa … (isib. Yenza kwangathi begade uyikutana. Begade ungenzani?)
• Nangabe … (isib. Nangabe umuntu ogada iimbandana ezu bekatjhiye umnyango wekhetjhi uvuliwe. Bekuzok-
wenzeka ini?)
• Bekungenzeka/Benginga …. ( isib. Bekungenzeka bona indoda ifike ngaphetjheya komlambo ngokuseben-
zisa indlela ehlukileko?)
• Kube yini umphumela/ ukuthinteka kwe.... … (isib. Kwenzeke ini ngonobangela wesiqunto leso?)
• Bekungahle kwenzeke ini nangabe…. (isib. Bekungahle kwenzeke ini nangabe uyise ukhambe wayokubona
umalume wakhe.)
• Kungaba yini umphumela…. (isib. Kube yini imiphumela yezenzo zakhe?)
CAPS 19
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukuhlaziya
• Bekufale … (isib.Bekufanele ugogo wakhe amcocele indatjana?)
• Ngowakho umbono … (isib. Ngowakho umbono, bekufanele umsana aziphathe ngaleya ndlela?)
• Uyavuma … (isib. Uyavuma bonyana ukutjhiya ikhaya lakhe bekusiqunto esilungileko?)
• Bewunga.… (isib. Nawe bewungenza into efanako nangabe begade usebujameni lobo na?)
• Kulungile bonyana/ uku… (isib. Kulungile bonyana umalume wakhe amkhuphe ngendlini ngombana weba
uburotho?)
• Ngikuphi okuhlathulula kuhle… (isib. Ngikuphi okuhlathulula kuhle umlingisi oqakathekileko endatjaneni?)
Ukuthabela/ukubuka
• Ucabange ini lokha… (isib. Ucabange bonyana kuzokwenzekani lokha Ibhubezi nalivula umlomo walo?)
• Ingabe igama leli/umutjhwana lo ukulungele uku… (isib. Ingabe igama leli liligama elifaneleko ukuhlathulula
imbangi na?)
• Kukhona omaziko njengo/njenge… (isib. Kukhona omaziko oziphatha njengodadwabo?)
• Kubayini uthanda/ ungathandi… (isib. Kubayini ungathandi umalume wakhe?)
Sebenza nangamakghono welemuko lomfundi lendlela yakhe yokucabanga, lokha nabafundako kokubili ezingeni
lokubona igama nezingeni lokuzwisisa. Abantwana bafanele bafundiswe ukubuza : ‘Izwakala kuhle ?’, ‘Ibonakala
ilungile nokuthi ?’ ‘Ingabe lokho kwenza umqondo?’ Tjengisa indlela yekambiso le ekuFundeni ngokwAbelana
begodu uyisebenzise ngokusekelwa ekuFundeni ngokuKhokhelwa.
Ukufunda butjhelela
Ukuba butjhelela nakufundwako kufaka hlangana:
• Ukuphula amagama ngokunembako: ukukghona ukubona inengi lamagama ngokunembako.
• Ibelo lokufunda: Ikghono lokubona ngokurhabako amagama nofana ukwazi ukuthola amagama masinya
ephepheni nangaphandle kokuzama kanengi.
• Ukufunda butjhelela ngokuphimisa nokuphandlusela ngefanelo.
• Ukuzwisisa
Amazinga wokutjhelela angathuthukiswa ngokufundisa amakghono anqophileko wokuphula nokukhumbula igama,
ngokukhetha amatheksti alula, ngokunikela amatheksti akarisa khulu, ngokubuyelela kufundwe iincwadi begodu
nangokwandisa umthamo wamatheksti afundiweko.
20 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
‘Ukufundela phezulu’ kwakatitjhere
Ihlelo lokugcina nengcenye eqakathekileko yehlelo lokufunda okudzimeleleko kufundela phezulu kwakatitjhere
(ngesikhathi sendatjana) Lokhu kuthuthukisa woke amakghono ahlukahlukeneko welimi (okufaka hlangana nalawo
wokufunda) ebujameni obuzwisisekako begodu kusisekelo sehlelo elidzimelelisiweko selitheresi. ‘Ngokufundela
phezulu’abotitjhere bangenza abantwana bonyana babe nethando lokufunda netjisakalo eendatjaneni.
Ilwazi elinabileko ngawo woke amahlelo wokufundisa ukufunda angatholakala encwadini yomNyango wezeFundo esisekelo
ebizwa bonyana yi, Teaching Reading in the Early Grades. (2008).
2.7. UKUTLOLA
Abantwana bathoma eGreyidi yoku- 1‘ngokutlola’ basebenzisa iinthombe kodwana nasele bazwisisa begodu
banamakghono wokwakha amaledere bangathoma ukukopulula amagama akhamba ngawodwana, iinhloko nemitjho
ezeleko abangakghona ukuyitjengisa ngokusebenzisa iimbonelo. Phakathi neGreyidi yoku-1, abantwana bafanele
bakgone ukutlola iinhlokwana zeenthombe zabo nokwakha okungasenani umutjho owodwa. Sekela abantwana
ngokubanikela iinthomo zemitjho namkha isakhelelo/ifremu, isib. ‘Ngifuna …..’.Nikela umfundi ngamunye incwadi
ye- A5 angayisebenzisa njenge sihlathululi-mezwi okungesakhe. Nikela abantwana iinqetjhana ezinemisetjenana
esikhamba sitjhiya iinkhala lapho abantwana bazaliselela umutjho ngokufaka igama nombuzo olula abafundi
abangawuphendula ngo Iye/Awa nofana igama linye.
Imisebenzi yokuTlola ngokwAbelana itjengisa indlela yekambiso yokutlola ukwenzela bonyana abantwana bezwisise
indlela iledere ngalinye elakha ngayo igama, nokobana amagama ahlukahlukeneko awakha njani umutjho,
ukuqakatheka kweenkhala phakathi kwamagama begodu nokusebenzisa amatshwayo wokutlola. Ngokusebenzisa
ukuTlola ngokwAbelana abantwana bathuthukisa ilwazimagama elingezelelweko begodu bazwisise bonyana imitjho
inganothiswa ngokusebenzisa iimphawulo nezandiso ezikarisako. Njengombana abantwana bathola amakghono
angezelelweko wokutlola imitjho yabo, yethula umqondo weendinyana (amapharagrafu).
IsiTatimende somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola i[TTKH] sisebenzisa indlela yekambiso yokutlola.
Indlela yekambiso le ibandakanya abantwana ekutlhatlhabejeni, ekutloleni, ekulungiseni iimphoso, nekwethuleni
itheksti ukuze abanye bayifunde. Abantwana besiGaba esisiSekelo angekhe babuyelele batlole umsebenzi wabo,
kodwana bangamane balungise ngokuthala umuda phezulu kwamagama angafunekiko begodu nokungezelela
itheksti lapho kutlhogeka khona.
Umtlolo Wesandla
Umtlolo iTTKH wenza bonyana kube nethuba lokuhlela kuhle nangokulandelanisa ukufundiswa kwamakghono
womtlolo wesandla, ngesikhathi esincani eengabeni ezihlukahlukeneko zeGreyidi, okungasenani amaminithi ali-15
ngelanga.
Ihlelo lokulungiselela ukutlola
Ngaphambi kokuthoma ukufundisa umtlolo wesandla ohlelekileko eGreyidini yoku- 1, abantwana kufanele balandele
ihlelo lokulungiselela ukutlola ukuthuthukisa ukuhlukanisa ngokubona, imisipha emikhulu nemincani nokukhambisana
kwelihlo nesandla, isakhiwo somzimba njll. Kufanele bafundiswe indlela efaneleko yokubamba ipensela, ukubumba
amaledere, lapho kuthonywa khona, ubungako, ubujamo, begodu nekomba yekhambo.Ngokuya kwesikhathi hlahla
abantwana ukubeka nokutjhiya isikhala phakathi kwamaledere naphezu kwemida. Ukuhlala ngefanalo nakho
kuqakathekile. Abantwana abancani bavame ukuba nobudisi bokopulula ebhodini njengombana amehlo wabo
asadinga isikhathi ukulandela usuka ebhodini ukuya ekhasini eliphambi kwabo nesikhathi esifitjhani sokukhumbula
CAPS 21
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
abakubonileko singahle kube sisengakathuthukiswa kuhle. Kuyasiza ukunikela abantwana abesemaGreyidini 1-3
imitletlana yokutlola emumethe ireyi lamaledere ukwenzela bonyana abantwana bakghone ukukopulula ngesikhathi
somtlolo wesandla.
Ukutjhugulukela ekutloleni ngokuhlanganisa
Ekupheleni kweGreyidi yoku -1 abantwana kufanele bakwazi ukubumba woke amaledere atlolwa ngamagama
amancani nalawo atlolwa ngamagabhadhlela ngendlela efaneleko nabutjhelela begodu nokukopulula imitjho
esebhodini nofana emitletlaneni yemitjho ngendlela efaneleko. EGreyidi yesi-2 abantwana bathuthuka ngebelo
elikhudlwana lokutlola umtlolo wokuhlukanisa begodu kusegreyidini le lapho iinkolo ezinengi zizakuthoma
ukufundisa ukutlola ngokuhlanganisa nofana ukutlola ngamaledere ahlanganisiweko. Nanyana ukukhetha umtlolo
wesandla kudzimelele esikolweni/ePhrovinsini, abantwana kufanele bafundiswe ukutlola ngokuhlanganisa nofana
ukuhlanganisa amaledere lokha naba tlolako ekupheleni kweGreyidi 3. Abantwana abanengi batjhugulukela
emhlobeni lo wokutlola esiquntwini sokuthoma seGreyidi yesi-3.
Iinsetjenziswa
EGreyidi yoku-1 abantwana bathoma ngokutlola emaphepheni anganamida basebenzisa amakhrayoni wamafutha.
Ngokukhamba kwesikhathi baragela phambili ngokutlola emideni eli-17mm basebenzisa iimpensela eemfundweni
zomtlolo wesandla ohleliweko, nanyana iinkolo ezinengi zinyula ukuragela phambili nokusebenzisa iincwadi
anamaqatjhaza nganamida ukutlola eminye imisebenzi etlolwako eGreyidi yesi- 2. eGreyidi yesi- 3, abantwana
batjhugulukela eencwadini ezinemida eyi 8.5mm. Isikhathi esinqophileko sokwenza itjhuguluko leli, sizakuya
ngezinga labafundi nomThetho-kambiso wesikolo.
Iinqabo zokufunda
Isikhathi seLimi kufanele sinikele amathuba wokusekela abantwana abaneenqabo zokufunda, kungezelelwe
umsebenzi kilabo abenza kuhle, emisebenzini yokuhlola nesikhathini sokutlola. Umsebenzi otloliweko kufanale
utshwaywe begodu uqalisiswe ngutitjhere ukwenzela bonyana ukuthuthuka komntwana kungalandelelwa, kutjhejwe
begodu kungasetjenziselwa ukwazisa amagadango alandelako angathathwa endleleni yefundo. Fundela abantwana,
ufundele phezulu ngamalanga ukuqinisekisa bonyana ilwazimagama liyakukhula begodu liyathuthuka.
2.8. IGREYIDI R
Ukuhleleka kweLimi eGreyidi R kusekelwe phezu kwekambiso lawulo yokuhlanganisa nokufunda sakudlala.
Utitjhere kufanele abe nebonelo ngaphambili, abe mlamuli kunokuba mkghonakalisi. Umlamuli usebenzisa
amathuba azivelelako wokufunda ngokungakatjheji/ngokungezelela ngokusebenzisa irherho lemisetjenzana
enqotjhiswe emntwaneni, njengokudlala ngokutjhaphuluka ewugwini yomkhumbulo olibhudango, namkha
indawo yokwakha amabhlogo, nemisetjenzana ehlahlwa ngutitjhere njengendulungu yendatjana namkha ezinye
iindulungu. Izinto ezimalungana nelimi begodu nezokuhlalisana nemizwa nezinye iindlela zokuthuthukisa ezifana
nemisikinyeko yemisipha emincani nemikhulu kuyazivelela ngokwemvelo emisetjenzaneni etjhadini yangamalanga
eGreyidi R. Zoke izizinda lezi zinganikela amathuba wokobana utitjhere angenelele eGreyidi R ngokomnqopho
wokungenelela abe alamule ekufundeni okungakalindeleki okuthuthukisa amakgono wokuthoma wokufunda ilitheresi
esathuthukako. Ihlelo letlasi lokufunda elihlelekileko lendabuko elidzimelele ekuqiniseni ukufunda okuhleleke khulu
begodu nelinesisekelo kufanele libalekelwe/ligegedwe ngombana alenzi bona umntwana oseGreyidini R akwazi
ukuzuza ngokufunda. IGreyidi R akukafaneli bonyana ibe yiGreyidi yokuthoma encazana. Inemikghwa yayo yodwa
ekhethekileko esekelwe ngokuthi abantwana baleyominyaka bawenza bunjani umqondo wokuzwisisa iphasi labo
bebathole ilwazi, amakghono, amagugu nendlela umuntu aqabanga ngayo ezabavumela bonyana bandise amathuba
abanikelwa wona eminyakeni yefundo ehlelekileko.
22 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukunqopha ekufundeni okungakahleleki nokuzenzakalelako ‘ngeendulungweni’ ezinengi ezihlukahlukeneko
ngelanga. Begodu yenza ihlelo langamalanga elivumela isikhathi esinengi sokudlala ngokutjhaphuluka
belikhambisane nelemuko elibukhali ngehlangothini likatitjhere ngalokho okungabizwa ‘iinkhathi zokufundisa,”
ziinkhathi ezivela esikhathini esinengi lapho abafundi benza abakukarekelako begodu bazitlamela. Ilanga loke
lesikolo kufanele lithathwe njengethuba lokuthuthukisa ukufundwa kwelitheresi; kungaba ngesibanga sokungenelela
kwakatitjhere, ngokuya ngeenkhathi ezihleliweko ezikhokhelwako, ezifaka hlangana imisebenzi ekhokhelwa
ngutitjhere nofana ngamathuba amanengi wokufunda ngokungakahlelelwa avela emini begodu avumele utitjhere
bonyana athuthukise ukufunda ngokusebenzisa ‘isikhathi sokufundisa,’amathuba lawa kanengi avela ngesikhathi
samahlelo wangamalanga nangesikhathi sokudlala ngokutjhaphulukileko.
Ukusuka Ehlangothini lelitheresi, amathuba wokufundisa azakunikela utitjhere ithuba lokubuza, isib. imibuzo
evulekileko namkha ukunikela esinye isiphakamiso emntwaneni ngaleyondlela kancani kancani kuzakunikela umfundi
itjisakalo yokuthuthukisa ifundo yakhe. Kuba mubuzo kutitjhere bonyana ungenelela nini ekambisweni yokufunda
begodu kunini lapho kufanele ajamele emuva anikele abantwana ithuba lokuletha zabo iinsombululo zemiraro.
Enyakeni weGreyidi R, indlela yokubekisa iinkhathi/ithebula lesikhathi libizwa bonyana lihlelo langamalanga
begodu limumethe iingcenye ezintathu eziqakathekileko, ezibizwa ngokuthi imisebenzi ekokhelwa ngutitjhere,
iinkambiso nemisebenzi esungulwa mfundi nofana ukudlala ngokutjhaphulukileko. Amathuba anqophileko
wokufunda ilitheresi akhokhelwa ngutitjhere avela esiyingilizini selimi lekuseni ( isib. Ukucocisana ngommongo/
ukucocisana ngesihloko/indulungu yelimi;ukucocisana ngobujamo bezulu bangamalanga; ukucoca ‘iindaba’;
ukutjengisa nokucocela iindulungu iindatjana begodu nesikhathi seendatjana) Ngokuya ngokomnqopho okhethiweko
(o.u. kufanele utitjhere abe nomqondo otsengileko wokobana ngikuphi ukufunda afuna ukukuthuthukisa.) imisebenzi
yobukhgwari bokutlama, iindulungu zemicabango, umsikinyeko, umvumo begodu neendulungu zokulingisa zingaba
nomnqopho onqophileko welitheresi khulukhulu ukwenza ngcono umqondo wemisikinyeko yomzimba begodu
namakghono asekela ukufunda okuhlelekileko.
Iinkambiso zelanga kunikela amathuba amahle wokuthuthukisa amakghono ahlukahlukeneko wefundiso yelimi
ngokuzenzakalela. Isib. kunokuthi abantwana bajame umjeje, utitjhere angasebenzisa isikhathi sabantwana sokuya
ngendlwaneni ukuthuthukisa ilemuko lamatjhada. Angabiza boke abantwana amagama wabo athoma ngo ‘S’ bona
baye endlwaneni, njenganje, boke abantwana amagama wabo athoma ngo ‘N’ bangaya ngendlwaneni njll. Abanye
abafundi bangadlala imidlalo yamagama, isib. iinrarejo-‘Ngiyabona ngelihlo lami elincani’, nofana yokwandisa ilwazi
magama, isib. Yini enetjhada elifana nokuthi sika ; ucabanga bona inja ithanda ukudla ini? Isikhathi senqabuli
nesikhathi sokubutha izinto nazo zinikela amathuba afanako wokufunda njengoba utitjhere akakhuthaze abantwana
bona badlale amatjhada nemidlalo yamagama yobumnandi.
Ngesikhathi sokudlala ngokutjhaphuluka utitjhere angakuthuthukisa ilitheresi ngeendlela ezimbili. Kokuthoma:
ngokuhleleka kwendawo yokudlala okutjhaphulukileko. Utitjhere unikela ukuzikhethela okusekela ukukhetha
phezu kwamathuba wemihlobo yokufunda afuna ukuwathuthukisa. Ukudlala okutjhaphulukileko kwangaphandle
njengokukhwela ifremu yeengodo namkha ukukhwela evilweni elizungelezako kungakuthuthukisa ilemuko
lemikghwa engaphakathi efana nokuvundla omuda wangaphakathi komuntu (ngomunye wemikghwa eqakathekileko
yelihlo langaphakathi yokuthola amakghono wokufunda nokutlola) begodu kukhuthazwe ilemuko leledere/amagama
ngokunikela abafundi amathuba ‘wokufunda’ amatshwayo wendlela. Imisebenzi yokudlala okutjhaphulukileko
yangekumbeni nayo ifanele inikele amathuba wokufunda ilitheresi ngokufanako. Umdlalo wokukhumbula ukhuthaza
ukukhumbula akubonileko, begodu iwugu yomkhumbulo elibhudango ithuthukisa amathuba wokulalela nokukhuluma.
Indlela yesibili yokuthuthukisa ilitheresi ngesikhathi sokudlala okutjhaphulukileko kukungenelela ngehloso. Lokhu
kungenziwa ngoku, isibonelo, buza imibuzo eyandisa ukucabanga nokukhulisa ilwazi magama. Ngokwenza
iimphakamiso ezilisizo begodu kumenywe umntwana bonyana acabangisise ngezinye ezingajamiselela ezinye,
neendlela zokurarulula imiraro, utitjhere angakhuthaza umfundi ukucabanga ngezinto ngokudephileko abe athole
CAPS 23
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
iinzathu zokuzikhethela ngokwakhe. Ngalendlela akuthuthukiswa kwaphela ilitheresi kodwana ukuthuthukiswa
komfundi ngokupheleleko kuyenziwa.
Ehlelweni langamalanga elidzimelele elimini elitjhugulukako elinothileko, amathuba wokufunda ilitheresi
alinikelwe ilanga loke. Ngesikhathi esifanako iinkambisolawulo eziqakathekileko ezisekela ukufunda okusathomako
kuyaqisekiswa, okungukuthi abantwana abancani bafunda bungcono ngemisikinyeko (ukufunda ngokuthinta
izinto) begodu nangokusebenzisa amametheriyali aphathekako (ukufunda ngabobusobuthathu) ngaphambi
kokuzibandakanya nemisebenzi yangaphezulu kwetafula ngokusebenzisa iphepha nepensela( umsebenzi
ejamiselelwa ngabobusobubili).
Ukuzijayeza ukuhlola eGreyidini R kufanele kube ngokungakahleleki, begodu abantwana akukafaneli bonyana
babe sebujameni bokutlola ukuhlola ‘iinhlahlubo’. Ngesizathu lesi imisebenzi yokuhlola eGreyidini R ayikafakwa
esiTatimendeni somThetho-kambiso weKharikhyulamu nokuHlola (TTKH). Omunye nomunye umsebenzi
osetjenziselwa ukuhlola kufanele uhlelwe ngokuyelela ukuze uhlanganise imihlobo yamakghono. EGreyidini R
ukuhlola okunengi kwenzeka ngokuqala/ ngokutjheja lapho utitjhere arekhode imiphumela yokuhlola ngokusebenzisa
irherho lokuhlola. Ngalokho-ke umnyaka nawuragela phambili utitjhere wakha isithombe esizeleko ngeentjhijilo
namakghono womntwana ngamunye . Lokhu kuvumela ukuqalana neentjhijilo bekukhuliswe namakghono anawo.
24 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ISIGABA 3: OKUMUMETHWEKO NAMAHLELO WOKUFUNDISA
AMAKGHONO WELIMI
IHLELO LANGAMALANGA: IGREYIDI R
(Kusukela ± 7:30 - 13:00)
ILIMI
UKUFIKA NOKUDLALA • Imisebenzi esuselwa
NGOKUTJHAPHULUKA encwadini ye-CAPS
(iLimi Lekhaya)
UKULOTJHISA ILANGA LAMABELETHO iLimi • IinDAtjana
IREGISTA IINDABA Iimbalo • Ukulingisa
ITJHADI LOBUJAMO BEZULU AmaKghono wePilo • Iincwadi/ iinthombe
Amaminithi
ama-36 • ukufunda iinthombe
Imisebenzi iLimi • ukucoca ngeenthombe
Ekhokhelwa Iimbalo • Imisebenzi yokusebenzisa
Ngutitjhere Amakghono wepilo imizwa
• Iphostara yababelethi
• Incwadi yababelethi
• Iindaba, (zomrhatjho/TV)
Imisebenzi yobuKghwari
(ngamalanga) 1 umsebenzi • Iinkondlo/ imidunduzelo
oqakathekileko +2/3 imisebenzi • Umdlalo olibhudango • Umbhino/ iingoma/
Amaminithi • Ukulingisa • imidunduzelo
esekelako
ama-50 UKUDLALA OKUTJHA- • Ukudlala ngokwakha • Amatheyiphu
PHULUKILEKO NGAPHAKATHI • Amabhlogo • Ukucoca ngemimmongo
NOKUBUTHA NGEKUMBENI
• Iindlalisi zokufunda • Imisebenzi yokusikinya
• Imidlalo umzimba
yokusebenzisa imizwa • Ikambiso yangamalanga
Imisebenzi iLimi • Amaphazeli • Imidlalo
Amaminithi
Ekhokhelwa Iimbalo • Ihugu yeencwadi etjhaphulukilekO
ama-30
Ngutitjhere Amakghono wepilo • Isikhathi sokuzigedla
Ikambiso yangamalanga yokuya
Amaminithi
ngendlwaneni iLimi, IimBalo, amaKghono AmaKghono wePilo
ali-10
wepilo
• Imisebenzi esuselwa esi
TTKH (AmaKghono wePilo)
• Imisebenzi yokusikinya
umzimba
• Iingoma nomvumo
Amaminithi • Iinkondlo nemidunduzelo
IINQABULI iLimi, IimBalo, amaKghono wepilo
ama-20 • Ukucoca ngemimongo
• Ilanga lamabeletho
• Ikambiso yangamalanga
• Ukudlala ngamanzi • Imidlalo
Ukudlala • Ukudlala ngesanda etjhaphulukileko
ngokutjhaphuluka Ukulingisa
Amaminithi ngaphandle nokubutha • Iimbholo
ama-60
iindlalisi • Imijinko
• Iindlalisi zefundo
• Ijangele jimu IIMBALO
• Amatayere
• Umsikinyeko • Imisebenzi esuselwa esi-
• Imidlalo TTKH (IIMBALO)
Ikambiso yangamalanga yokuya yokusikinya • Imisebenzi yeengoma
Amaminithi umzimba
ngendlwaneni iLimi, IimBalo, amaKghono nomvumo
ali-10
wepilo • Imisebenzi yokusebenzisa
imizwa
Imisebenzi iLimi
Amaminithi • Imidunduzelo yokubala
Ekhokhelwa IimBalo
ama-30
ngutitjhere AmaKghono wepilo • Ukucoca ngommongo
• Ama-eksperimende
Amaminithi
Indatjana malanga woke wesayensi
ama-30
• Imidlalo etjhaphululekile
Isikhathi sokuphumula/ sokuphumula
• Ikambiso yangamalanga
begodu nesokukhamba
CAPS 25
UMBONO MAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI AZOKUFUNDISWA EMAGREYIDINI R-3 ILIMI LEKHAYA
26
IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
• Ukulalela iindatjana abe azilingise • Ukulalela iindatjana nokuveza amazizo • Ukulalela iindatjana neenkondlo • Ukulalelela ukufumana umqondo
ngendatjana abe aphendule imibuzo esezingeni oqakathekileko nomniningwana
• Ukulalela nokuphendula imibuzo elula
eliphezulu eendatjaneni abe aphendule imibuzo
• Ukulalela imilayo neememezelo abe
• Ukulalela nokuphendula amaphethini evulekileko
aphendule ngefanelo • Ukulalela ilandelano lemiyalo ebudisi
anegido abe akope ngefanelo
abe aphendule ngefanelo • Ukulalela indatjana abe afumane
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza,
• Ukulalela nokukhumbula ilandelano unobangela nomphumela
badlhegane ngkukhuluma babe babuze • Ukulalela ngaphandle kokuthikameza
elilula lamagama (isib.lila,lele,lola)
imibuzo efuna ihlathululo atjengise ihlonipho kokhulumako, abuze • Ukuveza amazizo ngetheksti abe
• Ukutjho nokukhomba izitho zomzimba imibuzo abe aphawule ngakuzwileko anikele neenzathu
• Ukulalela, ukuthabela, nokuphendula
• Ukubhina iingoma ezilula nokwenza eenthombeni namaphazeli, iinrarejo, • Ukukhuluma ngelemuko lakhe • Ukulalela imilandelande yemiyalo
imidunduzelo enemisikinyeko namahlaya nangeendaba ezivame khulu ebudisi abe aphendule ngefanelo
• Ukukhuluma ngeenthombe • Ukukhuluma ngelemuko lakhe • Ukucoca indatjana enesithomo, • Ukuhlanganyela ekucocisaneni
ezisemaphostareni, amatjhadi nangmazizo umzimba nesiphetho njengekghono lezokuhlalisana, abe
wemimmongo, iincwadi, njll. ahlonipha indlela yabanye yokukhuluma
• Ukucoca indatjana ejayelekile • Ukuveza amazizo ngendatjana namkha
• Ukumadanisa nokuhlela ngemihlobo enesithomo, umzimba nesiphetho ikondlo abe anikele iinzathu • Ukuthula ikulumo ngokomlomo
izinto ngokobujamo, imibala, njll. (isib.ukutjho iindaba
• Ukuphendula imibuzo evalekileko • Ukuphendula imibuzo evulekileko abe
okungezakhe, ahlathulule ngento
• Ukuzibandakanya eenkulumiswan abe nevulekileko anikele nesizathu sependulo
eyamvelelako,umbiko ngesehlakalo)
abuze imibuzo
• Ukulingisa sakudlala ubujamo • Ukuzitlamela yakhe imidunduzelo
• Ukucoca indatjana efitjhani enesakhiwo
obuhlukeneko
• Ukudlala sakulingisa ubujamo nabalingisi abahlukeneko
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKULALELA NOKUKHULUMA
• Ukuzibandakanya emikhulumiswaneni obuhlukeneko
• Ukusebenzisa ilimi ngokwengqondo
yetlasi
• Ukuzibandakanya enkulumiswaneni, (isib.ukucoca amahlaya, iinrarejo)
• Ukusebenzisa amagama anje ngo nokubika ngomsebenzi wesiqhema
• Ukubamba ikulumiswano yokubonana
mutjho, igabhadlhela, ungci, njll.
• Ukusebenzisa amagama anjenge ubuso nobuso yalaboabakhulumisanako
bizo, isenzo, isiphawulo, isabizwana, ngomnqopho othile
undaweni, ikhoma, unobuza,
• Ukusebenzisa amagama anjenge
ipharagrafu /indinyana
hloko, isenzo, umenziwa, umbuzo,
isitatimende, imiyalo, abomqondofana
nabomqondophika, isibabazo
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
UMBONO MAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI AZOKUFUNDISWA EMAGREYIDINI R-3 ILIMI LEKHAYA
IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
• Kufanele abafundi bafundiswe • Ukubona ubudlelwano hlangana • Buthelela nokuhlanganisa amatjhada • Buyekeza nokuhlanganisa imihlobo
CAPS
amatjhada la : ( a, b, c, d, e, f, g, h, i, namaledere namatjhada emaledereni weGreyidi 1 yamatjhada afundwe eGreyidini 1 no 2
j ,k ,l ,m, n, o, p, q, r, s, t, u ,v ,w ,x, angawodwa ( a, b, c, d, e, f, g, h, i, j ,k
• Buyekeza abongwaqa abajayelekileko • Ukubona abongwaqa abajayelekileko
y, z) ,l ,m, n, o, p, q, r, s, t, u ,v ,w ,x, y, z)
abakhamba ngababili baphimiseke
• abakhamba ngababili kodwana
• Bona amagama abofana-tjhada • Yakha amagama asebenzisa amatjhada njengetjhada linye ekuthomeni
baphimiseke njengetjhada linye
emidunduzelweni neengomeni afundiweko isib: lala, mema, nikela kwegama isib: hlaba, dlala, tlola, njll.
ekuthomeni kwegama isib: hlaba, dlala,
ezaziwako (isib: orwa mntwana) njll..
• Lumbanisa abongwaqa abathathu tlola, nekugcineni kwegama isib:thatha,
• Thoma ukubona bonyana amagama • Sebenzisa abongwaqa abalandelanako ekuthomeni kwamagama gabha, njll
abunjwa ngamatjjhada isib: amaledere kodwana baphimiseke njengamaledere isibonelo:khw,khwela,tjh,tjheja rhw-
• Imihlobo yamatjhada itjhada elinelunga
asekuthomeni kwamagama wabo( isib: amabili ukwakha nokuhlephula irhwaba, qhw -unoqhwarha chw-
-linye) olunga-linye (mm, njll –
Banele,Sipho, Vusi, njll amagama (isib:mf umfazi,) ubuchwabalala njll
isibonelo, umma, immangaliso
mv(imvuba), nt (intambo)
• Hlukanisa imitjho ngamagama isib: • Ukubona abokamisa abakhamba
• Itjhada elilodwa elimalunga mabili (ts,
Udade usela ibisi • Kile igreyidi kulindeke bonyana ngababili emagameni asebunengini
ns, nz, njll – iimbonelo, utsotsi, itsetse;
ekupheleni konyaka umfundi asele kwaphela isib.ii-iinkomo,ee-eenkolweni
• Hlukanisa amagama ahlamvu-nengi iinselo iinsila; inzondo, uyamenzela njll),
afundise yoke iminhlobo yamatjhada
ngeenhlamvu • Amagama anamalunga -mane (ngqw,
alandelako: itjhada elinelunga -linye • Itjhada elilodwa elimalunga
ngcw, - iimbonelo, emangcwabeni,
• ( sabela) s-a-b-e-l-a, (lalela) l-a-l-e-l-a (b, m, c, d, njll – iimbonelo, ibala, iliba; mathathu) (chw, rhw,qhw,dzw njll. –
ubungcwele, umngqwabo; njll).
njll. imali,lima; icici; idamu, ukududa njll), iimbonelo, ubuchwabalala,
• Ukusebenzisa abongwaqa ekuthomeni
• Ayelele ngokuzwa nangokubona • Ukubona abongwaqa abakhamba • irhwaba,umdzwela njll), Itjhada
abalandelanako kodwana baphimiseke
abanye abongwaqa nabokamisa ngababili kodwana baphimiseke elilodwa elimalunga -mane (ngqw,
njengamaledere amabil i ukwakha
khulukhulu ekuthomeni kwegama isib: njengetjhada linye: itjhada elilodwa) ngcw, kghw- iimbonelo, emangcwabeni,
AMATJHADA
nokuhlephula amagama isib: isib:mf(
(ubaba, lila, njll) elimalunga-mabili isib: (bh, ph, th, ubungcwele, umngqwabo;
umfazi,), mv(imvuba), nd( indoda)
sh, njll – iimibonelo, ibholo, isobho; makghwakghwa, njll).
iphela, isihlupheki; ilithi, ubuthi; njll), • Ukubona abongwaqa abathathu
• Ukubona abokamisa isib: a,e,i,o,u
abalandelanako kodwana baphimiseke
• itjhada elilodwa elimalunga-mathathu
• Ukubona nokusebenzisa amaphethini
(tjh, ndl, nhl, shw, njll. –izibonelo, • njengamaledere amathathu ekuthomeni
wesipelingi isib:,umnyango, inyongo,
utjhani, isitjalo; indlu, indlela; kwegama (isib: kghama; tlhala;
umnthungo, njll
inhlanzi, inhlazane; ishwa, Dlhamaga, njll)
isitjhwapha, njll), • Ukubona nokusebenzisa amagama
• Ukubona abongwaqa abajayelekileko
abofana-tjhada isib: phatha, phaka,
• itjhada elilodwa (elimalunga mane abakhamba ngababili isib: ummongo,
phanga, thatha
(tshw, itshwayo, tshwenya- njll). iimmanga
• Ukubona begodu asebenzise amagama
• Ukubona amagama asebunengini ( • Ukubona nokusebenzisa iinlungelelo
anegido elifanako isib: idada ,duda,
isib: abobaba, izinja, njll) neenlungelelo dliwa, ipotokazi njll.
idadamu njll.
zamagama (imbuzana, phekela njll.)
• Peleda amagama ngefanelo
asebenzisa ilwazi lamatjhada
27 • Yakha amagama asebenzisa ilwazi
lamatjhada afundiswe phakathi konyaka
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UMBONO MAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI AZOKUFUNDISWA EMAGREYIDINI R-3 ILIMI LEKHAYA
IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
28
• Hlela amagama ajayelekileko • Ukubona amaledere angezwakaliko
ngemindeni yamatjhada nawaphinyiswako emagameni,isib.
thatha,khamba,phatha, njll Inghongho, njll
• Ukulemuka itjhada lamaledere
elibizeka ngamandla nalawo abizeka
ngokuthambileko,isib. coca, guga; lula,
khula
• Ukubona amagama amqondofana
namqondophika
• Ukubona nokusebenzisa iinhlomelelo,
isib: esikolweni, yimali, njll
neenlungeleo injana, umuzikazi,
isikhukhukazi
• Sebenzisa amagama aphinyiswa
kokufana kodwana ahluke ngehlathululo
abomabizwafane isib: inyanga,
amabele, njll.
• Yakha amagama anamaledere ama-3,
4. 5, isib. ifa, bona, isila
• Hlela amaledere namagama
ngokulamana kwe-alfabhethi
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Peleda amagama ngefanelo
asebenzisa ilwazi lamatjhada
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
UMBONO MAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI AZOKUFUNDISWA EMAGREYIDINI R-3 ILIMI LEKHAYA
IGREYIDI R IGREYIDI IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
Amakghono wokufunda okusathomako Amakghono okusathomako Ukufunda ngokwabelana kwetlasi loke Ukufunda ngokwabelana kwetlasi loke
CAPS
• Ukubona nokukhomba izinto ezifanako • Ukuthuthukisa amakghono (wokubamba notitjhere notitjhere
eenthombeni incwadi nokuphenya/phendla amakhasi • Ukufunda iinCwadi eziKulu namkha • Ukufunda amatheksti akhulisiweko
• Ukuhlela isede yeenthombe ngendlela ngefanelo) amatheksti akhulisiweko (isib.iindatjana iindatjana eziliqiniso nezingasilo iqiniso,
yokuthi zakhe indatjana • Ukuhlathulula iinthombe abe azitlamele eziliqiniso nezingasilo iqiniso, iincwadi, • njengeenCwadi eziKulu,
• Ukuhlathulula iinthombe isib: azitlamele yakhe indatjana o.u. ‘ukufunda’ iinkondlo, neengoma) amaphephandaba,ama-athikili,
yakhe indatjana abe ‘afunde’ iinthombe iinthombe • Ukusebenzisa imitlhala/amano imidlalo, ikulumo pendulwano
• Ukulingisa iingcenye zendatjana, • Ukufunda amalogo, amalebula wokubonwako o.u iinthombe nekhavara namatheksti we-elekthroniki (amatheksti
ingoma nofana umdunduzelo namanye amagama asebhodulukwe yencwadi ukubonela phambili bonyana wekhomphyutha}
• Ukubamba incwadi nokuphenya/ agadangisiweko indatjana ikhuluma ngani • Ukufunda incwadi acoce ngomqondo
phendla amakhasi ngefanelo • Ukubona igama lakhe nawabangani • Ukubona/uveza imininingwana oqakathekileko, abalingisi, ‘umraro’
• Ukulingisa ukufunda asebenzise • Ukufunda amalebula neenhlokwana eqakathekileko ngokufundiweko osendatjaneni, isakhiwo namagugu
‘iphimbo lokufunda’ ezingetlasini • Ukuveza amazizo wokobana indatjana asethekstini
• Ukubona igama lakhe newabanye • Ukuthuthukisa ukuzwisisa umqondo uyithandile abe akghone ukuveza • Ukuphendula imilandelande
abantwana abangetlasini osisekelo kokutloliweko kufaka iinzathu zependulo yakhe (isib. ‘Khange yemibuzo esezingeni eliphezulu evela
• Ukuthoma ‘ukufunda’ amagama avela hlangana ngiyithande indatjana le ngombana...’ endinyaneni efundiweko
kanengi awabona etlasini nesikolweni • ‘Umqondo wencwadi • Ukuphendula imibuzo esezingeni • Ukufunda iinkondlo ezihlukeneko
(isib: umnyango, ikhabethe) • ‘Umqondo wamagama namaledere eliphezulu esuselwa ethekstini ngesihloko
Ukufunda ngokwabelana notitjhere • ‘ilayelo- athoma ukufunda ngaphambili, efundiweko, isib. ‘ngokubona kwakho....’ • Ukusebenzisa imitlhala/amano
• ‘Ukufunda’ amatheksti akhulisiweko agcine emva; ukufunda kusukela • Ukucoca ngamasiko ahlukeneko wokubonwako acoce ngamatheksti
njengeenkondlo, Iincwadi eziKulu, esinceleni ukuya esidleni nokusuka aseendatjaneni wemigwalo isib. imikhangiso, iinthombe,
amaphostara phezulu ukuya ekugcineni kwekhasi • Ukuhlathulula iinthombe neminye amagrafu, amatjhadi nemimebhe
• Ukusebenzisa ilemuko lakhe nakafunda Ukufunda ngokwabelana notitjhere imitlolo yeenrhatjhi isib. imifanekiso, • Ukuthola nokusebenzisa imithombo
notitjhere • Ukufunda iinCwadi eziKulu namkha amakhalenda, iinkhangiso, yelwazi isib. amalunga womphakathi,
• Ukuhlathulula abalingisi eendatjaneni amatheksti akhulisiweko amaphephandaba, iinthombe iincwadi ezisebulungelweni leencwadi
abe aveze imibono • Ukusebenzisa iinthombe nekhavara zabomagazini amaphostara • Ukusebenzisa amathebula wokumume-
UKUFUNDA NOKUBUKELA
• Ukubonela phambili okuzokwenzeka yencwadi ukubonela phambili bonyana thweko, okungaphakathi/isitjengisi,
endatjaneni ngokuqala iinthombe indatjana ikhuluma ngani neenomboro zamakhasi ukuthola ilwazi
• Ukuphendula imibuzo esuselwa • Ukucoca ngendatjana,abone umqondo • Ukusebenzisa amagama
endatjana efundiweko oqakathekileko nabalingisi aqakathekileko neenhlokwana ukuthola
• Ukugwala isithombe esiveza imibono • Ukulandenisa izehlakalo ilwazi emathekstini angasiwo weqiniso
eqakathekileko eendatjaneni. ezisendatjaneni • Ukusebenzisa isihlathululi–mezwi
• Ukubona unobangela nomphumela ukuthola ilwazimagama elitjha
okusendatjaneniisib. umntazana un- neenhlathululo zalo
gene emrarweni ngombana uphadlhe
ifesidere
• Ukunikela umbono ngalokho aku-
fundileko
• Ukuphendula imibuzo evulekileko es-
uselwe endinyaneni efundiweko
29 • Ukuhlathulula ilwazi elisemaphostareni.
eenthombeni nemathebuleni alula,isib.
ikhalenda
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UMBONO MAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI AZOKUFUNDISWA EMAGREYIDINI R-3 ILIMI LEKHAYA
IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
30
Ukuzifundela ngayedwana Ukufunda ngeenqhema ezihlahlwako Ukufunda ngeenqhema ezihlahlwako Ukufunda ngeenqhema ezihlahlwako
• Ukufunda iincwadi zeenthombe • Ukufundela phezulu/kuzwakale • Ukufunda buthule nangokufundela • Ukufunda buthule nokufundela phezulu/
encwadini yakhe esiqhemeni esihlahlwa phezulu/kuzwakale iincwadi zamaqiniso kuzwakale encwadini okungeyakhe
ngutitjhere o.u.isiqhema soke sifunda nezingasizo zamaqiniso ezisezingeni eenqhemeni ezihlahlwa ngutitjhere o.u
indatjana efanako lakhe eenqhemeni ezihlahlwa isiqhema soke sifunda itheksti efanako
ngutitjhere,o.u isiqhema soke sifunda
• Ukusebenzisa amatjhada, imitlhala / • Ukusebenzisa amatjhada, ukutsenga
indatjana efanako
amano esebujameni, ukutsenga isakhiwo nobujamo, nakafunda
isakhiwo namagama avela kanengi • Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amagama angakajayeleki
nakufundwako amatjhada, ukutsenga isakhiwo
• Ukusebenzisa amaqhinga
nobujamo, namakghono wokuzwisisa
• Ukufunda butjhelela okungezelelekako wokuzilungisa nakafundako
ukwenza ihlathululo
nokuveza amazizo
• Ukuzitjheja ngokwakhe lokha
• Ukufunda butjhelela okungezelelekako
• Ukuzitjheja nakafundako,ezingeni nakafundako, ekuboneni amagama
nangebelo kusetjenziswe ukuphimisa
lokubona amagama nekuzwisiseni nekuzwisiseni
okungikho
• Ukubonisa ukuzwisisa iimphumuzi • Ukusebenzisa amadayagramu
• Ukusebenzisa amaqhinga
nakafundelwa phezulu/kuzwakale neentjengisoi ezisemathekstini
wokuzilungisa nakafundako.
ukwandisa ukuzwisisa
• Ukuzitjheja ngokwakhe lokha
• Ukufunda butjhelela okungezelelekako
nabafundako ekuboneni amagama
ngebelo nokuveza amazizo
nangokuzwisisa
Ukuzifundela ngayedwana Ukufunda ngababili/ngokuzijamela Ukufunda ngababili/ngokuzijamela Ukufunda ngababili/ngokuzijamela
UKUFUNDA NOKUBUKELA (kuyaraga)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ufunda iincwadi ezineenthombe • Funda umtlolo wakho, uthome • Funda umtlolo wakho nowabanye • Funda umtlolo wakho nowabanye
ukulungisa iimphoso
• Fundela phezulu ufundele umngani • Fundela phezulu ufundele umngani
• Ukufunda ngokuzijamela iincwadi
• Funda ngokuzijamela • Funda ngokuzijamela iincwadi ezilula
ezifundwe ngesikhathi sokufunda
iincwadi ezilula eziliqiniso eziliqiniso nezingasilo iqiniso ezivela
ngokwabelana, iincwadi zeenthombe
nezingasilo iqiniso,amakarada emasikweni ahlukahlukeneko,iincwadi
zeendatjana ezilula neencwadi
wekondlo,amakhomikhi ezifundwe ngehlandla lokufunda
ezisewugwini yokufunda ngetlasini
ngokwabelana, abomagazini
• Dlala imidlalo yokufunda begodu
namakhomikhi
uqedelele amagama avundlako/iphazeli
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
UMBONO MAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI AZOKUFUNDISWA EMAGREYIDINI R-3 ILIMI LEKHAYA UKUTLOLA
IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
• Ukuthuthukisa amakghono wemisipha • Ukuzijayeza ukubamba nokulawula Gcina umtlolo ngokuhlukanisa Ukuthuthukela/ukweqela ekutloleni
CAPS
emincani ngokudlalisa imino, isib. ikhrayoni nepensela ngomtlolo wokuhlanganisa
• Usebenzisa iintlabagelo zokutlola
ihlama yokudlala, ukubopha umuru
• Ukuthuthukisa ilawulo letjengiso: ngepumelelo, isib ipensela, iraba, irula • Usebenzisa iintlabagelo zokutlola
ebhowudini
ukusuka esinceleni ukuya esidleni: ngepumelelo, isib ipensela, iraba, irula
• Ulinganisa ukutlola emideni othalwe
• Ukuthuthukisa ilawulo lemisipha naphezulu ukuya phasi
ama - 17mm • Utlola umutjho ngokubonakalako
emincani asebenzise isikere ukusika
• Ukuthuthukisa ukukhambelana kwelihlo ngokutlola ngomtlolo wokuhlukanisa
iinthombe ezithalelwe ngokumabhombo, • Ubumba amaledere anomsila ophasi
ne sandla ngokugwala amaphetheni nowokuhlanganisa
amajamo, njll. nophezulu ngokufaneleko
nokugadangisa
• Ubumba woke amaledere anomsila
• Ukuthuthukisa ukukhambelana kwelihlo • Utlola amagama anesikhala esifaneleko
• Ukukopa nokutlola igama lakhe, ophasi nophezulu ngomtlolo
nesandla ngokudlala isib. ukubamba hlangana namaledere namagama
amagama nemitjho emifitjhani wokuhlanganisa
nokuphosa, Ukugwala nokupenda
• Utlola ngokuhlukanisa woke amagama
• Ukuthoma ukutlola asebenzise imigwalo • Utlola amagama amafitjhani ngomtlolo
• Ukugadangisa imida engeqadi elula amagabhadhlela namaledere amancani
akope amaledere, iinomboro nemitjho wokuhlanganisa
ezombeleza iinthombe, amaphethini
elula • Ukopa abe atlole ipharagrafu eyodwa
namaledere egameni lakhe alandela • Uthathela amagama nemitjho
enemida emi-3 ukuya kwemi- 4
iinkomba ezisemaledereni woke • Ubumba amaledere anomsila ngokufaneleko ngomtlolo
asebenzisa itheksti egadangisiweko
ezitjengisa lapho athoma khona ophasi nophezulu ngokufaneleko wokuhlanganisa
nangabutjhelela • Ukopa abe atlole izakhiwo ezihlukeneko
• Ukubumba amaledere ngokusebenzisa • Weqela emtlolweni wokutlola
zokutlola (iimemo ezifitjhani zelanga
ukupenda ngomuno, ngamabhratjhi • Ubumba amanumerali ngokufaneleko ngokuhlanganisa kiwo woke
lamabeletho; imilayezo;amarhelo njll.
wokupenda, amakhrayoni wamafutha amarekhodi atloliweko (o.u.
• Ukopa abe atlole imitjho emifitjhani
njll. athome endaweni efaneleko • Usebenzisa ukutlola ngokuhlukanisa ilanga,igama lakhe,itheksti
ngokufaneleko atjhiye iinkhala
alandela iinkomba ngokufaneleko. kiyoyoke imihlobo yokurekhoda okungeyakhe)
ngokufaneleko
okutloliweko
UMTLOLO WESANDLA
• Ukopa amaphetheni, amagama • Ukopa ngefanelo amatheksti
• Ubamba ipensela nekhrayoni
namaledere(ukusebenzisa indawo • Ukuthuthukela/ukweqela ekutloleni atloliweko ebhodini, eencwadini
ngokufaneleko
yokuthoma efaneleko neenkomba ngokuhlanganisa zokufunda,emakaradeni wokusebenza
nakubunjwa ameledere) njll.ngefanelo
• Ukopa abe atlole amaphethini womtlolo
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngomtlolo wokuhlanganisa • Utlola ngobuthakgha
ezihlukahlukeneko, isib. amabhratjhi nangokubonakalako, ngokuzithemba
wokupenda, amakhrayoni wamafutha • Ukopa abe atlole woke amaledere
nangebelo emtlolweni wokutlola
anomsila ophasi namagabhadlhela
ngokuhlanganisa
avame ukusetjenziswa ngomtlolo
wokuhlanganisa • Uzijayeza ukusebenzisa ipeni
nakatlolako
• Ukopa, atlole abe afunde amagama
amafitjhani atlolwe ngomtlolo
wokuhlanganisa
• Ukopa abe atlole imitjho emifitjhani
ngokutlola ngomtlolo wokuhlanganisa
31
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UMBONO MAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI AZOKUFUNDISWA EMAGREYIDINI R-3 ILIMI LEKHAYA UKUTLOLA
IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
32
• Ukugwala namkha ukupenda iinthombe • Ukugwala iinthombe udlulise umlayezo, • Ukunikela ngemibono nangamagama • Ukunikela ngemibono, nangamagama
ukudlulisa umlayezo isib gwala ngelemuko lakho endatjaneni yetlasi (ukutlola endatjaneni yetlasi (ukutlola
ngokwabelana) ngokwabelana)
• Ukukopa amaledere owaziko egameni • Ukunikela ngemibono abe asize itlasi/
lakho ukujamiselela ukutlola. isiqhema nakubuyekezwa indatjana • Ukutlola ikondlo elula • Ukusebenzisa amaqhinga
(ukutlola ngokwabelana) wangaphambili wokutlola ukubuthelela
• ‘Ukutlola’ ukusuka esinceleni ukuya • Ukutlola itheksti eveza imizwa njenge
ilwazi nokuhlela ukutlola
esidleni, ukusuka phezulu ukuya phasi • Ukukopa umutjho munye weendaba karada lelanga lamabeletho nofana,
ebhodini /etjhadini ngefanelo incwadi • Ukutlola amatheksti amafitjhani
• Ukunikela ngemibono ekwakhiweni
akhethekileko ngokweminqopho
kwencwadi yeendaba zetlasi • Ukutlola umlayezo ekaradeni ofana • Ukutlola okungasenani iindima/
ehlukeneko, isib. Ukutlola imibiko,
ngokugwala nokuthi ululame amapharagrafu ama-2 (10-imitjho)
ikulumo- pendulwano
ngelemuko namkha isehlakalo esifana
• Ukulinga ukutlola usebenzise • Ukutlola begodu ugwale isihlokwana
nomnyanya womndeni • Ukutlama, ukutlola, uku-editha noku
amakoporojo, utlhatlhabeje njll. namkha umutjho omfitjhani ngesihloko,
‘khupha’ indatjana okungeyakhe
isib. ukunikela ekutlolweni kwencwadi • Ukutlama, ukutlola noku‘khupha’
• Ukukhuluma nomtlolo okungowakhe ezakufundwa ngabanye okungasenani
yewugwini yokufundela. indatjana okungeyakhe ezakufundwa
isib‘ufunda’ ‘okutjhiwo’makoporojo iindima/amapharagrafu ama-2
ngabanye okungasenani iindima/am
• Ukutlola okungasenani imitjho okungenani (imitjho eli-12)
UKUTLOLA
• Ukwenza iincwadi okungezakhe ube apharagrafu ama-2
emithathu yeendatjana nanyana
unikelele ebuthelelweni leencwadi • Ukutlola begodu ugwale imitjho
iindaba azitlamele zona asebenzisa • Ukusebenzisa izakhiwo zelwazi
zetlasi esithandathu ukuya kebunane
amagabhadlhela nabongci. nawutlolako, isib. tlola amaresebhe
ngesihloko unikelele ibulungelo
• Ukuhlela ilwazi etjhadini namkha leencwadi letlasi
ethebuleni
• Ukusebenzisa isakhiwo selwazi
• Ukutlola nokugwala imitjho (4-6 ) nawutlolako, isib. Umsebenzi
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ngesihloko ukunikelela ngencwadi wokulinga, amaresebhe
ezokufundwa ewugwini yokufunda
• Ukugcina idayari yeveke yinye
• Ukusebenzisa indlela yekambiso
yokutlola (ukutlama, ukutlola noku-
editha)
ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
UMBONO MAZOMBE WAMAKGHONO WELIMI AZOKUFUNDISWA EMAGREYIDINI R-3 ILIMI LEKHAYA UKUTLOLA
IGREYIDI R IGREYIDI 1 IGREYIDI 2 IGREYIDI 3
• Ukutlola imitjho ngokusebenzisa • Ukusebenzisa iimphumuzi ngefanelo • Ukutlola ibuyekezo lencwadi elilula
CAPS
amagama wamatjhada namagama (abongci, amakhoma, unobuza,
• Ukulandelanisa ilwazi alihlele ngaphasi
avela kanengi asele afundisiwe nesibabazo)
kweenhlokwana
• Ngokusizwa usebenzisa ibizo • Ukupeleda amagama ajayelekileko
• Ukurhunyeza abe arekhode ilwazi, isib:
nesabizwana (mina, wena, yena, bona, abe alinge nokupeleda angakajayeleki
ukusebenzisa imimebhengqondo
yona, zona njll.) ngefanelo nakatlolako asebenzise ilwazi matjhada
• Ukusebenzisa iimphumuzi ngefanelo
• Ukuthoma ukusebenzisa isikhathi • Ukusebenzisa isikhathi sanje,
(Isib amagabhadlhela, abongci,
sanje nesidlulileko ngokufaneleko esidlulileko nesizako ngefanelo
amakhoma, unobuza, isibabazo,
nakutlolwako
• Ukusebenzisa abondaweni, amabizo, ikhoma ephekgukileko, amaphostrofi
• Ukwakha ubunengi bamagama nezabizwana, ngefanelo ekurhunyezeni)
ajayelekileko
• Ukwakha ibulungelo lamagama • Ukusebenzisa iinhlanganiso ukubumba
• Ukupeleda amagama ajayelekileko nesihlathululi-mezwi ekungesakhe imitjho ehlanganiswako
ngefanelo
• Ukusebenzisa isihlathululi-mezwi • Ukusebenzisa ilwazi lamatjhada
• Ukusebenzisa abondaweni ngefanelo nemithetho yokupeleda ukutlola
amagama abudisi khulu
• Ukuhlela ilwazi ngokubumba igrafu
elilula (itjhadi nofana umuda wesikhathi) • Ukusebenzisa isihlathululi-mezwi
• Ukwakha ibulungelo lamagama
nesihlathululi-mezwi okungesakhe
33
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
3.1 IGreyidi R
IGREYIDI -R ILIMI LEKHAYA ISINDEBELE
IIMFUNEKO NGETHEMU
ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA NGEVEKE: ama- iri ali-10
ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA NGELANGA: ama- iri-ama-2
IHlelo langamaLanga eliHlanganisiweko
ITHEMU 1
UKULALELA NOKUKHULUMA (ZOMLOMO/OKUKHULUNYWAKO)
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Imisebenzi yangamalanga kiyo yoke imikhakha yelimi nezinye iimfundo:
Imisebenzi elandelako ingaziswa/ ingangeniswa nanyana kunini nofana yoke indawo yeGreyidi R (iinyingilizi): umvumo,
umsikinyeko, isayensi, ilimi, iindaba, ukutjengisa nokutjho, indaba begodu nemisebenzi yokuzitlamela.
Egreyidini R umsebenzi wokubona ngelihlo lengqondo uqakatheke khulu ngombana wembula bewulungiselele isisekelo
sefundo yangomuso. Qinisekisa bonyana isikhathi esaneleko sinikelelwe ukwakha amakghono wokubona ngelihlo lengqondo
wangamalanga nangasosoke isikhathi sokufunda somnyaka ngoku:
• Lalelisisa imibuzo elula nezaziso begodu aphendule ngokufaneleko.
• Lalela imilayo elula abe enze njengokulayelwa.
• Lalela abe abuyelele amaphetheni wegido isib. Wahla, wahla, wahla abe akope ngefanelo.
• Lalela ngaphandle kokuthikameza.
• Lalela iindatjana ezifitjhani ngokuzithabela abe azibandakanye ekhorasini ngesikhathi esifaneleko.
• Vuma iingoma ezilula abe alingise ( ngokusizwa), isib. Le ‘yindlela engihlamba ngayo izandla, hlamba ngayo izandla…’
(buyelela utjho ezinye izitho zomzimba njengokuthi ‘ngikama iinhluthu zami’...., ‘ngihlamba amazinyo wami.....’)
• Tjho imidunduzelo elula abe enze nemisikinyeko. (ngokusizwa)
• Lalela nokukhumbula ukulandelana okulula kwamagama ngendlela efaneleko,efana nokuthi Sila,sela,sula. Thoma
ngamagama amathathu wakhe bewufike kamane nangaphezulu ukuze kukhunjulwe bekuthuthukiswe lokho okuzwiwe
yindlebe.
• Thuthukisa amakghono wokukhetha nokulemuka itjhada elithileko lokha itjhada langemuva likhona nanyana kunengoma
edlalako, isib. ukukhetha ilizwi likatijhere etjhadeni elingemva.
• Khuluma ngeenthombe ezisemaphostareni, ematjhadini wommongo, eencwadini njll.okuhlobene nemimmo-ngo ndaba
emihlanu ethemini ngayinye.
• Coca iindatjana nokubuyelela iindatjana zabanye ngokusebenzisa wakhe amagama.
Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa imiqondo kizo zoke iimfundo ngoku:
• Thuthukisa ilimi ukuthuthukisa imiqondo: ijamo, umbala, ubudala, isikhathi nokulandelana.
Ukusebenzisa ilimi ukucabanga nokucabangisisa ngoku:
• Ukubona nokuhlathulula okufanako nokuhlukileko.
• Metjhisa izinto ezikhambelanako, nokumadanisa izinto ezihlukileko.
• Hlukanisa ngamatlasi izinto ezijayelekileko njengokuthi faka woke amathoyisi ngebhokhsini, iincwadi ematjhelifini, ama-
khrayoni ngemabhlegeni, ukuzihlukanisa ngokuya kwemibala njll
• Ukubona ingcenye kokupheleleko okufana namagama abe akhombe izitho zomzimba
Ukusebenzisa ilimi ukurhubhulula nokuhlola
• Ukubuza imibuzo
• Ukunikela ihlathululo
• Ukurarulula nokuqedelela okungasenani iinquntwana zamaphazeli amahlanu nofana ngaphezulu
34 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Indlela yekambiso yelwazi:
• Ukukhupha ilwazi elikhethekileko ngehlathululo
Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako neyeenthombe ukunikela ihlathululo.
• Ukulemuka nokukhomba izinto ezijayelekileko eziseenthombeni.
• Ukuzibandakanya emisebenzini ebonakalisa izinto eziphambili nezingemva nangokuzihlukanisa ngokuchazekako
njengo kuthola iintjengisi ezisemfanekisweni ohlangahlangeneko nofana isithombe esinemininingwana.
• Ukudlala umdlalo ofana nokuthi `ikuphi’? Ukuthola into efihlwe ngetlasini hlangana kwezinye izinto.
• Ukuhlukanisa phakathi kwamabumbeko wamaledere ahlukeneko namagama ngemisetjenzana efana nokuhlukanisa izinto
ezifanako, ukubona ukulandelana kweenthombe ezipheze zafana, ukukhupha yinye engafaniko bewuhlathulule bonyana
ihluke bunjani.
• Ukuhlela isede yeenthombe ezintathu ngendlela yokuthi zenza indatjana nokulandelana kwezehlakalo nakukhulunywako
nokuhlobanisa indatjana etlanyiweko.
• Ukukhumbula okubonwe mamehlo emdlalweni wokukhumbula. Isibonelo:ukubeka izinto ezihlukeneko etafuleni,
abantwana baqala izinto ezisetafuleni, utitjhere usitha izinto begodu abantwana bafanele bakhumbule abakubone phezulu
kwetafula.
• Ukuqedelela iphazeli nofana isithombe.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola:
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/ namkha okwenziwako
Ukutjheja.
• Ukulalelisisa imibuzo elula nezaziso begodu aphendule ngokufaneleko.
• Ukuvuma nokubonga iingoma nemidunduzelo elula.
• Lalela indatjana ezifitjhani ngokuzithabela abe angenelele ekhorasini ngesikhathi esifaneleko.
• Ukucoca iindatjana nokubuyelela iindatjana zabanye ngewakhe amagama.
• Thuthukisa ilimi ukuthuthukisa imiqondo yobujamo, umbala, ubudala.
• Ukubona nokuhlathulula okufanako nokuhlukileko.
• Ukubona iingcenye zokupheleleko njengamagama abe akhombe izitho zomzimba.
• Ukusebenzisa ilimi ukunikela ihlathululo.
• Ukurarulula nokuqedelela okungasenani iinqunjwana zamaphazeli ezimahlanu nofana ngaphezulu.
• Ukulemuka nokukhomba izinto ezijayelekileko eziseenthombeni.
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko ukuhlola ilimi
CAPS 35
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA ISINDEBELE
IIMFUNEKO
THEMU 1
UKUFUNDA OKUSATHOMAKO
OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO
Ukufunda:
Amakghono wokufunda okusathomako.
• Ukuthuthukisa ukusikinyeka kwamehlo ngefanelo njengokulandela ibholo elilengisiweko lisuka ngesinceleni ukuya
ngesidleni.
• Ukuzibandakanya emisetjenzaneni yeenkomba njengokusikinya umzimba kusukela ngesinceleni ukuya ngesidleni
nokusuka phezulu ukuya phasi.
• Ukubona umehluko ophakathi kokubumbeka kwamaledere namagama ahlukahlukeneko njengokuhlukanisa izinto
ezifanako, ukulandelanisa iinthombe, ukukhupha isithombe esihlukileko.
• Ukusebenzisa amakghono wokulandelanisa ngokuhlela iinthombe ezintathu abe ahlobanise indatjana etlanyiweko.
• Ukusebenzisa amakghono wokukhumbula ukukhumbula izinto eziboniweko njengamaledere, amabumbeko nofana izinto
eziphathekako.
• Ukuqedelela iinthombe ezibonakalako njengokwakha amaphazeli, ukuqedelela iinthombe.
• Ukubamba incwadi ngendlela efaneleko nokuphenya amakhasi ngefanelo.
• Ukusebenzisa iinthombe ukubonela phambili bonyana indatjana ikhuluma ngani `ukufunda’ iinthombe neenhloko
ukubonisa ukuzwisisa bonyana iinthombe namagama kuyahlobana kodwana zihlukile.
• Ukuzenzela indatjana okungeyakhe ‘ngokufunda’ iinthombe.
• Ukwenza kwanga uyafunda abe enze `iphimbo lokufunda`
• Ukubona igama lakhe okungasenani namanye amagama wabantwana abahlanu abangetlasini.
• Ukumetjhanisa amagama emagameni wezinto abe atjho izinto ezifana namakarada wamagama asetafuleni, umnyango,
ifesidere.
Ukuthoma ukwenza umqondo ngethekisti etloliweko:
• Ukuzwisisa bonyana umtlolo uletha ihlathululo ethileko: igama lingajamela igama lakhe.
• Ukubona ibizo lakhe namabizo amahlanu wabanye abantwana abangetlasini.
• Ukuzwisisa bonyana amagama atloliweko atjho amagama akhulunywako.
• `Ukufunda’ amagama avela kanengi: ibizo lakhe, amagama wamatshwayo wamarhwebo afana nabo SPAR,
Coke,namagama wamahlelo wakamabonwakude njll.
Ukufunda Ngokwabelana
Imisetjenzana engenziwa emizuzwini eli-15 kabili nofana kathathu ngeveke kusetjenziswa amatheksti ekhulisiweko
afana neenCwadi eziKulu, amaphostara weengoma nemidunduzelo. Utitjhere utjengisa ikambiso netlasi loke
ngesikhathi sokukhulumisana nofana asebenzise iindulungu zelimi esingaba mahlandhla amabili ngesiKhathi
soMnqopho weLimi.
Sebenzisa okungaseneni iiNcwadi eziKulu ezihlanu ngethemu.
• `Ukufunda’ amathekisti akhulisiweko afana neenkondlho, iincwadi ezikulu namaphostara itlasi loke lifunda notitjhere
(ukufunda ngokwabelana).
• Ukucocisana nokuhlathulula abalingisi abaseendatjaneni.
• Ukugwala iinthombe kuvezwe umqondo oqakathekileko weendatjana, iingoma nofana imidunduzelo.
• Ukulandelanisa iinthombe ezisendatjaneni.
36 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ukuphendula iindatjana ngemisikinyeko nangemisetjenzana yomdlalo wesiteji nofana iiyingilizi.
Ukufunda Ngokuzijamela
• `Ukufunda’ ngokuzijamela iincwadi ukuzithabisa ngebulungelweni leencwadi nofana ewugwini lokufunda langetlasini.
Ifonoloji / ilemuko lamatjhada
Imisetjenzana yangamalanga yamaminithi ali-15
Imisetjenzana eminengi yamatjhada atjengiswa ngenzasi ingafakwa ngesikhathi salokho okwenzeka ngamalanga
nangaleso seeyingilizi.
• Ukuhlukanisa ngokuzwa umehluko ophakathi kwamatjhada ahlukahlukeneko khulukhulu ekuthomeni kwegama lakhe.
• Ukulemuka itjhada elingakhambelani nalawo alandelanisiweko ‘ ngiliphi itjhada elingakhambelani namanye- b, b, k, b:
nofana d, d, d, t?’
• Ukulemuka bonyana amatjhada amabili anikelweko ayafana nanyana ahlukene: /p/,/p/ ( ayafana): /p/,/d/( awafani)
• Ukwazi ukubona ukuthi imitjho ekhulunywako yenziwe ngamagama angawodwana: wahla kelinye nelinye igama elise-
mutjhweni lapho woke amagama anehlavu eyodwa kwaphela ( USipho ubetha ikomo)
Ukuhlobanisa amatjhada emaledereni kanye nemagameni.
• Ukuthoma ukulemuka bona amagama akhiwa ngemidumo/ngamatjhada: unikela ngetjhada lokuthoma elisegameni lakhe
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola:
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/okwenziwako
Ukutjheja.
• Ukuhlukanisa ngokuzwa umehluko ophakathi kwamatjhada wamaledere ahlukahlukeneko khulukhulu ekuthomeni kwe-
gama lakhe.
• Ukubona itjhada elingakhambelani nalawo alandelanisiweko: (ngiliphi itjhada elingakhambelani namanye- b, b, k, b nofana
d, d, d, t )
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko ukuhlola ilimi
CAPS 37
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA ISINDEBELE
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 1
UKUTLOLA OKUSATHOMAKO
OKUMUMETHWEKO / UMQONDO / AMAKGHONO
Umtlolo wesandla osathomako
Imisetjenzana yangamalanga kiyo yoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
Imisetjenzana yobukKhwari bokuTlama neendulungu zombhino anikela amathuba afaneleko wokuthuthukisa
amakghono wemisikinyeko yemisipha emincani.
• Ukuthuthukisa amakghono wemisipha emincani womsikinyeko ukuqinisa izandla: ukuphuthela i-plastisini, ukubumba ngeh-
lama yokudlala, ukubopha umuru ebhowudwini, ukubetha ipiyano emoyeni, njll.
• Ukuthuthukisa ilawulo lemisipha emincani ukuqinisa imino: ngokudlala imidunduzelo ngemino nofana ukugeda iimbholo
ezincani zephepha hlangana nemino, njll.
• Ukuthuthukisa ilawulo lomsikinyeko wemisipha emincani ngokusebenzisa isikere ukusika umphetho wephepha ukwenza
abomada bamaphepha njll.
• Ukuthuthukisa ukukhambelana kwelihlo nesandla: ukudlala umaphoselana ngeenkhwama zamabhontjisi, iimbholo,iimbholo
zamaphepha, ukugwala ngamakhrayoni namkha ukupenda okungakahlelwa ngesikhathi sokudlala kwangaphandle njll.
• Ukuthuthukisa iinkombatjhuba: ukusikinya iingcenye zomzimba ukuya ngesinceleni nofana ngesidleni, phezulu nofana
phasi njll.
• Ukuvundla umuda ophakathi: dlulisa isandla sakho sangesidleni usidlulisele ngakwelinye ihlangothi uthinte ihlombe lange-
sinceleni njll.
• Ukusebenzisa woke umzimba ukubumba amaledere ngeendlela ezinengi: ngokusebenzisa umzimba woke wakhe ukwen-
za iledere u ‘l’.
• Ukugadangisa umphetho olula weenthombe namaphetheni.
• Ukukopela amaphetheni phezu kwepegbhodi.
• Ukusebenzisa amathulusi wokutlola ahlukahlukeneko: Amabhratjhi wokupenda, amakhrayoni wamafutha njll.ngesikhathi
semisetjenzana nangesikhathi sokudlala ngokutjhaphuluka nofana samakghono wobukgwari.
• ‘Ukutlola’ ngethreyini zesanda.
Ukutlola okusathomako:
• Kugwalwa nofana kupendwe iinthombe ukudlulisa umlayezo ngesikhathi semisetjenzana yobukghwari bokuzitlamela
okufana nelemuko lakhe.
• Ukuzwisisa bonyana ukutlola nokugwala kuhlukile: yenza kwanga uyakutlola kokujanyiselelwa ngokusetjenzisa amakopo-
rojo.
• ‘Ukufunda’umtlolo okungewakhe: ‘ukufunda’ lokho ‘okutjhiwo’ makoporojo.
• Lingisa ukutlola ebujameni bokudlala: ukuthatha umlayezo womtato/womrhala, ukutlola ithikithi lendlela njll.
• Ukukopa amaledere awaziko asegameni lakhe ukujamiselela umtlolo: ukukopa igama lakhe.
• `Ukutlola’ kusukela ngesinceleni ukuya ngesidleni nokusuka phezulu ukuya phasi.
• Ukunikela ngemibono ukwenza incwadi yeendaba yetlasi ngendlela yemigwalo.
Ukusebenza ngamagama
• Ukubuthelela ndawonye amagama: athoma ngetjhada nofana iledere elifanako. woke lawo athoma ngetjhada elifanako-
‘Lindiwe no ‘Lulama’..
• Ukubona ibizo eligadangisiweko.
38 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola:
Ukuhlola okungakahlelwa
Okukhulunywako nofana/okwenziwako
Ukutjheja:
• Ukugwala nofana ukupenda iinthombe ukudlulisa imilayezo ngesikhathi semisetjenzana yobukghwari bokutlama njengele-
muko lakhe.
• Ukusebenzisa woke umzimba ukubumba amaledere ngeendlela ezinengi: ngokusebenzisa umzimba woke wakhe ukwen-
za iledere u ‘l’.
• ‘Ukutlola’ ngethreyini yesanda
• Ukuzwisisa bonyana ukutlola nokugwala kuhlukile: yenza kwanga uyakutlola kokujanyiselelwa ngokusetjenzisa amakopo-
rojo.
• ‘Ukufunda’umtlolo okungewakhe: ‘ukufunda’ lokho ‘okutjhiwo’ makoporojo.
• Ukusebenzisa amathulusi wokutlola ahlukahlukeneko: amabhratjhi wokupenda, amakhrayoni wamafutha njll. ngesikhathi
semisetjenzana nangesikhathi sokudlala ngokutjhaphuluka nofana semisebenzi yobukghwari.
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko ukuhlola ilimi.
CAPS 39
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA ISINDEBELE
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
UKULALELA NOKUKHULUMA (ZOMLOMO/OKUKHULUNYWAKO)
OKUMUMETHWEKO / UMNQONDO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga kiyo yoke imikhakha yelimi nezinye iimfundo.
Imisetjenzana elandelako ingaziswa/ ingangeniswa nanyana kunini nofana yoke indawo yeGreyidi R iindulungu
(isiyingilizi): umvumo, umsikinyeko, isayensi, ilimi, iindaba, ukutjengisa nokutjho, indaba kanye nemisetjenzana
yokuzitlamela.
• Ukulalela iingcenye ezimbili nofana ezimathathu zemilayo, izaziso abe aphendule ngokufaneleko (isib `butha amakhrayoni
uwafake ngematjhelfini.’)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, badlhegane ngokukhuluma.
• Ukulalela indatjana abe ayilingise.
• Ukucoca iindatjana abe abuyelele iindatjana zabanye ngewakhe amagama.
• Ukuvuma iingoma, abongelele imidunduzelo abe enze isenzo netlasi loke.
• Ukurhaya iinkondlo nemidunduzelo abe angezelele ngokwenza izenzo esiqhemeni.
• Ukulandelanisa iinthombe zendatjana.
• Uzibandakanya emikhulumiswaneni abe abuze nemibuzo.
• Ukukhuluma ngeenthombe ezisemaphostareni, ematjhadini amimongo, eencwadini njll. ehlobene nemimongondaba
enobuncani engaba mihlanu ngethemu.
• Ukulalela kanye nokukhumbula ukulandelana kwamagama alula njengokuthi thula, thuma, thusa. Thoma ngamagama
amathathu ungezelele abe mane nangaphezulu.
Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa umnqondo.
• Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa imiqondo kizo zoke iimfundo njengobunengi, iinkomba, isikhathi, ilandelano, umbala,
ubudala.
Ukusebenzisa ilimi ukucabanga nokunikela isizato/unobangela.
• Ukubona nokuhlathulula okufanako nokuhlukeneko
• Ukumetjhisa izinto ezikhambelanako, abe amdanise izinto ezingafaniko.
• Ukuhlukanisa ngeengaba izinto ngokombala, ibumbeko nangobukhulu.
• Ukubona ingcenye yokupheleleko. isib.atjho izitho zomzimba ezifana nendololwana, isihlaka, idolo njll.
Ukusebenzisa ilimi ukurhubhulula nokuhlolisisa
• Ukubuza imibuzo abe abawe nehlathululo.
• Ukunikela ihlathululo abe afune nokuhlathululelwa.
• Ukurarulula nokuqedelela iinquntwana zephazeli ezilitjhumi nangaphezulu.
Indlela yekambiso yelwazi:
• Ukukhupha ilwazi elikhethekileko ehlathululweni.
Ukusebenzisa amatshwayo abonwako neweenthombe ukwenza umqondo.
• Ukuqalisisa isithombe abe akhulume ngelemuko elijayelekileko.
• Ukuthola iintjengisi ezithileko esibonisweni esihlangahlangeneko nofana esithombeni esinemininingwana.
• Ukudlala umdlalo ‘wokufuna!’ukuthola into efihlwe phakathi kwezinye izinto ngetlasini.
• Ukuhlukanisa phakathi kwamabumbeko wamaledere ahlukahlukeneko namagama. Isibonelo, ukuhlukanisa izinto
ezifanako,ukuqala ukulandelana kweenthombe ezipheze zifane begodu akhuphe esisodwa leso esingafaniko bese uh-
lathulule bonya kungani singafani
• Ukuhlela ukulandelana kweenthombe abe alandise nendatjana etlanyiweko
40 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola
Ukuhlola okungakahlelelwa
Okukhulunywako begodu / nofana okwenziwako
Ukutjheja.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, badlhegane ngokukhuluma
• Ukuvuma iingoma, abongelele imidunduzelo abe enze isenzo netlasi yoke.
• Ukurhaya iinkondlo nemidunduzelo abe angezelele ngokwenza izenzo esiqhemeni.
• Ukucoca iindatjana abe abuyelele iindatjana zabanye ngewakhe amagama.
• Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa umqodo kizo zoke iimfundo njengobunengi, ngokukhomba, ngesikhathi,
ngokulandelanisa, ngombala, ngobudala.
• Uzibandakanya emikhulumiswaneni abe abuze nemibuzo.
• Ukuthola imininingwana ethileko esithombeni esihlangahlangeneko nofana esithombeni.
• Ukubona nokuhlathulula ukufana nokuhlukana.
• Ukuqalisisa isithombe abe akhulume ngelemuko elijayelekileko.
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko ukuhlola ilimi.
CAPS 41
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA ISINDEBELE
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
UKUFUNDA OKUSATHOMAKO
OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO
Ukufunda:
Ukufunda okusathomako.
• Ukuthuthukisa ukusikinyeka kwelihlo ngefanelo njengokulandelela ibholo elengisiweko isuka ngesinceleni iya ngesidleni.
• Ukuthuthukisa ikombatjhuba njengokhambisa amabhlogo ngesinceleni ukuya ngesidleni naphezulu naphasi.
• Ukubamba incwadi ngendlela efaneleko nokuphenya amakhasi ngefanelo ‘nakufundwako.’
• Ukusebenzisa iinthombe ukubonela phambili bonyana indatjana ikhuluma ngani. isibonelo.`ukufunda’ isithombe neenhloko
zeencwadi ukubonisa ukuzwisisa bonyana iinthombe namagama kuyahlobana, nokho zihlukile. Ukukhomba igama ‘na-
kafundwako’.
• Ukuhlathulula iinthombe ukuzenzela yakhe indatjana `ukufunda’ iinthombe.
• Ukwenza kwanga uyafunda abe enze `iphimbo lokufunda`
• Ukuzwisisa bonyana umtlolo uletha umqondo.Ukwazi bonyana amagama angajamela ibizo lakhe,
• amagama wabantu, iindawo nezinto.
• Ukukhumbula ibizo lakhe newabanye abantwana abahlanu abangetlasini.
• ‘Ukufunda’ amafletjhi- karada anemimongo ehlobeneko neenhloko lokha nabafunda esiqhemeni notitjhere.
• Ukuzwisisa bonyana amagama atloliweko atjho amagama akhulunyiweko njengeendaba zangamalanga ezitlolwe ngu-
titjhere lokha umfundi nakasakhulumako.
• `Ukufunda’ amagama avela kanengi: amagama wabalingani, ikhalenda namagama wobujamo bezulu.
• Ukusebenzisa iinthombe ukufunda umutjho nofana isihloko seencwadi. (inja –ikhasi elinesithombe senja)
• Ukudlala ingcenye yendatjana, ikondlo nofana umdunduzelo.
• Ukulalela bebacocisane ngeendatjana namanye amathekisti afundelwa phezulu nofana acocwalwa phezulu. Ukukhumbula
imininingwana nokutjho umqondo oqakathekileko.
• Ukukhuluma ngomtlolo njengeendatjana kusetjenziswa amagama afana nokuthi`ekuthomeni’,`phakathi,`’ukugcineni’,` ‘itjha
da,’igama’,’iledere’’umdunduzelo.’
Ukufunda Ngokwabelana
Imisetjenzana engenziwa emaminithini ali-15 kabili nofana kathathu ngeveke kusetjenziswa amatheksti akhulisiweko
afana neenCwadi eziKulu, amaphostara njll. Utitjhere utjengisa indlela yekambiso netlasi loke isib. ngesikhathi
sokucocisana nofana esiyingini esingaba ziingaba ezimbili ngesikhathi somnqopho welimi.
Sebenzisa okungaseneni iinCwadi eziKulu ezihlanu ngethemu.
• ‘Ukufunda’ imitlolo ekhulisiweko efana neenkondlo, iincwadi ezikulu, amaphostara nemitlolo yengqondomtjhini (imitlolo
yekhomphyutha) itlasi yoke notitjhere (Ukufunda ngokwabelana).
• Ukucocisana nokuhlathulula abalingisi abasendatjaneni.
• Ukugwala iinthombe kuvezwe umqondo obalulekileko wendatjana, iingoma nofana imidunduzelo.
• Ukubeka isede yeenthombe ngendlela yokuthi zakha indatjana bese`ufunda’ indatjana.
• Ukuphendula iindatjana ngemisikinyeko nemisebenzi yomdlalo nofana yeeyingilizi (isib.iimfarigi ezincani ezintathu).
42 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ukubonela phambili ngokuthi kuzokwenzakala ini endabeni kusetjenziswa umtlolo ofundiweko nemitlhala yesithombe.
• Ukuphendula indatjana ngobukghwari bokutlama: ngokupenda isithombe sendatjana.
Ukufunda ngokuzijamela
• `Ukufunda’ ngokuzijamela iincwadi zokuzithabisa ezisebulungelweni lencwadi nofana ewugwini yokufundela engetlasini.
Ifinoloji/ilemuko lamatjhada
Imisetjenzana yangamalanga yamaminithi ali-15
Imisebenzi eminengi yamatjhada atjengiswa ngenzasi ingafakwa ngesikhathi salokho okwenzeka ngamalanga
nangaleso seeyingilizi
• Ukuhlukanisa ngokuzwa umehluko ophakathi kwamatjhada khulukhulu ekuthomeni kwamagama.
• Ukulalela athole itjhada elingafaniko emagameni alandelanako lapho woke amagama athoma ngetjhada elifanako isibone-
lo. lila, lisa, lifa kopa ) nofana ukubona bonyana amatjhada amabili ayafana nofana ahlukile. /c/,/c/( kuyafana) nofana /c/,/g/
(akufani)
• Hlukanisa amagama anemidumo eminengi ngeenhlavu: ukusebenzisa ukuwahla nofana ukubetha isigubhu kenye nenye
ihlamvu esegameni ‘bha-na-na’ nofana ubone iinomboro zeenhlavu (ukuwahla) emagameni wabantwana abangetlasini:
‘Si-pho’ukuwahla kabili, ‘Tho-ko-zi-le’ ukuwahla kane.
• Ukuzwa amagama asabukondlo asemidunduzelweni neengomeni ezijayelekileko isib. ‘mina ngenza nje, wena wenze nje,
thina sense nje’.
• Ukwenza okuthile ngombana alindele okuthile ngamagama asabukondlo aseengomeni ezingaziwako nemidunduzelweni
bese uqedelela umuda nofana umutjho.
• Ukuzwa umdumo/itjhada lokuthoma eliphinyiswako khulukhulu ekuthomeni kwegama lakhe.
Ukuhlobanisa amatjhada emaledereni nemagameni.
• Ukuzwisisa bonyana amagama enziwa matjhada angaphezulu kwelilodwa. isibonelo. Isikolo-i-s-i-k-o-l-o kwenziwa ngoku-
lalela.
• Ukulemuka amatjhada asekuthomeni kwamagama njengamagama wabangani.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola
Ukuhlola okungakahlelelwa
Komlomo begodu / nofana okwenziwako
Ukutjheja.
• Ukuzwisisa bonyana umtlolo ogadangisiweko uletha umlayezo: Amagama angajamela igama okungelakho, amagama
wabantu, weendawo nezinto.
• Ukubamba incwadi ngendlela efaneleko nokuphenya / aphendle namakhasi ngendlela efanelako lokha ‘nakufundwako’
• ‘Ukufunda’ imitlolo ekhulisiweko efana neenkondlo, iincwadi ezikulu, amaphostara namatheksti wemitjhiningqondo (imitlolo
yekhompyutha) itlasi yoke ifunda notitjhere ukufunda (ngokwabelana)
• Ukucocisana nokuhlathulula abalingisi abaseendatjaneni.
• Ukuhlukanisa ngokuzwa umehluko phakathi kwamatjhada khulukhulu ekuthomeni kwamagama
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko.ukuhlola ilimi
CAPS 43
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
UKUTLOLA OKUSATHOMAKO
OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO
Umtlolo wesandla:
Imisetjenzana yangamalanga kiyo yoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.Imisetjenzana yobukghwari
neendulungu zeengoma anikela amathuba afaneleko wokuthuthukisa amakghono wemisikinyeko yemisipha
emincani.
• Ukuthuthukisa amakghono wemisipha emincani womsikinyeko ukuqinisa izandla: ukuphuthela iplastisini, ukubumba
ngehlama yokudlala, ukubopha umuru ebhowudwini, ukubetha itramphethe emoyeni, ukuthunga amakarada athungekako,
imincamo njll.
• Ukuthuthukisa ilawulo lemisipha emincani ngokudlala khulu imidunduzelo ngemino.
• Ukuthuthukisa ilawulo lomsikinyeko wemisipha emincani ngokusebenzisa iinkere ukusika umphetho ogandelelweko
weenthombe,ubujamo njll.
• Ukuthuthukisa ukukhambelana kwelihlo nesandla: ukudlala umaphoselana ngeenkhwama zamabhontjisi, iimbholo ezikulu
nofana amatenesi ,iimbholo zamaphepha: ukugwala amaphetheni nokwenza amaphetheni abudisi ngamakhrayoni.
• Ukuthuthukisa ilawulo lemisipha emikhulu: ukusebenza ngababili nofana ayedwa ngokwakha amaledere ngemizimba
yabo.
• Ukuthoma ukwakha amaledere ngokusebenzisa ukupenda ngomuno,ngamabhratjhi wokupenda, amakhrayoni wamafutha.
• Ukugadangisa umphetho olula weenthombe, amaphetheni negama lakhe lapho indawo yokuthoma nekombatjhuba yokut-
lola itjengiswa emaledereni.
• Ukukopela amaphetheni phezu kwepegibhodi nokukopa amaphetheni,amagama namaledere phezu kwephepha.
• Ukusebenzisa amathulusi wokutlola ahlukahlukeneko: Amabhratjhi wokupenda, amakhrayoni wamafutha njll.
• Ukubamba amakhrayoni ngendlela okungiyo kusetjenziswe indlela eyamukelekako yokubamba ipensela.
• ‘Ukutlola’kusebenziswa indlela efaneleko yokuhlala.
Ukutlola okusathomako:
• Kugwalwa iinthombe ukudlulisa umlayezo okufana nokuthi ‘iindaba okungezakhe’.
• Ukuzwisisa bonyana ukutlola nokugwala kuhlukile begodu athome ukukopa amaledere neenomboro ezisebujameni
bebhodulukweni langetlasini ngebelo lakhe lokutlola: ukwenza kwangathi uyatlola asebenzise ihlanganyela yamaledere
namakoporojo.
• ‘Ukufunda’ lokho ‘okutjhiwo’ maledere namakoporojo.
• Lingisa ukutlola ebujameni bokudlala:yenza ikarada lomlayezo wokulotjhisa, ukutlola iincwadi njll
• Ukuthoma ‘ukutlola’ukutjheja ukuphendulela kweenkomba: ‘tlola’ kusukela ngesinceleni ukuya ngesidleni, phezulu ukuya
phasi ekhasini.
• Ukukopa ngokuzenzakalelako umtlolo osebhudulukweni onjegamalebula aseensetjenzisweni zangekhaya lokha nakadla-
lako
Ukusebenza ngamagama
• Ukuhlanganisa amagama akhambelanako nanyana abelana itjhada nofana iledere lokuthoma.
• Ukubona iledere nofana isikhala phakathi kwamagama atloliweko: amagama okungewabo nofana amagama ajayelekileko
nofana aseencwadini.
• Ukunikela ngemitjho emtlolweni wetlasi: umtwana uyabizela utitjhere uyatlola.
44 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/okwenziwako
Ukutjheja
• Ukugwala iinthombe ukudlulisa umlayezo ofana nokuthi ‘iindaba okungeyakhe’.
• Ukuthuthukisa ilawulo lemisipha emikhulu: basebenza ngababili nofana ngamunye ukubumba amaledere ngemizimba
yabo.
• Ukuthoma ukubumba amaledere ngokusebenzisa ukupenda ngomuno, ngamabhratjhi wokupenda, amakhrayoni wama-
futha.
• Ukuzwisisa bonyana ukutlola nokugwala kuhlukile begodu athome ukukopa amaledere neenomboro ezisebujameni
bebhodulukweni langetlasini ngebelo lakhe lokutlola: ukwenza kwangathi uyatlola asebenzise ihlanganyela yamaledere
namakoporojo
• ‘Ukufunda’ ‘okutjhiwo’ maledere namakoporojo.
• Ukuthoma ‘ukutlola’ukutjheja ukuphendulela kweenkomba: ‘tlola’ kusukela ngesinceleni ukuya ngesidleni, phezulu ukuya
phasi ekhasini.
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko ukuhlola ilimi.
CAPS 45
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKULALELA NOKUKHULUMA (OKUKHULUNYWAKO)
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga kiyo yoke imikhakha yelimi nezinye iimfundo.
Imisetjenzana elandelako ingaziswa/ ingangeniswa nanyana kunini nofana yoke indawo yeGreyidi R iindulungu
(isiyingilizi): umvumo, umsikinyeko, isayensi, ilimi, iindaba, ukutjengisa nokutjho, indaba kanye nemisetjenzana
yokuzitlamela.
• Ukulalela nokulalelisisa imibuzo abe anikele neempendulo.
• Ukulalela izaziso uphendule ngefanelo.
• Ukulalela imilandelande yemilayo ebudisi abe enze njengokutjho kwayo.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, atjengise ihlonipho kokhulumako begodu alinde idlhego lakhe lokukhuluma.
• Ukucoca iindatjana abuyelele iindatjana zabanye abantwana asebenzise amagama okungowakhe.
• Ukuvuma iingoma nemidunduzelo enze nemisikinyeko ngokwakhu.
• Ukurhaya iinkondlo nemilolozelo abe afake nemisikinyeko ngokuzethemba okukhulako.
• Ukulalela iindatjana ezide abe atjengise nokuzwisisa ngokuphendula imibuzo ehlobene nendatjana.
• Ukulandelanisa iinthombe zendatjana.
• Ukulalela abe akhumbule amagama alula ngokulandelana kwawo. Isibonelo, sala, lala, bala, vala.
• Ukuthoma ngamagama amathathu angezelele ukuya kamane nangaphezulu.
• Ukukhuluma ngeenthombe ezisemaphostareni, amatjhadi wommongo, iincwadi njll. Imimongo ehlobanako ubuncani
obungaba mihlanu ngethemu.
Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa umqondo kizozoke iimfundo
• Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa umnqopho kizo zoke iimfundo isibonelo.iimbalo: ngobunengi, ngobukhulu,
ngesikhathi,ngebumbeko, ngobudala,ngekomba nangombala ngesikhathi sesiyingilizi nofana ngesikhathi sokudlala
ngokutjhaphuluka esingakahleleki.
Ukusebenzisa ilimi ukucabanga nokucabangisisa.
• Ukubona nokuhlathulula ukufana nokuhlukana
• Ukumetjhisa izinto ezikhambelanako, nokumadanisa izinto ezingafaniko.
• Ukuhlukanisa ngamatlasi izinto ngokuya kombandela azibekele wona.
• Ukubona ingcenye yokupheleleko (isib. Iingcenye ezenza isithombe esipheleleko ).
Ukusebenzisa ilimi ukurhubhulula nokuhlola
• Ukubuza imibuzo nokuqala iincwadi ukuthola ihlathululo
• Ukunikela ihlathululo abe anikele neensombululo
• Ukuqedelela iphazeli iinquntwana eziphakathi kwetjhumi namatjhumi amabili.
Indlela yekambiso yelwazi
• Ukukhupha ilwazi elikhethekileko ngehlathululo.
Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako neyeenthombe ukwenza ihlathululo.
• Ukuzwisisa bonyana iinthombe nemifanekiso zidlulisa umlayezo ngezehlakalo, ngabantu, ngeendawo nezinto abe
akhulume ngazo.
• Ukuqalisisa iinthombe abe akhulume ngelemuko elijayelekileko.
• Ukukghona ukuhlukanisa umfanekiso ongaphambili esithombeni nesisekelo sesithombe nemitlamo elula.
• Ukuthola izinto ezifihliweko ngetlasini ngaphakathi kwezinye, abe akghone ukulayela abalingani ngokusebenzisa
iinkombatjhuba ezilula.
• Ukuhlukanisa phakathi kwamabumbeko wamaledere ahlukeneko namagama (isib. ‘c’ no ‘a’).
• Ukulandelanisa iinthombe abe akhulume ngendatjana etlanyiweko.
46 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola:
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/okwenziwako
Ukutjheja
• Ukulalelisisa imibuzo abe anikele neempendulo.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, kutjengiswe ihlonipho kokhulumako begodu balinde idlhego labo lokukhuluma.
• Ukuvuma iingoma nemidunduzelo benze nemisikinyeko yabo.
• Ukucoca iindatjana begodu babuyelele iindatjana zabanye abantwana basebenzise amagama okungowabo
• Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa umnqopho kizo zoke iimfundo, (isib.iimbalo: ngobunengi, ngobukhulu,
ngesikhathi,ngebumbeko, ngobudala,ngekomba nangombala).
• Ukumetjhisa izinto ezikhambelanako, nokumadanisa izinto ezingafaniko.
• Ukuzwisisa bonyana iinthombe nemifanekiso zidlulisa umlayezo ngezehlakalo, ngabantu, ngeendawo nezinto abe
akhulume ngazo.
• Ukuqalisisa iinthombe abe akhulume ngelemuko elijayelekileko.
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko ukuhlola ilimi
CAPS 47
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKUFUNDA OKUSATHOMAKO
OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/AMAKGHONO
Ukufunda:
Amakghono wokufunda okusathomako.
• Ukuthuthukisa ukunyakaza kwamehlo: isibonelo, ukulandele ipensela esuswa ngesinceleni iya ngesidleni.
• Ukuthuthukisa ikombatjhuba: ‘ukufunda’ imilandelande yeenthombe nabotjhobi kusuka ngesinceleni ukuya ngesidleni
phezulu ukuya phasi.
• Ukukghona ukumetjha amagama nezinto: ukumadanisa amalebula nezinto ezilebuliweko ezisetafuleni yekareko.
• Ukusebenzisa iinthombe ukufunda imitjhwana nemitjho elula encwadini. Isibonelo, isithombe senja nomutjho ofundeka uthi
‘bona inja.’
• Ukubamba incwadi ngendlela efaneleko nokuphenya amakhasi ngefanelo.
• Ukurhumutjha iinthombe ukuzenzela yakhe indatjana, okutjho bona,`ukufunda’ iinthombe.
• Ukuhlukanisa phakathi kwesithombe nomtlolo: ukukhomba igama nakafundako ube ubuze okutjhiwo ligama.
• Ukwenza kwanga ’uyafunda’ abe athathe iphimbo ‘lokufunda’
• ‘Ukufunda` amagama avela kanengi emphakathini: amatswayo wendlela, amagama weentolo.
• Ukuthoma ukubona amagama avela kanengi asetjenziswa ngetlasini: amagama wobujamo bezulu, amalanga weveke,
amagama wabalingani, amagama weenyanga zonyaka.
• ‘Ukufunda’ incwadi eneethombe ezinemitjho emithathu ukuya kemine enebonelo phambil. Isibonelo, Yinja. Bona inja. Yinja
ekulu.
• Ukudlala umdlalo ngendatjana, ikondlo nofana umdunduzelo.
• Ukukhumbula imininingwana nokutjho umbono oqakathekileko endatjaneni efundwe ngutitjhere.
• Ukugwala iinthombe zeendatjana, iingoma namkha imidunduzelo.
• Ukucocisana ngokuphathwa kwencwadi nokutlhogonyelwa kwayo
• Ukulalela, bebacocisane, ngeendatjana neminye imitlolo eyafundwako yafundelwa phezulu.
• Ukusebenzisa amagama afana nokuthi `itjhada,` ‘igama,’`iledere,` `umdunduzelo,` ekuthomeni,` phakathi``isiphetho’ lokha
akhuluma ngethekisti.
Ukufunda Ngokwabelana
Imisetjenzana engenziwa emaminithini ali-15 kabili nofana kathathu ngeveke kusetjenziswa amatheksti akhulisiweko
afana neenCwadi eziKulu, amaphostara njll. Utitjhere utjengisa indlela yekambiso netlasi loke isib. ngesikhathi
sokucocisana nofana esiyingini esingaba ziingaba ezimbili ngesikhathi somnqopho welimi.
Sebenzisa okungaseneni iincwadi ezikulu ezihlanu ngethemu.
• ‘Ukufunda` iincwadi ezikulu nofana amanye amatheksti akhulisiweko itlasi loke lifunda notitjhere.
• ‘Ukufunda’ itheksti ekhiqizwe litlasi nofana isiqhema. Isibonelo, imitjho etlolwe ngutitjhere ngesikhathi abantwana baqalile,
bakhuluma bebabizele.
• Ukwenza ukuhlangana elemukweni okungelakhe nakafundwa notitjhere,nakabukelwa umabonwakude nofana iinthombe
• Ukuhlathulula imikghwa yabalingisi abaseendatjaneni nofana kumabonwakude abe anikele ngemibono.
• Ukubona ukulandelana kwezehlakalo eziseendatjaneni ezilula.
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi nemifanekiso ekiyo yoke imitlolo ukubonela phambili umuda wendatjana.
48 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Planganyela ekufundeni ngokwabelana kwamathekisti ngokuzethemba okukhulako nangokuzithabisa
• Phendula imilandelande yemibuzo esuselwa endatjaneni efundiweko.
Ukufunda ngokuzijamela
• ‘Ukufunda’ iincwadi ngokuzijamela ezisebulungelweni leencwadi nofana ezisewugwini yokufundela ngetlasini, aphenye
amakhasi ngefanelo, atjengise ukuhlonipha iincwadi .
Ifonolojiki /Ukutjheja amatjhada
Imisetjenzana yangamalanga amaminithi ali-15
Imisebenzi eminengi yamatjhada ingaziswa ngesikhathi somsebenzi wangamalanga neenyingilizini
• Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe magama angawodwana thoma ngokusebenzisa amagama anehlavu eyodwa (isib.
uBafana um-sa-na),
• Ukuhlukanisa amagama anenhlavu ezinengi zibe ziinhlavu: sebenzisa ukuwahla nofana ubethe isigubhu kenye nenye
ihlavu esemagameni nemabizweni njengo ‘Bu-si’ Bu-si (wahla kabili) kha-mbi-sa (wahla kathathu).bese abantwana babala
amasilabuli.
• Ukubona amagama aletha igido emdunduzelweni neengomeni ezaziwako nangokulandelana kwawo njengo lisa,lila,lima...
• Kghona ukujamiselela amagama asengomeni nemidunduzelweni ejayelekileko.isibonelo mina,nina,thina.
• Lemuka ube utjho amanye wamaledere wama-alfabhethi ikakhulukazi asebizweni lakho isibonelo, ibizo lami ngingu Biz-
iwe, ibizo lami lithoma ngeledere B.
Ukuhlobanisa amatjhada emaledereni nemagameni.
• Kghona ukuzwa nokubona abanye babongwaqa nabokamisa abasekuthomeni kwamagama ajayelekileko. isibonelo: ega-
meni laka ‘Sabelo’ utjela utitjhera wakhe nakakhomba u ’S’ bonyana lithi /S/.
• Yazi bonyana amagama abunjwa ngamatjhada angaphezulu kwelilodwa.isibonelo, ubaba unamatjhada amahlanu u-b-a-b-
a.
• Kghona ukubona amatjhada asekuthomeni kwamanye amagama: ibizo lomngani nofana lesibandana.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola:
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/okwenziwako
Ukutjheja
• Ukusebenzisa iinthombe ukufunda imitjhwana nemitjho elula encwadini. Isibonelo, isithombe senja nomutjho ofundeka uthi
‘bona inja.’
• Ukukghona ukumetjha amagama nezinto: ukumadanisa amalebula nezinto ezilebuliweko ezisetafuleni yekareko.
• Ukubamba incwadi ngendlela efaneleko nokuphenya amakhasi ngefanelo
• Ukurhumutjha iinthombe ukuzenzela yakhe indatjana, okutjho bona,`ukufunda’ iinthombe.
• ‘Ukufunda’ amatheksti abazitlamele wona balitlasi nanyana basiqhema, isib: imitjho etlolwe ngutitjhera ngesikhathi abafun-
di babukela, bakhuluma begodu benza isibizelo
• Ukuhlathulula amatshwayo wabalingiswa endatjaneni nofana kumabonwakude begodu anikele imibono yakhe
• ‘Ukufunda` amagama avela kanengi emphakathini: amatswayo wendlela, amagama weentolo.
• Ukukghona ukuzwa nokubona abongwaqa nabokamisa abasekuthomeni kwamagama ajayelekileko isibonelo: USabelo
utjela utitjhera wakhe nakakhomba u/S/ oliledere lokuthoma ebizweni lakhe ukuthi ngu /S/.
• Ukulemuka abe atjho amanye wamaledere wama-alfabhethi ikakhulukazi asebizweni lakhe
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko.ukuhlola ilimi
CAPS 49
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKUTLOLA OKUSATHOMAKO
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Umtlolo wesandla osathomako:
Imisetjenzana yangamalanga kiyo yoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
Imisetjenzana yobukghwari neendulungu zeengoma anikela amathuba afaneleko wokuthuthukisa amakghono
wemisikinyeko yemisipha emincani.
• Ukuthuthukisa amakghono wemisipha emincani womsikinyeko ukuqinisa izandla: ukubumba amaledere ngehlama
yokudlala, ukuthunga amakarada athungekako, imincamo.
• Ukuthuthukisa ilawulo lemisipha emincani ngokudlala khulu imidunduzelo ngemino nokwenza ngemino.
• Ukuthuthukisa ilawulo lomsikinyeko wemisipha emincani ngokusebenzisa isikere ukusika umphetho ogandelelweko
weenthombe,ubujamo njll.
• Ukuthuthukisa ukukhambelana kwelihlo nesandla: ukudlala umaphoselana ngeenkhwama zamabhontjisi, iimbholo ezikulu
nofana amatenesi ,iimbholo zamaphepha njll, ukugwala amaphetheni nokwenza amaphetheni arareneko ngamakhrayoni.
• Ukuthuthukisa ilawulo lemisipha emikhulu: ukusebenza ngababili nofana ayedwa ngokwakha amaledere ngemizimba
yabo.
• Ukuthoma ukwakha amaledere ngokusebenzisa ukupenda ngomuno, iimbratjhi zokupenda, amakhrayoni
wamafutha,iphegibhodi nofana amabhodi weenregere.
• Ukugadangisa umphetho olula weenthombe, amaphetheni negama lakho lapho indawo yokuthoma nekombatjhuba
yokutlola itjengiswa emaledereni.
• Ukukopela amaphetheni phezu kwepegibhodi namagama nokukopa amaphetheni, amagama namaledere phezu
kwephepha.
• Ukubamba amakhrayoni ngendlela okungiyo kusetjenziswe indlela eyamukelekako yokubamba ipensela. ukusebenzisa
indlela efaneleko yokuhlala.
Ukutlola okusathomako:
• Gwala iinthombe ukudlulisa umlayezo ngelemuko okungalakhe begodu asebenzise lokhu njengendawo yokuthoma
ukutlola. Ngokusizwa angezelele igama nofana umutjhwana emgwalweni
• Ukuzwisisa bonyana ukutlola nokugwala kuhlukile: begodu uthome ukukopa amaledere neenomboro ezisebujameni
bebhodulukweni langetlasini ngebelo lakho lokutlola: ukwenza kwangathi uyatlola asebenzise ihlanganyela yamaledere
namakoporojo.
• Ukulingisa ukutlola ebujameni bokudlala. Isibonelo,’tlola’irherho.
• Ukuthoma ‘ukutlola’ukutjheja ukuphendulela kweenkomba: ‘tlola’ kusukela ngesinceleni ukuya ngesidleni. phezulu ukuya
phasi ekhasini.
• Ukukopa umtlolo osebhudulukweni nabadlalako. Isibonelo, amalebula asemikhangisweni.
• Ukunikela ngemibono yencwadi yeendaba zangetlasini.
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngokuzethemba okukhulu nengetjhaphuluko: amakhrayoni namapensela
Ukusebenza ngamagama
• Ukulanganisa iinthombe namagama asabukondlo isib.’lala’,’lama’,’lahla’.
• Ukubona iledere nofana isikhala phakathi kwamagama atloliweko, isib. amagama okungewabo nofana amagama
ajayelekileko namkha aseencwadini.
• Ukunikela ngemitjho emtlolweni wetlasi: umntwana uyabizela utitjhere uyatlola.
• Ukusebenzisa amagama afana `ekuthomeni`, `phakathi`, `ekugcineni,’itjhada’, ‘igama’, ‘iledere’ lokha kukhulunywa
ngamathekisti.
50 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukuhlola
Iimphakamiso zokuhlola
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/okwenziwako
Ukutjheja
• Ukugwala iinthombe ukudlulisa umlayezo ngelemuko lakhe abe asebenzise lokhu njengendawo yokuthoma ukutlola.
ngokusizwa angezelele igama nofana umutjhwana emgwalweni.
• Ukuzwisisa bonyana ukutlola nokugwala kuhlukile: begodu athome ukukopa amaledere neenomboro ezisebujameni
bebhodulukweni langetlasini. ngebelo lakhe lokutlola: ukwenza kwangathi uyatlola asebenzise ihlanganyela yamaledere
namakoporojo.
• Ukulingisa ukutlola ebujameni bokudlala. Isibonelo,’tlola’irherho.
• Ukuthoma ‘ukutlola’ukutjheja ukuphendulela kweenkomba: ‘tlola’ kusukela ngesinceleni ukuya ngesidleni, phezulu ukuya
phasi ekhasini
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko ukuhlola ilimi
CAPS 51
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
UKUKHULUMA NOKULALELA (OKUKHULUNYWAKO
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga kiyo yoke imikhakha yelimi nezinye iimfundo.
Imisetjenzana elandelako ingaziswa/ ingangeniswa nanyana kunini nofana zoke iindulungu eGreyidi R: umvumo,
umsikinyeko, isayensi, ilimi, iindaba, ukutjengisa nokutjho, indaba kanye nemisetjenzana yokuzitlamela.
• Ukulalelisisa imibuzo abe anikele neempendulo.
• Ukulalela izaziso aphendule ngefanelo.
• Ukudlulisa imilayezo.
• Ukulalela imilandelande yemilayo ebudisi abe enze njengokutjho kwaloyo mlayo.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, atjengise ihlonipho kokhulumako begodu alinde idlhego lakhe lokukhuluma.
• Ukulalela iindatjana ezide nokutjengisa ukuzwisisa ngokuphendula imibuzo ehlobana nendaba.
• Ukucoca iindatjana begodu babuyelele iindatjana zabanye abantwana asebenzise amagama okungowabo.
• Ukuvuma iingoma nemidunduzelo benze nemisikinyeko okungeyabo ngokuzethemba.
• Ukurhaya iinkondlo nemilolozelo babe bafake nemisikinyeko ngokuzethemba.
• Ukulandelanisa iinthombe zeendatjana
• Ukuzibandakanye ekucocisaneni babe babuze imibuzo.
• Ukulalela babe bakhumbule amagama alula ngokulandelana kwawo njenge. ‘sala’, ‘lala’, ‘bala’, ‘vala’ thoma ngamagama
amathathu ungezelele ukuya kwamane nangaphezulu
• Ukukhuluma ngeenthombe ezisemaphostareni, amatjhadi wommongo, iincwadi ezihlobana nobuncani obungaba mi-
mongo emihlanu ngethemu.
Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa imiqondo.
• Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa umnqopho kiyo yoke imikhakha yeemfundo okufana nobunengi,ubukhulu,ubujamo,ikom
ba,umbala, ibelo,isikhathi,iminyaka nokulandelana.
Ukusebenzisa ilimi ukucabanga nokucabangisisa.
• Ukubona nokuhlathulula ukufana nokuhlukana.
• Ukumetjhisa izinto ezikhambelanako, nokumadanisa izinto ezingafaniko.
• Ukuhlukanisa ngamatlasi izinto ngombandela ozibekele wona begodu nombandela obudisi khulu ofana njengo bunjalo
bokuthintwako.
• Ukubona ingcenye yento epheleleko izinto ezinesakhiwo so-2-busobubili begodu akhe nesakhiwo so 3- busobuthathu.
• Ukukopa isithombe nofana iphetheni esekaradeni (2D) usebenzisa amabhlogo nofana amabumbeko weplastiki (3D)
Ukusebenzisa ilimi ukurhubhulula nokuhlola
• Ukubuza imibuzo babe baqale eencwadini, kumabonwakude, nasemtjhininingqondo ukuthola ihlathululo
• Ukulalela imiraro babe banikele iinsombululo.
• Ukuqedelela okungasenani 20 nofana ngaphezulu yeenquntwana zephazeli.
Indlela yekambiso yelwazi.
• Khipha ilwazi elikhethekileko ehlathululweni yomlomo isibonelo,ukulalelela isikhathi sokuthoma sesehlakalo esisesime-
mezelweni.
Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako neyeenthombe ukwenza ihlathululo.
• Ukuzwisisa bonyana iinthombe nemifanekiso zidlulisa umlayezo ngezehlakalo, ngabantu, ngeendawo nezinto abe akhu-
lume ngazo.
• Ukusebenzisa iinthombe ukubonela phambili okumumethwe eendatjaneni.
• Ukubona umfanekiso ongaphambili nangemva eenthombeni njengemalunga ahlukeneko.
• Ukudlala umdlalo weenkomba notitjhere nabangani isibonelo: ‘umdlalo weenyoka namalere’umdlalo webhodi.
• Ukuhlukanisa phakathi kwamabumbeko wamaledere namagama: beka ngamananeko amaledere weplastiki ngeenqhema
zamaledere afanako.
• Ukumetjhisa iinthombe namagama kusetjenziswa amaphazeli.
52 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola:
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/okwenziwako
Tjheja
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, atjengise ukuhlonipha isikhulumi bebadhlegane ngokukhuluma.
• Ukuvuma iingoma nemidunduzelo babe bazelingise ngokuzithemba
• Ukucoca iindatjana begodu babuyelele bacoce iindatjana zabanye abantwana ngawakhe amagama
• Ukucona nokuhlathulula okufanako nokuhlukeneko
• Ukumetjhisa izinto ezikhambisanako, begodu bamadanise nezinto ezihlukeneko
• Ukuqala ngokutjheja iinthombe begodu ukhulume ngelemuko elijayelekileko
• Ukusebenzisa ilimi ukuthuthukisa imiqondo eemfundweni zoke: ubungako,ubukhulu,ijamo,ikomba,
umbala,ibelo,isikhathi,ubudala begodu nokulandelana
Ukusebenzisa irhelo lokuhlola nerubhrigi epheleleko ukuhlola ilimi
CAPS 53
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
UKUFUNDA OKUSATHOMAKO
OKUMUMETHWEKO / IMINQOPHO / AMAKGHONO
Ukufunda
Amakghono wokufunda okusathomako
• Ukumetjhanisa amagama neenthombe kokutloliweko njenge phazeli yamagama weenthombe.
• Ukurhumutjha iinthombe ukwakha imibono isibonelo, benze yabo indatjana babe ‘bafunde’ iithombe.
• Ukuhlukanisa iinthombe emtlolweni ogadangisiweko isibonelo,ukukhomba igama babawe bonyana lifundwe
• ‘Ukufunda’ amatheksti wabo njengemitjho etlolwe ngutitjhere.
• Ukuthoma ‘ukufunda’ amagama avela kanengi abonwa ngetlasini nesikolweni: umnyango, ikhabethe njll.
• ‘Ukufunda’ iincwadi ezinobudisi obukhulako.
• Ukulingisa indatjana, ingoma nofana imidunduzelo.
• Ukukhumbula imininingwana baveze imibono eqakathekileko.
• Ukugwala iinthombe zeendatjana, iingoma nofana imidunduzelo.
• Ukucoca ngokuphathwa nokutlhogonyelwa kwencwadi.
Ukufunda Ngokwabelana
Imisetjenzana engenziwa emaminithini ali-15 kabili nofana kathathu ngeveke kusetjenziswa amatheksti akhulisiweko
afana neenCwadi eziKulu, amaphostara njll. Sebenzisa okungaseneni iinCwadi eziKulu ezihlanu ngethemu
• Ukufunda iinCwadi eziKulu nofana amanye amathekisti akhulisiweko itlasi loke lifunda notitjhere.
• ‘Ukufunda’ amatheksti enziwe litlasi afana nemitjho etlolwa ngutithere, esiqhemeni notitjhere.
• Ukukhomba amagama kuneenthombe lokha ‘ufundako’.
• Ukwenza ukuhlanganisa nelemuko lakhe lokha nakufundwa nototjhere, nakubukelwa umabona kude nofana iinthombe.
• Ukuhlathulula imikghwa yabalingisi abaseendatjaneni nofana kumabonwakude banikele nemibono.
• Ukubona ukulandelana kwezahlakalo eendatjaneni ezilula.
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi nemifanekiso kiyo yoke ithekisti ukubonela phambili umuda wendatjan
• Ukuhlanganyela ethekstini yokufunda ngokwabelana ngokuzethemba okukhulako nangokuzithabisa.
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo esuselwa endatjaneni efundweko.
Ukufunda ngokuzijamela
• ‘Ukufunda’ iincwadi ngokuzijamela ukuzithabisa ezisebulungelweni leencwadi nofana ezisewugwini yokufundela ngetlasini,
baphenye amakhasi ngefanelo, batjengise ukuhlonipha iincwadi.
Ifonoloji/ilemuko lamatjhada
Imisetjenzana yangamalanga amaminithi ali-15
Imisebenzi eminengi yamatjhada erheliswe ngenzasi ingaziswa ngesikhathi somsebenzi wangamalanga
eenyingilizini.
• Ukuhlukanisa imitjho ekhulunywako ibe ngamagama angawodwana. Isibonelo, wahla kelinye nelinye igama elisemtjhweni
thoma ngokusebenzisa amagama anehlavu eyodwa-‘sikima sikhathi sokudla.’
• Ukuhlukanisa amagama anenhlavu ezinengi zibe ziinhlavu: isikhova i-si-kho-va.
• Ukubona amagama aletha igido emdunduzelweni neengomeni nangokulandelana kwamagama abukondlo.
• Ukukhumbula ngokuzwa nangokubona amanye wabongwaqa nabokamisa abasekuthomeni kwamagama ajayelekileko.
• Ukulemuka ube utjho amanye wamaledere wama-alfabhethi njengamaledere asegameni lakhe.
• Ukuhlobanisa amatjhada eledereni nemagameni ube uzwisise bonyana amagama enziwa matjhada angaphezu kwel-
ilodwa: beka, b-e-k-a kwenziwa ngokukhuluma.
• Ukutlola amatjhada asekuthomeni kamanye wamagama.
• Ukuthoma ukubona bonyana amagama enziwa ngamatjhada afana namaledere asekuthomeni kwamabizo wabo.
54 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola:
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/okwenziwako
Ukutjheja
• Ukurhumutjha iinthombe ukwakha imibono: batlame zabo indatjana babe ‘bafunde’ neenthombe.
• Ukufunda iinCwadi eziKulu nofana amatheksti akhulisiweko itlasi loke lifunda notitjhere.
• Ukulemuka ngokuzwa nangokubona abanye babongwaqa nabokamisa abasekuthomeni ikakhulukazi emagameni ajayele-
kileko.
• Ukubona nokubiza amanye amaledere wama- alfabhethi njengamaledere wegama lakhe.
Sebenzisa irhelo lokuhlola nerubhriki ukuhlola
CAPS 55
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI R ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
UKUTLOLA OKUSATHOMAKO
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Umtlolo wesandla osathomako:
Imisetjenzana yangamalanga kiyo yoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
Imisetjenzana yobukghwari neendulungu zeengoma anikela amathuba afaneleko wokuthuthukisa amakghono
wemisikinyeko yemisipha emincani.
• Ukuthuthukisa amakghono wemisipha emincani womsikinyeko ukuqinisa imisipha yesandla.
• Ukudlala imidunduzelo ngemino nokwenza ngemino.
• Ukusebenzisa isikere ukusika umphetho ogandelelweko weenthombe, ubujamo njll.
• Ukudlala umaphoselana ngeenkhwama zamabhontjisi, iimbholo ezikulu nofana itenesi, iimbholo zamaphepha njll, ukug-
wala amaphetheni nokwenza amaphetheni arareneko ngamakhrayoni.
• Ukubumba amaledere ngemizimba yabo ngababili nofana ngokwabo.
• Ukubumba amaledere ngokusebenzisa ukupenda ngomuno, iimbratjhi zokupenda, amakhrayoni wamafutha.
• Ukugadangisa umphetho olula weenthombe, amaphetheni namagama wabo lapho indawo yokuthoma nekombatjhuba
yokutlola itjengiswa emaledereni.
• Ukukopa amaphetheni, amagama namaledere.
• Ukusebenzisa imilandelande yeentlabagelo zokutlola njengamabhratjhi wokupenda, amakhrayoni wamafutha.
• Ukubumba amaledere ngemihlobohlobo yeentlabagelo zokutlola ezinjengamakhrayono, iimpensela, itjhogo.
• Ukubamba amakhrayoni ngendlela okungiyo ukutjengisa isandla esinyulwako esizokusetjenziswa: isandla sesincele/
sokudla esinamandla.
• Ukubumba amanye amaledere anomsila ophansi ngefanelo, okutjho ukuthi ukuthoma nokugcina endaweni efaneleka.
Ukutlola okusathomako
• Ukugwala nofana kupendwe iinthombe ukudlulisa umlayezo begodu basebenzise lokho njengendawo yokuthoma ukutlola:
ngokusizwa angezelele igama, umutjhwana nofana umutjho.
• Ukukopa amaledere neenomboro ezisebhudulukweni letlasi ‘nakutlolwako’.
• ‘Ukufunda’ ‘umtlolo’ wabo nowabanye.
• ‘Ukutlola’ babe babuze abanye ukunikela ihlathululo kilokho okutloliweko.
• Ukulingisa ‘ukutlola’ ebujameni bokudlala. Isibonelo,’tlola’irhelo.
• Ukuthoma ‘ukutlola’ukutjheja ukuphendulela kweenkomba: ‘tlola’ kusukela ngesinceleni ukuya ngesidleni, phezulu ukuya
phasi ekhasini.
• Ukukopa ngokuzenzakalelako umtlolo osebhudulukweni nabadlalako njengamalebula asemikhangisweni.
• Ukulinga ukwenza umtlolo ojayelekileko, ngokusebenzisa amaledere aziwako isibonelo, ‘ukutlolela’ incwadi ekhaya
• Ukunikela ngemibono yencwadi yeendaba zangetlasini.
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngokuzethemba nangetjhaphuluko.
Ukusebenza ngamagama
• Ukubuthelela/ ukuhlela ndawonye iinthombe ezinamagama asabukondlo njengalandelako: ‘lala’, ‘sala’, ‘bala.’
• Ukukopa imitjho emifitjhani namagama atlolwe ngutitjhera.
• Ukubona iledere nofana isikhala emtlolweni njengamagama wabo nofana amagama ajayelekileko encwadini.
• Ukunikela ngemitjho emtlolweni wetlasi: umfundi ubiza umutjho utitjhere nakatlolako.
• Ukusebenzisa amathemu afana nala; ‘ekuthomeni,’ ‘phakathi’, ‘ekugcineni’,’itjhada’,‘igama’, ‘iledere’, ‘negido.’
56 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola:
Ukuhlola okungakahlelwa
Komlomo nofana/okwenziwako
Ukutjheja
• Ukugwala iinthombe ukudlulisa umlayezo ngelemuko labo babe basebenzisa lokhu njengokuthoma ukutlola. Ngokusizwa
ungezelela igama,umutjhwana nofana umutjho.
• ‘Ukutlola’ nokubawa abanye bonyana banikele ihlathululo yokutloliweko
• ‘Ukufunda’ ‘umtlolo’ wakhe newabanye
• Ukukopa amaledere neenomboro ebujameni bangetlasini ‘nabatlolako’
• Ukulinga ukwenza umtlolo ojayelekileko, ngokusebenzisa amaledere aziwako isibonelo, ‘ukutlolela’ incwadi ekhaya
Ukusebenzisa irhelo lokuhlola nerubhriki ukhlola ilimi
CAPS 57
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
AMATHEKSTI NEENSETJENZISWA EZIPHAKANYISWEKO ZOMNYAKA
UKULALELA NOKUKHULUMA
• Iinthombe namaphostara
• amatjhadi wemibala
• amatjhadi weenomboro
• imidlalo
• Izinto ezihlobana neemmongo neenhloko
• Ibhorodo elineentokana zendatjana
• iinthombe ezilandelaniswako
• Amaphazeli (okungenani iintokana ezi- 20)
• Iindlalisi ezifana namabhlogo, iindlalisi zokwakha, iinkoloyi, abonopopi,
• amaphaphethi, amamaski njll.
• ithreyi yesanda nezinto zokudla ngamanzi
• Amaplastiki, amabhodlela amabhoksi njll.
• Ama -CD nofana imigadangiso eneendatjana,(iyafundwa nofana iyacocwa) ,
• iinkondlo, imilololozelo neengoma,iindlali maCD neendlali zigadangisi,umabonwakude,nemigadangiso nofana ama- DVD
• Iinliliswa zomvumo, isib. isigubhu, ibheli, iingodo njll
UKUFUNDA NAMATJHADA
• Iinthombe namaphostara
• Amatjhadi wama-alfabethi
• Iincwadi eziKulu - ezinye zakhiqizwa ngamahlandla wokutlola ngokwabelana
• Amatheksti akhulisiweko njengeenkondlo, iingoma, imidunduzelo.njll
• Iincwadi zeendatjana neenthombe
• Amalogo neembonelo zemitlolo egandangisiweko ebhodulukweni
• Amaphephandaba namamegezini
• Amalebula wamafletjhi karada asetjenziselwa izinto nemifanekiso yangekumbeni yokufundela
• Amakarada wamabizo wabantwana
• Iinkomba ezisetjenziswa ngutitjhera neenqhema zabafundi nakufundwa amatheksti akhulisiweko, iindatjana zebodeni,
nemikhangiso.
• Iindawana yomcabango olibhudango
• Itafula lommongo
• Itjhadi elisetjhenziswa ngamalanga
• Itjhadi lokugidinga amalanga wamabeletho nelobujamo bezulu
UKUTLOLA NOKUTLOLA NGESANDLA
• Iinsetjenziswa njengembholo zobukhulu obuhlukeneko, amawubhsi, iinkhwama
• zamabhontjisi, iphegibhodi namapheksi, umncamo, imitja, amakarada wemitja nemitja,
• iinkrufu namabhowudu, amapeksi wezambatho.
• Amamethiriyali njengeenkere, amaplastiki nofana ihlama yokudlala, iimbhratjhi
• zokupenda nepende, amakhrayoni wamafutha, itjhogo nesleyidi nofana amabhodi
• amhlophe namamakha.
• Imitlolo egadangisiweko yeendaba.
• Imitletlana yokutlolela nofana amatjhadi lapho amaledere wama-alfabhethi agadangisiweko atjengisa indawo efaneleko
yokuthoma nokutlola ilayelo elinikelweko.
• Iphepha elinganamida leenlinganiso ezihlukileko (A3,A4,A5)
• Ithreyi yesanda
58 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
3.2 IGREYIDI 1
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU :1
UKULALELA NOKUKHULUMA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
(okufaka hlangana nokucabanga nokucabangisisa) Ubunengi besikhathi i-iri 1 ngeveke
Ubuncani besikhathi: amaminithi ama-45 ngeveke
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/ IKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga / yeveke kiyo yoke imikhakha yelimi nezinye iimfundo
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza.
• Ukukhuluma ngelemuko labo: batjho iindaba, bahlathulule iindaba zobujamo bezulu, nezinye iinhloko zezehlakalo njll.
• Ukuvuma iingoma bewenze imisikinyeko.
Imisetjenzana enqotjhiswe ekulaleleni nekukhulumeni kabili ngeveke.
Iimveke 1 - 5
• Ukulalela imiyalo elula (okwenziwa ngamalanga ngetlasini)nokuphendula ngokufaneleko
• Ukulalela iindatjana, imidunduzelo, iinkondlo neengoma ngokuzithabela babe benze umdlalo ngengcenye yendatjana,
ingoma namkha umlolozelo.
• Ukuphendula imibuzo njengemibuzo ehlobana nelemuko lakhe njll.
Iimveke 6 - 10
• Ukulandelanisa iinthombe zendatjana kukhulunywe ngokubuyelela kucocwe ngokulandelana kwemiqondo.
• Ukukhuluma ngeenthombe ezisemaphostareni, ematjhadini wemimongo, iincwadi njll.
• Ukuzibandakanye ekulumiswaneni, badlhegane ngokukhuluma kuhlonitjhwe nabanye abasesiqhemeni.
• Ukuhathulula izinto ngokombala, ubukhulu, ubujamo nobunengi ngokusebenzisa ilwazimagama elifaneleko.
UKUHLOLA:
Imphakamiso zemisetjenzana yokuhlolwa engakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma: (okukhulunywako begodu / nofana okwenziwako)
• Ukuphendula imibuzo njengemibuzo ehlobana nemininingwana yabo njll.
• Ukuvuma iingoma bebenze nemisikinyeko.
• Zibandakanye ekulumiswaneni, badlhegane ngokukhuluma kuhlonitjhwe nabanye abasesiqhemeni.
Umsetjenzana wokuhlola ohleliweko: Umsebenzi 1
Ukulalela nokukhuluma(okukhulunywako begodu / nofana okwenziwako)
• Ukukhuluma ngelemuko labo: batjho iindaba, bahlathulula iindaba zobujamo bezulu, nezinye iinhloko zezehlakalo
• Ukulalela iindatjana, imidunduzelo, iinkondlo neengoma ngokuzithabela babe benze umdlalo ngengcenye yendatjana,
ingoma namkha umlolozelo
• Ukulandelanisa iinthombe zendatjana kukhulunywe ngokubuyelela kucocwe ngokulandelana kwemiqondo.
• Ukuhlathulula izinto ngokombala, ubukhulu, ubujamo nobunengi ngokusebenzisa ilwazimagama elifaneleko.
CAPS 59
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU:1
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubunengi besikhathi: ama-iri- 5 ngeveke
Ubuncani besikhathi : ama-iri-4 :30 amaminithi
ngeveke
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko langamalanga lamatjhada / imisetjenzana yangamalanga yokulemuka amatjhada amaminithi ali-15.
Ukuthoma imisetjenzana yokulemuka amatjhada, fundisa amaledere amatjha a-1-2 ngeveke begodu wazise isakhiwo
samagama kusetjenziswe amatjhada afundiweko.
• Ukuhlukanisa ngokuzwa phakathi kwamatjhada ahlukeneko wokuthoma wamagama.
• Ukuzibandakanya emisetjenzaneni yetlasi loke yelemuko lamatjhada ngokukhuluma: ukuvanga amatjhada (l-i-l-a abe
ngu lila); ukuphula igama ngamalungu (lila abe ngu l-i-l-a);umdlalo wamagama wabongwaqa nabokamisa wokujamiselela
(jamiselela u ‘s’ waka sila ngo ‘m’ ukwenza mila).
• Ukubona ubudlelwane beledere netjhada bamanye amaledere akhamba ngawodwana. Isibonelo, l,o,h,m,a,b,t,c. kufanele
kube nabokamisa aba -2 okungasenani nabongwaqa abayi -6.
• Ukukhumbula batjho namanye amaledere wama- alfabhethi: 2 wabokamisa okungesenani nabongwaqa aba-6.
• Ukuthoma ukwakha amagama amafitjani kusetjenziswe amatjhada afundiweko afana nokuthi l-i-l-a lila.
• Ukuthoma ukusebenzisa umvango ukwenza amagama. isibonelo, ‘ila’ s- ila, m-ila ubona ubudunduzelo bawo.
Imisebenzi yokufunda yangamalanga:
Ukufunda ngesiqhema okukholwako (iinqhema ezimbili ngelanga) nokufunda ngokwabelana amahlandla ama 2-3
ngeveke.
Amakghono athuthukako wokufunda (afundiswe emfundweni zokwabelana nangeenqhema ezikhokhelwako).
• Ukubamba incwadi ngendlela efaneleko nokusebenzisa indlela efaneleko yokuphenya amakhasi.
• Ukusebenzisa iinthombe ukuthola ibonelo phambili lokobana indatjana ikhuluma ngani : ukufunda incwadi yeenthombe.
• Ukurhumutjha iinthombe ukuzenzela indatjana okungeyabo, okutjho ukuthi ‘ufunda’ iinthombe.
• Ukubuthelela bafunde amalogo namanye amagama emitlolweni esebhodulukweni.
• Ukulemuka ibizo lakhe nokubona amanye amabizo wabangani bakhe okungasenani abalitjhumi.
• Ukufunda amalebula neenhloko ezingetlasini.
• Ukucocisana ngokuphathwa nokutlhogonyelwa kwencwadi.
• Ukulalela bekucociswane ngeendatjana namanye amathekisti afundelwe phezulu.
• Ukuthuthukisa umqondo sisekelo womtlolo okufaka hlangana:
• Ukumqondo wencwadi-ingaphandle, phambili, emuva, isihloko.
• Ukumqondo wethekisti-igama, amagama afanako, amaledere, namagama wamaledere, kunye nakunye okukhambelana.
• Iinkomba: bathoma ukufunda ekuthomeni, ekupheleni, emuva. Ukufunda kusukela esinceleni ukuya esidleni nokusuka
phezulu ukuya phasi ekhasini lencwadi, kokuthoma, kokugcina, amagama aphakathi nofana amaledere namkha indawo
ekhasini.
• Amatshwayo: Amagabhadlhela, amaledere womsila ophasi, abongci, amakhoma, abonobuza.
Ukufunda Ngokwabelana
Iimfundo zetlasi loke 2-3 ngeveke yamaminithi angaba li- 15 kusetjenziswa okungasenani ithekisti eyodwa ngeveke;
Utitjhere ubonisa indlela yekambiso netlasi loke.
Elinye nelinye ihlandla lizokuba nomqondo wokufunda kwalokhu okulandelako:Umqondo wokutlola ,ubujamo
bethekisti, amatjhada, amaphetheni welimi, amaqhinga wokubona nokuzwisisa amagama emazingeni
ahlukahlukeneko kusetjenziswa ukufunda nokutlola nokuhlela kabutjha,imibuzo yokufunisela/ukuqagela, ukuhlola
nokubuka, ukulinganisa ubujamo nemibuzo yokuthabela.
• Kufundwa amathekisti akhulisiweko afana neenkondlo, amaphostara, iincwadi ezikulu, neendatjana zangetlasini ezivezwe
ngamahlandla wokutlola ngokwabelana.
60 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngeenqhema okukhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngelanga, isiqhema ngasinye sithatha amaminithi ali-15. Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
Utitjhere usebenza nesiqhema sabantwana abanekghono elilinganako, amadanise abafundi nethekisti
ezingeni lokufundisa (ukukhumbula amagama ahlangana nama 90%-95% ngokunembako) imitlolo ehleliweko
izakusetjenziswa esikhathini esinengi.
• Ukufundela phezulu eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, isiqhema soke sifunda
indatjana efanako.
• Ukuthoma ukwakha ilwazimagama ehlelweni lokufunda okungakalindeleki, iincwadi ezihleliweko namarhelo wamagama
avela kanengi.
UKUHLOLA:
Imphakamiso zemisetjenzana yokuhlolwa engakahlelelwa:
Amatjhada: (okukhulunywako begodu / nofana okwenziwako)
• Ukuhlukanisa ngokulalela phakathi kwamatjhada wokuthoma ahlukileko wamagama
• Zibandakanya emisetjenzaneni yetlasi loke yelemuko lamatjhada ngokukhuluma: ukuvanga amatjhada (l-i-l-a abe ngu
lila) ukuphula igama ngamalungu (lila abe ngu l-i-l-a);umdlalo wamagama wabongwaqa nabokamisa wokujamiselela (
jamiselela u ‘s’ waka sila ngo ‘m’ ukwenza mila).
• Ukubona nokutjho ubudlelwane beledere netjhada wamanye amaledere akhamba ngawodwana. Isibonelo l,o,b,m,a,h,t,c
kufanele kube nabokamisa aba -2 okungasenani nabongwaqa abayi -6.
• Ukuthoma ukwakha amagama amafitjhani usebenzise amatjhada afundiweko.( l-i-l-a - lila.)
• Ukuthoma ukusebenzisa umvango ukwenza amagama. isibonelo, ‘ila’ s- ila, m-ila ubona ubudunduzelo
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Amatjhada(okukhulunywako begodu / nofana okwenziwako nokutlolwako)
• Ukubona nokutjho ubudlelwane beledere netjhada wamanye amaledere akhamba ngawodwana. Isibonelo l,o,b,m,a,h,t,c
kufanele kube nabokamisa aba -2 okungasenani nabongwaqa abayi -6.
• Ukuthoma ukusebenzisa umvango ukwenza amagama. isibonelo, ‘ila’ s- ila, m-ila ubona ubudunduzelo
• Ukuthoma ukusebenzisa umvango ukwenza amagama. isibonelo, ‘ila’ s- ila, m-ila ubona ubudunduzelo
Imphakamiso zemisetjenzana yokuhlolwa engakahlelelwa:
Ukufunda((okukhulunywako begodu / nofana okwenziwako)
Amakghono wokufunda okusathuthukako okufanele kufundiswe eemfundweni zokufunda ngokwabelana
nangeenqhema.
• Ukubamba incwadi ngendlela efaneleko nokusebenzisa indlela efaneleko yokuphenya amakhasi.
• Ukurhumutjha iinthombe ukuzenzela indatjana okungeyabo, okutjho ukuthi, ‘bafunda’ iinthombe.
• Ukubuthelela nokufunda amalogo namanye amagama emitlolweni esebhodulukweni.
• Ukulemuka ibizo lakho nokubona amanye amabizo wabangani.
• Ukufunda amalebula neenhloko ezingetlasini.
• Ukucocisana ngokuphathwa nokutlhogonyelwa kwencwadi.
• Ukuthuthukisa umqondo sisekelo womtlolo okufaka hlangana:
• Umqondo wencwadi:ingaphandle, phambili, emuva, isihloko.
• Umqondo wethekisti: igama, amagama afanako, amaledere, namagama wamaledere, ukukhambelana kunye nakunye
okukhambelanako.
• Iinkomba: thoma ukufunda ekuthomeni, ekupheleni, emuva. Ukufunda kusukela esinceleni ukuya esidleni nokusuka
phezulu ukuya phasi ekhasini lencwadi, kokuthoma, kokugcina, amagama aphakathi nofana amaledere namkha indawo
ekhasini.
• Amatshwayo wokufunda: Amagabhadlhela, amaledere womsila ophasi, abongci, amakhoma, abonobuza.
CAPS 61
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukufunda amathekisti akhulisiweko afana neenkondlo, amaphostara, iincwadi ezikulu ,neendatjana zangetlasini ezivezwe
ngamahlandla wokutlola ngokwabelana.
Ukufunda ngesiqhema okukhokhelwako:
• Ukufunda buthule nangokuphimisa eencwadini zabo nesiqhema esikhokhelwako notitjhere, okutjho bona isiqhema soke
sisebenza ngendatjana efanako.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukufunda (okukhulunyako begodu / nanyana okwenziwako)
Amakghono wokufunda okusathuthukako.
• Ukusebenzisa iinthombe ukuthola ibonelo phambili lokobana indatjana ikhuluma ngani. Isibonelo. ukufunda incwadi
yeenthombe.
• Ukulalela bekucociswane ngeendatjana namanye amathekisti ngokufundela phezulu.
Ukufunda Ngokwabelana
Ukufunda amathekisti akhulisiweko afana neenkondlo,amaphostara, iincwadi ezikulu ,neendatjana zangetlasini ezivezwe
ngamahlandla wokutlola ngokwabelana.
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Ukufundela phezulu eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, isiqhema soke sifunda
indatjana efanako.
62 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU:1
ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO SOKUTHINTANA
UKUTLOLA Ubunengi besikhathi: ama-iri ama- 2 ngeveke
Ubuncani besikhathi : i-iri-1 amaminithi ama-45 ngeveke
OKUMUMETHWEKO/UMQONDO/ AMAKGHONO
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kane ngeveke amaminithi engaba li-15
Imisebenzi yokuqinisa imisipha emincani nokuthuthukisa amakghono wemisipha emincani nemikhulu
nokukhambelana kwelihlo nesandla.
• Ukugwala ngamakhrayoni wamafutha.
• Ukuzijayeza ukubamba nokuphatha buqobolwana ikhrayoni nepensela.
• Ukuthuthukisa ikombatjhuba: ukusuka ngesinceleni ukuya nesidleni nokusuka phezulu uye phasi, bathale umuda
onqophileko, bahlanganise amathosi, ukubumba ukujikelezela ngesinceleni nangesidleni kwewatjhi .
• Ukwenza ngeplastisini nofana umdaka wokudlala ukubumba amaledere nezinto ngehlama yokudlala.
• Ukuthuthukisa ukukhambelana kwelihlo nesandla ngokupenda, ukudabula amaphepha, nemisetjenzana yokusika
nokugadangisa.
• Ukugwala amaphetheni: umsikinyeko wokutjhingisa phezulu naphasi (amazig-zag), amaphetheni aziindulungu,
amaphetheni ajame rwe nathabaleleko.
• Ukugadangisa, ukukopa nokutlola amagama wabo athathelwa ethempleyidini kuboniswe indawo lapho amagama athoma
khona nokuthi iledere ngalinye litlolwa litjhinge kuphi.
Ukuthuthukiswa kokubunjwa kwamaledere eemfundweni zomtlolo wesandla ohleliweko.
Nqophisa irherho lokufundisa amaledere womsila ophasi emahlelweni wamatjhada. Bonisa indlela efaneleko
yokubunjwa kwamaledere nangokukhomba ngendlela ekungiyo. Abantwana bazijayeza amaledere ama-2 ngeveke,
bakopa emitletlaneni yokutlola. Hlola bonyana abantwana basebenzisa ukubamba ipensela ngendlela efaneleko.
Sebenzisa amaphepha anganayo imida ama-A4 ukutlolela. Nqophanisa indlela yokufundisa amagama anomsila
ophasi nehlelo lokufundisa amatjhada. Nakukghonakalako, yazisa ukugadangisa nokukopa ama- alfabhethi
ekuthomeni komnyaka, kusetjenziswe imitletlana yama-alfabhethi lapho kutjengiswe kuhle khona indawo
okuthonywa kiyo nokuthi kutlolwa kuyiwa kuphi.
• Ukubumba amaledere anomsila ophasi (2 wabokamisa okungasenani nabongwaqa abasi- 6 isib. l,o, h, m, a, b, t, c).
• Ukukopa nokutlola amabizo wabo, amagama amafitjhani nemitjho esuselwa emalebuleni, emaphostareni, etjhoki bhodini
njll.
• Ukuthoma ukuveza amazizo wamarekhodi atloliweko ngokugwala, ngamaledere, iinomboro, amagama nemitjho elula.
Ukutlola ngokwabelana, ngeenqhema nangokuzijamela
Iimfundo zokutlola zetlasi yoke/ iinqhema ezincani / ngokuzijamela amahlandla amathathu ngeveke amaminithi ali-
15 kwakhelwa phezulu bekuhlanganiswe nokufunda ngokwabelana, ukucocisana nangelemuko lakhe.
• Ukugwala iinthombe ukudlulisa umlayezo.Isibonelo, ngelemuko labo.
• Ukutlola isihloko somgwalo namkha isithombe.
• Ukutlola amagama kusetjenziswe amatjhada wamaledere afundiweko.
• Ukukopulula umutjho owodwa weendaba ebhodini/etjhadini ngendlela efaneleko.
• Ukwabelana ngemibono ekutloleni ngokwabelana endatjaneni yangetlasini etlolwe ngutithjere etjhadini ukutlama itheksti
etja umtlolo wokufunda nokukhangisa ngetlasini ewugwini yokufundela.
CAPS 63
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi wokuhlola ongakahlelelwa:
Umtlolo wesandla
• Ukugwala ngamakhrayoni wamafutha.
• Thuthukisa ikombatjhuba: ukusuka ngesinceleni ukuya nesidleni nokusuka phezulu uye phasi, thala umuda onqophileko,
ukuhlanganisa amathosi, ukubumba ukujikelezela ngesinceleni nangesidleni kwewatjhi.
• Ukugadangisa, ukukopa nokutlola amagama wabo athathelwa ethempleyidini kuboniswa indawo lapho amagama athoma
khona nokuthi iledere ngalinye litlolwa litjhinge kuphi.
• Ukukopa nokutlola amabizo wabo, amagama amafitjhani nemitjho esuselwa emalebuleni, emaphostareni, etjhoki bhodini
njll.
• Ukuthoma ukuveza amazizo wamarekhodi atloliweko ngokugwala, ngamaledere, iinomboro, amagama nemitjho elula.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Umtlolo wesandla
• Ukuzijayeza ukubamba nokuphatha buqobolwana ikhrayoni nepensela.
• Ukugwala amaphetheni umsikinyeko wokutjhingisa phezulu naphasi amazig-zag ,amaphetheni amazombe,amaphetheni
ajame rwe nathabaleleko.
• Ukubumba amaledere ngendlela efaneleko wabokamisa aba- 2 nabongwaqa abasi-6 okungasenani.- l,o, h, m,, a, b, t, c
• Ukukopa nokutlola amabizo wabo, amagama amafitjhani nemitjho esuselwa emalebuleni,emaphostareni,etjhokibhodini njll.
Iimphakamiso zemisebenzi yokuhlolwa okungakahlelwa :
Ukutlola
• Ukugwala isithombe ukudlulisa umlayezo. Isibonelo, ngelemuko labo.
• Ukutlola isihloko somgwalo namkha isithombe.
• Ukutlola amagama kusetjenziswe amaledere wamatjhada afundiweko.
• Ukukopulula umutjho owodwa weendaba ebhodini/etjhadini ngendlela efaneleko.
• Ukwabelana ngemibono ekutloleni ngokwabelana endatjaneni yangetlasini erekhodwe ngutithjere etjhadini ukwakha
umtlolo omutjha wokufunda nokukhangisa ngetlasini ewugwini yokufundela.
Umsetjenzana yokuhlolwa okuhleliweko 1:
Ukutlola
• Ukugwala isithombe ukudlulisa umlayezo. isibonelo, ngelemuko labo.
• Ukutlola isihloko somgwalo namkha isithombe.
• Ukukopulula umutjho owodwa weendaba etjhokibhodini / etjhadini ngendlela efaneleko.
64 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU:2
ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
UKULALELA NOKUKHULUMA: Ubunengi besikhathi: i-iri 1 ngeveke
Ubuncani besikhathi : amaminithi ama-45 ngeveke
OKUMUMETHWEKO / IMIQONDO/ AMAKGHONO
Iimfundo zangamalanga /ngeveke kiyo yoke imikhakha yelimi nezinye iimfundo
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, banikelana ithuba lokukhuluma ngetlasini nemahlandleni weenqhema.
• Ukukhuluma ngelemuko lakho. Isibonelo, coca iindaba usebenzise ilandelano elifaneleko.
• Ukuhlanganyela emakhorasini weengoma, iindatjana, imindunduzelo.
• Ukurhaya iinkondlo nemidunduzelo begodu babonise ngokusikinya umzimba.
• Ukubona ingcenye yokupheleleko njengengcenye yomlelenjana,isitjalo.
Imisetjenzana enqotjhiswe ekulaleleni nekukhuluma eyenziwa kabili ngeveke.
Iimveke 1-5
• Ukulalela imiyalo (isiqhema nemisebenzi yangamalanga) nokuphendula ngefanelo.
• Ukudlulisa umlayezo.
• Ukulalela nokuthabela iindatjana, bagwale isithombe ukutjengisa ukuzwisisa.
• Ukuphendula imibuzo evalekileko nevulekileko.
Iimveke 6-10
• Ukuhlathulula izinto mayelana neminyaka,ikombatjhuba, nokulandelana kwezinto ngokusebenzisa ilwazimagama
elifaneleko.
• Ukulalela iindatjana nokubona umbono oqakathekileko.
• Ukulandelanisa iinthombe eziseendatjaneni.
• Ukuzibandakanya eenkulumiswaneni zangetlasini.
• Ukubuza imibuzo ehlobana neendatjana ezicociweko nofana ezifundiweko.
• Ukuzwisisa nokusebenzisa ilimi elifaneleko leemfundo ezihlukahlukeneko.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi wokuhlola ongakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma: (okukhulunywayo nofana okwenziwako)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, badlhegane ngokukhuluma ngetlasini neemfundo zeenqhemeni.
• Ukukhuluma ngelemuko labo. Isibonelo, ukucoca iindaba basebenzise ilandelano elifaneleko.
• Ukuhlanganyela emakhorasini weengoma, iindatjana, imidunduzelo.
• Ukulalela imiyalo (isiqhema nemisebenzi yangamalanga) nokuphendula ngefanelo.
• Ukuzibandakanya eenkulumiswaneni zangetlasini.
• Ukubuza imibuzo ephathelene nendatjana ecociweko nofana efundiweko
• Ukuzwisisa nokusebenzisa ilimi elifaneleko leemfundo ezihlukahlukeneko.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukulalela nokukhuluma(okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako)
• Ukukhuluma ngelemuko labo. Isibonelo, ukucoca iindaba basebenzise ilandelano elifaneleko.
• Ukulalela nokujabulela iindatjana, bagwale isithombe ukubonisa ukuzwisisa.
• Ukuphendula imibuzo evalekileko nevulekileko.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Ukulalela nokukhuluma (okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako)
• Ukuhlathulula izinto mayelana neminyaka, ikombatjhuba, ukulandelana ngokusebenzisa ilwazimagama elifaneleko.
• Ukulalela iindatjana nokuthola umbono oqakathekileko.
• Ukubeka iinthombe zendatjana ngokulandelana kwazo.
CAPS 65
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU: 2
ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubunengi besikhathi: ama-iri- 5 ngeveke
UKUFUNDA NAMATJHADA
Ubuncani besikhathi: ama-iri-4 amaminithi ama-30
ngeveke
OKUMUMETHWEKO/IMQONDO/AMAKGHONO
Ilemuko langamalanga lamatjhada / imisetjenzana yangamalanga yokulemuka amatjhada amaminithi ali-15. Fundisa
amatjhada asalelako akhamba ngawodwana( abokamisa aba-3 nabangwaqa abali-13) ekupheleni kwethemu,ragela
phambili ngelemuko lamatjhada nangemisetjenzana yokwakhiwa kwamagama.
• Ukuhlukanisa ngokulalela umehluko phakathi kwamatjhada asekuthomeni nekugcineni kwamagama.
• Ukubona ubudlelwano obuphakathi kwamaledere namatjhada akhamba ngawodwana.
• Ukuzibandakanya emisetjenzaneni yokulemuka amatjhada: amatjhada avangileko (i-dla kube ngu idla; ukuhlephula
amagama( idla= i-dl-a ); ukudlala umdlalo wokujamiselela ungwaqa nofana ukamisa (Jamisela u- b wesibili egameni baba
ngo- y kwenza yaba).
• Ukwakha amagama kusetjenziswe amatjhada afundiweko okungesenani amagama amabili amindeni ngeveke.
• Ukwakha ukghedlhe /nokuhlukanisa amagama alula athomako anongwaqa oyedwa osekuthomeni (itjhada elisekuthomeni)
babe babone ubukondlo ( l-ala, s-ala, s-ila, l-ima, l-uma,v-uma).
• Ukubuthelela amagama ajayelekileko ngokuya kwamatjhada amindeni, isib. fisa,fika,finya,fihla.
• Ukufunda amatjhada wamabizo emitjhweni nakamanye amathekisti.
Imisetjenzana yokufunda yangamalanga: ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako(Iinqheema ezimbili ngelanga)
namahlandla ama-2-3 ngeveke wokufunda ngokwabelana.
Ukufunda Ngokwabelana
Iimfundo zetlasi yoke 2-3 ngeveke amaminithi angaba li- 15 kusetjenziswa okungasenani ithekisti eyodwa ngeveke;
Utitjhere ubonisa indlela yekambiso netlasi yoke.
Lokha ufunda, bonisa ukusebenzisa amakghono wokuvanga amatjhada namanye amaqhinga afaka hlangana
ubujamo obunemitlhala nokucazulula isakhiwo. layela amaqhinga wemino emihlanu. Thoma ukufundisa abantwana
indlela yekambiso nabahlangabezana namagama abangawaziko.
• Ukufunda iincwadi ezikulu nofana amanye amathekisti akhulisiweko itlasi loke lifunda notitjhere.
• Ukusebenzisa iinthombe ukwenza ibonelo phambili lokobana indatjana ikhuluma ngani.
• Ukuhlathulula iinthombe ukwenza indatjana okungeyabo, okutjho ukuthi `ukufunda` iinthombe.
• Ukusebenzisa imitlhala neenthombe ezisemtlolweni ukwenzela ukuzwisisa
• Ukucocisana ngendatjana, kukhulunyiswana ngomqondo oqakathekileko osemtlolweni, kuvezwa abalingisi abaveleleko
njll.
• Ukuphendula imibuzo eyehlukahlukeneko emayelana nendatjana efundiweko okufaka hlangana nemibuzo esezingeni
eliphezulu.
• Ukucocisana ngokusetjenziswa kwamagabhadlhela nongci
Ukufunda ngeenqhema okukhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngelanga, isiqhema ngasinye sithatha amaminithi ali-15. Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
Utitjhere usebenza nesiqhema sabantwana abanekghono elilinganako, ametjhise abantwana nethekisti ezingeni
lokufundisa. imitlolo ehleliweko izakusetjenziswa esikhathini esinengi.Fundisa abantwana ukuzilandelela lokha
nabafundako,kokubili ezingeni lokubona amatjhada nokuzwisisa.(abantwana bafundiswa ukubuza :’ngabe
kuzwakala kuhle?’, ‘ngabe kubonakala kuhle?’ begodu’ngabe kunikela umqondo?)tjengisa ikambiso ekufundeni
ngokwabelana bekusetjenziswe ekufundeni ngokukhokhelwa ngerhelebho.
• Ukufundela phezulu eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere okutjho ukuthi, isiqhema soke sifunda indatjana
efanako.
• Ukusebenzisa amatjhada, ubujamo obunemitlhala namagama avela kanengi nakufundwako.
66 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ukuthoma ukuzilandelela ngokwabo nabafundako, kiyo yomibili imikhakha yokubona igama nokuzwisisa.
• Ukuragela phambili nokwakha ilwazimagama elivele kanengi ehlelweni lokufunda okungakalindeleki, iincwadi ezihleliweko
zokufunda nerhelo lamagama avela kanengi.
Ukufunda ngababili/ ngokuzijamela (kabili ngeveke ngesikhathi somnqopho welimi)
Yazisa ukufunda ngababili / ngokuzijamela. Khetha ithekisti esezingeni lomntwana lokufunda ngokuzijamela (ibe
lula kunalezo ezisetjenziswe ekufundeni ngokwabelana ngaphezulu kwamaphesende ama-95% yokubona amagama
ngendlela ekungiyo nakufundwa ithekisti)
• Ukufundela umngani ethekistini elungiselelweko nofana eyaziwako ukuthuthukisa ukutjhelela.
• Ukubuyelela bafunde amathekisti ajayelekileko afana nalewo afundwe ngamahlandlha wokufunda ngokwabelana.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola engakalungiselelwa
Amatjhada: (okukhulunywayo begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukubona ubudlelwano obuphakathi kwamaledere namatjhada akhamba ngawodwana.
• Ukuzibandakanya emisetjenzaneni yokulemuka amatjhada: amatjhada avangileko (i-dla kube ngu idla); ukuhlephula
amagama, ( idla= i-dl-a); ukudlala umdlalo wokujamiselela ungwaqa nofana ukamisa. (Jamisela u- ‘b’ wesibili egameni
baba ngo- ‘y ‘ kwenza yaba).
• Ukwakha amagama kusetjenziswe amatjhada afundiweko okungesenani amagama amabili amindeni ngeveke.
• Ukwakha ukghedlhe /nokuhlukanisa amagama alula athomako anongwaqa oyedwa osekuthomeni ( itjhada
elisekuthomeni) babe babone ubukondlo ( l-ala, s-ala, s-ila, l-ima, l-uma,v-uma).
• Ukubuthelela amagama ajayelekileko ngokuya ngamatjhada amindeni isib. fisa,fika,finya,fihla.
• Ukufunda amatjhada wamabizo emitjhweni nakamanye amathekisti.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Amatjhada (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako / nokutloliweko)
• Ukuhlukanisa ngokulalela umehluko ophakathi kwamatjhada asekuthomeni nekugcineni kwamagama.
• Ukubona ubudlelwano obuphakathi kwamaledere namatjhada akhamba ngawodwana.
• Ukwakha amagama kusetjenziswe amatjhada afundiweko okungesenani amagama amabili amindeni ngeveke
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Amatjhada (okukhulunywayo begodu/nanyana okwenziwako /okutlolwako)
• Ukubona ubudlelwano obuphakathi kwamaledere namatjhada akhamba ngawodwana.
• Ukwakha amagama kusetjenziswe amatjhada afundiweko okungesenani amagama amabili amindeni ngeveke
• Ukubuthelela amagama ajayelekileko ngokuya kwamatjhada amindeni isib. fisa,fika,finya,fihla.
Iimphakamiso zomsebenzi wokuhlola okungakahlelelwa:
Ukufunda:(okukhulunywayo begodu/nanyana okwenziwako)
Ukufunda Ngokwabelana
• Ukufunda iincwadi ezikulu nofana amanye amathekisti ekhulisiweko.
• Ukusebenzisa imitlhala neenthombe ezisemtlolweni ukwenzela ukuzwisisa
• Ukucocisana ngendatjana, kukhulunyiswana ngomqondo oqakathekileko osemtlolweni, kuvezwa abalingisi abaveleleko
njll.
• Ukuphendula imibuzo eyehlukahlukeneko emayelana nendatjana efundiweko okufaka hlangana nemibuzo esezingeni
eliphezulu.
• Ukucocisana ngokusetjenziswa kwamagabhadlhela nongci.
Ukufunda ngeenqhema ezikhokhelwako:
• Ukufundelwa phezulu eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwako notitjhere ,okutjho ukuthi isiqhema soke sifunda indat-
jana efanako.
• Ukuthoma ukuzilandelela ngokwabo nabafundako, kiyo yomibili imikhakha yokubona igama nokuzwisisa.
CAPS 67
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngababili /ngokuzijamela
• Ukufundela umngani ethekistini elungiselelweko nofana eyaziwako ukuthuthukisa ukutjhelela.
• Ukubuyelela ufunde amathekisti ajayelekileko afana nalewo afundwe ngamahlandlha wokufunda ngokwabelana.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukufunda (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukuhlathulula iinthombe ukwenza indatjana okungeyakhe. okutjho bona `funda` iinthombe.
• Ukusebenzisa imitlhala neenthombe ezisemtlolweni ukwenzela ukuzwisisa
• Ukuphendula imibuzo eyehlukahlukeneko emayelana nendatjana efundiweko(okufaka hlangana nemibuzo esezingeni
eliphezulu)
• Ukufunda netlasi loke iincwadi ezikulu nofana eminye imitlolo ekhulisiweko .
• Ukusebenzisa iinthombe ukwenza ibonelo phambili lokobana indatjana ikhuluma ngani
• Ukusebenzisa imitlhala neenthombe ezisemtlolweni ukwenzela ukuzwisisa
• Ukucocisana ngendatjana, kukhulunyiswana ngomqondo oqakathekileko osemtlolweni, kuvezwa abalingisi abaveleleko
njll.
Ukufunda ngeenqhema ezihlahlwako
• Ukufundela phezulu eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere okutjho ukuthi, isiqhema soke sifunda indatjana
efanako.
• Ukusebenzisa amatjhada, ubujamo obunemitlhala namagama avela kanengi nakufundwako.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Ukufunda(okukhiulunywako begodu/nanyana okwenziwako)
Ukufunda Ngokwabelana
• Ukufunda netlasi loke iincwadi ezikulu nofana eminye imitlolo ekhulisiweko
• Ukuhlathulula iinthombe ukwenza indatjana okungeyabo, okutjho ukuthi `ukufunda` iinthombe.
• Ukusebenzisa imitlhala neenthombe ezisethekistini ukwenzela ukuzwisisa
• Ukuphendula imibuzo eyehlukahlukeneko emayelana nethekisti efundiweko okufaka hlangana nemibuzo esezingeni
eliphezulu
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Ukufundwa buthule nangokuphimisa eencwadini zabo nesiqhema esikhokhelwako notitjhere, okutjho ukuthi isiqhema soke
sisebenza ngendatjana efanako.
• Ukusebenzisa amatjhada, imitlhala yobujamo namagama avela kanengi nakufundwako.
68 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU: 2
UKUTLOLA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO SOKUTHINTANA
Ubunengi besikhathi: ama iri-ama-2 ngeveke
Ubuncani besikhathi : i-iri-li-1 45 amaminithi ngeveke
OKUMUMETHWEKO/IMIQONDO/ AMAKGHONO
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kane ngeveke amaminithi engaba li-15
Ukuthuthukiswa kokubunjwa kwamaledere eemfundweni zomtlolo wesandla ohleliweko.
Nqophisa irhemo lokufundisa amaledere womsila ophasi emahlelweni wamatjhada. Bonisa indlela efaneleko
yokubunjwa kwamaledere nangokukhomba ngendlela ekungiyo. Umfundi uzijayeza amaledere ama-2 ngeveke,
ukopa emitletlaneni yokutlola ukuze ekupheleni kwethemu okungasenani ama -20 wamaledere anemisila ephasi
azabe sele afundisiwe. Bonisa indlela yokutjhiya isikhala esifaneleko samaledere emagameni namagama
emitjhweni. Ngasekupheleni kwethemu yazisa ukubunjwa kwamagabhadlhela asetjenziswa kanengi ( A, C, H, I, T, W)
sebenzisa amaphepha amhlophe nofana A4 anganamida/ 17mm anemida ukutlola amarekhodi.
• Ukubamba ipensela nekhrayoni ngendlela efaneleko.
• Ukubumba okungasenani amaledere ama-20 womsila ophasi ngendlela efaneleko ngokuya ngobukhulu nobujamo, okutjho
ukuthi, thoma bewugcine endaweni efaneleko.
• Ukubumba amanye wamagabhadlhela avame ukusetjenziswa kanengi ngendlela efaneleko.(isib. A, C, H, I, T, W)
• Ukutlola amagama ngokutjhiya iinkhala ezifaneleko.
• Ukutlola bekukopululwe imitjho emfitjhani nelula esuselwa emitletlaneni yokutlola, etjhokibhodini.
Ukungezelela, ragela phambili nemisetjenzana eqinisa umsikinyeko wemisipha emincani namakghono
wemisikinyeko wemisipha emikhulu nokukhambelana kwelihlo nesandla.Qinisekisa bonyana abantwana
basebenzisa indlela efaneleko yokuhlala lokha nabatlolako.
Ukutlola ngokwabelana, ngeenqhema nangokuzijamela
Iimfundo zokutlola zetlasi yoke/iinqhema ezincani/ ngokuzijamela amahlandla amathathu ngeveke amaminithi
ali-15 kwakhelwa phezulu bekuhlanganiswe nokufunda ngokwabelana, Ukucocisana nangelemuko lakhe. Nikela
umutjho othomako nelinye isekelo bonyana abantwana bakwazi ukuthoma ukuzitlolela zabo iindaba njll.Yazisa
ukusetjenziswa kwesihlathuli- mezwi okungesakhe.
• Ukugwala iinthombe ukudlulisa umlayezo, bafake ilebula nofana isihloko. Isibonelo. ngelemuko labo
• Ukutlola amagama kusetjenziswe amatjhada afundiweko.
• Ukutlola umutjho owodwa weendatjana zabo nofana ukutlola ngokwabelana.
• Ukwenza irhelo lamagama ngendlela abalayelwe ngayo njengokudla.
• Ukufaka imibono endatjaneni yetlasi (ukuTlola ngoKwabelana)
• Ukutlola nofana batjengise isihloko nofana umutjho omfitjhani ngesihloko ukunikelela incwadi yewugwini yokufunda.
• Ukuthoma ukwakha ibulungelo labo lamagama nesihlathululi-mezwi basebenzise amaledere asekuthomeni wamagama
afana no akha, bala, coca.
• Ukutlola imitjho kusetjenziswa amagama anamatjhada asele afundisiwe.
KUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola engakahlelelwa:
Umtlolo wesandla
• Ukubamba ipensela nekhrayoni ngendlela efaneleko.
• Ukubumba amanye wamagabhadlhela avame ukusetjenziswa kanengi ngendlela efaneleko.(isib. A, C, H, I, T, W)
• Ukutlola amagama ngokutjhiya iinkhala ezifaneleko.
• Ukutlola bekukopululwe imitjho emfitjhani nelula esuselwa emitletlaneni yokutlola, etjhokibhodini.
CAPS 69
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UUkuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Umtlolo wesandla
• Ukubamba ipensela nekhrayoni ngendlela efaneleko.
• Ukubumba okungasenani amaledere ama-20 womsila ophasi ngendlela efaneleko malungana nobukhulu nobujamo,
okutjho ukuthi, bathoma bebagcine endaweni efaneleko.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Umtlolo wesandla
• Ukubumba okungasenani amaledere ama-20 womsila ophasi ngendlela efaneleko malungana nobukhulu nobujamo, o.u
bathoma bebagcine endaweni efaneleko.
• Ukubumba amagabhadlhela avame ukusetjenziswa kanengi ngendlela efaneleko (isib. A, C, H, I, T, W).
• Ukutlola amagama ngokutjhiya iinkhala ezifaneleko.
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola engakahlelelwa:
Ukutlola
• Ukuhlathulula iinthombe ukwenza indatjana okungeyabo, okutjho ukuthi `ukufunda` iinthombe.
• Ukutlola umutjho owodwa weendatjana zabo nofana ukutlola ngokwabelana.
• Ukwenza irhelo lamagama ngendlela abalayelwe ngayo njengokudla.
• Ukufaka imibono endatjaneni yetlasi (ukutlola ngokwabelana)
• Ukuthoma ukwakha ibulungelo lakhe lamagama nesihlathululi-mezwi basebenzise amaledere asekuthomeni wamagama
afana (isib. no akha, bala, coca).
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
ukutlola
• Ukugwala isithombe ukudlulisa umlayezo, ubafake ilebula nofana isihloko, (isib. ngelemuko lakhe)
• Ukutlola imitjho kusetjenziswa amagama anamatjhada afundisiweko.
• Ukufaka imibono endatjaneni yetlasi (ukuTlola ngoKwabelana)
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Ukutlola
• Ukugwala isithombe ukudlulisa umlayezo, bafake ilebula nofana isihloko, isib. ngelemuko labo
70 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU:3
UKULALELA NOKUKHULUMA: ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubunengi besikhathi: i-iri li-1 ngeveke
Ubuncani besikhathi : amaminithi ama-45 ngeveke
OKUMUMETHWEKO / IMIQONDO / AMAKGHONO
(Iimfundo zangamalanga / ngeveke kiyo yoke imikhakha yelimi nezinye iimfundo)
• Ukulalela imiyalo nezaziso nokuphendula ngokufaneleko.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza batjengise ihlonipho kokhulumako.
• Ukukhuluma ngelemuko labo njengo kucoca iindaba basebenzise ukulandelanisa okufaneleko.
• Ukutjho iinkondlo nemidunduzelo begodu babonise ngokwenza.
• Ukuzwisisa nokusebenzisa ilimi okungilo leemfundo ezihlukahlukeneko.
Imisetjenzana enqotjhiswe ekulaleleni nekukhulumeni eyenziwa kabili ngeveke.
Iimveke 1-5
• Ukulalela indatjana ngokukareka nangethabo, kugwalwe isithombe bekutlolwe isihloko ngaso.
• Ukulandelanisa iinthombe zendatjana nokumetjhisa iinhloko neenthombe.
• Ukulingisa izehlakalo ezihlukahlukeneko kusetjenziswa ilwazimagama elifaneleko.
• Ukuzibandakanye eenkulumiswaneni, ukubuza nokuphendula imibuzo.
Iimveke 6 – 10
• Ukualelela imininingwana endatjaneni nokuphendula imibuzo evulekileko.
• Ukubona okufanako nokungafaniko ngokusebenzisa ilwazimagama elifaneleko.
• Ukusebenzisa ilwazimagama elikhula njalo nakukhulunywako.
UKUHLOLA
Imisebenzi yokuhlolwa engakahlelelwa ephakanyisiweko:
Ukulalela nokukhuluma (okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza batjengise ihlonipho kokhulumako.
• Ukutjho iinkondlo nemidunduzelo begodu babonise ngokwenza.
• Ukulalela indatjana ngokukareka nangethabo, kugwalwe isithombe bekutlolwe isihloko ngaso
• Ukulingisa izehlakalo ezihlukahlukeneko kusetjenziswa ilwazimagama elifaneleko.
• Ukuzibandakanya eenkulumiswaneni, ukubuza nokuphendula imibuzo.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukulalela nokukhuluma(okukhulunywako / begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukukhuluma ngelemuko labo njengokucoca iindaba basebenzise ilandelano elifaneleko.
• Ukurhaya iinkondlo nemidunduzelo begodu babonise ngokwenza.
• Ukulandelanisa iinthombe zendatjana nokumetjhisa iinhloko neenthombe.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Ukulalela nokukhuluma (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukulalela imiyalo nezaziso nokuphendula ngokufaneleko.
• Ukukhuluma ngelemuko labo, ukucoca iindaba basebenzise ukulandelanisa okufaneleko.
• Ukulalelela imininingwana eendatjaneni nokuphendula imibuzo evulekileko.
CAPS 71
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubunengi besikhathi: ama-iri ama- 5 ngeveke
Ubuncani besikhathi: ama-iri ama- 4 na 30
amaminithi ngeveke
OKUMUMETHWEKO / IMIQONDO / AMAKGHONO
Imisebenzi yangamalanga yelemuka kwamatjhada yamaminithi eli-15:
Buyekeza amatjhada akhamba ngawodwana bewazise ukuvanga okujayelekileko kwabongwaqa ragela phambili
nemisetjenzana yokwakhiwa kwamagama.
• Ukubona ubudlelwane phakathi kweledere netjhada kiwo woke amaledere akhamba ngawodwana.
• Ukubuyekeza imindeni yamagama usetjenziswa amatjhada wabokamisa afundiweko.
• Ukwakha amagama anamaledere amane kusetjenziswa woke amaledere akhamba ngawodwana
• Ukusebenzisa ukuvanga kwabongwaqa ukwakha nokuphula amagama (isib. hl-eka, ng-ena, ph- ika njll )
• Ukubona ukulumbana kwabongwaqa (mb,tl,th)ekuthomeni kwegama(isib mb-esa,tl-ola,th-ula)
• Ukubuthelela amagama ajayelekileko abe mindeni yamatjhada.
• Ukufunda amagama wamatjhada emitjhweni nakamanye amathekisti.
Imisetjenzana yangamalanga yokufunda: Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako (iinqhema ezimbili ngelanga) na
2-3 yamahlandla wokufunda ngokwabelana ngeveke.
Ukufunda Ngokwabelana
Iimfundo zetlasi yoke iinkhathi 2-3 ngeveke, amaminithi angaba li-15 kusetjenziswa okungasenani ithekisti
eyodwa ngeveke; Utitjhere ubonisa indlela yekambiso netlasi loke. Bonisa indlela yemino emihlanu ekufundeni
ngokwabelana begodu ukhuthaze abafundi bona bayisebenzise ekufundeni okukhokhelwako nekufundeni
ngokuzijamela.
• Ukufunda iincwadi ezikulu nofana eminye imitlolo ekhulisiweko itlasi yoke ifunda notitjhere.
• Ukubona ukulandelana kwezehlakalo nobujamo bendatjana .
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi ukwenza ibonelo phambili lokobana isiphetho nomuda wendatjana.
• Ukubona unobangela nomphumela endatjaneni (isib. umsana uwile ngomlelenjana ngombana ureye ngebelo elikhulu
lapho kwehlela khona.)
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu esuselwa endinyaneni efundiweko (isib. ‘Ucabanga ukuthi…?’ ‘kubayini
u…?’).
• Ukunikela umbono ngalokho okufundiweko
• Ukurhumutjha ilwazi elisuselwa emaphostareni, iinthombe, namathebula alula (isib.ikhalenda).
Ukufunda ngeenqhema ezikhokhelwako
Utitjhere usebenza neenqhema ezimbili ngelanga, ahlale nesiqhema ngasinye amaminithi ali- 15. Isiqhema ngasinye
sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
• Ukufundela phezulu nabuthule eencwadini zabo zesinqhema esikhokhelwako notitjhere, okutjho ukuthi, isiqhema soke
sifunda ngendatjana efanako.
• Ukusebenzisa amatjhada, imitlhala yobujamo, nokucozulula okuphathelene nesakhiwo namagama avela kanengi naku-
fundwako.
• Ukuzilandelela ngokwakho nawufundako, kiyo yomibili imikhakha yokubona igama nokuzwisisa.
• Ukufunda ngebelo elingezelelweko nangokuveza amazizo.
• Ukuragela phambili nokwakha ilwazi-magama langeqadi kusetjenziswa ihlelo lokufunda ungakatjheji, kungasetjenziswa
iincwadi zokufunda ezihleliweko namarhelo wamagama avela kanengi.
72 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngababili/ ngokuzijamela (kathathu ngeveke)
• Ukufundela phezulu afundele umngani.
• Ukufunda umtlolo okungewakhe newabanye.
• Ukufunda iincwadi ezafundwa ngesikhathi sokufunda ngokwabelana neencwadi ezibuya ewugwini yokufundela engetlasini.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zomsebenzi wokuhlola ongakahlelelwa :
Amatjhada: (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukubona ubudlelwane phakathi kweledere netjhada kiwo woke amaledere akhamba ngawodwana.
• Ukusebenzisa ukuvanga kwabongwaqa ukwakha nokuphula amagama (isib. hl-eka, ng-ena, ph- ika)
• Ukubona ukulumbana kwabongwaqa (mb,tl,th)ekuthomeni kwegama (isib mb-esa,tl-ola,th-ula)
• Ukufunda amagama wamatjhada emitjhweni nakamanye amathekisti.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Amatjhada(okukhulunywayo begodu/nanyana okwenziwako begodu/ nanyana nokutloliweko)
• Ukubona ubudlelwane phakathi kweledere netjhada kiwo woke amaledere akhamba ngawodwana.
• Ukubuyekeza imindeni yamagama kusetjenziswa amatjhada abokamisa afundiweko.
• Ukwakha amagama anamaledere amane kusetjenziswa woke amaledere akhamba ngawodwana
• Ukusebenzisa ukuvanga kwabongwaqa ukwakha nokuphula amagama.(isib. hl-eka, ng-ena, ph- ika
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
amatjhada(okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako nofana okutlolwako)
• Ukwakha amagama anamaledere amane kusetjenziswa woke amaledere akhamba ngawodwana
• Ukusebenzisa ukuvanga kwabongwaqa ukwakha nokuphula amagama.(isib. hl-eka, ng-ena, ph- ika)
• Ukwakha amagama anamaledere amane kusetjenziswa woke amaledere akhamba ngawodwana
• Ukubuthelela amagama ajayelekileko abe mindeni yamatjhada.
Iimphakamiso zomsebenzi wokuhlola ongakahlelelwa:
Ukufunda (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako))
Ukufunda ngokwabelana
• Ukufunda iincwadi ezikulu nofana eminye imitlolo ekhulisiweko itlasi yoke ifunda notitjhere.
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu isuselwa endinyaneni efundiweko (isib. ‘Ucabanga ukuthi…?’ ‘kubayini
u…?’).
• Ukunikela umbono ngalokho okufundiweko
• Ukubona unobangela nomphumela endatjaneni (isib.umsana uwile ngomlelenjana ngombana ureye ngebelo elikhulu
lapho kwehlela khona.)
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Ukuzilandelele ngokwakho nawufundako, kiyo yomibili imikhakha yokubona igama nokuzwisisa.
• Ukufunda ngababili/ ngokuzijamela.
• Ukufunda iincwadi ezafundwa emahlandleni wokufunda ngokwabelana neencwadi ezibuya ewugwini yokufundela enget-
lasini.
CAPS 73
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukufunda(okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukufunda iincwadi ezikulu nofana eminye imitlolo ekhulisiweko itlasi yoke ifunda notitjhere.
• Ukubona ukulandelana kwezehlakalo nobujamo bendatjana .
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi ukwenza ibonelo phambili lokobana isiphetho nemuda wendatjana.
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi ukwenza ibonelo phambili lokobana isiphetho nemuda wendatjana.
• Ukusebenzisa amatjhada, imitlhala yobujamo, nokucozulula okuphathelene nesakhiwo namagama avela kanengi naku-
fundwako
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Ukufunda(okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukufunda iincwadi ezikulu nofana eminye imitlolo ekhulisiweko itlasi yoke ifunda notitjhere.
• Ukuthola ukulandelana kwezehlakalo nobujamo bendatjana .
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu isuselwe endinyaneni efundiweko (isib. ‘Ucabanga ukuthi…?’ ‘kubayini
u…?’)
• Ukurhumutjha ilwazi elisuselwa emaphostareni, iinthombe namathebula alula anjengekhalenda
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Ukufundela phezulu nabuthule eencwadini zabo zesinqhema esikhokhelwako notitjhere okutjho ukuthi isiqhema soke
sifunda indatjana efanako.
• Ukufunda ngebelo elingezelelweko nangokuveza amazizo.
Ukufunda ngababili/ ngokuzijamela
• Ukufundela phezulu ufundele umngani.
74 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU :3
UKUTLOLA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO:
Ubunengi besikhathi: ama iri-ama-2 ngeveke
Ubuncani besikhathi : i-iri-li-1 45 amaminithi ngeveke
OKUMUMETHWEKO / IMIQONDO / AMAKGHONO
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kane ngeveke amaminithi engaba li-15
Ukubuyekeza ukubunjwa kwamagama wemisila ephasi nokuragela phambili nokufundisa amagabhadlhela
neenomboro. Bonisa ukutjhiywa kwesikhala esiphakathi kwamaledere nasemagama asemitjhweni.
• Ukubamba ipensela nekhrayoni ngendlela efaneleko.
• Ukubumba amaledere anemisila ephasi ngendlela efaneleko ngokuya ngobukhulu nangobujamo, okutjho ukuthi, thoma
bewugcine endaweni efaneleko ngokuzenzakalelako.
• Ukubumba amaledere asetjenziswa kanengi womsila ophezulu ngendlela efaneleko (Isib. B, D, E, F, G, L, M, N, O, P, R, S,
no Y.)
• Ukubumba iinomboro ngendlela efaneleko.
• Ukukopa nokutlola amagama ngokutjhiya isikhala ngendlela efaneleko.
• Ukukopa nokutlola imitjho emifitjhani ngendlela efaneleko.
Ukutlola ngokwabelana, ngeenqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zetlasi yoke /iinqhema ezincani / ukutlola ngokuzijamela kathathu ngeveke amaminithi ali-15 kwakhelelwa
phezulu bekuhlanganiswe nokufunda ngokwabelana, ukucocisana ngelemuko labo.
Bonisa indlela yekambiso yokutlola (ukutlama, uku-editha, ukutlola nokwethula) ngesikhathi sokutlola
ngokwabelana. Bonisa ukusebenzisa okufaneleko kwamatshwayo nokutlola ngesikhathi esidlulileko. Nikela isizo
ebantwaneni abangakakghoni ukuzitlolela imitjho yeendaba okungezabo.
• Ukutlola umlayezo ekaradeni njengekarada lokululamisa.
• Ukutlola amagama wokwakha umutjho kusetjenziswa amatjhada afundiweko namagama ajayelekileko avela kanengi.
• Ukutlola okungasenani imitjho emibili yendatjana ukungeyakhe namkha ukutlola ngokwabelana kusetjenziswe isikhathi
esidlulileko.
• Ukuthoma ukusebenzisa amagabhadhlela nabongci, okufaka hlangana amagabhadhlela wamabizo.
• Ngokusizwa, kusetjenziswa amabizo nezabizwana (mina, wena, yena, yona.) ngendlela efaneleko nakutlolwako.
• Ukufaka imibono namagama endatjaneni yangetlasini yokufundela ngamahlandla wokutlola ngokwabelana.
• Ukutlola nokutjengisa umutjho omfitjhani ngesihloko ukunikelela ukwakha incwadi yewugwini yokufundela yangetlasini.
• Ukwakha ibulungelomagama okungelakhe begodu nesihlathululi-mezwi okungesakhe ngokusebenzisa iledere lokuthoma
lamagama njengo duda, eba, fahla, guga.
CAPS 75
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola engakahlelelwa:
Umtlolo wesandla
• Ukubamba ipensela nekhrayoni ngendlela efaneleko.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Umtlolo wesandla
• Ukubumba amaledere anemisila ephasi ngendlela efaneleko ngokuya ngobukhulu nangobujamo, okutjho ukuthi,uthoma
bewugcine endaweni efaneleko ngokuzenzakalelako.
• Ukubumba iinomboro ngendlela efaneleko.
• Ukukopa nokutlola amagama utjhiye isikhala esifaneleko.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Umtlolo wesandla
• Ukubumba amaledere ajayelekilko womsila ophezulu ngendlela efaneleko.
• Ukukopa ube utlole umutjho omfitjhani ngendlela efaneleko.
Iimphakamiso zemisebenzi wokuhlola ongakahlelelwa:
Ukutlola
• Ukutlola amagama wokwakha umutjho kusetjenziswa amatjhada afundiweko namagama ajayelekileko avela kanengi.
• Ukuthoma ukusebenzisa amagabhadhlela nabongci, okufaka hlangana amagabhadhlela wamabizo.
• Ukwakha ibulungelomagama okungelakho begodu nesihlathululi-mezwi okungesakho ngokusebenzisa iledere lokuthoma
lamagama njengo duda, eba, fahla, guga.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukutlola
• Ukutlola amagama wokwakha umutjho kusetjenziswe amatjhada afundiweko namagama ajayelekileko avela kanengi.
• Ngokusizwa, usebenzisa amabizo nezabizwana (mina, wena, yena, yona.) ngendlela efaneleko nakutlolwako.
• Ukufaka imibono namagama endatjaneni yangetlasini yokufundela ngamahlandla wokutlola ngokwabelana.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 2:
Ukutlola
• Ukutlola umlayezo ekaradeni njengekarada lokululamisa .
• Ukufaka imibono namagama endatjaneni yangetlasini yokufundela ngamahlandla wokutlola ngokwabelana.
• Ukuthoma ukusebenzisa amagabhadhlela nabongci, okufaka hlangana amagabhadhlela wamabizo.
76 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU:4
UKULALELA NOKUKHULUMA:(OKUKHULUNYWAKO / ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
zomlomo)
Ubunengi besikhathi i-iri li- 1 ngeveke
Ubuncani besikhathi : amaminithi ama-45 ngeveke
OKUMUMETHWEKO / IMIQONDO / AMAKGHONO
(Iimfundo zangamalanga / ngeveke kiyo yoke imikhakha yelimi nezinye iimfundo)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza ulindele idlhego lakho lokukhuluma nokubuza imibuzo efuna ihlathululo.
• Ukukhuluma ngelemuko lakho namazizo njengokucoca iindaba.
• Ukulalela iindatjana nokuvezwa kwamazizo okunge wakhe ngendatjana.
• Ukusebenzisa amagama afana nemitjho, amagabhadlhela, nabongci.
Imisetjenzana enqothiswe ekukhulumeni nekulaleleni eyenziwa kabili ngeveke.
Iimveke 1-5
• Ukulalela, ukuthabela ube uphendule iinthombe namaphazeli wamagama, iinrarejo namahlaya, kusetjenziswa ilimi
lengqondo.
• Ukuzibandakanya eenkulumiswaneni, unikele umbiko obuyako ujamele isiqhema sakho.
• Ukusebenzisa amaqhinga alula ukuthola ilwazi. isibonelo, ukwenza isaveyi yokuthi abantwana beza njani esikolweni.
• Ukubeka ilwazi ngamananeko. Isibonelo, ngokusebenzisa iinthombe ezikhamba ngasinye.
Iimveke 6 – 10
• Ukulalela imiyalo nezaziso nokuphendula ngokufaneleko.
• Ukucoca indatjana ejayelekileko enesingeniso, umzimba nesiphetho, atjengise ukwehla nokukhuphuka kwephimbo.
• Ukuphendula imibuzo evalekileko nevulekileko.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola engakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma (okukhulunywayo begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza ulindele idlhego lakho lokukhuluma nokubuza imibuzo efuna ihlathululo.
• Ukulalela iindatjana nokuveza amazizo wakho ngendatjana.
• Ukusebenzisa amagama afana nemitjho, amagabhadlhela, nabongci
• Ukuzibandakanya eenkulumiswaneni, unikele umbiko obuyako ujamele isiqhema sakho.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukulalela nokukhuluma (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukukhuluma ngelemuko lakho namazizo (isib coca iindaba).
• Ukulalela imiyalo nezaziso nokuphendula ngokufaneleko.
• Ukucoca indatjana ejayelekileko enesingeniso, umzimba nesiphetho, utjengise ukwehla nokukhuphuka kwephimbo.
• Ukuphendula imibuzo evalekileko nevulekileko..
CAPS 77
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU: 4
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubunengi besikhathi : ama–iri 5 ngeveke
Ubuncani besikhathi : ama-iri 4 30 amaminithi ngeveke
OKUMUMETHWEKO / IMIQONDO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga yamatjhada amaminithi ali-15:
Yazisa ukuvangana kwabongwaqa abatjha. Ragela phambili nemisetjenzana yokwakha amagama nokukhumbula
ngokuzwa.
• Ukubuyekeza amatjhada amabili ajayelekileko (mb,th,ph)ekuthomeni kwegama isibonelo,mb-esa,th-ela,ph-eka.
• Ukusebenzisa ukuvangana kwabongwaqa ukwakha nokuphula amagama.isibonelo, ng-e-n-a, tj-e-l-a.
• Ukwakha amagama kusetjenziswe amatjhada afundiweko.
• Ukubuthelela amagama ajayelekileko ngemindeni yamatjhada.
• Ukukhumbula ubunengi ( i-‘iin’ no e-‘een’)
• Ukufunda amagama wamatjhada asemutjhweni nakamanye amathekisti.
• Ukufunda ukupeleda amagama alitjhumi ngeveke athethwe eemfundweni zamatjhada.
Imisebenzi yangamalanga yokufunda: Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako (iinqhema ezimbili ngelanga)
namahlandla amabili ukuya kwamathathu ngeveke wokufunda ngokwabelana.
Ukufunda Ngokwabelana
Iimfundo zetlasi loke 2-3 ngeveke amaminithi angaba li-15 kusetjenziswa okungasenani ithekisti eyodwa ngeveke;
Utitjhere ubonisa indlela yekambiso yetlasi loke.
• Ukufunda iincwadi ezikulu nofana amanye amathekisti akhulisiweko itlasi loke lifunda notitjhere.
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi ukwenza ibonelo phambili lokobana incwadi ikhuluma ngani.
• Ukubona bonyana kungaba yini umraro owenza isitjhukumiso esisendabeni. Endabeni yamabhere amathathu umraro kwa-
kumdoko ogade utjhisa khulu amabhere aphuma ngendlini athatha ikhambo.
• Ukusebenzisa imitlhala neenthombe ezisencwadini ukuzwisisa.
• Ukubona ukulandelana kwezehlakalo kokufundiweko
• Ukubona unobangela nomphumela osendatjaneni. umntazana wazithola asemrarweni ngombana waphadlha ifesidere.
• Ukuphendula imibuzo evulekileko esuselwe endinyaneni efundiweko.
• Ukuhlathulula ilwazi elitholakala emaphostareni
Ukufunda ngeenqhema ezikhokhelwako
Utitjhere usebenza neenqhema ezimbili ngelanga, ahlale nesiqhema ngasinye amaminithi ali- 15. Isiqhema ngasinye
sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
• Ukufundela phezulu eencwadini zabo zesinqhema esikhokhelwako notitjhere, okutjho ukuthi, isiqhema soke sifunda ngen-
datjana efanako.
• Ukusebenzisa amatjhada, imitlhala yobujamo nokucozulula okuphathelene nesakhiwo namagama avela kanengi naku-
fundwako.
• Ukufunda ngebelo elingezelelweko nangokuveza amazizo
• Ukuzilandelela ngokwakho nawufundako, kiyo yomibili imikhakha yokubona igama nokuzwisisa.
• Ukutjengisa ukuzwisisa amatshwayo nakufundelwa phezulu.
• Ukuragela phambili nokwakha ilwazimagama elisuselwa ehlelweni lokufunda okungakahlelelwa,eencwadini zokufunda
okuhleliweko nerhelo lamabizo avela kanengi.
78 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngababili/ ngokuzijamela(Kathathu ngeveke)
Kusetjenziswa iincwadi ezisuselwe emahlandleni wokufunda ngokwabelana, iincwadi ezilula zeendatjana
zeenthombe neencwadi ezithethwe ewugwini yokufunda begodu nemitlolweni yabo.
• Ukufunda umtlolo wakhe, athome ukulungisa imitjhapho.
• Ukufunda iincwadi ezifundwe ngesikhathi sokufunda ngokwabelana neencwadi ezifundwe ngetlasini ewugwini yokufunda.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zomsebenzi wokuhlola okuhlelekileko
Amatjhada: (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukukhumbula ubunengi (isib.’ Iin’ – ‘een’)
• Ukubuyekeza amatjhada amabili ajayelekileko (mb, th,ph)ekuthomeni kwegama mb-esa,th-ela,ph-eka.
• Ukufunda amagama wamatjhada esemutjhweni nakamanye amathekisti.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Amatjhada(okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako begodu /nanyana nokutloliweko)
• Ukubuyekeza amatjhada amabili ajayelekileko (mb,th,ph)ekuthomeni kwegama isibonelo,mb-esa,th-ela,ph-eka .
• Ukusebenzisa ukuvangana kwabongwaqa ukwakha nokuphula amagama.isibonelo, ng-e-n-a, tj-e-l-a.
• Ukwakha amagama kusetjenziswa amatjhada afundiweko.
• Ukubuthelela amagama ajayelekileko ngemindeni.
Iimphakamiso zomsebenzi wokuhlola okungakahleleki.
Ukufunda(okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi ukwenza ibonelo phambili lokobana incwadi ikhuluma ngani.
• Ukubona bonyana kungaba yini umraro owenza isitjhukumiso esisendabeni.
• Ukusebenzisa imitlhala neenthombe ezisencwadini ukuzwisisa.
• Ukuhlathulula ilwazi elitholakala emaphostareni
Ukufunda ngesiqhema esikhokelwako:
• Ukusebenzisa amatjhada, imitlhala yobujamo nokucozulula okuphathelene nesakhiwo namagama avela kanengi naku-
fundwako.
• Ukuzilandelela ngokwakho nawufundako, kiyo yomibili imikhakha yokubona igama nokuzwisisa.
• Ukutjengisa ukuzwisisa amatshwayo nakufundelwa phezulu.
Ukufunda ngababili/ ngokuzijamela.
• Ukufunda umtlolo wakho, uthome ukulungisa imitjhapho.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukufunda (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukufunda iincwadi ezikulu nofana amanye amathekisti akhulisiweko itlasi loke lifunda notitjhere.
• Ukubona ukulandelana kwezehlakalo kokufundiweko
• Ukubona unobangela nomphumela osendatjaneni. Umntazana wazithola asemrarweni ngombana waphadlha ifesidere.
• Ukuphendula imibuzo evulekileko esuselwe endinyaneni efundiweko.
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Fundela phezulu eencwadini zakho zesinqhema esikhokhelwako notitjhere, okutjho ukuthi, isiqhema soke sifunda ngendat-
jana efanako.
• Ukusebenzisa amatjhada, imitlhala yobujamo nokucozulula okuphathelene nesakhiwo namagama avela kanengi naku-
fundwako.
• Ukufunda ngebelo elingezelelweko nangoveza amazizo
• Ukufunda ngababili/ ngokuzijamela
• Ukufunda iincwadi ezifundwe ngesikhathi sokufunda ngokwabelana neencwadi ezifundwe ngetlasini ewugwini yokufunda.
CAPS 79
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 1 ILIMI LEKHAYA :
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU:4
UKUTLOLA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubunengi besikhathi :i-iri li-1 na 45 amaminithi
ngeveke
Ubuncani besikhathi : ama-iri ama-2 ngeveke
OKUFUNDWAKO/ UMQONDO/ AMAKGHONO
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kane ngeveke amaminithi angaba li-15
Buyekeza ukubunjwa kwamaledere anemisila ephasi nephezulu. Ragela phambili nokufundisa ukutjhiya isikhala
esifaneleko samaledere emagameni namagama emitjhweni njengombana abantwana bakopa amagama nemitjho
esetjhokibhodini nemitletlaneni yemitjho.
• Ukubamba ipensela nekhrayoni ngendlela efaneleko.
• Ukubumba amaledere womsila ophasi nophezulu nabutjhelela ngokuya ngobukhulu nangobujamo, okutjho ukuthi, uthoma
abe agcine endaweni efaneleko.
• Ukukopa nokutlola amagama ngokutjhiya iinkhala ngokufaneleko.
• Ukukopa nokutlola imitjho ngendlela efaneleko.
Ukutlola ngokwabelana, ngeenqhema nangokuzijamela:
Itlasi loke / isiqhema ezincani/ ukutlola ngayedwana amahlandla amathathu ngeveke amaminithi ali-15 kwakhelwa
phezulu bekuhlanganiswe nokufunda nokwabelana, ukucocisana nelemuko labo. Sebenzisa imisebenzi yokufunda
ngokwabelana,batjengisa ukusetjenziswa kwamatshwayo ,ukupeleda nehlelo.(iinkathi ,ubunengi, nabondaweni).
ngendlela efaneleko.
• Ukunikela imibono ukusiza ukubuyekeza indatjana yangetlasini/ yesiqhema.(ukutlola ngokwabelana)
• Ukucocisana nabangani ngemibono yemitlolo.
• Ukutlola okungasenani imitjho emithathu yeendatjana zakhe nofana indatjana azitlamele yona kusetjenziswe amatjhada
afundiweko namagama avele kanengi ajayelekileko, amagabhadlhela nabongci.
• Ukutlola nokutjengisa imitjho ngesihloko ukufaka umbono ekwakheni incwadi yewugu yokufundela.
• Ukupeleda amagama ajayelekileko ngendlela efaneleko.
• Ukuthoma ukusebenzisa isikhathi sanje nesidlulileko ngendlele okungiyo nakutlolwako.
• Ukubumba ubunengi bamagama ajayelekileko ngokusenzisa u ‘iin’ no ‘een’ emagameni atjho ubunengi
• Ukusebenzisa abondaweni/ amaphriphozitjhini ngefanelo.
• Ukwakha ibulungelo lamagama nesihlathululi-mezwi sakhe ngokusebenzisa iledere lokuthoma legama. Isibonelo,fahla,
guga, hariga.
• Buthelela ilwazi egrafini elula njengamatjhadi nomuda wesikhathi, isib.ukusebenzisa itjhadi ukwenza isaveyi yokuthi abant-
wana beza njani esikolweni.
80 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola engakahlelelwa:
Umtlolo wesandla
• Ukubamba ipensela nekhrayoni ngendlela efaneleko.
• Ukubumba amaledere womsila ophasi nophezulu nabutjhelela ngokuya ngobukhulu nangobujamo, okutjho ukuthi, uthoma
abe agcine endaweni efaneleko.
• Ukukopa nokutlola imitjho ngendlela efaneleko.
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Umtlolo wesandla.
• Ukubumba amaledere womsila ophasi nophezulu nabutjhelela ngokuya ngobukhulu nangobujamo, okutjho ukuthi, uthoma
abe agcine endaweni efaneleko.
• Ukukopa nokutlola amagama ngokutjhiya iinkhala ngokufaneleko.
• Ukukopa nokutlola imitjho ngendlela efaneleko.
Iimphakamiso zemisebenzi yokuhlola ongakahlelelwa:
Ukutlola
• Ukunikela imibono ukusiza ukubuyekeza indatjana yangetlasini/ yesiqhema.(ukutlola ngokwabelana)
• Ukucocisana nabangani ngemibono yemitlolo.
• Ukwakha ibulungelo lamagama nesihlathululi-mezwi sakhe ngokusebenzisa iledere lokuthoma legama. Isibonelo,fahla,
guga, hariga
Ukuhlola okuhleliweko umsebenzi 1:
Ukutlola
• Ukutlola okungasenani imitjho emithathu yeendatjana zakhe nofana indatjana azitlamele yona kusetjenziswe amatjhada
afundiweko namagama avele kanengi ajayelekileko, amagabhadlhela nabongci.
• Ukupeleda amagama ajayelekileko ngendlela efaneleko.
• Ukuthoma ukusebenzisa isikhathi sanje nesidlulileko ngendlele okungiyo nakutlolwako.
• Ukubumba ubunengi bamagama ajayelekileko ngokusenzisa u ‘iin’ no ‘een’ emagameni atjho ubunengi
• Ukusebenzisa abondaweni/ amaphriphozitjhini ngefanelo.
• Ukuhlela ilwazi egrafini elula kusetjenziswa itjhadi nofana umuda wesikhathi, isib, ukusebenzisa itjhadi ukurekhoda
umphumela wesaveyi.ukuthi abantwana beza njani esikolweni.
CAPS 81
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
AMATHEKSTI APHAKANYISWEKO/ IINSETJENZISWA ZOMNYAKA
UKULALELA NOKUKHULUMA
• Iinthombe namaphostara.
• Izinto ezikhambelana nemimongo-ndaba neenhloko, amaphaphethi, amamaski, njll.
• Iingcenye zebhodi yendatjana, amaphazeli, amathengramu namaphazeli akhambelanako.
• Iinthombe ezizokulandelaniswa.
• Izambatho zokulingisa ( improvised)
• Iinsetjenziswa zombhino,(ithamborini,isede yamaphekhotjhini njll).
• Ama -CD nofana imigadangiso eneendatjana (iyafundwa nofana iyacocwa), iinkondlo, imidunduzelo neengoma, isidlali
samasidi nofana iingadangisi,umabonwakude,nesigadangiso/ - DVD
• Iincwadi zeendatjana neendatjana ezicocwako
• Iinkondlo,iingoma nemidunduzelo
UKUFUNDA NAMATJHADA
• Iinthombe namaphostara
• Amatjhadi webodeni wamatjhada
• Amalogo akhambelana nalokho okutloliweko okutholakala ebhodulukweni njengeenkhwama zokuthenga, umtlolo wamaga-
ma wamarhwebo aseempakaneni njll.
• Iincwadi zokufunda ezihleliweko
• Iincwadi ezikulu-ezinye zikhiqizwe ngesikhathi sokutlola ngokwabelana.
• Imidunduzelo yekulisa, iinkondlo neengoma
• Amanye amathekisti akhulisiweko njengeenkondlo,iingoma, imidunduzelo njll.
• Iincwadi zeendatjana nezeenthombe zewugwini yokufunda.
• Iincwadi ezifitjhani ‘zamahlaya’ ezinemitjho e 1-2 ekhasini zewugwini yokufunda.
• Amalebula wefletjhi-khadi, wokukhangisa nazamagamawezinto ezingetlasini avela kanengi.
• Amakarada wamabizo wabantwana
• Iinkomba ezisetjenziswako nakufundwa amathekisti akhulisiweko neendatjana zebodeni, nokukhangisa
UKUTLOLA NOMTLOLO WESANDLA
• Iinsetjenziswa namamethiriyali wemisebenzi eyenza amehlo nesandla zikhambisane: ( Iimbholo ezingalinganiko, amawula
wups, imigodlana yamabhontjisi, iinkere, ihlama yokudlala, amaphegibhodi namamapeks, imincamo nemitja, amakarada
athunjusiweko nemitja, iinkrufu nemibhowudu, amapeksi wezambatho nethreyi yesanda).
• Iintlabagelo zokutlola ,isib. Iimpensela, iimpensela zemibalabala, amakhrayoni wamafutha, ipende, iimbhratjhi zokupenda,
amaphepha angalinganiko (A3,A4,A5), irula, iraba, amajotha anganamida, ama-17 mm wamajotha anemida.
• Ukutlola nemitletlana yemitjho nanyana amatjhadi (alingana edeskini) atjengisa indawo okuthonywa kiyo kanye nelayelo
elifaneleko lomsikinyeko lokha nakutlolwa amaledere.
• Iphepha leflip-tjhadi namakhokhipheni adege.
• Iinhlathululi-mezwi okungezabo.
82 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
3.3 IGREYIDI 2
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 1
UKULALELA NOKUKHULUMA (ZOMLOMO/ ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
OKUKHULUNYWAKO)
Ubuncani besikhathi: 45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu besikhathi: iri li-1 ngeveke
OKUMUMETHWEKO/ IMIQONDO/ AMAKGHONO
Imisetjenzana yelanga / yeveke emikhakheni yoke yelimi nezinye iimfundo
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, atjengise ihlonipho kokhulumako.
• Linda idlhego lakho lokukhuluma.
• Khuluma ngelemuko lakhe. Isibonelo, ukukhuluma ngeendaba okungezakhe.
• Ukusebenzisa amagama okungiwo wobujamo njengesimemo.
• Phakamisa iinsombululo zomraro khulukhulu ngesikhathi sezeeMbalo.
Imisetjenzana enqotjhiswe ekulaleleni nokukhuluma kabili ngeveke
Iimveke 1-5
• Ukulalela iindatjana ngokuzikarekela begodu aphendule imibuzo ephathelene nendatjana.
• Buyelela ngokulandelanisa izehlakalo ezisendatjaneni ngendlela efaneleko.
• Ukulalela imilayo ephethe okungasenani iingcenye ezimibili abe aphendule ngefanelo.
Iimveke 6-10
• Coca indatjana enesingeniso, umzimba nesiphetho.
• Zibandakany ekucocisaneni, abuze abe aphendule imibuzo begodu aphakamise imibono.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlolwa okungakahleleki:
Ukulalela nokukhuluma: (okukhulunywako begodu /nanyana okwenziwako)
• Buyelela ngokulandelanisa izehlakalo ezisendatjaneni ngendlela efaneleko
• Zibandakanye ekucocisaneni, ubuze ube aphendule imibuzo begodu uphakamise imibono
Umsetjenzana wokuhlolwa ohlelekileko 1:
Ukulalela nokukhuluma: (okukhulunywako begodu /nanyana okwenziwako)
• Khuluma ngelemuko lakhe. Isibonelo, ukukhuluma ngeendaba okungezakhe.
• Ukulalela imilayo ephethe okungasenani iingcenye ezimibili abe aphendule ngefanelo.
• Ukulalela iindatjana ngokuzikarekela begodu aphendule imibuzo ephathelene nendatjana.
• Coca indatjana enesingeniso, umzimba nesiphetho.
CAPS 83
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 1
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
Ubuncani Besikhathi: ama iri ama-4 na 30 amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama- 5 ngeveke
OKUFUNDWAKO / UMQONDO/ AMAKGHONO
Imisebenzi yangamalanga yokulemuka kwamatjhada amaminithi ali-15:
Buyekeza amatjhada akhamba ngawodwana bewazise ukuvanga okujayelekileko kwabongwaqa okufundiswe
egreyidini yoku-1. Yaziza ukulumbana kwabongwaqa.Ngasikhathi sinye sebenza ngokwakha amagama
nemisetjenzana yokukhumbula ngokuzwa. Sebenzisa ithuba lokubuyekeza amatjhada afundisiweko emalimini
amanye,isibonelo ngesikhathi sokuFunda ngoKwabelana nangokuTlola ngoKwabelana.
• Ukubona ubudlelwane phakathi kweledere netjhada kiwo woke amaledere akhamba ngawodwana.
• Buyekeza imindeni yamagama usebenzise amatjhada wabokamisa afundiweko.
• Buyekeza abongwaqa abajayelekileko.
• Ukusebenzisa ukuvanga kwabongwaqa ukwakha nokuphula amagama.(isib. hl-eka, ng-ena, ph- ika)
• Buyekeza amatjhada amabili ajayelekileko (mb, th, ph) ekuthomeni kwegama isibonelo, mb-esa, th-ela, ph-eka.
• Ukubona amagama asabukondlo njenga thula, thusa, thutha, thuma.
• Yakha amagama anamaledere ama - 4 ukusebenzisa amaledere akhamba ngawodwana nabongwaqa abalandelanako
abafundiswe ngethemu leli.
• Ukufunda amagama asuselwa eemfundweni zamatjhada asemitjhweni nakamanye amathekisti.
• Ukufunda ukupeleda amagama alitjhumi ngeveke athethwe eemfumdweni zamatjhada.
Imisebenzi yangamalanga yokufunda:
Ukufunda okukhokhelwako kwesiqhema (iinqhema ezi – 2 ngelanga) nokufunda ngokwabelana amahlandlha ama
2-3 ngeveke.
Ukufunda ngokwabelana
Iimfundo zetlasi loke ka 2-3 ngeveke amaminithi angaba li-15 kusetjenziswa okungasenani umtlolo owodwa
ngeveke;utitjhere atjengise indlela yekambiso netlasi yoke.
Esifundweni ngasinye kuzakuba nomnqopho wokufunda kokulandelako: umqondo wokutloliweko, isakhiwo
setheksti, amatjhada, amaphethini welimi, amaqhinga wokubona amagama nokuzwisisa emazingeni ambalwa (isib.
okuzwakalako, ukuhlela ngobutjha, ukufunisela, ukuhlola nokubuka). Tjengisa amakghono wokusebenzisa ukuphula
kwamaledere nawufundako namanye amaqhinga afaka imitlhala yobujamo nokucazulula kwesakhiwo.
Tjengisa amaqhinga wokusebenzisa imino emihlanu, lapho umuno ngamunye ujamela iqhinga umfundi
angalisebenzisa ukubona ngokuhlelekileko bona igama angalaziko nehlathululo yalo angalifunda bunjani.
• Ukufunda imilayo elula ngetlasini
• Rhumutjha iinthombe neminye imitlolo njengesithombe nofana isikhangiso, ukuzenzela indatjana yakho. ‘Ukufunda’
isithombe nofana isikhangiso
• Ukufunda iincwadi itlasi loke lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana) nokuhlathulula imiqondo eqakathekileko.
• Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako ukubonela phambili bonyana indatjana ikhuluma ngani: ingaphandle lencwadi, imig-
walo engencwadini.
• Veza imizwa yakho ngeempendulo ezisethekistini efundiweko.
• Ukubona imininingwane eqakathekileko ngalokhu okufundiweko okufana nokulandelana kwezehlakalo.
• Ukuphendula imibuzo esezingeni eliphezulu ngaphambili, ngesikhathi nangeemva kokufunda ithekisti eyabelwanako:
‘bekungenzakala ini nange…’.
84 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngamalanga, uthatha amaminithi ali-15 isiqhema ngasinye.Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
Utitjhere usebenza ngesiqhema sezinga elilinganako labantwana, umetjhanisa abantwana nomtlolo ezingeni
lemiyalo (ukubona amagama aphakathi kwe 90%-95% ngokufaneleko). Amahlelo wokufunda ahlelwe
ngokwamazinga azokusetjenziswa kanengi.
• Fundela phezulu eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwako notitjhere, okutjho ukuthi, isiqhema soke sifunda ngendat-
jana efanako okusekelwa eleyelweni lezinga lokufunda lesiqhema.
• Ukusebenzisa iinthombe ezisethekistini ukwenzela ukuzwisisa.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi,amatjhada,ubujamo nesakhiwo esitsengileko samakghono wokuphula naku-
fundwako.
• Tjengisa ukuzwisisa kwamatshwayo (abongci,amakhoma,abonobuza neembabazo) nakufundelwa phezulu.
• Ragela phambili nokwakha ilwazimagama elivele kanengi ehlelweni lokufunda okungakalindeleki, iincwadi ezihleliweko
zokufunda nerhelo lamagama avela kanengi.
Ukufunda ngababili/ nangokuzijamela (kathathu ngeveke)
Yazisa ukufunda ngababili / ngokuzijamela. Khetha amathekisti aziwako nofana asezingeni lomntwana lokufunda
ngokuzijamela (abe lula kunalayo ezisetjenziswe ekufundeni ngokwabelana ngaphezulu kwa-95% yokubona
amagama ngendlela enqophileko nakufundwa ithekisti).
• Ukufunda ngokuzijamela : iincwadi zeenthombe, amakarada wekondlo, iincwadi zendatjana ezitholakala emabulungelweni
nofana ngetlasini ewugwini yokufundela.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Amatjhada (okukhulunywako begodu /nanyana okwenziwako)
• Buyekeza imindeni yamagama usebenzise amatjhada wabokamisa afundiweko.
• Ukubona amagama asabukondlo njenga thula,thusa,thutha,thuma.
• Yakha amagama anamaledere ama - 4 ukusebenzisa amaledere akhamba ngawodwana nabongwaqa abalandelanako
abafundiswe ngethemu leli.
• Ukufunda amagama asuselwa eemfundweni zamatjhada asemitjhweni nakamanye amathekisti.
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 1:
Amatjhada (okukhulunywako begodu /nanyana okwenziwako nofana/nanyana nokutlolwako)
• Ukubona ubudlelwane phakathi kweledere netjhada kiwo woke amaledere akhamba ngawodwana.
• Buyekeza abongwaqa abajayelekileko.
• Buyekeza imindeni yamagama usebenzise amatjhada wabokamisa afundiweko
• Ukusebenzisa ukuvanga kwabongwaqa ukwakha nokuphula amagama.(isib. hl-eka, ng-ena, ph- ika)
• Buyekeza amatjhada amabili ajayelekileko (mb, th, ph) ekuthomeni kwegama isibonelo, mb-esa, th-ela, ph-eka
• Ukubona amagama asabukondlo njenga thula, thusa, thutha, thuma.
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Ukufunda (okukhulunywako begodu /nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Ukufunda imilayo elula ngetlasini
• Rhumutjha iinthombe neminye imitlolo njengesithombe nofana isikhangiso, ukuzenzela indatjana yakho. ‘Ukufunda’
isithombe nofana isikhangiso
• Ukufunda iincwadi itlasi loke lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana) nokuhlathulula imiqondo eqakathekileko.
• Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako ukubonela phambili bonyana indatjana ikhuluma ngani: ingaphandle lencwadi, imig-
walo engencwadini.
• Ukubona imininingwane eqakathekileko ngalokhu okufundiweko okufana nokulandelana kwezehlakalo.
• Ukuphendula imibuzo esezingeni eliphezulu ngaphambili, ngesikhathi nangeemva kokufunda ithekisti eyabelwanako:
‘bekungenzakala ini nange…’.
CAPS 85
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Fundelwa phezulu eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwako notitjhere okutjho bona isiqhema soke sifunda ngendat-
jana efanako okusekelwa eleyelweni lezinga lokufunda lesiqhema.
• Ukusebenzisa iinthombe ezisethekistini ukwenzela ukuzwisisa.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi,amatjhada,ubujamo nesakhiwo esitsengileko samakghono wokuphula naku-
fundwako.
• Tjengisa ukuzwisisa kwamatshwayo (abongci,amakhoma,abonobuza neembabazo) nakufundelwa phezulu.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukufunda (okukhulunywako begodu /nanyana okwenziwako )
Ukufunda ngokwabelana
• Rhumutjha iinthombe neminye imitlolo njengesithombe nofana isikhangiso, ukuzenzela indatjana yakhe. ‘Ukufunda’
isithombe nofana isikhangiso
• Ukufunda iincwadi itlasi loke ifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana) nokuhlathulula imiqondo eqakathekileko.
• Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako ukubonela phambili bonyana indatjana ikhuluma ngani: ingaphandle lencwadi, imig-
walo engencwadini.
• Ukubona imininingwane eqakathekileko ngalokhu okufundiweko okufana nokulandelana kwezehlakalo.
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako
• Fundela phezulu eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwako notitjhere, okutjho ukuthi, isiqhema soke sifunda ngendat-
jana efanako okusekelwa eleyelweni lezinga lokufunda lesiqhema.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi,amatjhada,ubujamo nesakhiwo esitsengileko samakghono wokuphula naku-
fundwako.
86 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 1
UKUTLOLA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
Ubuncani besikhathi: I iri li-1 na 45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu besikhathi: ama-iri ama - 2 ngeveke
OKUFUNDWAKO/ UMQONDO/ AMAKGHONO
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kathathu ngeveke amaminithi angaba ali-15
Buyekeza ukubunjwa kwamaledere anemisila ephasi nephezulu, Ragela phambili nokufundisa ukutjhiya isikhala
esifaneleko samaledere emagameni namagama emitjhweni. Abantwana bakopa amagama nemitjho esetjhokibhodini
nemitletlaneni yemitjho.
• Bamba ipensela nokubeka izinto zokutlola (incwadi/ ikhasi) ngendlela efaneleko.
• Bumba amaledere ama-26 womsila ophasi nophezulu ngendlela efaneleko: ikombatjhuba,ukubumbeka nokutjhiya isikhala
hlangana nemida.
• Tlola amagama ngokutjhiya isikhala esifaneleko hlangana namaledere namagama.
• Kopa ukutlola imitjho emibili nofana engaphezulu ngokubonakalako nangendlela efaneleko.
• Tlola ukusebenzise amatshwayo ( abongci, abonobuza,amakhoma, iimbabazi).
Ukutlola ngokwabelana, ngokwesiqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zetlasi yoke/isiqhema esincani kabili ukuya kathathu ngeveke. Amaminithi angaba ma- 20 kwakhelwe
phezulu bekuhlanganiswe nokufunda ngokwabelana. Sebenzisa imisetjenzana yokutlola ngokwabelana ukutjengisa
ukusetjenziswa ngefanelo kwamatshwayo nokupeleda. Sebenzisa iinthomo zemitjho ukusiza abantwana ukutlola
imitjho ekungeyabo.Yazisa isihlathululi-mezwi okungesabo.
• Gwala iinthombe ukudlulisa umlayezo njengelemuko labo.
• Nikela ngemibono namagama wendatjana yetlasi (ukutlola ngokwabelana)
• Tlola irhelo usebenzise ikhoma ukuhlukanisa izinto njengemisebenzi yelanga.
• Tlola okungasenani imitjho emithathu ngendatjana okungeyakhe nofana atlame indatjana asebenzisa amatjhada
awafundileko namagama ajayelekileko avela kanengi, amagabhadlhela nabongci.
• Tlola ukutjengisa imitjho (imitjho ingaba mi- 2 ukuya ke-4) ngesihloko esizokunikelela encwadi yewugwini yokufundela
ngetlasini.
• Wakha ibulungelo lamagama nesihlathululi-mezwi okungesakhe kusetjenziswa amaledere wokuthoma wamagama ukwa-
kha amakghono wesihlathululi-mezwi njenge koloyi ,lima.
CAPS 87
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Umtlolowesandla
• Bamba ipensela nokubeka izinto zokutlola (incwadi/ ikhasi) ngendlela efaneleko.
• Bumba amaledere ama-26 womsila ophasi nophezulu ngendlela efaneleko: ikombatjhuba,ukubumbeka nokutjhiya isikhala
hlangana nemida.
• Tlola nokusebenzisa amatshwayo ( abongci, abonobuza,amakhoma, iimbabazi).
• Tlola amagama ngokutjhiya isikhala esifaneleko hlangana namaledere namagama.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko1:
Umtlolowesandla
• Bumba amaledere ama-26 womsila ophasi nophezulu ngendlela efaneleko: ikombatjhuba,ukubumbeka nokutjhiya isikhala
hlangana nemida.
• Kopa nokutlola imitjho emibili nofana engaphezulu ngokubonakalako nangendlela efaneleko.
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Ukutlola
• Tlola irhelo usebenzise ikhoma ukuhlukanisa izinto njengemisebenzi yelanga.
• Wakha ibulungelo lamagama nesihlathululi-mezwi okungesakhe kusetjenziswa amaledere wokuthoma wamagama ukwa-
kha amakghono wesihlathululi-mezwi njenge koloyi ,lima.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko1:
Ukutlola
• Gwala iinthombe ukudlulisa umlayezo njengelemuko labo.
• Tlola okungasenani imitjho emithathu ngendatjana okungeyakhe nofana atlame indatjana asebenzisa amatjhada
awafundileko namagama ajayelekileko avela kanengi, amagabhadlhela nabongci
• Nikela ngemibono namagama wendatjana yetlasi (ukutlola ngokwabelana)
88 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
UKULALELA NOKUKHULUMA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
(OKUKHULUNYWAKO) Ubuncani besikhathi: ama -45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu besikhathi: iri li-1 ngeveke
OKUFUNDWAKO / UMQONDO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga / yeveke kiyo yoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza utjengise ihlonipho kokhulumako.
• Bayadlhegana nakukhulunywako, ukutjengisa izwelo kabanye anikele umbiko obuyako oqinisekileko.
• Khuluma ngelemuko lakho isib. ukuthula iindaba ngaphandle kokuzibuyelela.
• Zwisisa ukusebenzise ilimi elifaneleko leemfundo ezihlukahlukeneko njengelimi elinqophe eembalweni.
• Hlongoza iinsombululo zemiraro khuklkhulu emirarweni yeeMbalo.
Kabili evekeni kuqaliswe emisetjenzaneni yokulalela neyokukhuluma.
Iimveke 1-5
• Ukulalela iindatjana isikhathi eside nangokuzithabela.
• Veza imizwa emayelana nendatjana nofana ikondlo.
• Ukubona okufanako nokungafaniko.
• Ukuhlukanisa izinto ngamananeko uhlathulule amananeko njengembandana ezinemilenze emine nalezo ezinemilenze
emibili.
Iimveke 6- 10
• Ukulalela imilayo ebudisi uphendulo ngefanelo.
• Ukulalela iindatjana neenkondlo nokubona umqondo oqakathekileko,imininingwana nokulandelana kwezehlakalo.
• Ukuphendula imibuzo evulekileko nevalekileko begodu unikele iinzathu zeempendulo.
• Ukuphendula iinrarejo namahlaya.
• Yenza imidunduzelo okungeyakho usebenzise ilimi lengqondo.
• Zibandakanya ekucocisaneni ubuze imibuzo efuna ihlathululo.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma (ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza utjengise ihlonipho kokhulumako.
• Bayadlhegana nakukhulunywako, ukutjengisa izwelo kabanye anikele umbiko obuyako oqinisekileko.
• Ukubona okufanako nokungafaniko.
• Ukuhlukanisa izinto ngamananeko uhlathulule amananeko njengembandana ezinemilenze emine nalezo ezinemilenze
emibili.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukulalela nokukhuluma (ukukhuluma begodu/ nanyana okwenziwako)
• Khuluma ngelemuko lakho isib. ukuthula iindaba ngaphandle kokuzibuyelela.
• Ukulalela iindatjana isikhathi eside nangokuzithabela.
• Veza imizwa emayelana nendatjana nofana ikondlo
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2:
Ukulalela nokukhuluma (ukukhuluma) begodu/ nanyana okwenziwako)
• Ukulalela iindatjana neenkondlo nokubona umqondo oqakathekileko,imininingwana nokulandelana kwezehlakalo.
• Ukuphendula imibuzo evulekileko nevalekileko begodu unikele iinzathu zeempendulo.
• Zibandakanya ekucocisaneni ubuze imibuzo efuna ihlathululo.
CAPS 89
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
Ubuncani besikhathi: ama iri ama-4 na- 30 amaminithi
ngeveke
Ubukhulu besikhathi: ama iri ama-5 ngeveke
OKUFUNDWAKO/ UMNQONDO/ AMAKGHONO
Imisetjenzana yamatjhada yangamalanga amaminithi angaba li-15
Fundisa abongwaqa abanamaledere amathathu. Ragele phambili nokwakha amagama nemisetjenzana yokubona
ngokuzwa. Qinisekisa bonyana abantwana bazwisisa amagama abawaphimisako begodu bangawasebenzisela
ukubumba imitjho ezwakalako.
• Ukubona amaledere amathathu wabongwaqa abalandelanako ekuthomeni kwamagama isibonelo,dlh-ayela kgh-ona,tjh-
eja.
• Ukubona okungasenani 2 yabokamisa abalamanako abasemagameni asebuningini isibonelo, iinkomo,eenkolweni njll.
• Yakha amagama anamaledere ama 4-5 kusetjenziswa ukuvangana kwabongwaqa abafundiswe ngethemu leli.
• Ukufunda amagama asuselwa eemfundweni zamatjhada asemtjhweni nakamanye amatheksti.
• Ukufunda ukupeleda amagama alitjhumi ngeveke athethwe ekufundweni kwamatjhada.
Imisetjenzana yangamalanga yokufunda:
Ukufunda okukhokhelwako (iinqhema ezimbili ngelanga) nokufunda ngokwabelana amahlandla ama-2-3 ngeveke.
Ukufunda ngokwabelana.
Iimfundo zetlasi yoke amahlandla ama-2-3 ngeveke amaminithi ali- 15 okungasenani kusetjenziswa umtlolo
owodwa ngeveke: utitjhere abonisa ikambiso netlasi loke. Bonisa ukusetjenziswa kwamakghono wokuhlukanisa
kwamatjhada ngendlela ephumelelako namanye amaqhinga afaka hlangana imitlhala yesakhiwo nokutsenga
ubujamo.
• Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako ukubona umnqopho wesikhangiso nabamukelilwazi.
• Itlasi loke lifunda incwadi notitjhere (ukufunda ngokwabelana) bekucocwe ngobudlelwane bakanobangela nomphumela.
• Ukubona imininingwana eqakathekileko kilokho okufundiweko njengokubona umlingisi oqakathekileko nesizinda.
• Itlasi loke lifunda imidunduzelo eyaziwako, iinkondlo neengoma notitjhere (ukufunda ngokwabelana) bebacoce ngezakhiwo
ezihlukahlukeneko.
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nethekisti efundiweko. “ kuhluke ngani ukuziphatha kweb-
hubesi kunekhondlo?”
• Nikela imibono ngalokho akufundiweko.
Ukufunda kwesiqhema okukhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngamalanga, athathe amaminithi angaba li-15 esiqhemeni ngasinye.
Isiqhema ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
Fundisa abantwana ukuzitjheja ngokwabo nabafundako, kiyo yoke imikhakha yokubona amagama nokuwazwisisa.
(Abantwana bafundiswa ukubuza”~ingabe kuzwakala kuhle? `ingabe kuqaleka kuhle?nokuthi ‘ingabe kupha /
kunikela umqondo?`) Tjengisa ikambiso ekufundeni ngokwabelana bewuyisebenzise ekufundeni okukhokhelwako
ngesizo.
• Fundela phezulu nezingeni lakho elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere. Soke isiqhema sifunda indatjana
efanako.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amatjhada,ubujamo namakghono wokutsenga isakhiwo nakufundwako.
• Thoma ukuzitjheja ngokwakho nawufundako, kikho kokubili ukutjheja amagama nokuwazwisisa.
• Funda utjhelele ngebelo elingezelelweko nangamazizo.
90 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ragela phambili ngokwakha ilwazi-magama elisuka ehlelweni lokufunda, ilandelano elilinganisiweko lokufunda nerhelo
lamagama avela kanengi.
Ukufunda ngababili/ nangayedwana
Imisebenzi ehlobeneko yangamalanga amaminithi ama-20 ukube ezinye iinqhema zenza ukufunda
ngokukhokhelwako notitjhere :
• Fundela phezulu ufundele umlingani.
• Ukufunda umtlolo wakho nowabanye.
• Ukufunda uwedwana amathekisti njengamakhomiki, neencwadi ezilula eziliqiniso.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Amatjhada:( ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukufunda amagama asuselwa eemfundweni zamatjhada asemtjhweni nakamanye amatheksti..
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 1:
Amatjhada (ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako begodu / nanyana okutlolwako)
• Ukubona amaledere amathathu wabongwaqa abalandelanako ekuthomeni kwamagama isibonelo,dlh-ayela kgh-ona,tjh-
eja.
• Ukubona okungasenani 2 yabokamisa abalamanako abasemagameni asebuningini isibonelo, iinkomo,eenkolweni njll.
• Yakha amagama anamaledere ama 4-5 kusetjenziswa ukuvangana kwabongwaqa abafundiswe ngethemu leli.
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 2:
Amatjhada (ukukhuluma begodu/ nanyana okwenziwako begodu/ nanyana okutlolwako)
• Ukubona okungasenani 2 yabokamisa abalamanako abasemagameni asebuningini isibonelo, iinkomo,eenkolweni njll.
• Yakha amagama anamaledere ama 4-5 kusetjenziswa ukuvangana kwabongwaqa abafundiswe ngethemu leli.
• Ukufunda amagama asuselwa eemfundweni zamatjhada asemtjhweni nakamanye amatheksti.
Iimphakamisozemisebenzi yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukufunda:(ukukhuluma begodu/ nanyana okwenziwakobegodu / nanyana ukutlola)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako ukubona umnqopho wesikhangiso nabamukelilwazi.
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nethekisti efundiweko. “ kuhluke ngani ukuziphatha kweb-
hubesi kunekhondlo?”
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
• Ukufunda utjhelele ngebelo elingezelelweko nangokuzwisisa.
• Thoma ukuzitjheja ngokwakho nawufundako, kikho kokubili ukutjheja amagama nokuwazwisisa.
Ukufunda ngababili/nangayedwana
• Ukufunda umtlolo wakho nowabanye.
• Ukufunda uwedwana amathekisti njengamakhomiki, neencwadi ezilula eziliqiniso.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukufunda:(ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Itlasi loke lifunda imidunduzelo eyaziwako, iinkondlo neengoma notitjhere (ukufunda ngokwabelana) bebacoce ngezakhiwo
ezihlukahlukeneko.
• Ukubona imininingwana eqakathekileko kilokho okufundiweko njengokubona umlingisi oqakathekileko nesizinda.
CAPS 91
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amatjhada,ubujamo namakghono wokutsenga isakhiwo nakufundwako.
• Ukufunda utjhelele ngebelo elingezelelweko nangamazizo..
Ukufunda ngababili/nangayedwana.
• Ukufunda uwedwana amathekisti njengamakhomiki, neencwadi ezilula eziliqiniso.
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 2:
Ukufunda ( ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana:
• Ukusebenzisa imitlhala ebonakalako ukubona umnqopho wesikhangiso nabamukelilwazi.
• Itlasi loke lifunda incwadi notitjhere (ukufunda ngokwabelana) bekucocwe ngobudlelwane bakanobangela nomphumela.
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nethekisti efundiweko. “ kuhluke ngani ukuziphatha kweb-
hubesi kunekhondlo?”
• Nikela umbono ngalokho akufundileko.
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
• Fundela phezulu nezingeni labo elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere,okutjho ukuthi, Soke isiqhema sifunda
indatjana efanako.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amatjhada,ubujamo namakghono wokutsenga isakhiwo nakufundwako.
Ukufunda ngababili/ngayedwana
• Fundela phezulu ufundele umlingani.
92 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
UKUTLOLA Ubuncani Besikhathi:iri li-1 na 45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama- 5 ngeveke
OKUFUNDWAKO /UMQONDO/ AMAKGHONO.
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko ezenziwa kathathu ngeveke ngamaminithi ali-15.
Abantwana basebenzisa umtlolo ogadangisiweko ukukopa nokutlola imitlolo emide ehlukahlukeneko ehlanzekileko
nenqophileko evela ethekistini egadangisiweko.
• Tlola woke amaledere ngamagabhadlhela namaledere anemisila ephasi ngokuzithemba nangokunqophileko.
• Ukusebenzisa iinkhala ngeendlela ezifaneleko hlangana namagama asemtjhweni
• Nqophisa umtlolo ngendlela efaneloko phakathi kwemida eli-17mm.
• Kopa ukutlole indinyana enemida ephakathi koku-3 - 4 esuselwa ethekistini egadangisiweko ( indatjana, ikondlo, njll).
• Kopa ukutlole amabumbeko wokutlola ( isimemo esifitjhani njengeselanga lokubelethwa, imilayezo, amarhelo, njll).
• Gwala amaphetheni wokulungiselela umtlolo wokuhlanganisa.
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngesandla ngefanelo: ipensela, iraba, irula.
Ukutlola ngokwabelana,ngesiqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zetlasi loke / iimfundo zesiqhema esincani kabili ukuya kathathu ngeveke, amaminithi angaba ma-20.
Sebenzisa imisetjenzana yokutlola ngokwabelana ukutjengisa ukusetjenziswa ngefanelo itshwayo nokupeleda.
Nikela isakhelo sokutlola ukusiza abantwana ukutlola iindatjana zabo.
• Zibandakanya ekucocisaneni ukhethe isihloko okutlolwa ngaso.
• Tlola ithekisti eveza amazizo njengekarada lokuthokoza nofana incwadi usebenzise isakhelo onikelwe sona.
• Tlola indatjana okungeyakho okungasenani ibe indinyana eyodwa ( okungasenani imtjho emihlanu ) kusetjenziswa isa-
khelo sokutlola.
• Tlola indinyana eyodwa ( okungasenani imitjho emihlanu) ephathelene nelemuko lakho nofana izehlakalo ezinjengeendaba
zangamalanga.
• Tlola ukutjengise imitjho (imitjho emi-4-6) ngesihloko ukunikelela encwadini eyokufundwa ewugwini yokufundela.
• Ukusebenzisa ikambiso yendlela yokutlola ( ukutlhatlhabeja, ukutlola noku-editha).
• Ukusebenzisa amagabhadlhela ( ekuthomeni komutjho nakumabizo-mbala ) netshwayo elifaneleko (abongci, amakhoma,
abanobuza, iimbabazo)
• Thoma ukupeleda amagama ajayelekileko ngefanelo.
• Ukusebenzisa isikhathi sanje nesidlulileko ngefanelo.
• Ukusebenzisa abondaweni/amaphriphozitjhini ngokufaneleko.
• Ukufunda umtlolo okungewakho uwufundele umlingani.
• Yakha ibulungelo magama nesihlathululi-mezwi sakho usetjenzise iledere lokuthoma legama ukuthuthukisa amakghono
nesihlathululimezwi njenge fesidere,gogo,hariga.
CAPS 93
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Umtlolowesandla
• Ukusebenzisa iinkhala ngeendlela ezifaneleko hlangana namagama asemtjhweni
• Nqophisa umtlolo ngendlela efaneloko phakathi kwemida eli-17mm.
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngesandla ngefanelo: ipensela, iraba, irula
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Umtlolo wesandla
• Tlola woke amaledere ngamagabhadlhela namaledere anemisila ephasi ngokuzithemba nangokunqophileko.
• Kopa ukutlole amabumbeko wokutlola njegesimemo esifitjhani selangalokubelethwa, imilayezo, amarhelo, njll.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2:
Umtlolo wesandla
• Tlola woke amaledere ngamagabhadlhela namaledere anemisila ephasi ngokuzithemba nangokunqophileko.
• Kopa bewutlole indinyana enemida ephakathi koku-3 - 4 esuselwa ethekistini egadangisiweko njenge ndatjana, ikondlo,
njll.
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukutlola:
• Yakha ibulungelo magama nesihlathululimezwi sakho usebenzise iledere lokuthoma legama ukuthuthukisa amaghono
nesihlathululimezwi njenge fesidere,gogo,hariga
• Thoma ukupeleda amagama ajayelekileko ngefanelo.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1
Ukutlola:
nokupeleda. Nikela isakhelo sokutlola ukusiza abantwana ukutlola iindatjana zabo.
• Tlola ithekisti eveza amazizo njengekarada lokuthokoza nofana incwadi
• Zibandakanye ekucocisaneni ukukhethea isihloko ozokutlola ngaso.
• Tlola indatjana okungeyakho okungasenani ibe yindinyana eyodwa ( okungasenani imtjho emihlanu ) kusetjenziswa isa-
khelo sokutlola.
• Ukusebenzisa amagabhadlhela ( ekuthomeni komutjho nakumabizo-mbala ) netshwayo elifaneleko (abongci, amakhoma,
abanobuza, iimbabazo).
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2
Ukutlola:
• Tlola indatjana ngokwakho enesigaba okungasenani esisodwa ( esinemida emihlanu) usebenzise ifreyimu yokutlolela
• Tlola isigaba esisodwa (esinemida okungasenani emi-5) ngelemuko lakho nofana ngesehlakalo esinjengeendaba zanga-
malanga
• Ukusebenzisa indlela yokutlola ( ukutlhatlhabeja, ukutlola noku-editha)
• Thoma ukupeleda amagama ajayelekileko ngefanelo.
• Ukusebenzisa isikhathi sanje nesadlulileko ngefanelo
• Fundela umlingani wakhe umtlolo wakho
94 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKULALELA NOKUKHULUMA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
(OKUKHULUNYWAKO) Ubuncani Besikhathi:ama-45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:Iri li-1 ngeveke
OKUFUNDWAKO / UMNQOPHO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga / yeveke kiyo yoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, utjengise ihlonipho kokhulumako ube ubuze imibuzo edinga ihlathululo.
• Khuluma ngelemuko lakho neendaba ezivamileko, isib, ukuthula iindaba.
• Ukusebenzisa ilwazimagama elingezelelekako njalo nakukhulunywako.
• Zibandakanye ekucocisaneni, ubuze ube uphendule imibuzo.
• Hlongoza iinsombululo zemiraro khulukhulu ngesikhathi seeMbalo.
Imisetjenzaneni enqotjhiswe ekulaleleni nekukhulumeni kabili ngeveke
Iimveke 1-5
• Ukulalela ukulandelana kwemiyalelo ube uphendule ngefanelo.
• Ukulalela indatjana ubonele phambili isiphetho, nofana uzenzele isiphetho sendatjana.
• Coca iindatjana ezilula uhlukanise ukuzwakala kwelizwi nephimbo.
Iimveke 6 - 10
• Lalelela imininingwana eseendatjaneni uphendule imibuzo evulekileko. isibonelo, usebenze unobangela nomphumela.
• Lingisa izimo ezihlukahlukeneko, isib. thatha indima yomrhatjhi weendaba.
• Ukusebenzisa ilimi elifaneleko nabantu abahlukeneko njengoku-inthavyuwa / ukuhlunga abantu abahlukeneko.
• Coca amahlaya neenrarejo usebenzise ilimi lokuzakhela ngengqondo.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma: (ukukhluma begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, utjengise ihlonipho kokhulumako ube ubuze imibuzo edinga ihlathululo.
• Khuluma ngelemuko lakho neendaba ezivamileko, isib, ukuthula iindaba
• Ukusebenzisa ilimi elifaneleko nabantu abahlukeneko njengoku-inthavyuwa / ukuhlunga abantu abahlukeneko.
• Coca amahlaya neenrarejo usebenzise ilimi lokuzakhela ngengqondo.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukulalela nokukhuluma: (ukukhluma begodu/nanyana okwenziwako)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, utjengise ihlonipho kokhulumako ube ubuze imibuzo edinga ihlathululo.
• Khuluma ngelemuko lakho neendaba ezivamileko, isib, ukuthula iindaba
• Ukulalela indatjana ubonele phambili isiphetho, nofana uzenzele isiphetho sendatjana.
• Coca iindatjana ezilula uhlukanise ukuzwakala kwelizwi nephimbo.
Umsebenzi wokuhlola 2:
Ukulalela nokukhuluma: (ukukhluma begodu/nanyana okwenziwako)
• Zibandakanye ekucocisaneni, ubuze ube uphendule imibuzo
• Ukulalela ukulandelana kwemiyalelo ube uphendule ngefanelo.
• Lalelela imininingwana eseendatjaneni uphendule imibuzo evulekileko. isibonelo, usebenze unobangela nomphumela.
• Lingisa izimo ezihlukahlukeneko, isib. thatha indima yomrhatjhi weendaba.
CAPS 95
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
Ubuncani Besikhathi: ama iri ama-4 na 30 amaminithi
ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama- 5 ngeveke
OKUMUMETHWEKO / IMIQOPHO / AMAKGHONO
Imisebenzi yamatjhada kathathu ngeveke amaminithi angaba li-15.Sebenzisa ukuvanga kwabongwaqa
namadayagrafu ukwakha nokuphula amagama.
Ragela phambili nemisetjenzana yokukhumbula ngokuzwa (ukwakha nokuphula amagama ngokuzwa ingasi
ngokubona) njengombana lokhu kulisizo lokupeleda.
• Ukubona ukuhlobana kweledere-netjhada kiwo woke amaledere akhamba ngawodwana.
• Ukusebenzisa abongwaqa abavangileko ukwakha nokuphula amagama.
• Buyekeza amagama asebunengini ekuthomeni kwamagama.( ama, iin,iim,I, een ),kazi ekugcineni kwamagama.
• Lemuka umdumo wokuthoma nelungu lokugcina kumaphethini abudisi, isib:(kghakghathela,khukhutha,dzimelela).
• Yakha amagama usebenzise abongwaqa nabokamisa, abongwaqa abakhamba ngababili abafundiswa ngethemu leli.
• Buthelela amagama ajayelekileko ndawonye ngemindenini yamatjhada.
• Ukufunda amagama aseemfundweni zamatjhada, asemitjhweni nakamanye amatheksti
• Ukufunda ukupeleda amagama alitjhumi ngeveke athathelwe eemfundweni zamatjhada nemagameni avela kanengi.
Imisetjenzana yokufunda yangamalanga:
Ukufunda ngokwabelana okukhokhelwako: (iinqhema ezimbili ngelanga) namahlandla ama-2-3 wokufunda
ngokwabelana ngeveke.
Ukufunda ngokwabelana
Imisebenzi yetlasi loke emi-2-3 amaminith ali-15 kusetjenziswa okungasenani umtlolo owodwa ngeveke.
• Itlasi loke lifunda incwadi notitjhere, libona ukulamana kwezehlakalo nesizinda
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi ukubonela phambili
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nethekisti efundiweko ( ‘bekuzokwenzakalani nangabe...?’)
• Nikela umbono ngalokho okufundiweko.
• Ukubona amagama amnqondofana namnqophika
• Rhumutjha ilwazi elisethebulini elilula njengekhalenda.
Ukufunda ngesiqhema okukhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngamalanga, athathe amaminithi angaba li-15 isiqhema ngasinye. Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
• Fundela phezulu nezingeni lakho elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, soke isiqhema si-
funda indatjana efanako.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amatjhada,ubujamo namakghono wokutsenga isakhiwo nakufundwako.
• Ukuzitjheja ngokwakho nawufundako, kikho kokubili ukukhumbula amagama nokuwazwisisa.
• Ukufunda butjhelela ngebelo elingezelelweko nangokuveza amazizo.
• Ragela phambili ngokwakha ilwazi-magama elisuka kuhlelo lokufunda okungakalindeleki, ilandelano elilinganisiweko loku-
funda nerhelo lamagama avela kanengi.
Ukufunda ngababili/ nangokuzijamela
Imisebenzi ehlobeneko yangamalanga amaminithi ema-20 ngesikhathi ezinye iinqhema zenza ukufunda
ngokukhokhelwako notitjhere:
• Fundela phezulu ufundela umlingani.
• Ukufunda umtlolo wakho neyabanye.
• Ukufunda ngokuzijamela : iincwadi ezifitjhani eziliqiniso neenkondlo
• Dlala imidlalo yokufunda, bewuqedelele amagama avundlileko ukuqinisekisa ukufunda namakghono welwazi-magama
njengemidlalo wokufihlelana, umdlalo wokulandelela.
96 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Amatjhada:( ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukubona ukuhlobana kweledere-netjhada kiwo woke amaledere akhamba ngawodwana.
• Yakha amagama usebenzise abongwaqa nabokamisa, abongwaqa abakhamba ngababili abafundiswa kilowo mnyaka.
• Buyekeza amagama asebunengini ekuthomeni kwamagama.( ama, iin,iim,I, een ),kazi ekugcineni kwamagama.
• Ukufunda amagama aseemfundweni zamatjhada, asemitjhweni nakamanye amatheksti
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 1:
Amatjhada: (ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako nofana / nanyana okutlolwako)
• Ukusebenzisa abongwaqa abavangileko ukwakha nokuphula amagama.
• Ukufunda ukupeleda amagama alitjhumi ngeveke athathelwe eemfundweni zamatjhada nemagameni avela kanengi.
• Ukubona ukuhlobana kweledere-netjhada kiwo woke amaledere akhamba ngawodwana
• Yakha amagama usebenzise abongwaqa nabokamisa, abongwaqa abakhamba ngababili abafundiswa ngethemu leli.
• Buthelela amagama ajayelekileko ndawonye ngemindenini yamatjhada
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 2
Amatjhada (ukukhuluma begodu/ nanyana okwenziwakobegodu/ nanyana okutlolwako)
• Lemuka umdumo wokuthoma nelungu lokugcina kumaphethini abudisi, isib:(kghakghathela,khukhutha,dzimelela).
• Ukufunda butjhelela ngebelo elingezelelweko nangokuveza amazizo.
• Yakha amagama asebenzisa abongwaqa nabokamisa, abongwaqa abakhamba ngababili abafundiswa kileyo themu.
• Buthelela amagama ajayelekileko ndawonye ngemindenini yamatjhada
Iimphakamiso zemisebenzi yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukufunda:(ukukhuluma begodu/ nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nethekisti efundiweko ( ‘bekuzokwenzakalani nangabe...?’)
• Ukuzitjheja ngokwakho nawufundako, kikho kokubili ukukhumbula amagama nokuwazwisisa.
• Ukubona amagama amnqondofana namnqondophika
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
• Ukufundela phezulu nezingeni labo elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere. Soke isiqhema sifunda indatjana
efanako.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amatjhada,ubujamo namakghono wokutsenga isakhiwo nakufundwako.
• Ukufunda utjhelele ngebelo elingezelelweko nangokuzwisisa
CAPS 97
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngababili/nangayedwana.
• Fundela phezulu afundele umlingani.
• Ukufunda umtlolo wakho newabanye.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukufunda:(ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Itlasi loke lifunda incwadi notitjhere, libona ukulamana kwezehlakalo nesizinda
• Ukusebenzisa ingaphandle lencwadi ukubonela phambi
• Nikela umbono ngalokho okufundiweko.
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
• Ukufundela phezulu nezingeni labo elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, soke isiqhema
sifunda indatjana efanako.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amatjhada,ubujamo namakghono wokutsenga isakhiwo nakufundwako.
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 2:
Ukufunda: ( ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana:
• Itlasi loke lifunda incwadi notitjhere, libona ukulamana kwezehlakalo nesizinda
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nethekisti efundiweko ( ‘bekuzokwenzakalani nangabe...?’)
• Rhumutjha ilwazi elisethebulini elilula njengekhalenda
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
• Fundela phezulu nezingeni lakho elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, soke isiqhema si-
funda indatjana efanako..
• Ukufunda butjhelela ngebelo elingezelelweko nangokuveza amazizo.
Ukufunda ngababili/ngayedwana
• Ukufunda ngokuzijamela : iincwadi ezifitjhani eziliqiniso neenkondlo
98 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKUTLOLA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
Ubuncani Besikhathi:iri li- 1 na 45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi: ama iri ama-2 ngeveke
OKUFUNDWAKO/UMQONDO/AMAKGHONO.
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kathathu ngeveke amaminithi ali-15 .
Abafundi baragela phambili basebenzise umtlolo wokutlola ngokuhlukanisa ukurekhoda okutloliweko kodwana
bathoma ukufunda umhlobo wokutlola ngokuhlanganisa. Umhlobo wokutlola ngokuhlanganisa uzakulawulwa
nanyana ubekwe mthetho-kambiso wesikolo yomtlolo wesandla / umtheho-kambiso wePhrovinsi
Ukugcinwa komtlolo wokutlola ngokuhlukanisa
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngefanelo: ipensela, iraba, irula.
• Bumba amaledere womsila ophasi nophezulu ngefanelo ngebelo nangokunqophileko.
• Gcina ukufana nokunqopha: ubukhulu bamaledere anemisila ephasi nephezulu egameni.
• Ukusebenzisa umtlolo wokutlola ngokuhlukanisa kiwo woke amarekhodi atloliweko.
Ukudlulela emtlolweni wokutlola ngokuhlanganisa
• Kopulula bewutlole amaphetheni wokutlola ngokuhlanganisa
• Kopa ube utlole okungasenani amaledere amabili womtlolo wokutlola ngokuhlanganisa kabili ngeveke(ngobukhulu nangok-
ufana).
• Kopa ube utlole amagama amafitjhani ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa: amagama namaledere amane njengo
baba,hlala, sika,tjhisa njll.
• Ukubona ube ufunde amagama amafitjhani atlolwe ngomtlolo wokuhlanganisa.
Ukutlola ngokwabelana, ngesiqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zetlasi loke / isiqhema esincani kabili ukuya kathathu ngeveke.amaminithi engaba ma-20. Kusetjenziswa
imisebenzi yokutlola yokwabelana ukutjengisa indlela yokutlola (ukutlhatlhabeja, ukutlola, nokwethula). Nikela
abafundi isekelo lokutlolela elizokusiza abafundi ukutlola iindatjana yabo.
• Zibandakanye ekucocisaneni ukukhetha isihloko ozakutlola ngaso.
• Tlola ithekisti eliveza imizwa njengekarada lokufisela umuntu bonyana aphole, iposkarada, njll
• Tlhatlhabeja, utlole bewuveze indatjana okungeyakho okungasenani ibe nemitjho esithandathu.
• Tlola indinyana e -1 - 2 (okungasenani imitjho ebunane) ngelemuko lakho nofana izehlakalo.
• Ukusebenzisa itshwayo elifaneleko (abongci, amakhoma, abonobuza neembabazo) ukwenzelelela bonanyana abanye
bakwazi ukufunda okutloliweko.
• Peleda amagama ajayelekileko ngefanelo nokulinga ukupeleda amagama angakawajayeli kusebenzise ilwazi lamatjhada.
• Ukusebenzisa isikhathi sanje, esadlulako nesizako ngefanelo.
• Ukubona bewusebenzise amabizo nezenzo ngefanelo
• Ukubona bewusebenzise izabizwana ngefanelo.
• Ukufunda bewucoce umsebenzi ongowakho nomlingani.
• Yakha ibulungelo magama nesihlathululi-mezwi.
CAPS 99
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuhlola okungakahlelelwa:
Umtlolowesandla:
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngefanelo: ipensela, iraba, irula
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Umtlolo wesandla
Ukugcinwa komtlolo wokutlola ngokuhlukanisa
• Bumba amaledere womsila ophasi nophezulu ngefanelo ngebelo nangokunqophileko.
Ukudlulela emtlolweni wokutlola ngokuhlanganisa
Kopulula bewutlole amaphetheni wokutlola ngokuhlanganisa
• Kopa ube utlole okungasenani amaledere amabili womtlolo wokutlola ngokuhlanganisa kabili ngeveke (ngobukhulu nan-
gokufana).
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2:
Umtlolo wesandla
Ukudlulela emtlolweni wokutlola ngokuhlanganisa
• Kopa ube utlole okungasenani amaledere amabili womtlolo wokutlola ngokuhlanganisa kabili ngeveke (ngobukhulu nan-
gokufana).
• Kopa ube utlole amagama amafitjhani ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa: amagama namaledere amane njengo baba,
hlala, sika, tjhisa njll.
• Ukubona ube ufunde amagama amafitjhani atlolwe ngomtlolo wokuhlanganisa.
Iimphakamisozemisebenzi yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukutlola:
• Ukubona bewusebenzise amabizo nezenzo ngefanelo
• Yakha ibulungelo magama nesihlathululi-mezwi.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukutlola:
• Tlola ithekisti eliveza imizwa njengekarada lokufisela umuntu bonyana aphole, iposkarada, njll
• Tlola indinyana e -1 - 2 (okungasenani imitjho ebunane) ngelemuko lakho nofana izehlakalo.
• Peleda amagama ajayelekileko ngefanelo nokulinga ukupeleda amagama angakawajayeli kusebenzise ilwazi lamatjhada.
• Ukusebenzisa isikhathi sanje, esadlulako nesizako ngefanelo.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2
Ukutlola
• Zibandakanye ekucocisaneni ukukhetha isihloko ozakutlola ngaso.
• Tlhatlhabeja, utlole bewuveze indatjana okungeyakho okungasenani ibe nemitjho esithandathu bewufake ishloko esi-
faneleko
• Ukusebenzisa itshwayo elifaneleko (abongci, amakhoma, abonobuza neembabazo) ukwenzelelela bonanyana abanye
bakwazi ukufunda okutloliweko.
• Ukubona bewusebenzise izabizwana ngefanelo.
• Ukufunda bewucoce umsebenzi ongowakho nomlingani.
100 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
UKULALELA NOKUKHULUMA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
(OKUKHULUNYWAKO) Ubuncani Besikhathi: ama-45 minithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi: iri li-1 ngeveke
OKUFUNDWAKO / UMNQOPHO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga / yeveke kiyo yoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, utjengisa ihlonipho kokhulumako ube ubuze imibuzo edinga ihlathululo bewu-
phawule ngalokho akuzwileko.
• Khuluma ngelemuko lakhe neendaba ezivamileko. Isib, ukuthula iindaba ngokusebenzisa ilimu lokuhlathulula.
• Ukusebenzisa amagama anjengamabizo, izabizwana, abondaweni,izenzo,ikhoma,isiphawulo, abonobuza,indinyana lokha
ukhuluma ngemitlolo yakho.
• Zwisisa usebenzise ilimi elifaneleko eenfundweni ezihlukahlukeneko.
• Hlongoza iinsombululo zemiraro, khulukhul ngesikhathi seeMbalo.
Imisetjenzaneni enqotjhiswe ekulaleleni nekukhulumeni kabili ngeveke
Iimveke 1-5
• Ukulalela ukulandelana kwemitjho erareneko abe aphendule ngefanelo.
• Zibandakanya ekucocisaneni, ahlongoze iinhloko zokucocisana abuze nemibuzo yokuthola ilwazi nokubika ngomsebenzi
wesiqhema.
• Zibandakanye ekudlaleni umdlalo wamagama ofana nokuthi, ‘Ngiyabona...’
• Yitjho amahlaya neenrarejo usebenzise ukwehla nokuphakama nokwehluka kwelizwi..
Iimveke 6 - 10
• Lalelela nokuphendula isikhulumi umntwana angasiboniko.
• Lalelela imininingwana eseendatjaneni nokuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu isibonelo, ‘ucabanga bonyana
bekaqinisile ngoku…?’.
• Ukuphendula imibuzo evulekileko ube aqinisekise ipendulo, isib,
• ‘Kubayini usitjho njalo…?’
• Veza amazizo ngethekisti ube anikele iinzathu,isib, ‘Kungisilingile ngombana…’
CAPS 101
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma (ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza, utjengisa ihlonipho kokhulumako ube ubuze imibuzo edinga ihlathululo bewu-
phawule ngalokho akuzwileko.
• Ukusebenzisa amagama anjengamabizo, izabizwana, abondaweni,izenzo,ikhoma,isiphawulo, abonobuza,indinyana lokha
ukhuluma ngemitlolo yakho.
• Hlongoza iinsombululo zemiraro, khulukhul ngesikhathi seeMbalo
• Zibandakanye ekudlaleni umdlalo wamagama ofana nokuthi, ‘Ngiyabona...’
• Yitjho amahlaya neenrarejo usebenzise ukwehla nokuphakama nokwehluka kwelizwi
• Ukuphendula imibuzo evulekileko ube aqinisekise ipendulo, isib,
‘Kubayini usitjho njalo…?’
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukulalela nokukhuluma (ukukhluma begodu/nanyana okwenziwako)
• Khuluma ngelemuko lakhe neendaba ezivamileko. Isib, ukuthula iindaba ngokusebenzisa ilimu lokuhlathulula.
• Ukulalela ukulandelana kwemitjho erareneko abe aphendule ngefanelo.
• Zibandakanya ekucocisaneni, ahlongoze iinhloko zokucocisana abuze nemibuzo yokuthola ilwazi nokubika ngomsebenzi
wesiqhema.
• Lalelela imininingwana eseendatjaneni nokuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu isibonelo, ‘ucabanga bonyana
bekaqinisile ngoku…?’.
• Veza amazizo ngethekisti ube anikele iinzathu,isib, ‘Kungisilingile ngombana…’
102 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
Ubuncani Besikhathi: ama iri ama- 4 na 30 amaminithi
ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama- 5 ngeveke
OKUFUNDWAKO/UMQONDO/AMAKGHONO
Imisetjenzana yamatjhada kathathu ngeveke amaminithi engaba 15;
Ragela phambili nabokamisa abesebunengini, Qinisekisa bonyana abafundi bayawazwisisa amagama abawaphimisiko
begodu bangakwazi ukuwasebenzisa ukubumba emitjho ezwakalako.Hlahla abantwana ukusebenzisa ilwazi
lamatjhada ukupeleda amagama angakajayeleki.
• Nakiyo igreyidi le kusalindeke bonyana ekupheleni kwethemu leli utitjhera abe asele afundise itjhada (elilodwa) elimalunga
amane kodwana lokho akwenze ezingeni elithe ukuphakama, umfundi ulalela amatjhada amatjha wabongwaqa abakham-
ba ngabane: itjhada (linye) elimalunga mane isib.ngqw, ngcw,mkhw,tjhw,mthw njll.
• Ukubona abokamisa abalandelanako emagameni asebunengini isib. iimbuzi,eendaweni, iinkomo iinlungelelo njll.
• Ukufunda amagama asuselwa eemfundweni zamatjhada asemitjhweni nakamanye amatheksti
• Ukubona usebenzise iinlungelelo, isib. umzana,umuzikazi, njll.
• Utitjhera akathome ngokubuyekeza imihlobo yamatjhada efundwe ethemini yesithathu.
• Yakha amagama usetjenzise amatjhada afundwe phakathi konyaka
• Yakha imitjho usebenzise ilwazi-magama lamatjhada
• Ukufunda ukupeleda amagama alitjhumi ngeveke asuselwe eemfundweni zamatjhada nemagameni avela kanengi.
• Tlola imitjho emibili emitjhani ebizelwa ngutitjhere.
Imisetjenzana yangamalanga yokufunda
Ukufunda ngakwabelana(iinqhema ezimbili ngelanga) namahlandla amabili ukuya kwamathathu ngeveke.
Ukufunda ngokwabelana
Iimfundo zetlasi loke 2-3 ngeveke amaminithi angaba -15 kusetjenziswa okungasenani ithekisti yinye ngeveke
• Itlasi loke lifunda iinkondlo neengoma notitjhere (Ukufunda ngokwabelana) bebacoce ngezakhiwo ezihlukahlukeneko nan-
gokukhetha amagama asetjenziswe yimbongi.
• Itlasi loke lifunda notitjhere iincwadi ezingasilo iqiniso neziliqiniso.
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nethekisti efundiweko, Isib, “Ngowakho umbono ...”
• Ukutjho bonyana indatjana bayithabele bebasekele nependulo yabo, isib. “Akhenge ngiyithabele indatjana ngombana ...”
• Ukutjho ilemuko lakhe lokugadangisa iinthombe njengamaphephandaba neenthombe zabomagezini, amaphostara,
iinkhangiso, isib, ‘Nginyula isithombe ezikumagazini ngombana umkhangiso ungenze ngaba…”
• Ukubona amakhoma aphekghukileko nakurhunyezwako/ nawukhuluma burhaba njengo, Ubaba ubon’ inja.
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngamalanga, athathe amaminithi engaba li-15 isiqhema ngasinye. Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
• Funda buthule naphezulu iincwadi ezingasilo iqiniso neziliqiniso ezisezingeni lakho esiqhemeni esikhokhelwa
ngutitjhere,okutjho ukuthi. Soke isiqhema sifunda indatjana efanako.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amatjhada, amakghono wokutsenga ubujamo nokuhleleka nakufundwako na-
makghono wokuphadlha nawokuzwisisa ukuthola ihlathululo.
• Ukufunda butjhelela nangebelo elingezelelweko ngokuphimisa ngefanelo.
• Ukusebenzisa amaqhinga wokuzilungisa lokha nakufundwako:ukufunda ubuyelele, ukuphumula, ukuzilungiselela igama
ngaphambili kokuliphimisa.
CAPS 103
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ukuzitjheja ngokwakhe nakufunda ukubonwa kwamagama nokuwazwisisa.
• Ragela phambili ngokwakha ilwazi-magama elisuka ehlelweni lokufunda okungakalungiselelwa,iincwadi zokufunda ezihleli-
weko namagama avela kanengi erhelweni.
Ukufunda ngababili / nangokuzijamela:
Imisebenzi ehlobeneko yangamalanga amaminithi ema-20 ukube ezinye iinqhema zenza ukufunda ngokukhokhelwa
notitjhere.
• Ukufunda umtlolo wakho newabanye.
• Fundela phezulu umtlolo ufundele umlingani
• Ukufunda ngokuzijamela okusezingeni eliphezulu ngokuzithabisa nofana ilwazi elivela emathekistini amihlobohlobo
atholakalako:.Amakhomikhi, iincwadi ezilula eziliqiniso nezingasilo iqiniso.
• Dlala imidlalo yokufunda njengamadominos, ukuzalisa amagama avundlileko ukuqinisekisa ukufunda namakghono
welwazi-magama.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Amatjhada:(ukukhuluma begodu / nanyana nokwenziwako)
• Ukubona nokusebenzisa iinlungelelo, isib. umzana, umuzikazi, njll.
• Yakha amagama usetjenzise amatjhada afundwe phakathi konyaka
• Ukufunda amagama asuselwa eemfundweni zamatjhada asemitjhweni nakamanye amatheksti
• Yakha imitjho usebenzise ilwazi-magama lamatjhada
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 1:
Amatjhada: (okukhulunywako begodu / nanyana okwenziwako nofa na/nanyana okutlolwako)
• Yakha imitjho usebenzise ilwazi-magama lamatjhada
• Ukubona amakhoma aphekghukileko nakurhunyezwako/ nawukhuluma burhaba njengo, Ubaba ubon’ inja.
• Ukubona usebenzise iinlungelelo, isib. umzana, umuzikazi, njll.
Iimphakamiso zemisebenzi yokuhlola okungakahlelelwa;
Ukufunda; (okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako begodu/nanyana okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nomtlolo ofundiweko, isib.’ Ngowakho umbono ....?’
• Ukutjho bonyana indatjana bayithabele bebasekele nependulo yabo, isib. ‘Akhenge ngiyithabele indatjana ngombana ...’
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
• Ukusebenzisa amaqhinga wokuzilungisa lokha nakufundwako: ukufunda ubuyelele, ukuphumula, ukuzilungiselela igama
ngaphambili kokuliphimisa.
• Ukuzitjheja ngokwakhe nakufunda ukubonwa kwamagama nokuwazwisisa.
• Ukufunda ngababili/ nangayedwana
• Ukufunda umtlolo wakho newabanye.
• Fundela phezulu umtlolo ufundele umlingani
Umsebenzi wokuhlola ohlelekileko 1:
Ukufunda: (okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Itlasi loke lifunda notitjhere iincwadi ezingasilo iqiniso neziliqiniso.
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nethekisti efundiweko, Isib, “Ngowakho umbono ...”
• Ukutjho ilemuko lakhe lokugadangisa iinthombe njengamaphephandaba neenthombe zabomagezini, amaphostara,
iinkhangiso, isib, ‘Nginyula isithombe ezikumagazini ngombana umkhangiso ungenze ngaba…”
104 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda kwesiqhema esikhokhelwako:
• Ukufunda buthule naphezulu iincwadi ezingasilo iqiniso neziliqiniso ezisezingeni lakho esiqhemeni esikhokhelwa
ngutitjhere,okutjho ukuthi. Soke isiqhema sifunda indatjana efanako.
• Ukusebenzisa amagama avela kanengi, amatjhada, amakghono wokutsenga ubujamo nokuhleleka nakufundwako na-
makghono wokuphadlha nawokuzwisisa ukuthola ihlathululo.
• Ukufunda butjhelela nangebelo elingezelelweko ngokuphimisa ngefanelo.
Ukufunda ngababili/ nangayedwana
Funda ngokuzijamela okusezingeni eliphezulu ngokuzithabisa nofana ilwazi elivela emathekistini amihlobohlobo
atholakalako:.Amakhomikhi, iincwadi ezilula eziliqiniso nezingasilo iqiniso
CAPS 105
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IGREYIDI 2 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
ISIPHAKAMISO SEENKHATHI ZOKUTHINTANA
UKUTLOLA Ubuncani Besikhathi:iri li1 na-45yemizuzu ngeveke
Ubukhulu Besiokhathi:ama iri ama-2 ngeveke
Okufundwako / umqondo / amakghono.
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihlelekileko kathathu ngeveke amaminithi ali-15
Abantwana baragela phambili nokutlola umtlolo wokutlola ngokuhlukanisa ukurekhoda okutloliweko.nokho
bathome ukufunda umtlolo wokutlola ngokuhlanganisa.
Umhlobo wokutlola ngokuhlanganisa uzakukhethwa mthetho-kambiso wesikolo / wephrovinsi ophathelene
nokutlolo.
Ukugcinwa komtlolo wokutlola ngokuhlukanisa
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngefanelo: ipensela, iraba, irula.
• Gcina ukusebenzisa ukutlola ngokuhlukanisa ukuerkhoda okutloliweko
Ukudlulela emtlolweni wokutlola ngokuhlanganisa
• Kopa utlole okungasenani amaledere amabili womtlolo wokutlola ngokuhlanganisa kabili ngeveke,ukuqedelela woke
amaledere ekupheleni kwethemu.
• Kopa utlole amagama amafitjhani ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa
• Kopa utlole amagabhadhlela ajayelekileko ngokutlola ngomtlolo wokuhlanganisa(isib,.A,E,H,I,M,O,S,T,W,Y.)
• Kopa utlole imitjho emifitjhani ngokutlola ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa.
Ukutlola ngokwabelana, ngesiqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zetlasi loke / isiqhema esincani kabili ukuya kathathu ngeveke amaminithi engaba ma-20 ukwakhela
bekuhlanganiswe nokufunda ngokwabelana. Sebenzisa imisebenzi yokutlola ngokwabelana ukutjengisa indlela
yokusebenzisa itshwayo, ukupeleda nehlelo (Ukusetjenziswa kweenkhathi, ubunengi, amaphrehpzitjhini /
abondaweni. ) Nikela isakhiwe sokutlolela ukusiza abantwana ukutlola iresibhi nefreyimu ukuhlela ilwazi
ngamatjhadi nofana ngethebula. Batjengise bonyana isihlathululi-mezwi esilula sisetjenziswa bunjani, uhlathulule
ukulandelana kwama-alfabhethi
• Zibandakanye ekucocisaneni nokunikela ngemibono.
• Linga ngamagama: ukutlola ikondlo nofana ingoma.
• Tlola okungasenani iindinyana ezi-2 (ezinemida elitjhumi) ngelemuko lakho nofana isehlakalo njengokugidingwa komn-
yanya womndenini
• Tlhatlhabeja, utlole bewukhuphe indatjana yakho okungasenani iindinyana ezimbili, sebenzisa ilimi njengokuthi ‘Kwasu-
kasukela’ no- ‘ekugcineni’
• Hlela ilwazi etjhadini nofana ethebulini.
• Ukusebenzisa izakhiwo zelwazi nakutlolwa amaresibhi.
• Landelanisa umtlolo ngokusebenzisa amagama afana nala:’ kokuthoma’, ‘okulandelako’ ‘nokokugcina.’
• Ukusebenzisa itshwayo elifaneleko (abongci, amakhoma, abonobuza, neembabazo) ukwenzela bonyana abanye bakwazi
ukufunda okutloliweko.
• Peleda amagama ajayelekileko ngefanelo nokulinga ukupeleda amagama angakawajayeli usebenzisa ilwazi lamatjhada.
• Ukusebenzisa isikhathi sanje, esidlulileko nesizako ngefanelo.
• Yakha ibulungelo magama okungelakho nesihlathululi-mezwi.
• Ukusebenzisa isihlathululi-mezwi ukuqala ihlathululo nesipelinghi samagama.
106 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Umtlolo wesandla:
Ukugcinwa komtlolo wokutlola ngokuhlukanisa
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngefanelo: ipensela, iraba, irula.
• Gcina ukusebenzisa ukutlola ngokuhlukanisa ukuerkhoda okutloliweko
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Umtlolo:
Ukudlulela emtlolweni wokutlola ngokuhlanganisa
• Kopa utlole okungasenani amaledere amabili womtlolo wokutlola ngokuhlanganisa kabili ngeveke,ukuqedelela woke
amaledere ekupheleni kwethemu.
• Kopa utlole amagama amafitjhani ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa
• Kopa utlole amagabhadhlela ajayelekileko ngokutlola ngomtlolo wokuhlanganisa(isib,.A,E,H,I,M,O,S,T,W,Y.)
• Kopa utlole imitjho emifitjhani ngokutlola ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa.
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa
Umtlolo :
• Linga ngamagama: ukutlola ikondlo nofana ingoma.
• Tlhatlhabeja, utlole bewukhuphe indatjana yakho okungasenani iindinyana ezimbili, sebenzisa ilimi njengokuthi ‘Kwasu-
kasukela’ no- ‘ekugcineni’
• Ukusebenzisa itshwayo elifaneleko (abongci, amakhoma, abonobuza, neembabazo) ukwenzela bonyana abanye bakwazi
ukufunda okutloliweko.
• Peleda amagama ajayelekileko ngefanelo nokulinga ukupeleda amagama angakawajayeli usebenzisa ilwazi lamatjhada.
• Ukusebenzisa isikhathi sanje, esidlulileko nesizako ngefanelo.
• Yakha ibulungelo magama okungelakho nesihlathululi-mezwi
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukutlola:.
• Tlola okungasenani iindinyana ezi-2 (ezinemida elitjhumi) ngelemuko lakho nofana nofana isehlakalo njengokugidingwa
komnyanya womndenini
• Hlela ilwazi etjhadini nofana ethebulini
• Ukusebenzisa izakhiwo zelwazi nakutlola amaresibhi.
• Landelanisa umtlolo ngokusebenzisa amagama afana nala:’ kokuthoma’. ‘okulandelako’ nokokugcina.’
• Ukusebenzisa itshwayo elifaneleko (abongci, amakhoma, abonobuza neembabazo) ukwenzela bonyana abanye bakwazi
ukufunda okutloliweko.
• Peleda amagama ajayelekileko ngefanelo nokulinga ukupeleda amagama angakawajayeli asebenzisa ilwazi lamatjhada.
• Ukusebenzisa isikhathi sanje,esidlulileko nesizako ngefanelo.
CAPS 107
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
AMATHEKSTI NEENSETJENZISWA EZIPHAKANYISIWEKO ZOMNYAKA
UKULALELA NOKUKHULUMA
• Iinthombe namaphostara
• Izinto eziphathekako ezihlobene nommongo nesihloko, amaphaphethi, amamaski njll.
• Ibhorodo eziingcezwana yendatjana, amaphazeli we-jigsaw..
• Ukulandelanisa iinthombe.
• Izambatho zokudlala ngokulingisa nezinye iinkulumo zomlomo.
• Iinsetjenziswa zomvumo (ithamborini, isede lephekhatjhini njll.)
• Ama-CD nofana imigadangiso eneendatjana, iinkondlo, imidunduzelo neengoma, isidlalisi sama-CD nofana isigadangisi,
umabonwakude nesigadangisi se vidiyo/DVD
• Iincwadi zeendatjana neendatja ezicocwako
UKUFUNDA NAMATJHADA.
• Iinthombe namaphostara.
• Amatjhadi webodeni anamatjhada.
• Amahlelo wokufunda ahleliweko.
• IinCwadi eziKulu- ezithengiweko nezenziwe ekhaya-ezinye zakhiqizwa ngesikhathi sokutlola ngokwabelana
• Amanye amthekisti akhulisiweko njengeenkodlo,iingoma imidunduzelo njll.
• Iincwadi zeendatjana,ezingasilo iqiniso neencwadi zeenthombe zewugwini langetlasini lokufundela.
• Iindatjana ezenziwe ngamahlandla wokufunda ngokwabelana.
• Imidunduzelo, iinkondlo neengoma.
• Iincwajana `zamahlaya `ezifitjhani ezinemitjho e 1-2 ekhasini zewugwini.yakufunda yangetlasini
• Amalebula wamafuletjhi karada wezinto ezingetlasini nemikhangiso, namagama avela kanengi.
• Amakarada wamagama wabantwana.
• Izinto zokukhomba ezisetjenziswa nakufundwa imitlolo emikhulu, iindatjana zebodeni, imikhangiso.
• Iinthombe namaphazili wamagama nemidlalo
• Amaphephandaba namamegezini
UKUTLOLA NOMTLOLO WESANDLA.
• Iintlabagelo zokutlola ezinjengeempensela, iimpensela zemibalabala, amakhrayoni wamafutha, amaphepha anganamida
ubukhulu ubuhlukahlukeneko (A3, A4,A5) irula, iraba, 17mm/ 8.5mm amajotha aneemida nanganamida.
• Ukutlola nemitletlana yemitlolo nofana amatjhadi anesilinganiso sobukhulu be deski wokutlola umtlolo wokuhlukanisa
nofana ukutlola ngokuhlanganisa.
• Amafliptjhadi, namakhokhi peni adege.
• Isihlathululu-mezwi okungesakhe, Isihlathululi-mezwi esilula sabantwana
108 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
3.4 IGREYIDI 3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 1
UKULALELA NOKUKHULUMA(OKUKHULUNYWAKO ISIKHATHI ESITJHUKUNYEZIWEKO
Ubuncani Besikhathi: 45 Amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi: iri li-1 ngeveke
OKUFUNDWAKO / UMNQOPHO / AMAKGHONO
Iimfundo zangamalanga / ngeveke kiyoyoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
• Khuluma ngepilo/ ilemuko lakho. isibonelo. ukwethula iindaba uveze amazizo wakho nemibono.
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza ,utjengise ihlonipho kokhulumako benidhlegane ngokukhuluma.
• Ukusebenzisa ilimi elifaneleko nakukhulunywa nabangani nabantu abadala, kubonwa ngendlela itlasi isebenzisa ngayo
ilimi le slang.isibonelo,ukutjela abazali ngendlela ibholo iphadhle ngakho ifesidiri nangendlela utjela abangani ngesehlakalo
leso.
Imisetjenzana eqaliswe ekulaleleni nekukhulumeni kabili ngeveke.
Iimveke 1 - 5
• Ukulalela iinlayelo zokulandelana ezibudisi (okungasenani 4) ube uphendule ngokufaneleko.
• Lalelela umqondo obalulekileko nanemininingwana eendatjaneni nokuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu, isib.
‘Uqabanga bonyana isihloko lesi ngiso esifanele indatjana le? Kungani?’
• Buza imibuzo efuna ihlathululo ukuphawule ngalokho okuzwileko, isib. ‘Ingabe lokho kwenzekile kwamambala? Wabese
wenzani wena?’
• Veza amazizo ngomtlolo ube anikele iinzathu ,isib.’ngicabanga bonyana umtloli bekufanele ngabe unikele isiphetho send-
atjana esithabisako.Umkhombe walinga ngamandla ukuziphephisa.’
Iimveke 6 – 10
• Zibandakanye eenkulumiswaneni,ubuze imibuzo utjengise izwelo emazizweni wabanye.
• Ukuphendula imibuzo ube unikele neenhlathululo zeempendulo, isib. ‘Ngiyavuma, isihloko sitjela ozokufunda bonyana
indatjana ikhuluma ngani’
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma: (ukukhuluma no /nofana okwenziwako)
• Ukulalela ngaphandle kokuthikameza ,utjengise ihlonipho kokhulumako benidhlegane ngokukhuluma
• Veza amazizo ngomtlolo ube anikele iinzathu ,isib.’ngicabanga bonyana umtloli bekufanele ngabe unikele isiphetho send-
atjana esithabisako.Umkhombe walinga ngamandla ukuziphephisa.’
• Zibandakanye eenkulumiswaneni,ubuze imibuzo utjengise izwelo emazizweni wabanye.
Umsebenzi wokuhlola ohlelelweko 1:
Ukulalela nokukhuluma:(okukhulunywako no / nokwenziwako)
• Khuluma ngepilo/ ilemuko lakho. isibonelo. ukwethula iindaba uveze amazizo wakho nemibono.
• Ukulalela iinlayelo zokulandelana ezibudisi (okungasenani 4) ube uphendule ngokufaneleko.
• Lalelela umqondo obalulekileko nanemininingwana eendatjaneni nokuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu, isib.
‘Uqabanga bonyana isihloko lesi ngiso esifanele indatjana le? Kungani?’
CAPS 109
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU I
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIKHATHI ESITJHUKUNYEZIWEKO
Ubuncani Besikhathi 45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama-2 ngeveke
OKUMUMETHWEKO /IMINQOPHO /AMAKGHONO
Imisetjenzana yamatjhada amahlandla amathathu ngeveke amaminithi ali-15
Buyelela amatjhada akhamba ngawodwana nabongwaqa nabokamisa abasebunengini abafundwe eGreyidini
lesibili.Coca ngomsebenzi we-alfabethi emagameni ahlukahlukeneko ngokulalelisisa umehluko osematjhadeni.
Sebenzisa ithuba ubuyelele amatjhada asetjenziswe keminye imisetjenzana yeLimi.isibonelo, ekufundeni nekutloleni
ngokwabelana.
Sebenzisa amatjhada ukwandulela ihlelo lokupeleda lonyaka.
• Ukubona ubudlelwana bamaledere namatjhada wawo woke amaledere akhamba ngawodwana
• Ukubona ukuvangana kwangwaqa (sh,th,mb)ekuthomeni kwegama.
• Ukubona usebenzise amagama abukondlo njengo, thula,thusa,thuma.
• Yakha amagama anamaledere ama - 4 nama- 5 kusetjenziswa abongwaqa nabokamisa abalumbeneko abafundiswe
ngethemu lelo
• Beka ngamananeko amaledere namagama ngokuya kokulandelana kwama-alfabhethi.
• Peleda amagama ngefanelo kusetjenziswa ilwazi-magama lamatjhada.
• Ukufunda ukupeleda amagama alitjhumi ngeveke kuthathelwa eemfundweni zamatjhada. nemagameni avela kanengi.
• Tlola imitjho emithathu emifitjhani ebizelwe ngutitjhere
Imisetjenzana yangamalanga yokufunda:
Ukufunda okukhokhelwako kwesiqhema (iinqhema ezimbili ngelanga) nokufunda ngokwabelana amahlandhla a 2-3
ngeveke.
Ukufunda ngokwabelana.
Iimfundo zetlasi loke 2-3 ngeveke amaminithi egaba 15-kusetjenziswa okungasenani umtlolo owodwa ngeveke;
utitjhere utjengisa indlela yekambiso netlasi loke.
Ihlandhla nehlandhla lizokuba nomnqopho kilokho okulandelako: umnqopho womtlolo, ubujamo bomtlolo,
amatjhada, amaphetheni welimi,amaqhinga wokubona igama nokuzwisisa emazingeni ahlukahlukeneko,ukuhlela
kabutjha, ukufunisela,ukuhlola nukuthabela imibuzo
Ukutjengisa amaqhinga wemino emihlanu lapho umuno omunye nomunye ujamela iqhinga lapho angakghona
ukusebenzisa ngokuhlelekileko bonyana angafunda bunjani igama angalaziko nehlathululo lalo: Abantwana
bayahlola ngokubuza bonyana igama ‘abalirarululako’ liphinyiswa ngendlela okungiyo, liqaleka ngendlela okungiyo
begodu lenza umqondo. Thoma ufundise abantwana ikambiso le lokha bahlangana namagama abangawaziko.
• Ukusebenzisa imithlala ebonakalako ukukhuluma ngemifanekiso yamathekisti, isib, baqala umfanekiso bebacocisane bon-
yana uphathelene nani, wathathelwa kuphi njll.
• Ukufunda amathekisti akhulisiweko njengeenkondlo,iincwadi ezikulu,amaphostara namathekisti we elektroniki iklasi loke
lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana).
• Iklasi loke lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana) bekuhlathululwe umqondo obalulekileko nabalingisi abaveleleko.
• Ukufunda iinyalelo ezingeklasini.
• Ukufunda iinkondlo ezihlukahlukeneko ngesihloko esithileko begodu ucoce ngalokhu (ngobujamo neenhlathululo).
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ngaphamili, ngesikhathi nangemva kokufunda ithekisti ngokwabelana, isib
‘udlumbana bonyana kuzokwenzekani ngemva kwalokhu?Ukutjho ngaliphi lokho?’
• Ukubona amakhoma apherhuliweko ukutjengisa ikulumo enqophileko eseendatjaneni ezitloliweko.
110 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ukubona ama-aphostrofi eenrhunyezweni kutjengisa ubumnini nerhunyezo.njengokuthi bok’ abantu.
Ukufunda kwesiqhema okukhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngamalanga, uthatha amaminithi ali-15 isiqhema ngasinye. Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
Utitjhere usebenza ngesiqhema sezinga elifanako labantwana, umetjhisa abantwana nethekisti esezingeni leenlayelo
(ukubona amagama aphakathi kwe 90%-95% ngokufaneleko). Amahlelo wokufunda ahleliweko azokusetjenziswa
kanengi.
• Ukufunda buthule nokufundela phezulu kufundwa eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi,
Isiqhema sifunda indatjana efanako ngokuya ngezinga lesiqhema.
• Ukusebenzisa amatjhada, ubujamo nesakhiwo esitsengileko namakghono wokuphula lokha nabafunda buthule nangoku-
phimisa.
• Ukusebenzisa amaqhinga wokuzilungisa nawufundako : Ufunde ubuyelele, uphumule, ubuyelele igama ngaphambi kokuli-
phimisa,
• Zitjheje nawufunda, kikho kokubili ukubona amagama nokuzwisisa
• Tjengisa ukwizisisa amatshwayo ( amakhoma,abongci, abonobuza, iimbabazi, amakhoma apherhukileko) nakufundelwa
phezulu.
Ukufunda ngababili/ nangokuzijamela (kathathu ngeveke.)
Yazisa ukufunda ngababili/ngokuzijamela. Khetha imitlolo eyaziwako nofana esezingeni lokuzifundela
ngokuzijamela labantwana (olula kunaleyo esetjenziswa ekufundeni ngokwabelana engaphezulu kwe 95%
yokubonwa kwamagama ngokunembako nakufundwa ithekisti).
• Ukufunda ngokuzijamela: iincwadi zeenthombe neecwadi ezilula zeendatjana.
Dlala imidlalo wokufunda nokuqedelela amagama avundlileko ukuqinisekisa ukufunda namakghono welwazimagama afana
nokudlala umdlalo wokukhumbula.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Amatjhada: (ukukhuluma no/ nokwenziwako)
• Ukubona ukuvangana kwangwaqa (sh,th,mb)ekuthomeni kwegama.
• Ukubona usebenzise amagama abukondlo njengo, thula,thusa,thuma.
• Yakha amagama anamaledere ama - 4 nama- 5 kusetjenziswa abongwaqa nabokamisa abalumbeneko abafundiswe
ngethemu lelo
Umsetjenzana wokuhlola ohleliweko1:
Amathjada:(okukhulunywako no/nokwenziwako /nokutlolwako)
• Ukubona ubudlelwana bamaledere namatjhada wawo woke amaledere akhamba ngawodwana
• Ukubona usebenzise amagama abukondlo njengo, thula,thusa,thuma.
• Yakha amagama anamaledere ama - 4 nama- 5 kusetjenziswa abongwaqa nabokamisa abalumbeneko abafundiswe
ngethemu lelo
• Beka ngamananeko amaledere namagama ngokuya kokulandelana kwama-alfabhethi.
imphakamiso zemisetjenzana yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukufunda : (okukhulunywako no/okwenziwako no/okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukufunda amathekisti akhulisiweko njengeenkondlo,iincwadi ezikulu,amaphostara namathekisti we elektroniki iklasi loke
lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana).
• Ukufunda iinyalelo ezingeklasini.
CAPS 111
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Ukufunda buthule nokufundela phezulu kufundwa eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi,
Isiqhema sifunda indatjana efanako ngokuya ngezinga lesiqhema.
• Ukusebenzisa amatjhada, ubujamo nesakhiwo esitsengileko namakghono wokuphula lokha nabafunda buthule nangoku-
phimisa.
• Tjengisa ukwizisisa amatshwayo ( amakhoma,abongci, abonobuza, iimbabazi, amakhoma
• Zitjheje nawufunda, kikho kokubili ukubona amagama nokuzwisisa .
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukufunda:(okukhulunywako no/okwenziwako no/ okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Ukusebenzisa imithlala ebonakalako ukukhuluma ngemifanekiso yamathekisti, isib, baqala umfanekiso bebacocisane bon-
yana uphathelene nani, wathathelwa kuphi njll.
• Iklasi loke lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana) bekuhlathululwe umqondo obalulekileko nabalingisi abaveleleko.
• Ukuphendula imibuzo eseqophelweni eliphezulu ngaphamili, ngesikhathi nangemva kokufunda ithekisti ngokwabelana, isib
‘udlumbana bonyana kuzokwenzekani ngemva kwalokhu?Ukutjho ngaliphi lokho?’
Ukufunda ngesiqhema esukhokhelwako
• Ukufunda buthule nokufundela phezulu kufundwa eencwadini zabo esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi,
Isiqhema sifunda indatjana efanako ngokuya ngezinga lesiqhema.
• Ukusebenzisa amatjhada, ubujamo nesakhiwo esitsengileko namakghono wokuphula lokha nabafunda buthule nangoku-
phimisa.
112 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 1
UKUTLOLA ISIKHATHI ESITJHUKUMISIWEKO
Ubuncani besikhathi:iri li-1 na 45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu besikhathi:ama iri ama-2 ngeveke
OKUFUNDWAKO / UMNQOPHO / AMAKGHONO
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kathathu ngeveke yemimzuzu eli-15.
Abantwana bangahle basasebenzisa umtlolo wokutlola ngokuhlukanisa emarekhodini atloliweko bekube
sekupheleni kwethemu yesibili nanoma iimfundo zomtlolwesandla zisazokuqaliswa ekulungiseleni amaledere
angawodwana nokuhlanganisa okudingeka emtlolweni wokuhlanganis. Umhlobo wokutlola uzokwaziswa mthetho-
kambisa wesikolo wokutlola/umthetho-kambiso weProvinsi.
• Bumba woke amaledere anemisila ephasi nephezulu ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa nokuthoma ukuhlanganisa
imihlobohlobo yamaledere nokubumba amagama ngomhlobo okhethiweko wokutlola ngokuhlanganisa.
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngefanelo: isib.ipensela, iraba, irula.
• Tlola amagama amafitjhani ngokuhlanaganisa
• Tjhiya iinkhala ngendlela efaneleko emideni
• Tlola umutjho ngendlela efaneleko usebenzise umtlolo wokuhlukanisa newokuhlanganisa.
Ukutlola ngokwabelana,ngesiqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zeklasi loke/isiqhema esincani kabili ukuya kathathu ngeveke amaminithi angaba 20. Kusetjenziswa
imisetjenzana yokutlola ngokwabelana ukutjengisa ukusetjenziswa ngefanelo kwetshwayo,ukupeleda nehlelo
(iikhathi ,ubunengi).Nikela ihlaka lokutlolela ukurhelebha abantwana ukutlola indatjana nofana ihlathululo
bewubarhelebhe ngekambiso yokutlola. Abantwana bathoma ngesihlathululi-mezwi okungesabo.
• Gwala iinthombe nokutlola imitjho ukutjengsa ukuzwisisa indatjana.
• Tlola iinlayelo, isib. ukutlolela umngani.
• .Nikela ngemibono,amagama nemitjho yendatjana yeklasi(ukutlola ngokwabelana).
• Ukusebenzisa isithombe ukukhetha isihloko okuzokutlolwa ngaso.
• Khuluma nomngani ukuthoma ukulungiselela ukutlola.
• Buza imibuzo ukusiza ukuhlathulula umsebenzi wokutlola.
• Tlola okungasenani ipharagrafi eyodwa yemitjho ebunane njengeendaba okungezakho ,indatjana ozitlamele yona, ihlathu-
lulo yesehlakalo / ukulinga.
• Tlolo utjengisa imitjho (imitjho engaba sithandathu ukuya kebunane) ngesihloko esizokunikelela incwadi yebulungelo
leklasi.
• Tlola amagama ukubumba umutjho kusetjenziswa amagabhadhlela, abongqi, abonobuza, amakhoma, iimbabazi nama-
khoma apherhukako.
• Ukusebenzisa ilwazimatjhada nemithetho yokupeleda ukutlola amagama angakajayeleki.
• Ukusebenzisa isikhathi sanjesi, esidlulileko nesisezako ngefanelo.
• Ukusebenzisa isivumelwano sesenzo ngefanelo,isib, mina ngifuna / yena ufuna…
• Yakha ibulungelo lamagama nesihlathululi-mezwi okungezakho usebenzise amaledere wokuthoma wamagama isib. Aba-
sana, Baleka, Cimeza.njll.
CAPS 113
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Umtlolowesandla:
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngefanelo: isib.ipensela, iraba, irula.
• Tjhiya iinkhala ngendlela efaneleko emideni
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Utlolowesandla:
• Gwala iinthombe nokutlola imitjho ukutjengsa ukuzwisisa indatjana.
• Tlola iinlayelo, isib. ukutlolela umngani.
• Nikela ngemibono,amagama nemitjho yendatjana yeklasi(ukutlola ngokwabelana).
• Ukusebenzisa isivumelwano sesenzo ngefanelo,isib, mina ngifuna / yena ufuna…
• Yakha ibulungelo lamagama nesihlathululi-mezwi okungezakho usebenzise amaledere wokuthoma wamagama isib. Aba-
sana, Baleka, Cimeza.njll.
Iintjhukumiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Ukutlola:
• Tlola okungasenani ipharagrafi eyodwa yemitjho ebunane njengeendaba okungezakho ,indatjana ozitlamele yona, ihlathu-
lulo yesehlakalo / ukulinga.
• Tlola amagama ukubumba umutjho kusetjenziswa amagabhadhlela, abongqi, abonobuza, amakhoma, iimbabazi nama-
khoma apherhukako.
• Ukusebenzisa ilwazimatjhada nemithetho yokupeleda ukutlola amagama angakajayeleki.
• Ukusebenzisa isikhathi sanjesi, esidlulileko nesisezako ngefanelo.
114 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
UKULALELA NOKUKHULUMA (ZOMLOMO/ ISIKHATHI ESITJHUKUNYEZIWEKO
OKUKHULUNYWAKO)
Ubuncani Besikhathi: ama-45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi: ama iri ama-1 ngeveke
OKUFUNDWAKO / UMNQOPHO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga /yeveke kiyoyoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
• Ukulalela uphendule iimemezelo neelayelo ezisemrhatjhweni nofana e-inthakhomu.
• Khuluma ngelemuko lakho njengokuthula iindaba uveze amazizo nemibono.
• Ukulalela iindatjana, iinkondlo neengoma ube uveze namazizo ngendatjana, ngekondlo nofana ingoma unikele neenzathu.
• Bonela phambili ngokuzokwenzeka endatjaneni isib ‘qala isihloko nengaphandle lencwadi.’Udlumbana bonyana kuzokwen-
zakala ini?’
• Sebenza unobangela nomphumela wendatjana usebenzise amagama ahlanganisako isib.’Abantwana bawele phasi
emthini ngombana…’
• Ukusebenzisa ilimi lokuphenya nokuhlola isib,ukuhlongoza iindlela ezinye ezifana nokuthi’ngidhlumbana’ bonyana bekung-
aba ` nangabe… na.’
• Buza imibuzo yokuhlathulula, ukuhlela nokuthola ilwazi ngomsetjenzana.
• Cozulula, umadanise nokuhlukanisa ilwazi njengemikghwa yokudla yomntwana neyefene.
• Zwisisa usebenzise ilimi elifaneleko leemfundo ezihlukeneko njengaAmakghono Wepilo.
• Hlongoza iinsombululo zemiraro, khulukhulu imiraro yamagama weeMbalo.
Kabili evekeni kuqaliswe emisetjenzaneni yokulalela neyokukhuluma.
Iimveke 1-3
Ukulalela iinlayelo ebudisi khulu (okungasenani 5) uphendule ngokufaneleko.
Nikela ngekulumo isibonelo,`ukutjengisa bewutjho` uhlathulule bewumadanise izinto
Iimveke 4-6
• Ukulalela iindatjana, ezifundwa ngutitjhere nofana zizwakala emrhatjhweni, isikhathi eside nangokuzithabela.
• Coca indatjana efitjhani ngesakhiwo esilula nabalingisi abahlukahlukeneko.
• Iimveke 7 - 10
• Zibandakanye eenkulumiswaneni zesiqhema nezeklasi yoke, ukutjhukumisa iinhloko, nokunikela ngemibono.
• Khuluma ngeendaba zesehlakalo esivamileko, uveze amazizo nemibono.
• Ukulalela, utlhame, iinrarejo namahlaya.
CAPS 115
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma:(okukhulunyako no/okwenziwako)
• Ukulalela uphendule iimemezelo neelayelo ezisemrhatjhweni nofana e-inthakhomu.
• Khuluma ngeendaba zesehlakalo esivamileko, uveze amazizo nemibono.
• Ukulalela, utlhame, iinrarejo namahlaya.
• Ukusebenzisa ilimi lokuphenya nokuhlola isib,ukuhlongoza iindlela ezinye ezifana nokuthi’ngidhlumbana’ bonyana bekung-
aba ` nangabe… na.’
• Buza imibuzo yokuhlathulula, ukuhlela nokuthola ilwazi ngomsetjenzana.
• Cozulula, umadanise nokuhlukanisa ilwazi njengemikghwa yokudla yomntwana neyefene
• Zwisisa usebenzise ilimi elifaneleko leemfundo ezihlukeneko njengaAmakghono Wepilo
• Hlongoza iinsombululo zemiraro, khulukhulu imiraro yamagama eMbalo.
Umsebenzi wokuhlola 1:
Ukulalela nokukhuluma(okukhulunywako no / nokwenziwako)
• Ukulalela iinlayelo ebudisi khulu (okungasenani 5) uphendule ngokufaneleko.
• Nikela ngekulumo isibonelo,`ukutjengisa bewutjho` uhlathulule bewumadanise izinto
Umsebenzi wokuhlola ohleliweko 2:
Ukulalela nokukhuluma(okukhulunywako no/nokwenziwako)
• Ukulalela iindatjana, ezifundwa ngutitjhere nofana zizwakala emrhatjhweni, isikhathi eside nangokuzithabela.
• Coca indatjana efitjhani ngesakhiwo esilula nabalingisi abahlukahlukeneko.
Umsebenzi wokuhlola ohleliweko 3:
Ukulalela nokukhuluma:(okukhulunywako no / nokwenziwako)
• Zibandakanye eenkulumiswaneni zesiqhema nezeklasi yoke, ukutjhukumisa iinhloko, nokunikela ngemibono.
• Ukulalela iindatjana, iinkondlo neengoma ube uveze namazizo ngendatjana, ngekondlo nofana ingoma unikele neenzathu.
• Bonela phambili ngokuzokwenzeka endatjaneni isib ‘qala isihloko nengaphandle lencwadi.’Udlumbana bonyana kuzokwen-
zakala ini?’
• Sebenza unobangela nomphumela wendatjana usebenzise amagama ahlanganisako isib.’Abantwana bawele phasi
emthini ngombana…’
116 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIKHATHI ESITJHUKUNYEZIWEKO
Ubuncani Besikhathi:ama iri ama-4 na 30 amaminithi
ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama-5 ngeveke
OKUFUNDWAKO /UMNQOPHO/ AMAKGHONO
Imisetjenzana yamatjhada kathathu ngeveke amaminithi engaba 15:
Qinisekisa bonyana abantwana bezwisisa amagama abawaphimisako begodu bangakwazi ukuwasebenzisa
ukubumba imitjho ezwakalako. Sebenzisa amatjhada ukundlalela ihlelo lokupeleda.
• Ukusebenzisa amagama asemutjhweni atlolwa ngokufana abe atjho izinto ezihlukeneko njengokuthi ‘amabele’ ‘amabele’
avuthiwe emasimini. Umntazana uphuhla ‘amabele’ .
• Yakha amagama usebenzise amakghono wamatjhada afundiswe nonyaka.
• Peleda amagama ngokufaneleko usebenzise ilwazi matjhada ekuhlolweni okungakahlelelwa,isibizelo nakeminye imise-
benzi etlolwako.
Imisebenzi yangamalanga yokufunda :
Ukufunda okukhokhelwako (iinqhema ezimbili ngelanga) nokufunda ngokwabelana amahlandhla. 2-3 ngeveke.
Ukufunda ngokwabelana.
Iimfundo zeklasi loke amahlandhla 2-3 ngeveke amaminithi ali- 15 okungasenani kusetjenziswa umtlolo owodwa
ngeveke, utitjhere abonise ikambiso neklasi loke. Faka hlangana imiboniso nemitlolo eliqiniso ngethemu leli.
• Ukufunda imitlolo ekhulisiweko efana neenkondlo,iincwadi ezikulu,amaphostara nemitlolo ye elektroniki iklasi loke no-
titjhere (ukufunda ngokwabelana)
• Ukusebenzisa imithlala ukubona ihloso yomkhangiso nabamukelilwazi okuqaliswe kibo.
• Iklasi loke lifunda incwadi notitjhere (ukufunda ngokwabelana)bekukhulunyiswane ngokulandelana kwezehlakalo,isakhiwo
nobudlelwana bakanobangela nomphumela
• Ukusebenzisa ilwazi elisethekistini yegrafu,isib ,ukukhamba esikolweni ngokulandela iinkomba ezisemebheni.
• Thola usebenzise imithombo yelwazi njenge lunga lomphakathi, iincwadi zebulungelweni leencwadi.
• Ukusebenzisa okumumethweko, isitjengisi neenomboro zamakhasi ukuthola ilwazi.
• Ukusebenzisa amagama adzubhuliweko neenhloko ukuthola ilwazi emathekstini aliqiniso .
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nendinyana efundiweko, Isib, ‘ungakuhlathu-
lula bunjani ukuziphatha kwakadumbana?’
Ukufunda kwesiqhema okukhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngamalanga, athathe amaminithi ali-15 isiqhema ngasinye. Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
Fundisa abantwana ukuzilandelela ngokwabo nabafundako, kiyoyoke imikhakha yokubona amagama
nowokuzwisisa. (Abantwana bafundiswa ukubuza:’ingabe kuzwakala kuhle?` ‘ ingabe kuqaleka kuhle?’nokuthi
‘ingabe kwenza umqondo?`)Tjengisa ikambiso ekufundeni ngokwabelana bekusetjenziswe ekufundeni ngeenqhema
ngerhelebho.
• Fundela buthule naphezulu nezingeni elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere,okutjho ukuthi, soke isiqhema
sifunda indatjana efanako ngokuya ngelayelo lesiqhema.
• Ukusebenzisa amatjhada, imithlala namakghono wokuhlaziya nokuphadhla amagama nakufundwa amagama angaka-
jayeleki.
• Sebenzisa amaqhinga wokuzilungisa nakufundwako: ukubuyelela afunde, ukuphumula, ukulungisa igama ngaphambi
kokulitjhwela phezulu.
• Thoma ukuzitjheja ngokwakho nawufundako kikho kokubili ingcenye yokubona amagama nokuzwisisa.
CAPS 117
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
• Ukusebenzisa imigwalo nemifanekiso esemathekistinI ukwandisa ukwizwisisa.
• Ukufunda ngebelo elingezelelweko nangokuveza amazizo.
Ukufunda ngababili/ nangayedwana
Imisetjenzana ehlobeneko yangamalanga amaminithi ama-20 ukube ezinye iinqhema zenza ukufunda
ngokukhokhelwa notitjhere.
• Fundela phezulu ufundele umlingani.
• Ukufunda umtlolo wakho newabanye.
• Ukufunda ngokuzijamela iincwadi eemfundweni zokufunda ngokwabelana, iincwadi ezilula zeendaba neencwadi ezibuya
ekhoneni lokufunda begodu namanye amathekisti, afana neencwadi zokufunda ezafundwa ngonyaka odlulileko nofana
ekuthomeni konyaka, uzazisezingeni lomntwana lokuzifunda ngokuzijamela.
UKUHLOLA
Iintjhukumezo zokuhola okungakahlelelwa:
Amatjhada:(ukukhuluma no/nokwenziwako)
• Yakha amagama usebenzise amakghono wamatjhada afundiswe nonyaka.
Umsebenzi wukuhlola ohleliweko 1:
Amatjhada:(okukhulunywako no/okwenziwako no/okutlolwako)
• Ukusebenzisa amagama asemutjhweni atlolwa ngokufana abe atjho izinto ezihlukeneko njengokuthi ‘amabele’ ‘amabele’
avuthiwe emasimini. Umntazana uphuhla ‘amabele’ .
• Yakha amagama usebenzise amakghono wamatjhada afundiswe nonyaka.
• Peleda amagama ngokufaneleko usebenzise ilwazi matjhada ekuhlolweni okungakahlelelwa,isibizelo nakeminye imise-
benzi etlolwako.
Umsebenzi wukuhlola ohleliweko 2:
Amatjhada :(okukhulunywako no/okwenziwako no/okutlolwako)
• Thola usebenzise imithombo yelwazi njenge lunga lomphakathi, iincwadi zebulungelweni leencwadi.
• Ukusebenzisa amagama adzubhuliweko neenhloko ukuthola ilwazi emathekstini aliqiniso .
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nendinyana efundiweko
Umsebenzi wukuhlola ohleliweko 3
• Ukusebenzisa amagama asemutjhweni atlolwa ngokufana abe atjho izinto ezihlukeneko njengokuthi ‘amabele’ ‘amabele’
avuthiwe emasimini. Umntazana uphuhla ‘amabele’ .
• Yakha amagama usebenzise amakghono wamatjhada afundiswe nonyaka.
• Peleda amagama ngokufaneleko usebenzise ilwazi matjhada ekuhlolweni okungakahlelelwa,isibizelo nakeminye imise-
benzi etlolwako.
Iintjhukumezo zemisebenzi yokuhlola okungakahlelelwa
Ukufunda:(okukhulunywako no/okwenziwako no/ukutlola)
Ukufunda ngokwabelana.
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nendinyana efundiweko, Isib, ‘ungakuhlathu-
lula bunjani ukuziphatha kwakadumbana?’
• Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Ukusebenzisa amaqhinga wokuzilungisa nakufundwako: ukubuyelela afunde, ukuphumula, ukulungisa igama ngaphambi
kokulitjhwela phezulu.
• Thoma ukuzitjheja ngokwakho nawufundako kikho kokubili ingcenye yokubona amagama nokuzwisisa.
118 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngababili/nangayedwana.
• Fundela phezulu ufundele umlingani.
• Ukufunda umtlolo wakho newabanye.
• Ukufunda ngokuzijamela iincwadi eemfundweni zokufunda ngokwabelana, iincwadi ezilula zeendaba neencwadi ezibuya
ekhoneni lokufunda begodu namanye amathekisti, afana neencwadi zokufunda ezafundwa ngonyaka odlulileko nofana
ekuthomeni konyaka, uzazisezingeni lomntwana lokuzifunda ngokuzijamela.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukufunda:(okukhulunywako no/okwenziwako no/ okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Funda imitlolo ekhulisiweko efana neenkondlo,iincwadi ezikulu,amaphostara nemitlolo ye elektroniki iklasi loke notitjhere
(ukufunda ngokwabelana)
• Ukusebenzisa imithlala ukubona ihloso yomkhangiso nabamukelilwazi okuqaliswe kibo
Ukufunda nesiqhema esikhokhelwako:
• Fundela buthule naphezulu nezingeni elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere,okutjho ukuthi, soke isiqhema
sifunda indatjana efanako ngokuya ngelayelo lesiqhema.
• Ukusebenzisa amatjhada, imithlala namakghono wokuhlaziya nokuphadhla amagama nakufundwa amagama angaka-
jayeleki.
• Funda ngebelo elingezelelweko nangokuveza amazizo
Umsebenzi wukuhlola ohleliweko 2:
Ukufunda (okukhulunywako no/okwenziwako no/okutlolwako)
• Iklasi loke lifunda incwadi notitjhere (ukufunda ngokwabelana)bekukhulunyiswane .
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo eseqophelweni eliphezulu ephathelene nendinyana efundiweko, Isib, ‘ungakuhlathu-
lula bunjani ukuziphatha kwakadumbana?’
Ukufunda ngababili/ngokuzijamela
• Funda ngokuzijamela iincwadi eemfundweni zokufunda ngokwabelana, iincwadi ezilula zeendaba neencwadi ezibuya
ekhoneni lokufunda begodu namanye amathekisti, afana neencwadi zokufunda ezafundwa ngonyaka odlulileko nofana
ekuthomeni konyaka, uzazisezingeni lomntwana lokuzifunda ngokuzijamela.
Umsebenzi wukuhlola ohleliweko 3:
Ukufunda: (okukhulunywako no/okwenziwako no/okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Ukusebenzisa ilwazi elisethekistini yegrafu,isib ,ukukhamba esikolweni ngokulandela iinkomba ezisemebheni.
• Thola usebenzise imithombo yelwazi njenge lunga lomphakathi, iincwadi zebulungelweni leencwadi.
• Ukusebenzisa okumumethweko, isitjengisi neenomboro zamakhasi ukuthola ilwazi.
• Ukusebenzisa amagama adzubhuliweko neenhloko ukuthola ilwazi emathekstini aliqiniso .
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Fundela buthule naphezulu nezingeni elilingeneko ngeenqhema ezikhokhelwa ngutitjhere,okutjho ukuthi, soke isiqhema
sifunda indatjana efanako ngokuya ngelayelo lesiqhema.
• Ukusebenzisa amatjhada, imithlala namakghono wokuhlaziya nokuphadhla amagama nakufundwa amagama angaka-
jayeleki.
• Ukusebenzisa imigwalo nemifanekiso esemathekistinI ukwandisa ukwizwisisa.
CAPS 119
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 2
ISIKHATHI ESITJHUKUMISIWEKO
UKUTLOLA Ubuncani Besikhathi: iri li-1 na 45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama-2 ngeveke
Okufundwako /umqondo / amakghono.
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kathathu ngeveke amaminithi ali-15.
Abantwana benza ukweqa ukusuka ekutloleni ngokuhlukanisa ukuya ekutloleni ngokuhlanganisa ekupheleni
kwethemu leli.Iimfundo zomtlolowesandla uzakuqaliswa ekulungiseleleni iledere ngalinye lomsila ophasi
namagabhadhlela neenhlanganisi ezidingekako yemitlolo emitjha .Abantwana bafanele bakghone ukuthathela
ukusuka emtlolweni wokuhlukanisa (isib. Ngencwadini )ukuya emtlolweni wokutlola ngokuhlanganisa.
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngefanelo ,”.ipensela,iraba, irula”.
• Thathela amagana nemitjho ngefanelo ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa.
• Bumba woke amaledere wemisila ephasi nephezulu ngefanelo begodu nangokuzenzakalelako nangomtlolo wokutlola
ngokuhlanganisa.
• Ukusebenzisa ngefanelo ukubunjwa kwamaledere kiyoyoke imisebenzi yokutlola.
• Kopa amagama ngefanelo ukusukela emithonjeni eyehlukahlukeneko, okutjho ukuthi, ibhodi, imitletlana, amakarada wok-
usebenzela njll .bekutlolwe ngebelo elifaneleko nakutlolwa ngomtlolo wokuhlanganisa.
• Yenza ukweqela emtlolweni wokutlola ngokuhlanganisa kiwowoke amarekhodi atloliweko, okutjho ukuthi,ilanga,igama
lakho namanye amathekisti atloliweko okungowakho
Ukutlola ngokwabelana, ngesiqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zeklasi loke/isiqhema esincani kabili ukuya kathathu ngeveke.amaminithi angaba- 20. Kusetjenziswa
imisetjenzana yokutlola ngokwabelana ukutjengisa ukusetjenziswa ngefanelo itshwayo, ihlelo nokupeleda.Nikela
ihlaka lokutlolela ukusiza abantwana ukutlola iindatjana ekungezabo.
• Zibandakanye ekucocisaneni ukukhetha isihloko okuzokutlolwa ngaso.
• Tlola okungasenani amapharagrafu amabili (imitjho elitjhumi nangaphezulu), ngelemuko lakho njeneendaba zangama-
langa nofana isehlakalo sesikolo.
• Tlola indatjana okungeyakho nofana indatjana ejayelekileko nanyana omunye umtlolo otlanyiweko wemitjho okungasenani
elitjhumi.
• Gqina idayari iveke eyodwa, utjengise ubujamo bezulu nenye inqgenye yelwazi.
• Tlola incwadi elula ebuyekiziweko.
• Tlola bewugwale indatjana ezokunikelelwa incwadi yebulungelweni leencwadi yangeklasini.
• Ukusebenzisa ihlelo lelimi elifaneleko ukuze abanye bakwazi ukufunda nokwizisisa lokho okutloliweko.
• Ukusebenzisa itshwayo ngefanelo ‘amagabhadhlela, abongqi, abonobuza, amakhoma, iimbabazi namakhoma apher-
hukileko.’
• Ukubona usebenzise amabizo, iimphawulo, izenzo, neembaluli ngefanelo.
• Ukusebenzisa ilwazi matjhada nemithetho yokupeleda ukutlola amagama angakajayeleki.
• Ukusebenzisa iinkathi ezibudisi khulu njengesikhathi sanje esiragako nesidlulileko esiqhubekako.(isibonelo.ufunda incwadi.
izolo ebusuku begade babukela umabonwakude.
• Funda ube a-edithe umtlolo okungewakho ngokulungisa ukupeleda, itshwayo, njll.
• Fundela umlingani umtlolo okungewakho nofana wesiqhema.
• Yakha ibulungelo lamagama nesihlathululi-mezwi okungezakho kusetjenziswa amaledere wokuthoma wamagama njenge.
Guda, hariga, ikomo.
120 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Umtlolowesandla:
• Ukusebenzisa iintlabagelo zokutlola ngefanelo ,”.ipensela,iraba, irula”.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Utlolowesandla:
• Bumba woke amaledere wemisila ephasi nephezulu ngefanelo begodu nangokuzenzakalelako nangomtlolo wokutlola
ngokuhlanganisa
• Thathela amagana nemitjho ngefanelo ngomtlolo wokutlola ngokuhlanganisa.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2:
Utlolowesandla:
• Bumba woke amaledere wemisila ephasi nephezulu ngefanelo begodu nangokuzenzakalelako nangomtlolo wokutlola
ngokuhlanganisa.
• Yenza ukweqela emtlolweni wokutlola ngokuhlanganisa kiwowoke amarekhodi atloliweko, okutjho ukuthi,ilanga,igama
lakho namanye amathekisti atloliweko okungowakho
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 3
Utlolowesandla:
• Ukusebenzisa ngefanelo ukubunjwa kwamaledere kiyoyoke imisebenzi yokutlola.
• Kopa amagama ngefanelo ukusukela emithonjeni eyehlukahlukeneko, okutjho ukuthi, ibhodi, imitletlana, amakarada wok-
usebenzela njll .bekutlolwe ngebelo elifaneleko nakutlolwa ngomtlolo wokuhlanganisa.
Iintjhukumezo zemisebenzi yokuhlola okungakahlelelwa:
Ukutlola:
• Ukusebenzisa iinkathi ezibudisi khulu njengesikhathi sanje esiragako nesidlulileko esiqhubekako.(isibonelo.ufunda incwadi.
izolo ebusuku begade babukela umabonwakude.
• Fundela umlingani umtlolo okungewakho nofana wesiqhema.
• Yakha ibulungelo lamagama nesihlathululi-mezwi okungezakho kusetjenziswa amaledere wokuthoma wamagama njenge.
Guda, hariga, ikomo.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1
Ukutlola:
• Tlola incwadi elula ebuyekiziweko.
• Tlola okungasenani amapharagrafu amabili (imitjho elitjhumi nangaphezulu), ngelemuko lakho njeneendaba zangama-
langa nofana isehlakalo sesikolo.
• Ukusebenzisa ihlelo lelimi elifaneleko ukuze abanye bakwazi ukufunda nokwizisisa lokho okutloliweko.
• Ukusebenzisa ilwazi matjhada nemithetho yokupeleda ukutlola amagama angakajayeleki
• Ukusebenzisa itshwayo ngefanelo ‘amagabhadhlela, abongqi, abonobuza, amakhoma, iimbabazi namakhoma apher-
hukileko.’
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2
Ukutlola:
• Gqina idayari iveke eyodwa, utjengise ubujamo bezulu nenye inqgenye yelwazi.
• Ukubona usebenzise amabizo, iimphawulo, izenzo, neembaluli ngefanelo.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 3:
Ukutlola:
• Zibandakanye ekucocisaneni ukukhetha isihloko okuzokutlolwa ngaso.
• Tlola indatjana okungeyakho nofana indatjana ejayelekileko nanyana omunye umtlolo otlanyiweko wemitjho okungasenani
elitjhumi.
• Funda ube u-edithe umtlolo okungewakhe ngokulungisa ukupeleda, isiphumuzi, njll
CAPS 121
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKULALELA NOKUKHULUMA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
(OKUKHULUNYWAKO) Ubuncani Besikhathi: ama- 45 amaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi: iri li- 1 ngeveke
OKUMUMETHWEKO /UMQONDO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yangamalanga /yeveke kiyo yoke imikhakha yeLimi nezinye iimfundo.
• Thula ikulumo ngomlomo: ukuthula iindaba ngelemuko labo nofana ngelojikhi nangelandelano.
• Ukusebenzisa ilwazi-magama elikhulako lokha nawukhulumako.
• Hlongoza iinsombululo zemiraro, khulukhulu imiraro yamagama weeMbalo.
Kabili evekeni imisebenzi yokulalela nokukhuluma okunqotjhiweko
Iimveke 1-3
• Hlunga abantu ngokomnqopho othileko njengokuthola umsebenzi umuntu awenzako.
• Ukulalela indatjana bewuthole unobangela nomphumela wendatjana leyo
Iimveke 4– 6
• Zibandakanya ekucocisaneni, unikele umbiko obuyako nakabanye.
• Beka izehlakalo ngendlela yelojikhi nokulandelana.
Iimveke7- 10
• Lalelela imininingwana eseendatjaneni nakamanye amathekisti akhulunywako ube uphendule imibuzo evulekileko,
isib,’Uzokwenzani wena nasele ukhulileko / umdala?’
• Coca indatjana enesithomo, umzimba nesiphetho.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisetjenzana yokuhlolwa okungakahlelwa:
Ukulalela nokukhuluma:(ukukhuluma begodu / nanyana okwenziwako)
• Ukusebenzisa ilwazi-magama elikhulako lokha nawukhulumako.
• Hlongoza iinsombululo zemiraro, khulukhulu imiraro yamagama weeMbalo
Umsebenzi wokuhlola 1:
Ukulalela nokukhuluma: (okukhulunywako begodu/ nanyana nokwenziwako)
• Hlunga abantu ngokomnqopho othileko njengokuthola umsebenzi umuntu awenzako.
• Ukulalela indatjana bewuthole unobangela nomphumela wendatjana leyo
Umsebenzi wokuhlola 2:
Ukulalela nokukhuluma: (okukhulunyako begodu/ nanyana nokwenziwako)
• Zibandakanya ekucocisaneni, unikele umbiko obuyako nakabanye.
• Beka izehlakalo ngendlela yelojikhi nokulandelana.
Umsebenzi wokuhlola 3:
Ukulalela nokukhuluma: (okukhulunywako begodu / nanyana nokwenziwako)
• Lalelela imininingwana eseendatjaneni nakamanye amathekisti akhulunywako ube uphendule imibuzo evulekileko,
isib,’Uzokwenzani wena nasele ukhulileko / umdala?’
• Coca indatjana enesithomo, umzimba nesiphetho.
122 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKUFUNDA NAMATJHADA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubuncani Besikhathi:ama iri ama-4 na30 amaminithi
ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama 5 ngeveke
OKUMUMETHWEKO / UMQONDO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yamatjhada kathathu ngeveke amaminithi angaba li-15:
Ragela phambili nokusebenzisa amatjhada ukundlalela amahlelo wokupeleda ngethemu.
• Ukubona ukuvangana kwabokamisa nabongwaqa abafundiweko kuze kube ngalesisikhathi.
• Ukusebenzisa amagama asemutjhweni atlolwa ngokufana abe atjho izinto ezihlukeneko njengokuthi ‘inyanga’ ‘Inyanga
iyakhanya ebusuku . ‘Inyanga yomuntu iyelapha’
• Ukusebenzisa kokubili amatjhada weledere kanye nebizo leledere ukupeleda igama.
• Yakha amagama ngokusebenzisa amakghono wamatjhada afundiswe emnyakeni loyo.
• Peleda amagama ngefanelo ngokusebenzisa ilwazi lamatjhada eenhlahlubeni ezingakahlelwa, iimbizelweni nayo yoke
imisebenzi etloliweko.
Imisebenzi yokufunda yangamalanga:
Ukufunda ngokwabelana okukhokhelwako (iinqhema ezimbili ngelanga) namahlandla ama- 2-3 ngeveke
Ukufunda ngokwabelana
Imisebenzi yetlasi yoke 2-3 ngeveke amaminithi engaba 15 kusetjenziswa okungasenani umtlolo owodwa ngeveke.
Yazisa imitlolo ehlukeneko.
• Itlasi loke lifunda notitjhere amathekisti akhulisiweko njengeenkondlo,iincwadi ezikulu zeendatjana,imidlalo,amaphostara
namathekisti we-elekhtronigi(ukufunda ngokwabelana) .
• Funda imilandelande yemihlobo ehlukeneko yeenkondlo ekhambelana nesihloko bekucociswane ngazo (isakhiwo neh-
lathululo, ukukhethwa kwamagama).
• Rhumutjha ilwazi elivela emathekstini wegrafigi anjengeenkhangiso, iinthombe, amagrafu, amatjhadi.
• Funda incwadi itlasi loke lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana) nokucoca ngomnqopho omkhulu, abalingisi nesizin-
da.
• Veza bona indatjana beyithandiwe ube akwazi ukuqinisekisa ipendulo, isib,’Ngiyithandile indatjana le ngombana ingikhum-
buza nge…’
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo esezingeni eliphezulu esuselwa ethekistini eyafundwako, isib,’Nangathana ugogo
wakhe bekamtjelile bonyana…?’
• Ukusebenzisa isihlathululi-mezwi ukuthola ilwazimagama elitjha begodu neenhlathululo.
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngamalanga, athathe amaminithi engaba li-15 isiqhema ngasinye. Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke
• Funda buthule nokufundela phezulu encwadini okungeyakho esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, itlasi
loke lifunda indatjana efanako esezingeni lesiqhema.
• Funda imihlobo yemitlolo ethileko efana nomdlalo otloliweko.
• Ukusebenzisa imihlobohlobo yeendlela zokuzilungisa ngokwakho nakufundwako: ukubuyelela ufunde, ukufunda uye
phambili, ukuphumula.
• ukufunda butjhelela nangebelo elingezelelweko nokuziveza, ukuphimisa amagama ngokufaneleko nangokunqophileko.
• Ukusebenzisa amatjhada, imithlala namakghono wokuhlaziya nokuphadhla amagama nakufundwa amaga angakajayeleki
• Zilandelele nawufundako, kikho kokubili ukubona amagama nokuzwisisa.
CAPS 123
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngababili/ nangokuzijamela:
Imisetjenzana ehlobeneko yangamalanga amaminithi ema-20 ukube ezinye iinqhema zenza ukufunda
ngokukhokhelwa notitjhere:
• Fundela phezulu afundela umlingani
• Funda umtlolo wakho newabanye.
• Funda ngokuzijamela iincwadi eemfundweni zokufunda ngokwabelana, iincwadi ezilula zeendaba neencwadi ezibuya
ewugwini yokufundela begodu neminye imitlolo, efana neencwadi zokufunda ezafundwe phambilini emnyakeni,ekuthomeni
komnyaka ezazisezingeni lomntwana lokuzifundela ngokuzijamela.
• Zitholele ilwazi ngokuzijamela nofana ngababili ezingeni elilingeneko emathekstini aliqiniso.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Amatjhada: (ukukhuluma begodu/ nanyana nokwenziwako)
• Ukusebenzisa kokubili amatjhada weledere kanye nebizo leledere ukupeleda amagama.
• Yakha amagama ngokusebenzisa amakghono wamatjhada afundiswe emnyakeni loyo.
Umsebenzi wukuhlola ohleliweko 1:
Amatjhada :(okukhulunywako begodu/ nanyana okwenziwako begodu/nanyana okutlolwako)
• Ukubona ukuvangana kwabokamisa nabongwaqa abafundiweko kuze kube ngalesisikhathi.
Umsebenzi wukuhlola okuhleliweko 2:
Amatjhada: (okukhulunywako begodu/ nanyana okwenziwako begodu/ nanyana okutlolwako)
• Peleda amagama ngefanelo ngokusebenzisa ilwazi lamatjhada eenhlahlubeni ezingakahlelwa, iimbizelo kanye nayo yoke
imitlolo etloliweko.
Umsebenzi wokuhlola ohleliweko 3:
Amatjhada :(okukhulunywako begodu/ nanyana okwenziwako begodu/ nanyana okutlolwako)
• Sebenzisa amagama asemutjhweni atlolwa ngokufana abe atjho izinto ezihlukeneko njengokuthi ‘inyanga’ ‘Inyanga iyakh-
anya ebusuku . ‘Inyanga yomuntu iyelapha’
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo esezingeni eliphezulu esuselwa ethekistini eyafundwako owafundwako
isib.’Nangathana ugogwakhe bekamtjelile bonyana…?’
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelwa:
Ukufunda:(ukhulunywako begodu/ nanyana okwenziweko begodu/ nanyana okutloliweko)
Ukufunda ngokwabelana
Ukuphendula imilandelande yemibuzo esezingeni eliphezulu esuselwa ethekistini eyafundwako owafundwako
isib.’Nangathana ugogwakhe bekamtjelile bonyana…?’
Ukufunda ngesiqhema esihlahlwako:
• Funda imihlobo yemitlolo ethileko efana nomdlalo otloliweko.
• Zilandelele nawufundako, kikho kokubili ukubona amagama nokuzwisisa.
Ukufunda ngababili nangokuzijamela
• Fundela phezulu afundela umlingani
• Funda umtlolo wakho nowabanye.
Umsebenzi wokuhlola ohleliweko 1:
Ukufunda :(okukhulunywako begodu/ nanyana okwenziwako begodu/ nanyana okutlolwako)
124 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngokwabelana:
• Itlasi loke lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana) bekucociswane ngomqondo oqakathekileko, abalingisi nesizinda.
• Veza bona indatjana beyithandiwe abe akwazi ukuqinisekisa ipendulo, isib,’Ngiyithandile indatjana le ngombana ingikhum-
buza nge…’
Ukufunda ngokukhokhelwa kwesiqhema:
• Funda buthule nokufundela phezulu encwadini okungeyakho esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, itlasi
loke lifunda indatjana efanako esezingeni lesiqhema.
• Ukusebenzisa amatjhada, imithlala namakghono wokuhlaziya nokuphadhla amagama nakufundwako.
Umsebenzi wukuhlola ohleliweko 2:
Ukufunda; (okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako begodu/nanyana okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana:
• Rhumutjha ilwazi elivela emathekstini wegrafigi anjengeenkhangiso, iinthombe, amagrafu, amatjhadi.
Ukufunda ngababili/ nangayedwana
• Funda ngokuzijamela iincwadi eemfundweni zokufunda ngokwabelana, iincwadi ezilula zeendaba neencwadi ezibuya
ewugwini yokufundela begodu neminye imitlolo, efana neencwadi zokufunda ezafundwe phambilini emnyakeni, ekuthome-
ni komnyaka ezazisezingeni lomntwana lokuzifundela ngokuzijamela
Umsebenzi wokuhlola ohleliweko 3:
Ukufunda: (okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako begodu/nanyana okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana:
• Itlasi loke lifunda notitjhere amathekisti akhulisiweko njengeenkondlo,iincwadi ezikulu zeendatjana,imidlalo,amaphostara
namathekisti we-elekhtronigi(ukufunda ngokwabelana) .
• Funda imilandelande yemihlobo ehlukeneko yeenkondlo ekhambelana nesihloko bekucociswane ngazo (isakhiwo neh-
lathululo, ukukhethwa kwamagama).
• Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:.
• Funda buthule nokufundela phezulu encwadini okungeyakho esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, itlasi
loke lifunda indatjana efanako esezingeni lesiqhema.
• Ukusebenzisa imihlobohlobo yeendlela zokuzilungisa ngokwakho nakufundwako: ukubuyelela ufunde, ukufunda uye
phambili, ukuphumula.
• Funda butjhelela nangebelo elingezelelweko nokuziveza, ukuphimisa amagama ngokufaneleko nangokunqophileko.
CAPS 125
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 3
UKUTLOLA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubuncani Besikhathi: iri li-1 na 45 yamaminithi ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama-2 ngeveke
Okufundwako / umqondo / amakghono.
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kathathu ngeveke yamaminithi ali-15
Abantwana benza ukudlulela emtlolweni wokutlola ngokuhlukanisa ukuya ekutlolweni wokutlola ngokuhlanganisa
ekupheleni kwethemu yesibili. Iimfundo zomtlolo wesandla uzakunqotjhiswa ekuzijayezeni emaledereni anemisila
ephasi namaledere amagabhadlhela begodu nokuhlanganisa ukutlola umtlolo umutjha. Abantwana bafanele
bakghone ukuthathela ukusuka emtlolweni wokutlola ngokuhlukanisa, isib, Ngencwadini, ukuya emtlolweni
wokutlola ngokuhlanganisa.
• Kopa amatheksti atloliweko asuswa etjhokibhodini, eencwadini zokufunda, emakaradeni wokusebenzela, ngefanelo, kuqal-
iswe ekubunjweni ngefanelo kwamaledere nekutjhiyeni isikhala nakutlolwa ngomtlolo wokuhlanganisa.
• Tlola ngebelo elingezelelweko.
Ukutlola ngokwabelana, ngesiqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zetlasi loke / isiqhema esincani kabili ukuya kathathu ngeveke amaminithi engaba ma- 20.
Nikela ngefreyimu lokutlolela ukusiza abantwana batlole amathekisti ekungewabo njengencwadi. Sebenzisa
imisetjenzana yokutlola ngokwabelana ukutjengisa ukusetjenziswa kuhle kwetshwayo, Ihlelo neengcezu zekulumo.
Sebenzisa imisetjenzana yokufunda ngokwabelana ukufundisa ihlelo, imihlobo ehlukeneko yemitjho netshwayo.
• Tlola amathekisti okungewakho ngamabumbeko ahlukeneko :ukufaka edayarini, incwadi eya esihlobeni, ihlathululo.
• Tlhatlhabeja, ukutlola, uku- editha nokuveza indatjana ekungeyakho okungasenani iindinyana/ emapharagrafu amabili
(imitjho elitjhumi nangaphezulu), enesihloko.
• Tlola utjengise imitjho ngesihloko ukunikelela incwadi yebulungelweni langetlasini.
• Rhunyeza urekhoda ilwazi ngokusebenzisa imimebhe-ngqondo, amathebula, izaziso, imigwalo nofana amatjhadi.
• Ukusebenzisa imihlobo ehlukeneko yemitjho nawutlolako njengeentatimende, imibuzo, iinlayelo.
• Ukusebenzisa amatshwayo ngefanelo: amagabhadhlela, abongci, amakhoma, abonobuza, iimbabazo namakhoma aphek-
ghukileko.
• Ukubona usebenzise ambizo, izabizwana, iimphawulo, izenzo, izandiso abondaweni /amaphrephozitjhini ngokufaneleko.
• Hlanganisa imitjho ngeenhlanganiso `begodu’ no` nanyana`
• Ukusebenzisa imihlobo yokuhlukileko yelwazimagama ukwenza ukutlola kuthabise khulu.
• Ukusebenzisa ilwazi lamatjhada nemithetho yokupeleda ukutlola amagama angakajayeleki.
• Funda umtlolo wakho uwufundele itlasi .
• Yakha ibulungelo magama nesihlathululu-mezwi okungesakho.
126 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlolwa okungakahlelelwa:.
Umtlolo wesandla:
• Kopa amatheksti atloliweko asuswa etjhokibhodini, eencwadini zokufunda, emakaradeni wokusebenzela, ngefanelo, kuqal-
iswe ekubunjweni ngefanelo kwamaledere nekutjhiyeni isikhala nakutlolwa ngomtlolo wokuhlanganisa.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Umtlolo wesandla
• Kopa amatheksti atloliweko asuswa etjhokibhodini, eencwadini zokufunda, emakaradeni wokusebenzela, ngefanelo, kuqal-
iswe ekubunjweni ngefanelo kwamaledere nekutjhiyeni isikhala nakutlolwa ngomtlolo wokuhlanganisa..
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2:
Umtlolo wesandla:
• Kopa amatheksti atloliweko asuswa etjhokibhodini, eencwadini zokufunda, emakaradeni wokusebenzela, ngefanelo, kuqal-
iswe ekubunjweni ngefanelo kwamaledere nekutjhiyeni isikhala nakutlolwa ngomtlolo wokuhlanganisa..
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 3:
Umtlolo wesandla:
• Tlola ngebelo elingezelelweko
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:.
Ukutlola:
• Funda umtlolo wakho uwufundele itlasi.
• Yakha ibulungelo magama nesihlathululu-mezwi okungesakho.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukutlola
• Tlola amathekisti okungewakho ngamabumbeko ahlukeneko :ukufaka edayarini, incwadi eya esihlobeni, ihlathululo.
• Ukusebenzisa imihlobo yokuhlukileko yelwazimagama ukwenza ukutlola kuthabise khulu.
• Ukusebenzisa imihlobo ehlukeneko yemitjho nakutlolwako njengeentatimende, imibuzo, iinlayelo.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 2:
Ukutlola:
• Tlhatlhabeja, ukutlola, uku- editha nokuveza indatjana ekungeyakho okungasenani iindinyana/ emapharagrafu amabili
(imitjho elitjhumi nangaphezulu), enesihloko.
• Ukusebenzisa amatshwayo ngefanelo: amagabhadhlela, abongci, amakhoma, abonobuza, iimbabazo namakhoma aphek-
ghukileko.
• Ukusebenzisa ilwazi lamatjhada nemithetho yokupeleda ukutlola amagama angakajayeleki.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 3:
Ukutlola:
• Rhunyeza nokurekhoda ilwazi ngokusebenzisa imimebhe-ngqondo, amathebula, izaziso, imigwalo nofana amatjhadi.
• Ukubona nokusebenzisa amabizo, izabizwana, iimphawulo, izenzo, izandiso abondaweni /amaphrephozitjhini ngokufanele-
ko.
• Hlanganisa imitjho ngeenhlanganiso `begodu no` nanyana`
CAPS 127
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
UKULALELA NOKUKHULUMA (ZOMLOMO/ ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
OKUKHULUNYWAKO)
Ubuncani Besikhathi: 45 yemizuzu ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:iri li-1 ngeveke
OKUMUNYETHWEKO / UMQONDO / AMAKGHONO
Imisetjenana yangamalanga /yeveke kiyo yoke imikhakha yeLimi kanye nezinye iimfundo
• Ukusebenzisa amathemu anjengehloko, isenzo, umbuzo, isitatimende, umlayo, abomqondofana, abomqondophika,
iimbabazo nakuhlathululwa amatheksti.
• Zwisisa bewusebenzise ilimi leemfundo ezahlukahlukeneko.
Kabili evekeni kuqaliswe emisebenzini yokulalela neyokukhuluma.
Iimveke 1-5
• Zibandakanye emikhulumiswaneni yamakghono wokuhlalisana, ukwamukela nokuhlonipha indlela abanye abantu abakhu-
luma ngayo.
• Ukusebenzisa ilimi ngokucabanga: ukutjho amahlaya neenrarejo kusetjenziswa iphimbo nokwehla nokwenyuka kwephim-
bo.
• Lalelela umininingwana eendatjaneni uphendule imibuzo evulekileko, isib,
• ’ucabanga bonyana kufanele ukuthi wembathe izambatho zesikolo?’
• Coca indatjana ngokusebenzisa ilimi elihlathululako, utjhugulule nezitho zomzimba ukuveza amazizo ngobuso.
Iimveke 6-10
• Lalela indatjana bewusebenzise unobangela nomphumela njengokuphendula imibuzo efana nokuthi‘Bekuzokwenzakala ini
nangabe inja azange itholakale?’
• Plana wenze ikulumo yomlomo ukhulume neendaba okungezakho, uhlathulule ngento onelemuko ngayo, ukhumbule iseh-
lakalo njll. usebenziswa iinsiza ezibonakalako.
• Veza amazizo nemibono ngomtlolo bewunikele neenzathu, isib, ‘Incwadi le iyadondisa ngombana ayinazo iinthombe beyi-
namagama amade!’
• Coca ngeensombululo zomraro usebenzise amakghono wokucabanga aphezulu, isib.’Nangabe ubaba wakho akakghoni
ukuzokuthatha namhlanjesi ungahle u…’
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Ukulalela nokukhuluma: (ukukhuluma begodu /nanyana okwenziwako)
• Ukusebenzisa amathemu anjengehloko, isenzo, umbuzo, isitatimende, umlayo, abomqondofana, abomqondophika,
iimbabazo nakuhlathululwa amatheksti.
• Veza amazizo nemibono ngomtlolo bewunikele neenzathu, isib, ‘Incwadi le iyadondisa ngombana ayinazo iinthombe beyi-
namagama amade!’
• Coca ngeensombululo zomraro usebenzise amakghono wokucabanga aphezulu, isib.’Nangabe ubaba wakho akakghoni
ukuzokuthatha namhlanjesi ungahle u…’
Umsebenzi wokuhlola ohleliweko 1:
Ukulalela nokukhuluma : (okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako begodu/nanyana okutlolwako)
• Coca indatjana ngokusebenzisa ilimi elihlathululako, kutjhugululwe nezitho zomzimba nangokuveza amazizo ngobuso
• Ukusebenzisa ilimi ngokucabanga: ukutjho amahlaya neenrarejo kusetjenziswa iphimbo nokwehla nokwenyuka kwephim-
bo.
• Lalelela umininingwana eendatjaneni uphendule imibuzo evulekileko, isib,
• ’ucabanga bonyana kufanele ukuthi wembathe izambatho zesikolo?’
• Plana wenze ikulumo yomlomo ukhulume neendaba okungezakho, uhlathulule ngento onelemuko ngayo, ukhumbule iseh-
lakalo njll. usebenziswa iinsiza ezibonakalako.
128 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
UKUFUNDA KANYE NAMATJHADA ISIKHATHI ESIPHAKANYISIWEKO
Ubuncani Besikhathi:ama iri ama-
4 na 30 yemizuzu ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama-5 ngeveke
OKUMUMETHWEKO / UMQONDO / AMAKGHONO
Imisetjenzana yamatjhada kathathu ngeveke amaminithi angaba li-15:
Buyelela amatjhada afundisiweko bese wazisa amanye abudusi khulu. Ahlanganise nehlelo lokupeleda iveke neveke.
• Ukubona ukufunda woke amatjhada asele afundiwe ngalesisikhathi.
• Ukubona amatjhada agandelelwako nangagandelelwako isi. (kg,ngh,) (th,ph njll.).
• Ukubona amagama atjho izinto ezifanako namagama atjho izinto ezingafaniko.
• Ukulemuka nokusebenzisa amaphetheni weempelinghi ahlukahlukeneko.
• Ukubona usebenzise amagama amqondofana:ukujabula kufana nokuthi thaba begodu umqondophika;ukujabula kuphik-
isana nokudana.
• Ukubona usebenzise iinthomo neenlungelelo zamagama.
• Phula amagama anenhlavu ezinengi zibe zinhlavu ezihlukeneko: khu-mbu-la.
• Yakha amagama usebenzise amakghono wamatjhada afundiswe umnyaka lo.
• Peleda amagama ngefanelo usebenzise ilwazi matjhada ekuhlolweni okungakahlelelwa,esibizelweni nakiyo yoke imise-
benzi yokutlola.
Imisebenzi yangamalanga yokufunda
Ukufunda ngeenqhema ezikhokhelwako(iinqhema ezimbili ngelanga)namahlandhla ama-2-3wokufunda
ngokwabelana ngeveke
Ukufunda ngokwabelana:
Isifundo setlasiloke 2-3 ngeveke uthathe amaminithi angaba li-15 isiqhema ngasinye.
Ukufaka hlangana iincwadi ezingasilo iqiniso, eziliqiniso, amaphephandaba, ama-athikili,ikulumo pendulwano, nama
theksti wegrafu.
• Funda imitlolo ekhulisiweko neencwadi eziliqiniso nezingasiwo amaqiniso, iincwadi ezikulu, izakhi zamaphephandaba,
iinkululumiswano namatheksti welekhthroniki. Itlasi loke lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana).
• Itlasi loke lifunda notitjhere amatheksti atloliweko (ukufunda ngokwabelana) bese bacocisana ngabalingisi, ‘umraro osend-
atjaneni’, isakhiwo namagugu asethekstini.
• Ukusebenzisa imitlhala ukufunda amatheksti wegrafu uthome ukutsenga imimoya neemfuniselo,isib. ‘Umkhangiso lo ing-
abe uqaliswe kibo bani?’ ‘Kungani ucabanga bunjalo?’
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo esezingeni esuselwe endinyaneni efundiweko ‘Asithathe kwangathi umninisitolo
utjhiye umnyango angakavali nakaya ekhaya ebusuku. Bekungahle kwenzekeni?’
• Ukusebenzisa isihlathululi-mezwi ukuthola ilwazimagama elitjha neenhlathululo zakhona.
CAPS 129
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
Utitjhere usebenza ngeenqhema ezimbili ngamalanga, athathe amaminithi angaba li-15 isiqhema ngasinye. Isiqhema
ngasinye sisebenza notitjhere kabili ngeveke.
• Funda buthule nokufundela phezulu encwadini okungeyakho esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, itlasi
loke lifunda indatjana efanako esezingeni lesiqhema.
• ukufunda butjhelela nangebelo elingezelelweko, nokuziveza.
• Ukusebenzisa amatjhada, imithlala namakghono wokuhlaziya nokuphadhla namakghono wokwizisisa ukwenza ihlathululo.
• Zilandelele nawufundako, kikho kokubili ukubona amagama nokuzwisisa
• Ukusebenzisa amaqhinga wokuzilungisa nakufundwako: ukubuyelela afunde, ukuphumula, ukulungisa igama ngaphambi
kokulitjhwela phezulu.
• Dlala imidlalo yamagama ezokunikela amakghono wokufunda newelwazimagama.
Ukufunda ngababili/ nangayedwana
Imisetjenzana ehlobeneko yangamalanga amaminithi ema-20 ukube ezinye iinqhemq zenza ukufunda
ngokukhokhelwa notitjhere. Sebenzisa imitlolo abayaziko nofana esezingeni labafundi lokufunda ngokuzijamela.
• Funda umtlolo wakho newabanye
• Fundela umngani wakho ufundele phezulu
• Funda ngokuzijamela okusezingeni eliphezulu ngokuzithabisa nofana ilwazi elivela emathekistini amihlobohlobo atholaka-
lako: abomagazini namakhomikhi, iincwadi ezilula ezimafiktjhini nezingasiwo amafiktjhini ezibuya emasikweni ahlukeneko,
iincwadi ezafundwa ngesikhathi sokufunda ngokwabelana.
UKUHLOLA
Iimphakamiso zemisebenzi yokuhlolwa engakahlelwa:
Amatjhada:(ukukhuluma no/nokwenziwako)
• Ukubona ukufunda woke amatjhada asele afundiwe ngalesisikhathi.
• Ukubona amatjhada agandelelwako nangagandelelwako isi. (kg,ngh,) (th,ph njll.).
• Phula amagama anenhlavu ezinengi zibe zinhlavu ezihlukeneko: khu-mbu-la.
• Yakha amagama usebenzise amakghono wamatjhada afundiswe umnyaka lo..
Umsebenzi wokuhlola ohleliweko 1:
Amatjhada: (Okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako begodu/nanyana okutlolwako)
• Ukubona ukufunda woke amatjhada asele afundiwe ngalesisikhathi.
• Ukubona amatjhada agandelelwako nangagandelelwako isi. (kg,ngh,) (th,ph njll.).
• Ukubona amagama atjho izinto ezifanako namagama atjho izinto ezingafaniko.
• Ukulemuka nokusebenzisa amaphetheni weempelinghi ahlukahlukeneko.
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Ukufunda: (okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako begodu/nanyana okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana:
• Funda imitlolo ekhulisiweko efana namafiktjhini nezingasiwo amafiktjhini iincwadi ezikulu, izakhi zamaphephandaba, iinku-
lulumiswano namatheksti abulekhthroniki (imitlolo yekhomphyutha) itlasi loke lifunda notitjhere (ukufunda ngokwabelana)
Ukufunda ngesiqhema esikhokhelwako:
• Dlala imidlalo yamagama ethathelwe ekufundeni nelwazi matjhada namakghono.
Ukufunda ngababili/ nangayedwana
• Funda umtlolo wakho neyabanye.
• Fundela phezulu afundele umlingani
130 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Umsebenzi wokuhlola ohleliweko 1:
Ukufunda:(okukhulunywako begodu/nanyana okwenziwako begodu/nanyana okutlolwako)
Ukufunda ngokwabelana
• Itlasi loke lifunda notitjhere amatheksti atloliweko (ukufunda ngokwabelana) bese bacocisana ngabalingisi, ‘umraro osend-
atjaneni’, isakhiwo namagugu asethekstini.
• Ukusebenzisa amatjhada, imithlala namakghono wokuhlaziya nokuphadhla namakghono wokwizisisa ukwenza ihlathululo.
• Ukuphendula imilandelande yemibuzo esezingeni esuselwe endinyaneni efundiweko ‘Asithathe kwangathi umninisitolo
utjhiye umnyango angakavali nakaya ekhaya ebusuku. Bekungahle kwenzekeni?’
Ukufunda ngesiqhema esihlahliweko:
• Funda buthule nokufundela phezulu encwadini okungeyakho esiqhemeni esikhokhelwa ngutitjhere, okutjho ukuthi, itlasi
loke lifunda indatjana efanako esezingeni lesiqhema.
• Funda butjhelela nangebelo elingezelelweko, nokuziveza.
• Ukusebenzisa amatjhada, imithlala namakghono wokuhlaziya nokuphadhla namakghono wokwizisisa ukwenza ihlathululo.
• Zilandelele nawufundako, kikho kokubili ukubona amagama nokuzwisisa
• Ukusebenzisa amaqhinga wokuzilungisa nakufundwako: ukubuyelela afunde, ukuphumula, ukulungisa igama ngaphambi
kokulitjhwela phezulu..
Ukufunda ngababili/ nangayedwana
Funda ngokuzijamela okusezingeni eliphezulu ngokuzithabisa nofana ilwazi elivela emathekistini amihlobohlobo
atholakalako: abomagazini namakhomikhi, iincwadi ezilula ezimafiktjhini nezingasiwo amafiktjhini ezibuya emasikweni
ahlukeneko, iincwadi ezafundwa ngesikhathi sokufunda ngokwabelana.
CAPS 131
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IIGREYIDI 3 ILIMI LEKHAYA
IIMFUNEKO NGETHEMU
ITHEMU 4
UKUTLOLA ISIKHATHI ESIPHAKANYISWEKO
Ubuncani Besikhathi:iri li-1 na 45yemizuzu ngeveke
Ubukhulu Besikhathi:ama iri ama-
2 ngeveke
Okufundwako/umqondo/amakghono.
Umtlolo wesandla:
Iimfundo ezihleliweko kathathu ngeveke yemimzuzu eli-15.
Qalisa emisetjenzaneni eyandisa ibelo lokutlola nokho uhlale utlhogomela ukuhlwengeka nokubonakala. Faka
hlangana imisetjenzana edinga bonyana umntwana eqe ukusuka ekutloleni ngokuhlukanisa ukuya ekutloleni
ngokuhlanganisa.
• Kopa imitlolo etloliweko ukusuka ebhodini, encwadini yokufunda, emakaradeni wokusebenzela .ngefanelo, kutjhejwa khulu
ukubunjwa kweledere elifaneleko nesikhala.
• Ukusebenzisa umtlolo ohlangeneko kiwowoke amarekhodi atloliweko.
• Linga ukutlola ngokusebenzisa ipeni.
• Tlola ngokuhlwengileko nangokubonakalako ngokuzethemba nangebelo emtlolweni wokuhlanganisa nemtlolweni ohlan-
geneko
Ukutlola ngokwabelana, ngesiqhema nangokuzijamela:
Iimfundo zetlasi loke/isiqhema esincani kabili ukuya kathathu ngeveke Amaminithi engaba ma- 20.
Sebenzisa imisebenzi yokutlola ngokwabelana ukutjengisa indlela yokusebenzisa itshwayo, isipelinghi nehlelo isib.
(Ukusetjenziswa kwesihlanganiso, i-aphostrofi njll.)
Nikela ngetlhatlha/ifreyimu yokutlolela ukusiza abantwana ukutlola ikulumo-pendulwano ne-athikili yephephandaba.
Batjengise amagadango wekambiso yokutlola.
• Ukusebenzisa amaqhinga wokulungiselela ukutlola ngokubuthelela ilwazi bekahlele nokutlola: khuluma nomlingani, ukut-
lama umebhe-ngqondo, netlhatlha lokuhlela
• Tlola imitlolo emifitjhani ekhethekileko ngeminqopho ehlukahlukeneko enjengombiko, kulumo pendulwano.
• Tlola ngelemuko lakho emajameni ahlukahlukeneko njengaku athikili yephephandaba efitjhani.
• Tlama, ukutlola, uku-editha nokuveza indatjana ekungeyakho yamapharagrafu okungasenani amabili (okungasenani imi-
tjho eli-12)
• Ukusebenzisa isakhiwo selwazi nakutlolwako njengoku ukulinga, amaresibhu.
• Landelanisa ilwazi ube alibeke ngaphasi kweenhloko.
• Ukusebenzisa ama- aphostrofi ngokufaneleko njege umn`twakhe
• Ukusebenzisa amatshwayo wokutlola ngokufaneleko amagabhadhlela, abongci, amakhoma, abonobuza, iimbabazo, ama-
khoma aphekghukileko.
• Ukusebenzisa iinhlanganiso ukwakha umutjho epandepande.
• Ukusebenzisa ilwazi lamatjhada nemithetho yokupeleda ukutlola amagama abudisi.
• Zakhela ibulungelo lamagama kanye nesihlathululi-mezwi okungesakhe.
• Ukusebenzisa isihlathululi-mezwi ukuthola ilwazimagama elitjha nokuqala isipelinghi.
• Cocisana ngomtlolo okungewakho nowabanye ukuthola nokunikela umbiko obuyako.
• Yenza iincwadi ekungezakho unikele ekubuthelelweni leencwadi zetlasi.
132 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
UKUHLOLA
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa:
Umtlolo wesandla:
• Kopa imitlolo etloliweko ukusuka ebhodini, encwadini yokufunda, emakaradeni wokusebenzela .ngefanelo, kutjhejwa khulu
ukubunjwa kweledere elifaneleko nesikhala.
• Linga ukutlola ngokusebenzisa ipeni.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Umtlolo wesandla:
• Ukusebenzisa umtlolo ohlangeneko kiwowoke amarekhodi atloliweko.
• Tlola ngokuhlwengileko nangokubonakalako ngokuzethemba nangebelo emtlolweni wokuhlanganisa nemtlolweni ohlan-
geneko
Iimphakamiso zokuhlola okungakahlelelwa.
Ukutlola:
• Ukusebenzisa amaqhinga wokulungiselela ukutlola ngokubuthelela ilwazi bekahlele nokutlola: khuluma nomlingani, ukut-
lama umebhe-ngqondo, netlhatlha lokuhlela
• Ukusebenzisa ama-aphostrofi/ ngokufaneleko isib. umn`twakhe.
• Ukusebenzisa iinhlanganiso ukwakha umutjho opandepande
• Cocisana ngomtlolo okungewakhe nowabanye ukuthola nokunikela umbiko obuyako.
Umsebenzi wokuhlola okuhleliweko 1:
Ukutlola.
• Tlola imitlolo emifitjhani ekhethekileko ngeminqopho ehlukahlukeneko enjenge kulumo pendulwano.
• Tlola ngelemuko lakhe emajameni ahlukahlukeneko njengaku-athikili yephephandaba efitjhani.
• Thlthlabeja,, ukutlola, uku -editha nokuveza indatjana ekungeyakhe yendinyana ezimbili (okungasenani imitjho eli-12)
• Ukusebenzisa isakhiwo selwazi nakutlolwako njengo kulinga amaresibhu.
• Landelanisa ilwazi abe alibeke ngaphasi kweenhloko.
• Ukusebenzisa amatshwayo ngokufaneleko amagabhadhlela, abongci, amakhoma, abonobuza, iimbabazo amakhoma
aphekghukileko.
• Sebenzisa ilwazi lamatjhada nemithetho yesipelinghi ukutlola amagama abudisi.
CAPS 133
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
IINSETJENZISWA EZIPHAKANYISWEKO ZOMNYAKA
UKULALELA NOKUKHULUMA
• Iinthombe namaphostara.
• Izinto eziphathekako ezihlobene nommongo nesihloko, amaphaphethi, amamaski njll.
• Ibhorodo ezintokana yendatjana.
• Ukulandelanisa iinthombe.
• Izambatho zokudlala ngokulingisa nokhunye kwezomlomo.
• Ama-CD nofana imigadangiso eneendatjana (ezifundiweko nofana ezicociweko), iinkondlo, imilolozelo neengoma, isidlalisi
sama-CD nofana isigadangisi, umabonakude nesigadangisi se vidiyo /DVD
• Iincwadi zeendatjana.
UKUFUNDA NAMATJHADA.
• Iinthombe namaphostara.
• Amatjhadi webodeni anamatjhada.
• Amahlelo wokufunda ahleliweko afaka hlangana imihlobohlobo yezinto ezifundwako (imidlalo, incwadi ezingasilo iqiniso,
iinkondlo njll.
• Iincwadi ezikulu (ezithengiweko nezenziwe ekhaya-ezinye zakhiqizwa ngesikhathi sokutlola ngokwabelana)
• Amatheksti akhulisiweko anjengeenkondlo, iingoma, iindatjana njll.
• Iincwadi zeendatjana neencwadi zeenthombe zebulungelweni langetlasini.
• Iincwajana `zamahlaya `ezifitjhani ezinemitjho e 1-2 ekhasini.
• Imitlolo engasilo iqiniso ekhambelana negreyidi enemihlobohlobo yeenhloko.
• Amalebula amafletjhi -karada wezinto ezingetlasini nemikhangiso, amagama abuyelelwa kanengi njll.
• Izinto zokukhomba ezisetjenziswa nakufundwa imitlolo emikhulu, iindatjana zebodeni, imikhangiso.
• Iinthombe namaphazeli wamagama nemidlalo.
• Amaphephandaba nabomagazina
• Amatjhadi webodeni atjengisa imimebhe elula, amaflowudayagramu.
UKUTLOLA NOMTLOLO WESANDLA.
• Iintlabagelo zokutlolela ( isib. amapensela wemibalabala, amakhrayoni wamafutha, amaphepha anganamida ubukhulu
ubuhlukahlukeneko (A3, A4,A5) irula, iraba, 8.5mm yencwadi enamacaphazi owahlanganisako(line jotters) kanye nencwa-
di yokutlolela
• Ukutlola nemitletlana yemitjho (ubukhulu bedeske) kutjengise indawo okuzokuthonywa kiyo, nendlela ekungiyo yokutlola
amaledere.
• Amaflip-tjhadi, namakhokhipeni adege.
• Iinhlathululi-mezwi
• Iinhlathululi-mezwi ezilula ezifanele isigaba esithileko.
134 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ISIGABA 3
Leli lirhelo elilandelanako ngokwama-alfabhethi lamathemu aqakathekileko asetjenziswa kusiGabasisekelo kuLimi
leKhaya kumtlolo we-CAPS
Amagama aphikisanako –igama elitjho okungafaniko nelinye igama.
ukuhlola –ikambiso eragela phambili etlanyiweko yokubuthelela ilwazi, ngendlela ehlelekileko nengakahleleki
ngokusebenza komfundi.
Umsebenzi wokuhlola –umsebenzi osetjenziselwa ukuhlola abafundi oba nemisetjenzana emincani nanyana
iingcenye
komlomo – okuzwako nokulalelako.
ukuhlola okusisekelo –ukuhlola okwenziwa kokuthoma okwenzelwa ukuthola lokho abafundi esele bakwazi.
ukuqalaqala – ukuqala incwadi ngaphandle komnqopho othileko, kumanwe kufundwe iingcenye ezikarisako
kwaphela.
iinhloko –amagama atlolwe nanyana agadangiswe ngaphasi kwesithombe ahlathulula bona isithombe sikhuluma
ngani.
Imibuzo evalekileko – Imibuzo efuna ipendulo enqophileko. Isibonelo: uyayithanda ikofi? Ipendulo kufanele kube
ngu-iye nanyana ngu-awa. Uneminyaka emingaki? Ipendulo kuzakuba ngethi, elitjhumi.
Ukuhlola okuragela phambili –ukuhlola okuragela phambili okubumba ingcenye yokufundisa begodu isekela
ukuthuthukiswa kokutlola nokufunda kwabafundi ngokubanikela imibiko ebuyako ngaso soke isikhathi.
Ukutlola ngokuhlanganisa –Umtlolo otlolwa ngesandla kuhlanganiswe ukuze amaledere abumbeke msinya
ngaphandle kokuphakamisa ipeni nanyana ipensela.
Ukuhlanganisa amagama –indawo yamatjhada lapha abafundi bafunda khona ukuhlanganisa amaledere amabili
nanyana amathathu ukubumba itjhada. Isibonelo, ‘-tjh’ egameni elithi ‘ itjhada’.
Indlela / ikambiso yokutjhiya amagama –Iqhinga lapha amagama asulwa khona endinyaneni (isib. Elinye nelinye
igama lesihlanu). Umfundi kufanele asebenzise amatshwayo wobujamo ukobana azaliselele iinkhalezo. Imisebenzi
yokutjhiya amagama ingasetjenziswa ukuhlola ukuzwisisa nezinga lokulemuka ilimi.
Ukweqa umuda ophakathi –Izenzo ezifaka hlangana ukweqela ngakwelinye ihlangothi lomuda ongabonakaliko
kugijinywe kusukwe ehloko ukuya emazwanini phasi emzimbeni womuntu, isib. Ukuthinta indololwana yomunye
ngakwelinye ihlangothi nanyana ukubeka inyawo phezu kwelinye uzilakanise. Ezinye izazi zikholwa bona lomhlobo
wokuhlanganisa ofunekako ukwenza lemisebenzi kufunda kokuthoma okuqakathekileko. Bakholwa bona ukwenza
imisebenzi efaka hlangana ukweqa umuda ophakathi, kunikela isisekelo esiqakathekileko ekuthomeni ukufunda.
Ukurhumutjha –Ikghono lokurhumutjha igama lisuswe ekutlolweni liye ekulumeni, esikhathini esinengi ngokusebenzisa
ilwazi lamatjhada anamaledere akhambisanako; begodu nesenzo sokubumba igama elitjha ngokuliphimisa.
Ukuthoma ukufunda nokutlola –kutjhiwo ilwazi elikhulako labafundi emagameni womtlolo. Abantwana bathoma
ukubona umtlolo bese bathome ukuzwisisa umnqopho nanyana ihloso yawo. Bafunda ngeencwadi ebazifundelwa
CAPS 135
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
babantu abadala nanyana bantwana abadala. Bangathoma ukuzama ukutlola amabizwabo kanye neembongo zabo
ngokusebenzisa yabo imibono emayelana nokupeleda (ukusungula ukupeleda nanyana ukuthoma ukupeleda)
begodu bangathoma ukwenza sengathi bafunda iincwadi. Imikghwa le yoke nje itjengisa ukukhula kwelwazi lokutlola-
ukuthoma ukutlola.
Amakghono wemisipha emincani –ukukhambisana kwemisikinyo yemisipha emincani, esikhathini esinengi kufaka
hlangana imino namehlo, njengesibonelo ukuthunga ngenalidi nanyana ukusebenzisa isikere ukusika ezinye izinto.
Ukutlola kufaka hlangana ukusetjenziswa kwamakghono wemisipha emincani.
Iwugu yokucabangela –iwugu engetlasini lapha abafundi bangeza khona imidlalo abazicabangela yona
ngokwengqondo isib. Ukwembatha izambatho ezihlukeneko, ukwenza umdlalo adlale iindima ezihlukeneko.
Isikhathi sokudlala - isikhathi esivumela abafundi ukobana bakhethe bona bazokudlalelaphi begodu njani nokobana
bazokudlala ngani.
imilandelande yokufunda ehlelwe ngemihlobo –Umlandelande weencwadi zokufunda ezihlukaniswe ngamazinga
(isib. iGreyidi 1-izinga 1,2,3). Amazinga la athoma kwelilula (ilwazi-magama elilula, imitjho emifitjhani, itheksti efitjhani)
ukuya kwabudisi khulu. Izinga ngalinye linenani elithileko leencwadi zokufunda kizo. Utitjhere uhlola umfundi bese
wenza bona athome ezingeni elifaneleko. Umfundi ufunda iincwadi ezimbalwa kilelozinga bekufike isikhathi lapha
akghona ukufunda khona kilelozinga. Ngemva kwalokho umfundi uragela phambili aye kwelinye izinga elilandelako.
Itheksti yamagrafu –itheksti lapha ilwazi linikelwa ngokubonakalako. Isibonelo amadayagramu, amagrafu njll.
Ukufunda ngokuhlahlwa –isitjheni yokufunda ngesiqhema lapha abantwana boke baba sezingeni elifanako lemilayo
bese utitjhere uhlela ukufunda ukuze abafundi bakwazi ukuthatha ilawulo ngobunengi babo.
Ukutlola ngokuhlahlwa. –kufaka hlangana umntwana munye nanyana iinqhema ezincani zabantwana abatlola
imihlobo ehlukeneko yamatheksti ngemva kobana utitjhere anikele iimfundo ezincani ngezinto ezimayelana nokutlola
ezifana nokuhlela, iimphumuzi, ihlelo nanyana isipelinghi.
Imibuzo eseqophelweni eliphezulu –imibuzo efuna bona abafundi babuthelele ilwazi elibuya eengcenyeni
ezihlukeneko zetheksti (ukulihlanganisa) ukuthola (ukulemuka ukufunda), ukuhlola lokho okwenzekako (okutjho
bona ukunikela umbono) begodu/nanyana ukuthokozela itheksti (isib. Utjho bona umuntu uyayithanda nanyana
akayithandi nokobana kubayini).
Amagama asetjenziswa kanengi –. Isiqhema esincani samagama avamileko (300-500) aba khona kanengi
emtlolweni wesiNdebele. Isib. ‘Iye’, ‘awa’, ‘bona’, ‘yena’, ‘bona’, ‘abafundi’, ‘umfundi’. Irhelo lamagama weDoch
nelamagama weFry marhelo wamagama atholakala kanengi kumatheksti weenkolo zamabanga aphasi.
Ukufunda ngesehlakalo –ukufunda okwenzeka ngaphandle komnqopho wokufundiswa.
Izinga lokuzifundela ngokukhululeka – Izinga lelo umfundi angakghona ngalo ukufunda itheksti ngokunemba
okumaphesende ama-95% (okutjho bona kungabi neemphoso ezidlula kweyodwa emagameni ama-20 afundiweko).
Izinga lokufunda ngokukhululekileko liyitheksti ehle begodu elula kiloyo ofundako.
Izinga lokufunda ngokwemilayo–Izinga lelo umfundi angakghona ngalo ukufunda itheksti ngokunemba
okumaphesende ama-90% (okutjho bona kungabi neemphoso ezidlula kweyodwa emagameni ali -10 afundiweko).
Izinga lokufunda ngokunikelwa imiyalo linesitjhijilo kodwana liyalawuleka. Amatheksti kilelizinga asetjenziswa
136 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
ekufundeni ngokuyeleliswa.
Isipelinghi esisunguliweko –Umzamo wokupeleda igama elimayelana nelwazi-magama lanje lomfundi letjhebiswano
leledere netjhada. Isibonelo ‘khw’ mayelana negama elithi, -khamba).
Iphazeli yejigsaw –sithombe esisikwe senziwa iintokana nanyana iingcenye ezinengi umuntu azama ukuzihlanganisa.
Umtlolo ohlangeneko –isitayela somtlolo wesandla lapha inengi lamaledere emagameni ayahlanganiswa ukwenzela
umuntu ukobana atlole msinya.
Indlela yokufunda ikinaesthetic – indlela yokufunda yekinaesthetic kufunda okwenzeka ngesikinyon lomzimba
okutjho bona ukufunda ngokwenza.
Imibuzo esezingeni eliphasi –Imibuzo efuna bona abafundi bakhumbule amaphuzu aliqiniso isib. Bekubobani
abalingisi abaqakathekileko endatjaneni? Bekungubani ibizo lomlingisi oqakathekileko? Wabe afunda kuphi?.
Ilemuko leengcezu zekulumo –ilemuko lomfundi lendlela yakhe yokucabanga ; ukuthuthuka kwamaqhinga
wokufunda nokutlola alawulwa kulemuka iingcezu zekulumo.
Ihlamvu yokuthoma –ingcenye yehlamvu ngaphambi kukakamisa wokuthoma (isib. Kh-amba).
Imibuzo evulekileko – Imibuzo engaphendulwa ngeendlela ezihlukeneko; umfundi angaphendula imibuzo ngawakhe
amagama. Isibonelo kubayini ucabange bona umsana wabaleka? Ucabanga bona bekufanele enzeni?.
Ikghono lokuzwisisa–ikghono lokuzwisisa ukufunda kufunda ngemizwa efana nokubona nokulalela; amakghono
wokuzwisisa usebenzise ukubona (amakghono wokubona) nokuzwisisa (amakghono wokuzwa).
Ikghono lokuzwisisa imisikinyeko yemisipha –Ikghono lokuzwisisa imisikinyeko yemisipha efaka hlangana
ukuhlanganisa ukubona nokulalela ngobujamo bomzimba. Isibonelo ukutlola ngesandla kufaka hlangana ukubona
komuntu kanye nomsikinyeko wesandla somuntu. Ubudisi bomsikinyeko wokubukela kungabangela bona ungatloli
kuhle nokobana ubhalelwe kukopa nokungakhumbuli lokho obekutloliweko, ngesimanga somzamo omkhulu
otlhogekako ukobana kutlolwe ilwazi phasi.
itjhada –amatjhada ahlukeneko elimini (isib. ‘t’, ‘th’, ‘k’, ‘tj’, ‘hl’ woke kumatjhada wesiNdebele). Igama elithi thatha
linamatjhada amane. Wona-ke ngilawa ‘th’, a’ ‘th’ ‘a’.
ilemuko lamatjhada –ilemuko lokuhlukanisa hlangana namatjhada ahlukeneko elimini.
amatjhada - Itjhebiswano hlangana namatjhada welimi kanye nesipelinghi nanyana ukupeledwa kwawo.Amatjhada
asetjenziswa kikho kokubili ukutlola nokufunda.
Ilemuko lefonoloji –ikghono lokutjheja amatjhada welimi njengahlukeneko kunehlathululo yawo.
ikulumo ngesithombe –ukukhuluma ngeenthombe nanyana imifanekiso encwadini ukwenza bona zizwakale.
Isibonelo “Khuyini okwenziwa nguBesana nobamkhulwakhe”? “Iye, baguqile kukhona into abayiqalileko” Khuyini
abakuqalileko?.
iplastisini –ibumba elithambileko elifana nalelo elisetjenziswa bantwana abancani ukubumba izinto ezifana
CAPS 137
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
namajamo, iinlwana nokhunye.
ukukhiqiza –lokha abafundi nabakhiqiza imisebenzabo, benza bona ibonwe ngibo boke abantu ngokwabelana
ngayo, isibonelo: ngokuyinikela utitjhere, ukuyibeka emthangaleni ngetlasini nanyana ebhodini yezaziso, nanyana
ukuyifaka hlangana ebuthelelweni lemitlolo letlasi.
Imikghwa yokufunda –lokho abafundi abakwenzako nabafundako ukuze barhumutjhe benze ukobana itheksti
izwakale
ivumelwano– Amagama nanyana imida ekondlweni ephelela ngetjhada elifanako kufakwe hlangana ukamisa.
Isibonelo betha, letha, futha woke anevumelwano.
ukuvumelana – ingcenye yehlamvu ukusuka kukamisa wokuthoma ukuya phambili (isib.ingcenye yehlamvu
yokuthoma ukusukela kukamisa wokuthoma ukuya phambili (isib. b-iza e.g. m-ap). Kungenzeka kube nevumelwano.
Ukufunda ngokwabelana –Umsebenzi lapha abafundi babelana khona ngokufunda ethekstini ekulu banotitjhere.
Lesi sifundo esenziwa yitlasi loke. Itheksti esetjenziswako inqotjhiswe esiqhemeni esiphezulu ngetlasini. Abanye
abafundi bazabe basezingeni lokulalela, abanye bazabe bathoma ukuzibandakanya ekufundeni begodu inengi labo
lizabe lizibandakanya ngokuzeleko. Itheksi efanako isetjenziswa amalanga ambalwa. Qobe lilanga okwenziwako
kukhethwa ngutitjhere. Itheksti isetjenziselwa ukwethula amatshwayo wetheksti, amatjhada, ihlelo kanye namakghono
wokufunda ngokobujamo.
Amagama walokho okubonwako Amagama lawo abafundi avane bawabone msinya (ukubona ngamehlo).
Akutlhogeki bona urhumutjhe amagama la. Nakuthonywa ukufunda amagama abonwa ngamehlo esikhathini esinengi
avela kanengi nanyana amagama asetjenziswa kanengi afana no’mina’, ‘yena’, ‘bona’.
Ibhodi yendatjana –umlandelande (nanyana ukulandelana) weenthombe ezitjengisa indatjana.
ilemuko lesikhala –ilemuko lesikhala sezinto ezisizombileko, ilemuko lejamo lomzimbethu esikhaleni. Ngokumayelana
nokukghona ukufunda nokutlola, lokhu kufaka hlangana izinto ezifana nekombatjhuba- ukuyelela isincele/ esidleni;
ukufunda umtlolo ukusuka esinceleni ukuya esidleni nokusuka phezulu uye phasi; ukubumba amajamo wamaledere.
Iqhinga – amaqhinga aziindlela lezo abafundi abazibandakanya ngazo ekucabangeni ngokufunda, ukutlola
nelimi lokutjhiwo ngomlomo ukuze kwenziwe ngcono ukufunda nokuzwisisa. Iimbonelo zamaqhinga wokufunda
ngokuzwisisa kubonela phambili, ukuhlanganisa, ukucabanga ngokwengqondo njll.
Ukutsengwa kweengcenye zehlelo –lokhu kufaka hlangana ukutsenga iingcenye zamagama ezifana neenthomo
kanye neenlungelelo ukukhumbula nokuzwisisa igama elingakajayeleki emtlolweni.
Amagama atjho okufanako –igama elinehlathululo efanako neyelinye.
Isintheksi –indlela amagama ahlelwe ngayo ukubumba imitjho nanyana amabinzana, nanyana imithetho yehlelo
elawula lokhu.
Ithengramu –Iphazeli yamaTjhayina enesikwere esihlukaniswe iintokana nanyana iingcenye ezilikhomba okufanele
zihlanganiswe ukobana zikhambisane namadizayini athileko.
Isikhathi okungafundiswa ngaso –isikhathi leso umntwana angakarwa ngokuthileko bese akghone ukufunda
okuthileko, isib. Ngesikhathi lokha umntwana nakanikelwa ikarada lelanga lamabeletho sikhathi lapha umbelethi
nanyana utitjhere amsiza khona ukobana alemuke amagama nokobana abone ukuthi athi ‘ilanga elihle lamabeletho’!.
138 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
Ukukhuluma ngetheksti – Ukukhuluma ngetheksti ukwenza bona izwakale, isib. “ Ucabanga bona yini eyenze
umsana akhambe ekhabo ? ‘Ngicabanga bona bekafuna ipilo engcono.’ Kubayini ucabanga lokho? ‘Ngombana
bekanganayo imali yokuthenga amanyathelo’. Ingabe ucabanga bona kuyokwenzekani kuye? Njll.
Iphimbo –indlela ilizwi lakho elizwakala ngayo okutjengisa indlela ozizwa ngayo.
Amakghono wokukghedlha amagama –afaka hlangana amatjhada, ukutsengwa kweengcenye zehlelo,
namatshwayo wobujamo nanyana ukutsenga ubujamo, okusetjenziswa mfundi, ngokuhlukeneko nanyana
ngokukhambisana nokhunye ukurhumutjha amagama angaziwako nakaqalwako.
Ibhanga yamagama –irhelo lamagama umfundi alaziko nanyana asendleleni yokuwafunda; isihlathululi-mezwi
okungesakhe (nanyana incwadi yelwazi-magama).
CAPS 139
ISINDEBELE ILIMI LEKHAYA AMAGREYIDI R-3
140 ISITATIMENDE SOMTHETHO-KAMBISO WEKHARIKHYULAMU NOKUHLOLA (TTKH)
Study this subject
Notes, quizzes and topic questions for Grade 1 Isindebele HL.